Vocabulario K'iche'
Vocabulario K'iche'
Vocabulario K'iche'
Guatemala, 2001
K’ULB’IL YOL TWITZ PAXIL
Academia de Lenguas Mayas de Guatemala -ALMG
Dirección Lingüistica y Cultural -DILINC
K’amal b’e.
M.A Trinidad Matías Rafael Jiménez Camposeco
Ajtz’ib’
Tec.U. José Miguel Medrano Rojas
Ajk’olol pwaq
P.C. Cruz Velásquez Mendoza
K’amal b’e Rech Cholchi’ chuquje' B’antajik
Lic. Aurelio Domingo Hurtado Montejo
Impreso en Guatemala
K’ulb’il Yol Twitz Paxil
Academia de Lenguas Mayas de Guatemala
Choltzij K'iche'
Vocabulario K'iche'
Guatemala, 2001
JUNTA DIRECTIVA DE LA COMUNIDAD LINGÜÍSTICA
K'ICHE'
Presidente: José Miguel Medrano
Vice-presidente: Juan Toj Solis
Secretario: Jacinta Pérez Girón
Tesorero: Tomás Matías Gutiérrez
Vocal: Jeronimo Macario Sajbin
We ch’ab’äl K’iche’, are wa' jun chi kech ri e jun re kawinäq Mayab’
täq ch’ab’äl, eta’matäl uwäch rumal we K’ULB’IL YOL TWITZ PAXIL.
(ALMG). Ktzijob’äx pa rulewal jujun täq uq’ab’ tinamit pa: K’iche’, Tz’oloj
ya’, Xe’ Lajuj No’j, Retal Ulew, pa taq’aj rachi'l ronojel ri tinamit re Chi Uwi’
Miq’in Ja’, Chuquje’ pa jujun täq kamön rech ri uq’ab’ täq tinamit, Tecpán, El
Chol, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Nebaj, Chajul, Cotzal, Chicamán, Tujaal,
chuquje' Tz’unun kab.
Are chi’ xe’echb’äx ri qulewal kumal ri kaxla’n täq winäq, ri Mayab’
Cholchi’ xesäx kichuq’ab’, are k’ut xya’ uq’ij ri kaxla’n ch’ab’äl, rumal k'u
la' ri mayab’ ch’ab’äl xäq xüw pa täq ri ja k’olib’äl chik katzijob’äx wi. We
ch’ab’äl ri’ man k’iyanäq ta ri utz’ib’axik, rumal k’u wa’ xuk’axwachij jun
nimaläj chak chi kech ri ketzijon xuquje' ri ketz'ib'an pa K’iche’, ri rajpop
we Paxil Kayala' chuquje' ri qajchakib', tajin kkiya' uk’aslemal ri uq’inomal
we mayab’ no’jib’äl, rech we mayab’ tinimit kkiya’ ri uchuqab’ ri ch’ab’äl,
k'o k'u nimaq taq no’jib’äl pa we qulewal re Paxil Kayala’.
Eta’matäl k’u wa’ ri uk’iyal ri ch’ab’äl pa we Amaq’ xuquje’ ri utaqexik
ri uchak ri K’ulb’il Yol Twitz Paxil-ALMG. Are k'u wa' uk’iyisam loq ub’anik
ri chakunem pa uwi' ucholik ri ch'ab'äl, ruk' k'u wa' we ri' tajin kuya' uchuq’ab’
ri utukixik ub’ixik pa Ka’ib’ Ch’ab’äl on pa jun Ch’ab’äl ne’, rech kya’ k'ut
ub’ixkil ri no’oj chuquje' ri roksaxik ri Mayab’ täq ch’ab’äl ktob'an k'u wa'
che uya'ik uchuq’ab’ ri q’inom täq no’jib’äl re we Paxil Kayala’. Che we
kamik kq’alajisäx k’ut we CHOLTZIJ pa ch’ab’äl K’iche’, pa we choltizij
ri' are xkoj ri choltz'ib' ri k’amatäl uq’ab’il pa ri q’atb’äl rajilab’äl, waqib’
roxlajk’al roxoq’o’, wuqub’ roxk’al. (Decreto Gubernativo l046-87) rech we
K’ul b’il Yol Twitz Paxil.
We choltz’ib’ K’iche’, woktajinäq ruk’ ka’ib’ re kawinäq wiqab’äl
tz’ib’ rachi'l lajuj uk’u’x tz’ib’.
Ri umolik, ub’anik xuquje’ k’isb’äl unik’oxik we wuj ri', xk'isb'äx
uchakixik rij ruk’ kitob’anik ri juch’ob’ ajchakib’ kechakün pa ri Cholchi’
chuquje' pa uwi' B'anikil (PEL- DILINC), rech le K’ulb’il Yol Twitz Paxil.
(ALMG) Xuquje’ xb’an we wuj ruk’ kitob’anik ri k’amal täq b’e rech “K’iche’
Mayab’ Cholchi’” rachi'l kitob’anik we tzijonelab’ pa ch’ab’äl K’iche’, re
xikiya’ uq’inomal ruk’ täq le jalojoj täq ub’ixik jujun täq tzij ri k’o chi upam
we ch’ab’äl. Ri k’isb’äl unik’oxik wa’ we jun wuj Choltzij, xb’an k’uwa’ ruk’
ri je’täq chak moloj, xb’an kuk’ täq winäq e petinäq pa k’exatäl täq k’olib’äl
rech rulewal we ch’ab’äl K’iche’, ruk' kitob’anik ri juch’ob’ ajchakib’ rech
le Cholchi’, K’ulb’il Yol Twitz Paxil (ALMG). Wa’ we jun chak xb’antäj wa’
ruk’ ri no’jib’äl, chomab’äl, kech ri uwinaqil we K’iche’ Mayab’ Cholchi’,
xkiya’ k'u ub’ixik le jalajoj täq tzij, xa k’ut jeri’ xetob’anik, rech qäs xtaqäx
jun chak utak’alib’äl, ukemik, utz’ib’axik we Mayab’ Cholchi’.
Jewa’ ri uk’utb’äl we wuj Choltzij, ronojel ri tzij pa K’iche’ q’axem
pa Kaxla’n Tzij, – pa K’iche’ tzij, chuquje' ri jalajoj täq tzij k’äx uch’ob’ik
rachi’lam b’ik uk’utb’alil. Qäs jewa’ ub’antajik xa k’ut rumal we jalajoj täq
jastäq: Rech ri kkojöw we wuj, k’o reta’mab’äl che unik’oxik uxe’al su qäs
roksaxik le tzij. Kapatanäj chech ri molonel no’oj, rech kcha’ uk’u’x chech
we tzijob’al; rech krilo ri uchak rachi'l su täq kub’ij le tzij, chi upam jun
ch’aqa'p chomanik on jun tz’aqat chomanik. Xuquje’ rech qas ktob’an chech
utak’alib’äl ri je’täq chak kb’an na. Pa cha ne ub’anik jun wuj nik’ob’äl tzij
pa ka’ib’ ch’ab’äl chi’l pa junch’ab’äl on qäs rech ne ri tzijob’äl K’iche’.
Wa’ we jun chakubäl kuya’ uchuq’ab’ ri uk’iysaxik chuquje' utukixik
we tzijob’äl, we jun chakub’äl ktob’an chi kech täq ak’alab’, ab’om, alitom
xuquje’ e ri’jab’ e k’o pa täq ri jalojoj uq’ab’ tinamit keraqitäj pa we “K’iche
Mayab’ Cholchi’”, xuquje’ chi kech ri kechakün pa ri tijonïk pa ka’ib’
ch’ab’äl. Qaq’alajisaj apanöq chech wa’ we wuj Choltzij, man kujkowin ta
chech ub’ixik, chech ruk’am ronojel ri je’täq tzij k’o chi upam we ch’ab’äl
kiya’om kan ri e qati’t e qamam.
Kqatyoxij chech Uk’u’x Kaj Uk’u’x Ulew, rumal chech uya’ik chi
qech ri uk’isik, umolik ronojel ri xajwaxïk chi kech konojel ri winäq xkiya’ ri
kitob’anik cheh umolik ri jetäq no’oj xa k’ut jeri’ xwok taj we wuj choltizij
pa cha kuk’ täq ri tata’ib’ chi’l chuchu’ib’, pa täq ri kömon kuk’ täq ri ixoqib’
INTRODUCCIÓN
15
K'iche'– Kaxlan Tzij
Ri nuchaq’ are’ tijoxel rech Ajnim Ajq’ij. Sacerdote Maya, guía.
Tijob’äl. Mi hermano menor es Rajawaxik kaqakoj utzij ri Ajq’ij.
estudiante Universitario. Es necesario creer lo que dice el
Ajno’j. Científico, sabio. Äj aj no’j we Sacerdote Maya.
kataqej kitzij ri tata’ib’. Si sigues los Ajq’it. Astrónomo. Reta’m kiwäch
consejos de los ancianos eres sabio. ri ch’umil ri ajq’it. El astrónomo
Ajpatan. Mayordomo. Ri Xep, jun conoce las estrellas.
chi kech ri ajpatan rech ri tyox ja. Ajq’ojom. Marimbista. Ajq’ojom
José, es uno de los mayordomos de ri a Te´k. El muchacho Diego es
la iglesia. marimbista.
Ajpatan. Cofrade. Ri a Kel k’o chech Ajsi’. Leñador. Ajsi’ ri jun achi Max.
ajpatan. Miguel está en la cofradía. Tomás es un hombre leñador.
Ajpixab, b’anal taqanem. Poder Ajsik. Arriba. Ajsik chech ri tinamit
Legislativo. Rajwaxik kqil kichak kel wi ri tata’. Arriba de la ciudad
ri b’anal Taqanem. Es necesario vive el señor.
observar, el trabajo del Poder Ajt’iso’m. Sastre, costurera. E k’o
Legislativo. utob’anelab’ ri ajt’iso’m. La costurera
Ajpolo. Marinero. Ajpolo ri a chak. Tú tiene sus ayudantes.
trabajo es marinero. Ajtaq’aj. Costeño. Kuna’ tew ri
Ajpom. Costumbrista. Kamik e k’i ajtaq’aj, pa Xelju’. El costeño siente
ri winäq ajpom. Ahora muchas frío en Xela.
personas son costumbristas. Ajti’j. Carnívoro. Ri köj ajti’j. El león
Ajpop. Apellido Maya. Xep Ajpop es un animal carnívoro.
ub’i’ ri tata’. José ajpop se llama el Ajti’tik. Envidioso. Ajti’tik ri achi. El
señor. hombre es envidioso.
Ajpop. Gobierno. Nim ri uchak ri Ajtij. Maestro (a) profesor. Ri ajtij,
Ajpop. El gobierno tiene mucho kayajon chi kech ri ak’alab’. El
trabajo. maestro regaña a los niños.
Ajpu. Día del Calendario maya. Ajtuj. Parturienta. Ri ajtuj kil rumal
Chw’eq ujk’o job’ Ajpu pa ri Mayab’ ri iyom. La comadrona atiende a la
Cholq’ij. Mañana será cinco Ajpu en parturienta.
el Calendario Maya.
Ajtz’alam. Apellido Maya. Aj Chi
Ajpub’, ajwub’. Cervatanero. Ajk’amal wila’, ri Wel Ajtz’alam. Manuel
b’e chi qech ri Ajpu. El cervatanero Ajtz’alam es Chichicasteco.
& es un guía para nosotros.
Ajtz’alam, ajtz’olam. Aserradores.
16
k'iche'– Kaxlan Tzij
Tajin kakik’is ri k’achelaj ri ajtz’alam. Ajxojolob’. Bailadores. Kexojow ri
Los aserradores están terminando el ajxojolob’. Los bailadores danzan.
bosque. Ajyuq’. Pastor. Xusäch uchij ri ajyuq’.
Ajtz’aq, ajunil. Constructor, albañil. El pastor perdió sus ovejas.
Kub’an ri uxq’o’l ri ajtz’aq. El Ak’al. Niña (o). Koq’ ri ak’al. El niño
albañil hace su mezcla. llora.
Ajtz’ib’. Secretaria (o). Xikitz’iloj Ak’al ik’. Cuarto creciente. Iwir alaj
kanöq ri uwuj ri ajtz’ib’. A la secretaria ik’ xinel b’ik chech wakatem. Ayer
se lo mancharon las hojas. cuarto creciente salí de paseo.
Ajtze’ab’. Cómicos. Kakiyik qatze’ Ak’e’l. Maíz medio seco. Sib’aläj nim ri
ri ajtze’ab’. Los cómicos nos hacen ixim ak’e’l xuyik ri Kel. Fue bastante
reír. el maíz nuevo que cosechó Miguel.
Ajtzij. Poeta, locutor. Kuqamuj ujoron Ak’wa. Tortilla de elote. Je’l katijow
ri ajtzij. El orador bebe agua. ri ak’wa. Las tortillas de elote son
Aju’. Apellido maya. Aju’ ukab’ ub’i’ sabrosas.
ri alib’atz pa mayab’. La nuera tiene Akateko. Idioma Maya. Ri ch’ab’äl
el apellido Aju’ en maya. Akateko kkitzijob’ej nik’aj pa
Ajwab’, tob’anelab’ Neol. Consejo Nab’ajul. El idioma Akateko se habla
Municipal. Ri ajwab’ ketob’an chech parte de Huehuetenango.
ri chak pa ri tinamit. El Consejo Al. Pesado. Sib’aläj al ri reqa’n ri
Municipal ayudan al trabajo del kej. La carga del caballo es muy
pueblo. pesada.
Ajwakaj winäq. Extraterrestre. Al taj, sya’y. Liviano. Ri weqa’n man
Kab’ixik che e k’o ajwakaj winäq. al täj. Mi carga no está pesada.
Cuenta que hay extraterrestres.
Ala. Joven. Tajin kachakün ri ala. El
Ajwaral. Nativo del lugar. Ajwaral ri joven está trabajando.
tata’ Kux. Don Marcos es nativo de
este lugar. Ala’s. Muñeca. Ketz’an ri alaj ali
ruk’ ri ala’s. La niñita juega con la
Ajware, esal ayaj. Dentista. Ajware ri muñeca.
Max. Tomás es dentista.
Alab’om. Muchachos. Tajin kewa’kat
Ajxik’ ch’ich’. Aviador. Ajxik ch’ich’ ri alab’om. Los muchachos están
ri Lu’s. Lucía es aviador. paseando.
Ajxik’a’y. Guerrillero. Kamik man k’o Alajb’e, ramib’äl b’e, solb’äl b’e.
täj chik ri ajxik’a’y. Ahora ya no hay Vereda. Ütz we katb’in pa ri ramb’äl /
guerrilleros. 1
b’e. Es mejor si caminas por la
17
K'iche'– Kaxlan Tzij
vereda. tiempo de procreación.
Alajib’. Ovejitas, borreguitos. Man Alkalte. Alcalde. Sib’läj latz’ uchäk
kewa’ täj ri alajib’. Las ovejitas no ri alkalte. El alcalde está muy
quieren comer. ocupado.
Alanïk. Dar a luz. Ri nuwakäx xalanik. Almul, almud. Diez libras. Jun almul
Mi vaca dio a luz. ixim xuloq’ ri Xi’n. Tomasa compró
Alanxäx, rna’j. Naranja. Kakitij diez libras de maíz.
alanxäx ri winäq. La gente come Aluwino, uq’ab’ ak’, q’eb’un. Hierba
naranjas. buena. Sib’aläj je’l ri aluwino chi
Aläq. Ustedes. Ütz we kwar aläq. Es upan ri rikil. La hierba buena es muy
mejor si ustedes duermen. sabrosa en las comidas.
Alaxb’äl. Nochebuena, (Nacimiento Ama’. Macho. Ama’ ri nutz’i’. Mi
del Niño Jesús). Sib’aläj kujki’kotik perro es macho.
chi kopan ri alixb’äl. Cuando llega la Ama’ ak’. Gallo. Kawa’ chi uwäch le
nochebuena nos alegramos mucho. taq’aj ri ama’ ak’. El gallo se alimenta
Alaxik. Familiar. Konojel ri alaxik en el campo.
ke’etz’anik. Toda la familia juega. Ama’ chij. Carnero. Q’eq rij ri ama’
chij. El carnero es de color negro.
Ales, b’aqe’, saqab’e’. Serpiente de
agua. Kinxi’j wib’ chech ri kumätz Amaq’. País. Ütz kinwil ri amaq’. Me
ales. La serpiente de agua me da gusta el país.
miedo. Amaq’el. Siempre, con frecuencia.
Ali. Muchacha. Tajin kab’ixon ri ali. La Amaq’el kinnumik. Me da hambre
muchacha esta cantando. con frecuencia.
Alib’ätz. Nuera. Kachakün ri alib’ätz. Amlo. Mosca. Tajin kepoq’an ri amlo.
La nuera trabaja. Las moscas están reproduciéndose.
Alk’ul, alkwa’l. Pascuala. Man ütz Amnajïk. Huir. Tajin kaminäj, ri m’es.
täj xkanaj ri po’t xub’an ri Alk’ul. El gato está huyendo.
No quedó bien el güipil que hizo Amprino. Membrillo. Sib’läj ch’am
Pascuala. ri amprino. El membrillo es muy
Alk’wa’l. Hijo. Ri alk’wa’l kresaj ácido.
uwäch ri tat. El hijo imita al padre. Anab’. Hermana de hombre. Je’l
Alk’wa’linem. Procreación. Ri Lol ukayb’äl ri wanab’. Mi hermana es
kariqitaj chi upam täq ri q’ij rech simpática.
) alk’wa’linem. Dolores está en el Anim. Carrera. Kutoq’ola’ anim ri achi
18
k'iche'– Kaxlan Tzij
pa ri nim b’e. El hombre corre en la tendré que irme contigo.
carretera. Aq’ab’anem, aqb’il, b’ajchi’.
Anima’. Corazón. K’äx ri wanima’. Me Alborada, madrugada. Chwe’q
duele el corazón. aq’ab’anem kamajtaj ri nimaq’ij.
Animajïk. Huir. Xanimaj ri ak’al chi Mañana de madrugada empieza la
uwäch ri uchuch. El niño huyó de fiesta.
su madre. Aq’aminäq. Latitud. Nim ri aq’aminäq
Aninäq. Rápido. Aninäq kwaj ri nuwa. rech ri amaq’. La latitud del país es
Quiero mi comida, rápido. grande.
Aninäq taqawuj (Neol). Telegrama. Aq’anïk. Subir. Xinb’an ri aq’anem pa
Xintäq b’ik jun aninäq taqawuj che uwi’ ri che’. Subí en cima del árbol.
ri nutat. Le mandé un telegrama a Aq’en. Tablillas o molendero. Rapari
mi papá. uwäch ri aq’en. El molendero es
Aninäq tz’ib’ (Neol). Taquigrafía. ancho.
Tajin kareta’maj aninäq tz’ib’ ri Aq’nib’äl. Elevador, ascensor, escalera.
wanab’. Mi hermana está aprendiendo Xinpaqi’k chi upam ri aq’nib’äl. Subí
taquigrafía. por el ascensor.
Aninaqil. Emergencia. Aninaqil Aqaj. Panal. Ki’ ri ukab’ ri aqaj. La
katpetik. Tienes que venir de miel del panal es dulce.
emergencia.
Aqän. Pie. Xinya’ jun aqän che ri uchi
Ankäne’y. Banano, guineo. Q’ayinäq ri ja. Le di una patada a la puerta.
ankäne’y. El banano está podrido.
Are’. El. Are’ kachakün ronojel q’ij. El
Apachike. Cualquiera. Apachike trabaja todos los días.
kaloq’ pa k’ayb’äl. Compra cualquier
cosa en el mercado. Asäron. Azadón. Kuchakuj ri ab’ïx ruk’
ri asäron ri A po’x. Sebastián usa su
Aq. Marrano. Chom ri aq. El marrano azadón para arreglar la milpa.
es gordo.
Asukäl. Azúcar. Man kintija täj ri
Aq’. Lengua. Xink’at ri waq’. Me asukäl rumal che kub’an k’äx chi
quemé la lengua. wech. Yo no consumo azúcar porque
Aq’a’l. Carbón. Kajuluw ri aq’a’l chi es dañino para mi.
uxe’ ri t’u’y. El carbón arde debajo
de la hoya. Asyar. Chicote. Ruk’ ri asyar xinch’ay
wi. Me pegaron con el chicote.
Aq’ab’äl. Día Maya Calendario. Pa
ri waqib’ aq’ab’al rech ri mayab’ Ati’t. Hembra. Ati’t ri nusiya. Mi gata
cholq’ij, kinb’e na awuk’. En el día es hembra. )
seis Aq’abal del Calendario Maya,
19
K'iche'– Kaxlan Tzij
Ati’t kej. Yegua. Q’än rij ri ati’t nukej. compañero habla el Awakateko.
El color de mi yegua es bermejo. Awas. Pecado. Awas kb’an k’äx che ju
Atinb’äl. Piscina, balneario. Nim ri nim winäq. Es pecado hacerle daño
atinab’äl xukuje’ je’lik. La piscina a un anciano.
es grande y bonita. Awas q’ij. Semana Santa. Kkib’an
Atinïk. Bañar. Tajin kinatinik. Estoy kaxala’nwa ri winäq pa awas q’ij. En
bañando. Semana Santa la gente hacen pan.
Atz’am. Sal. Ütz täj kinna’ ri atz’am. Awech. Tuyo. Awech le ja. Esa casa
No me gusta la sal. es tuyo.
Atz’yaq. Ropa. xu wi ri ixoqib’ kakikoj Awex. Siembra de maíz. Iwir xinb’an
ri mayab’ atz’yaq. Con nosotros solo awex pa kulew ri wati’t. Ayer sembré
las mujeres usan el vestuario maya. maíz en el terreno de mi abuela.
Atz’yaqb’äl. Vestuario. Ri atz’yaqb’äl Awexam. Sembrado. Awexam chik
kuq’alijisaj jawi’ ku wi ri winäq. El ronojel ri ulew rumal che kjetet löq ri
vestuario identifica de donde es la uqajib’äl jab’. Toda la tierra ya esta
persona. sembrada porque se acerca la época
Atz’yaqb’äl. Vestimenta. K’ak’ we de la lluvia.
atz’yaqb’äl. Es nueva la vestimenta. Awuk’. Contigo. Awuk’ kwaj kink’uli’
Atz’yaqnel. Modista. Ri Kuläx wi. Contigo, es con quien me quiero
xreta’maj ub’anïk atz’yaqnem. casar.
Nicolás aprendió a ser modista. Axux, anxux. Ajo. Sib’aläj je’l katijow
Awäj. Animal. Xinukätz ri awäj. El ri anxux ruk’ ri rikil. Es muy rica
animal me mordió. comer el ajo con la comida.
Awakateko. Idioma Maya. Ri wachi’l Ayin. Lagarto. Je´l katijow uti’jolal
kach’aw pa ri Awakateko. Mi ri ayin. Es rica comer la carne de
=
1
20
k'iche'– Kaxlan Tzij
lagarto.
Ä
comer elotes.
Äk’. Gallina. Tajin kasik’ow ri äk’. La
gallina está poniendo huevos.
Äm. Araña. E ka’ib’ äm keb’in pa uwi’
Äj. Elote. Je’l katijow ri äj. Es delicioso ri tem. Dos arañas caminan sobre la
1
1
viga.
B’
re mayab’ tinamit. B’alam Aq’ab’
es uno de los primeros hombres del
pueblo maya.
B’alam kitze’. Uno de los primeros
B’a. Taltuza. Ri b’a kulu’ ri ab’ïx. La del pueblo maya. Ri B’alam Kitze’
taltuza escarba la milpa. are’ jun chi kech ri nab’e täq tat rech
B’a’. Partícula complementaria en ri mayab’ tinamit. B’alam Kitze’,
presente, pasado y futuro. Jo’ b’a’. es uno de los primeros padres del
Vámonos pues. pueblo maya.
B’ajchi’, niim aq’ab, atam. Temprano, B’aluk. Cuñado. Man kinraj täj ri
antes. B’ajchi’ xinel b’ik che nub’aluk. Mi cuñado no me quiere.
utzukuxik ri tata’ Wel. Temprano B’anäl taqanïk. Diputados. E k’o
salí en busca de don Manuel. achijab’ chi’l ixoqib’ e b’anäl
B’ajib’äl. Martillo. Kinköj ri b’ajib’äl taqanïk. Hay hombres y mujeres son
chech ub’ajixik ri tem. Utilizo el diputados.
martillo para clavar la silla. B’anäl b’o’j. Alfarero. B’anäl b’oj ri tat
B’ajim,. Clavado. B’ajim kanöq ri Ko’r. Don Gregorio, es alfarero.
tz’alam. La tabla está clavada. B’anäl k’äx. Malvado, mal hechor.
B’ajixïk. Martillar. Ri tem xb’an ütz B’anäl k’äx, ri Te’k. Diego es una
ub’ajixik. Matillaron bien la silla. persona malvada.
B’akakik. Andado de caballo. Kb’akak B’anäl käxlanwa. Panificador.
ri nukej xq’atanik. Mi caballo pasó B’anäl käxlanwa, ri Xep. José es
andando. panificador.
B’alam. Tigre. Kinxe’j wib’ chech ri B’anäl tzij. Mentiroso. B’anäl tzij ri
b’alam. Le tengo temor al tigre. Xiro’m. Jerónimo es un mentiroso.
B’alam aq’ab’. Uno de los primeros B’anäl wa. Cocinera (o). Sib’aläj
2 hombres del pueblo maya. Ri B’alam je’lik xel ri ti’j rumal ri b’anäl wa.
1 La cocinera preparó muy bien la
Aq’ab’ are’ jun chi kech ri achijab’
carne. ri nuch’at. Mi cama está
B’anäl xajäb’. Zapatero. Utzalal tambaleando.
b’anäl xajäb’ ri a Wet ko’il näj B’aq’wach, b’oqochaj. Ojo. Xpotz’ar
kakiq’a’o. Roberto es buen zapatero ri ub’aqwäch ri tz’i’. El perro se
y duran mucho. quedó ciego.
B’anbäl taqanawuj (Neol). Congreso B’aqb’öj. Termino medio. B’aqb’öj ri
de La República. Chi upam ri uk’ojol ri Cho’n. Medio gordo el hijo
B’anb’äl Taqanawuj e k’o ixoqib’ de Encarnación.
chi’l achijab’. En el Congreso de la B’aqchiköp. Gusano alambre. Kub’an
República hay mujeres y hombres. k’äx chech ri ab’ïx ri b’aqchikop.
B’anïk. Hacer. Ütz ub’anik ri chak El gusano de alambre arruina la
xb’anik. Hicieron bien el trabajo. milpa.
B’anom. Hecho, suceso. Ub’anom B’aqilal. Esqueleto. Xüw ub’aqilal ri
kanöq k’äx ri ch’ich’. Estaba winäq man kaq’ayir täj. Únicamente
arruinado el carro. el esqueleto del ser humano no se
pudre.
B’antajik. Identidad. Man k’o täj
ub’antajik, ri kab’ano. No hay B’aqirïk. Adelgazar. Rumal ri yab’il
identidad, lo que haces. xb’aqarik. Se adelgazó debido a la
enfermedad.
B’antajinäq. Concluido, hecho.
B’antajinäq chik ri nuchak. Mi B’aqit, räx che’. Roble. K’o sib’aläj
trabajo está hecho. b’aq’it chi uwäch ri juyub’. En la
montaña hay muchos árboles de
B’aq. Hueso, delgado. Sib’aläj b’aq k’o encino.
ruk’ ri rakil xub’an ri b’anäl wa. El
cocinero preparó comida con mucho B’aqwäch, b’oq’ochaj, wawinäq. Mal
hueso. de ojo. K’o b’aqwäch chech ri ne’. El
recién nacido tiene mal de ojo.
B’aq, akuxa,. Aguja. Xintaqän chech
uloq’ik jun b’aq. Mandé a comprar B’äsi’y. Ternera. Je’l ri b’äsi’y. La
una aguja. ternera es linda.
B’äq’. Pepita de fruta. Nim ub’äq B’atanïk. Modelar. Xeb’atan ruk’ ri
ri tulul. La pepita del zapote es awatz’yaq. Modelaron con tu ropa.
grande. B’atom, ixtzol. Cien pies. Sib’aläj
tzalwäch ri b’atom. El cien pies es
B’aq’atim. Enrollado. Xub’aqatij rib’
muy feo.
ruk’ uklob’ ri wakäx. La vaca se
enredó con su lazo. B’atz’. Hilo, día del calendario maya, 3
apellido maya. Kink’ojoj ri watz’yaq 1
B’aq’otem. Tambaleo. Kb’aq’o’t
23
K'iche'– Kaxlan Tzij
ruk’ b’atz’. Remiendo mi ropa con suegro.
hilo. B’enam. Viaje. Ri watz k’e pa b’enam.
B’atz’b’äl. Embrollador. Kinb’ot ri Mi hermano mayor está de viaje.
atz’yaq chi rij ri ch’ich’ b’atz’ib’äl. B’ena, eb’a’. Adiós. Eb’a xincha che
E n ro l l o l a t e l a e n e l m e t a l are’ chi’ xinb’ek. Cuando salí le dije
enrollador. adiós.
B’atz’inïk. Urdir hilo, onomatopéyico B’enaqilal, xq’eqal. Ocaso. Je’l ri jun
del gato. Kinb’atz’ij na ri b’atz’. b’eq’ilal. El ocaso es bello.
Tendré que urdir el hilo.
B’enäq q’ij. Atardecer. Kinopän pa
B’ayi’, ch’o. Rata de monte. K’i b’enal q’ij. Llegaré al atardecer.
q’oq’ xutij ri b’ayi’ rech juyub’.
La rata de monte se comió muchos B’eyachanem (Neo.). Expedición.
chilacayotes. Kintaq b’ik ri nuk’ojol che jun
b’eyachanem. Voy a enviar a mi hijo
B’e. Camino. Latz’ uwäch ri b’e. El a una expedición.
camino es angosto.
B’i’aj. Nombre. Jas kib’i ri winäq.
B’e’ïk. Ir. Kamik na kinb’e chi uwäch Cuáles son los nombres de las
ri ja. Hoy iré a mi casa. personas.
B’e’n. Enano. K’o jun wa’k b’e’n. B’i’ajnem (Neol.). Sustantivo. Ri
Tengo una gallina enana. b’i’ajnem kuköj kib’i’ täq ri wináq,
B’ejom, b’ujum. Apaleado. awajib’ chi’l jastäq. El sustantivo sirve
Xeb’ejomäx b’ik ri tz’e’. Apalearon para nombrar personas, animales y
al perro. cosas.
B’elej laluj. Diecinueve. B’elej lajuj B’ichilïk, q’ichilïk. Fácil de desgranar.
ujunab’ ri ali. La señorita tiene Are chi’ kachaqi’jir ri jäl, xäq
diecinueve años de edad. kq’ichich chik. Cuando la mazorca
B’elejeb’. Nueve. E k’o b’elejeb’ está seco es fácil de desgranar.
ral ri tz’i’. La perra tiene nueve B’ilïk. Embarrar. Kkib’il ruk’ xepu, ri
cachorros. che’. El palo lo embarran de cebo.
B’elejeb’ mul. Nueve veces. Rajwaxik B’iloj kinäq’, rij ab’ïx. Ejote tierno.
kasutij b’elejeb’ mul ri awetz’b’a’l. K’o chik b’iloj kinäq’ chi rij ri ab’ïx.
Necesitas darle vuelta nueve veces Ya hay ejotes tiernos alrededor de
a tú juguete. la milpa.
B’elejk’al. Ciento cuarenta. Nuk’as B’im. Dicho. K’o jun tzij kub’ij,
1 b’elejk’al q’uq’ chech nuji’. Le chech man ütz täj kujch’ojinik. Hay
debo ciento cuarenta quetzales a mi un dicho que dice que no es bueno
pelear.
24
k'iche'– Kaxlan Tzij
B’inab’äl. Andador. Ri ak’al kreta’maj B’ixamaq’. Himno Nacional. Kub’ixaj
kab’in ruk’ jun b’inab’äl. El niño b’ixamaq’ rech Paxil Kayala’ ri ali.
aprende a caminar con un andador. La joven canta el himno nacional de
B’inb’äl. Andado. Jech’ le ub’inb’äl Guatemala.
le kej. Su andado del caballo es B’ixïk. Decir. Kinya’ ub’ixik chi awech
torcido. chwe’q chech nimläj aq’ab’ kujb’ek.
B’inel ja’. Riachuelo,. Sib’aläj Te aviso que mañana nos vamos
ch’ajch’öj ri b’inel ja’. El riachuelo temprano.
está bien limpio. B’ixonel. Cantante. B’ixonel ri a Lu’.
El joven Pedro es cantante.
B’inïk. Caminar. K’äx kinraqo chi
kinb’inik. Me cuesta caminar. B’ixonïk. Cantar. Kawaj b’ixonem. Me
gusta cantar.
B’insaxïk, tujïk. Manejar. Kub’inisaj
uch’ich’ ri Na’. Ana maneja su B’o’chinïk. Enamorar, consolar.
carro. Kinb’ochi’j ri ali rumal kwaj
kink’uli’ ruk’. Estoy enamorando a
B’iq’ïk. Tragar. Xinb’iq b’ik ri la muchacha porque quiero casarme
nukunab’al. Ya trague mi medicina. con ella.
B’iqïk. Desgranar. Rajawaxik kab’iq B’o’j. Olla de barro. B’anal b’o’j ri tata’
ri Jäl. Es necesario desgranar le aj Chi uwi’ Mi’qin Ja’. El señor de
mazorca. Totonicapán fabrica ollas de barro.
B’irb’itïk. Temblar. Kinb’irb’at rumal B’olaj. Trozo. Kinpaq’ ri nusi’ pa uwi’
ri q’aq’. Tiemblo por la fiebre. ri b’olaj. Rajo la leña sobre el trozo.
B’irowïk, tenowïk. Latir. Sib’aläj B’olb’ik. Cilindrico. Nim xuquje’
kb’irow ri wanima’. Mi corazón late b’olob’ïk ri che’. El palo es grande
mucho. y tiene forma de cilindro.
B’is. Triste. kb’ison ri chuchu’. La B’olïk. Asar, tostar. Ri ti’j tajin kb’olik.
señora está triste. Están asando la carne.
B’isonïk. Entristecer. Kab’ison ri Le’n. B’oqonïk. Arrancar, extraer. Xujb’e pa
Elena está triste. b’oqonïk. Nos fuimos a extraer.
B’itol. Constructor. Ri wokonel are’ ri B’ot, met. Algodón. Pa taq’aj keb’e
B’itol. El creador es B’itol. wi ri winäq chech uch’upik b’ot. La
B’ix. Canto, himno. Je’l utatajik ri gente viaja a la costa para cortar
täq b’ix. Es agradable escuchar los algodón.
cantos. B’rin. Brin fibra de maguey. Pa täq ri 5
1
b’rin kink’ol wi ri jäl. En costales
25
K'iche'– Kaxlan Tzij
guardo las mazorca. B’ulb’u’x tzij, nab’alil Neol. Poesía.
B’uch, upam ak’. Buche de gallina. Awech ri nub’ulb’u’x tzij. Mi poesía
Chi upam ri ub’uch ri ak’ k’o ab’äj, es para ti.
ixim chi’l ri ichaj. En el buche de la B’umb’ïk. Abultado. Sib’aläj b’unb’ïkri
gallina se encuentran piedras, maíz b’e. El camino está muy abultado.
y yerbas. B’uquw. Vapor. Chi’ katïx ja’ pa uwi’
B’uch’u’y. Arrugado. B’uch’u’y ri q’aq’ kelöq ri b’uquw. Cuando se
xruxb’ej ri nuq’ab’ rumal ri yab’il. riega agua sobre el fuego sale el
La piel de mi mano se le arrugó por vapor.
la enfermedad. B’ur. Burro. Xkamsäx ri b’ur. Mataron
B’ulb’u’x. Manantial. ¿Awilom ri al burro.
b’ulb’u’x kak’i y löq pa ri juyub’?. B’usïk. Doblar. Xinb’us ronojel ri wuj.
¿Haz visto el manantial que nace en Doblé toda la papelería.
la montaña?.
B’uyunïk, tilojïk, pulpub’ïk.
6
1
26
k'iche'– Kaxlan Tzij
Marchitar. Ri kotz’i’j xb’ulujik. Se marchitó la flor.
Ch
Ya esta seco el pino.
Chajawaxöq. Sea aceptado. Chajawax
ri nuwuj. Acepten mi papel.
Chajij awib’. Cuídate. Chajij awib’,
Ch. Partícula imperativo. Chb’ana’. chb’ana ri toq’ob’. Cuídate, por
Hágalo. favor.
Cha’b’äl. Colador. Kincha’ uwäch le Chajil ak’al, ilol ak’al. Niñera. Ma
kinäq’. Voy a colar los frijoles. xopän ta pa uchak ri chajil ak’al. La
Cha’ïk. Elegir, sufragio. Sib’aläj k’o niñera no llegó hoy al trabajo.
na karaj kicha’ik ri k’ak’ täq q’atb’al Chajil tinamit. Policía Nacional.
tzij. Falta mucho para escoger a las Chajil tinamit ri a Te’k. Diego es
nuevas autoridades. policía.
Cha’oj. Elección. Pa kajib’ ik’ kb’an ri Chajinel. Guardián. Kerilij winäq ri
cha’oj. Las elecciones serán dentro chajinel. El guardián atiende a las
de cuatro meses. personas.
Cha’talik. Seleccionado. Cha´tal ri ija’ Chajinïk . Cuidar. Kkichajij chikil kib’
xqatik iwir. La semilla que sembramos ri achijab’. Los hombres se cuidan
ayer estaba seleccionado. mutuamente.
Chab’ij. Dilo. Chab’ij chi wech jas Chak. Trabajo. Ronojel q’ij kachakün
insachinäq wi. Dígame cuales son ri To’n. Todos los días trabaja
mis faltas. Antonia.
Chachäl. Collar. Nukojom nuchachal. Chakäch, chikäch. Canasta. Al ri
Tengo puesto mi collar. chakäch. El canasto pesa mucho.
Chaj. Ceniza. Kinq’ul ri jawix ruk’ ri Chakalïk. Agachado. Ri wakäx chakäl
chaj. Quito la cáscara de las habas kwa’ik. La vaca se levanta para
con la ceniza. comer.
Chäkanïk. Gatear. Ri ak’al kchäkanik. 7
Chäj. Pino, ocote. Chaqi’j chik ri chäj. 1
El niño gatea.
Chäko’y. Instrumento para tejer. K’o menor está triste por mí.
jun k’ak uchäko’y rech kem ri wati’t. Chäq’. Maduro, cocido. Chäq’ chik ri
Mi abuela tiene un instrumento nuevo wa. Ya se coció la comida.
para tejer.
Chaq’ab’. Noche. Waral sib’aläj
Chakub’äl. Herramientas. Konojel ri
kub’an ri tew chaq’ab’. Aquí en la
ajchakib’ kik’am b’ik kichakub’äl.
noche hace mucho frío.
Todos los trabajadores llevan sus
herramientas. Chaq’anïk. manosear. Xuchäq nuwa’
Chakunem. Trabajando. Pa B’oko’ ri ali. La señorita manoseo mi
kachakun wi ri Tax. Anastasia está comida.
trabajando en Chimaltenango. Chaq’arsanïk. Cocer. Ri q’aq’ tajin
Chakunïk. Trabajar. Chwe’q kinchakün kuchaq’arisaj ri ixim. El fuego está
pa q’ij chi chaq’ab’. Mañana voy a cociendo el maíz.
trabajar día y noche. Chaqak’oto’. Escarbemos. Chqak’oto’
Chalamikat. Sacerdote Maya (Señora ronojel ri täq saqwäch. Escarbemos
Serpiente). Chalamikat jun chi kech ri toda la papa.
mayab’ ajq’ijab’. Chalamikat es uno Chaqi’j. Seco. Chaqi’j ri ulew rumal
de los sacerdotes mayas. che man k’o täj ri jab’. La tierra está
Chan. Apellido maya. Xwan Chan ub’i seca por falta de lluvia.
ri achi xa rumal ajchi’. El hombre se Chaqi’j chi’. Sed. Ri q’aq’ kuya chaqij
llama Juan Chan porque es de este chi’ chi wech. El calor me da mucha
lugar. sed.
Chanim. Ahorita. Chanim kwaj katpetik. Chaqi’j ik. Chile seco. Rumal upoqonal
Espero que vengas ahorita. ri chaqi’j ik kub’an k’äx chech ri
Chapab’äl kär, lajab’ kär. Anzuelo, qach’akul. Por lo picante que es el
atarralla. Ri achi xuköj ri chapab’äl chile seco es dañino para la salud.
kär chech kichapik kär. El hombre tuvo Chaqi’j öj. Tuberculosis. Kuya q’aq’
que usar el anzuelo para pescar. ri chaqij öj. La tuberculosis da
Chapab’äl, lajab’. Trampa. Ri b’a’ calentura.
xqaj chi upam ri chapab’äl. La taltuza
Chaqoj. Áspero, ordinario. Chaqoj
cayó en la trampa.
xb’an chech ujok’ik’ ri tzi. El
Chapïk. Detener, agarrar. Xuchäp mixtamal fue molido muy áspero.
ka’ib’ xmukur ri Ta’l. Atalaya agarró
dos codornices. Charaxïk, charixïk. Arrastrar.
Rajawaxik kacharïx ri mes pa ri
8 Chaq’. Hermano menor. Kab’isön
1 uk’olib’äl. Es necesario arrastrar la
ri nucha’q chi wech. Mi hermano
28
k'iche'– Kaxlan Tzij
basura en su lugar. Chi awe. Para ti. R nutat xuta’ chi
Charoj. Raspado de maleza. Sib’aläj awe jun ujalom. Mi papá te pidió un
paqal rajil ri charoj q’ayes kamik. El préstamo.
raspado de la maleza es muy caro Chi awij. Detrás de ti. Chi awij k’o
ahora. jun siwan. Detrás de ti hay un
Chäya’, chajacha’. Entrégalo. Chäya’ barranco.
chi wech ronojel ach’akoj. Entrégame Chi jujunal. Cada uno. Chik’ama b’a
todo lo que ganaste. iwa chijujunal. Reciban sus alimentos
Chayab’äj, choq’ab’äj. Roca de uno por uno.
cristal. Ri chayab’äj kariqatäj pa Chi kech. A ellos (as). Xinb’ij chi kech
Xo’y. En Joyabaj se consigue la man kixb’e täj. Les dije a ellos que
piedra de cristal. no se fueran.
Che’. Árbol. Xb’oqotaj b’ik ri nim che’ Chi nuwäch. Ante mi, frente a mi. Chi
rumal ri kaqiq’. El aire arrancó el nuwäch xub’än k’äx chech. Delante
árbol grande. de mí le hizo daño.
Che’al ij. Columna vertebral. Chi qech. A nosotros, para nosotros.
Kaq’axöw ri uche’al wij. Me duele Jachin kaya’ow ri tob’anïk chi qech.
mi columna. Quien nos va a dar ayuda?.
Che’rnäq. Paralizado. Che’rnäq Chi raqän. A pie. Chi raqän kab’in wi
raqän ri ixoq rumal ri yab’il. Se ri tata’. El señor camina a pié.
paralizó la pierna de la mujer por la
enfermedad. Chi tzij, qastzij. Cierto, verdadero.
Qastzij kawaj kab’ij chi wech ri
Chech, che. A el, ella, para. Sib’aläj kana’o. Quieres decirme si es verdad
k’äx b’anom chech we qatinamit. lo que sientes.
Nuestro pueblo es muy maltratado.
Chi uchi’ cho, chicho. A orilla de la
Chelub’ik. Salga enseguida. Chelub’ik laguna. Xujk’uji’ chi uchi’ ri cho.
nab’e ri awajib’ k’ate k’uri’ ri e Estuvimos a la orilla del lago.
winäq. Que salgan primero los
animales después las personas. Chi uchi’ palow (plo). Orilla del mar.
Xatk’uji’ chi uchi’ palow. Estuviste a
Chemelïk. Agua estancada. Sib’aläj orillas del mar.
nim ri ja’ chemalïk. Es bastante el
agua estancada. Chi unaqaj. Cerca de. Kinel chi unaqaj
ri q’atb’al tz’ij. Vivo cerca de la
Chi awäch. Ante (2da persona, tú). Chi
municipalidad.
awäch k’o wi ri ajk’as. Ante usted
está el deudor. Chi upam. Adentro. Xäs katk’uji’ chi 9
1
upam ri ch’ich’. Tienes que estar
29
K'iche'– Kaxlan Tzij
adentro del carro. Chij. Chivo, oveja. Säq rij ri chij. El
Chi uwäch. Ante de, enfrente de. Chi chivo es de color blanco.
nuwäch xub’an k’äx chech. Delante Chijama’. Desocupen. Chijama’ kanöq
de mí le hizo daño. ri ja. Desocupen la casa.
Chi uwäch ja, choja. En la casa, Chikaj. Arriba. Karapän ri tz’ikin pa
enfrente de la casa. Kink’uji’ na chi kaj. El pájaro vuela el espacio.
uwäch ja chwe’q. Mañana estaré en Chikixo’l. En medio de ellos. Xinq’äx
la casa (en el patio). chi kixo’l ri winäq. Pasé en medio
Chi uwäch jab’. Ante, frente del de la gente.
aguacero. Ri si’ xkanaj chi uwäch Chiklonik, chikchaxik. Salpicar agua.
ri jab’. La leña se quedó en el Xujch’aqaq rumal xchiklo’n ri ja. Nos
aguacero. mojamos cuando salpicó el agua.
Chi uwi’ miq’in ja’ (Chwi’ Miq’ina’). Chiköp. Animal, ave. K’o e k’i
Totonicapán. Nim ri k’ayab’äl pa ri täq chiköp chi uwäch ri taq’aj.
tinamit Chi Uwi Miq’in Ja’. La plaza Hay muchos animales y,o aves en
de Totonicapán es grande. campo.
Chi uwi’ siwan (Chwisiwan). San Chikopirik. Apolillado, dientes, caries.
Francisco el Alto. Tajin kk’iy ri Ri tem xchikopirik. La silla se
uq’ab’ tinamit Chi Uwi’ Siwan. El apolilló.
municipio de San Francisco el Alto
está creciendo. Chila’. Allí. Chnawaye’j chila’ jawije
xink’ut chi awäch. Espérame allí
Chi uxe’. Debajo. Chi uxe’ ri mexa donde te enseñe.
k’o wi ri ch’o. Debajo de la mesa
está la rata. Chilam B’alam. Antigua Literatura
Maya. Ri chilam B’alam are jun chi
Chi uxukut, chi utzal. Al lado de. kech ojer täq wuj mayab’ no’jib’äl.
K’o chi utzal raxoqij ri wachalal. Mi El Chilam B’alam es un libro de la
hermano está al lado de su esposa. antigua literatura maya.
Chi we, chi wech. A vosotros ó a Chilb’exïk. Encomendar, Encargar,
ustedes. Kinb’ij pan chi wech man Recomendar. Xchilb’ex waqib’
kinopän ta chik. Les aviso a ustedes tem chech ri tata’ Xwan. Fueron
que ya no llegaré. encargados seis sillas a don Juan.
Chi’aj. Boca, labios. Jujun täq chi’aj Chilchi’x, chiychik. Adorno en forma
kech ixoqib’ etz’ajtalik. Algunos de flecos. Chilchi’x ub’antajik ri
labios de mujeres están pintados. retz’ab’alil k’o chech ri watz’yaq.
0 Chib’. Helecho. Tajin kek’i’y ri chib’. Mi ropa tiene adornos en forma de
1
Los helechos están creciendo. flecos.
30
k'iche'– Kaxlan Tzij
Chim. Morral. Q’ëq chi’l säq kka’y ri Cho’m. Camarón. Tza ri cho’m. El
achim. Tu morral es de color blanco camarón es salado.
y negro. Cho’r. Estéril. Cho’r ri ixoq. La mujer
Chipatanij. Sirvan a él. Chipatanij ri a es estéril.
Max. Sirvan bien a Tomás. Choj, choj ja’, uchul ja’, turb’äl ja’.
Chirichotem. Canto de los pájaros. Ri Catarata. Qajb’äl mayij rilik uqajem
tzij chirichotik pa k’iche’ jeri’ kb’ïx ri ja’ pa ri choj ja’. Es maravilloso ver
kche ub’ix ri tz’ikin ajchijil siwan. la caída del agua en la catarata.
En K’iche’ la palabra chirichotik así Ch’ojob’. Planta silvestre (chilca). Ütz
se le dice al canto del pájaro guarda ri ch’ojob’ che täq ri atinem. La chilca
barranco. es buena para los baños.
Chisaqil, chiwachilal. Públicamente. Chojojche’. Nombre de lugar (monte).
Rajawaxik chisaqrisaj ri elaq’. Es Ajchojojche’ ri a Ku’. Domingo es de
necesario que publiquen el robo. un lugar que se llama Chojojche’.
Chi’uwi’ tz’aq (Chwitz’aq). Chok’oy. Clase de hilo, aviadura.
Momostenango. Jela’ pa Chi’uwi’ Kuköj chok’oy chech ri ukem ri nan.
tz’aq k’o j’el täq maq’in atinab’äl. Allá La señora usa un hilo especia para
por Momostenango hay excelentes su telar.
baños termales.
Chokom, k’ix. Clase de espina. K’o
Chiw chiw, pirpich’. Pájaro jardinero. sib’aläj k’ix chi uchi’ ri nim b’e.
Kab’ixon pa täq ri kotz’ij ri chiw En orilla de la carretera abundan
chiw. El pájaro jardinero canta entre espinas.
las flores.
Chokonsab’exïk, yuq’ïk. Amasar.
Chiweköx. Boa (serpiente). Kkamsän Kuchokonsab’ej k’aj ri ali. La
ri kumätz chiweköx. La serpiente boa muchacha amasa la harina.
es venenosa.
Cholaj. Orden. Man k’o ta ucholaj
Chkira’. Desátelo. Chkira’ xinb’ij chi pa täq ri awuj. No hay orden en tus
awech. Te dije que lo desataras. papeles.
Cho. Laguna. K’o sib’aläj kär pa ri cho. Cholajixïk. Ordenar, conjugar.
Hay muchos peces en la laguna. Chcholijäx ri wuj. Hay que ordenar
Cho’kej, kumätz. Calambre. Chi’ el papel.
kinwarik kuya’ cho’kej chech ri Cholb’äl chak Neol. Agenda. Xinsipaj
nuq’ab’. Cuando me duermo me da jun cholb’äl chak. Regalé una
calambre en la mano. agenda.
Cho’lik, jowjik. Flojo. Cho’l ri upas ri !
Cholb’äl q’ij. Calendario. Ütz we 1
ixoq. La faja de la señora está floja. kiweta’maj jas kub’ij ri cholb’äl q’ij.
31
K'iche'– Kaxlan Tzij
Es mejor si entiendo el significado del Chqab’ana’. Hagamos. Chqab’ana ri
Calendario. qachak. Hagamos nuestro trabajo.
Cholchi’. Lingüística. Ri uchak ri ala Chsacha’ numak, chinakuyu’.
are’ ri cholchi’. El trabajo del joven Perdóname, discúlpeme. Xusäch
es la lingüística. numak ri nunan. Mi mamá me
Chom. Gordo, obeso. Sib’läj chom ri perdonó.
wakäx. La vaca está muy gorda. Chu. Apestoso. Chu ri mes xuqoje
Chomab’äl. Pensamiento. Jas che k’o kumulij amälo. Apesta la basura y
itzel täq achomab’äl?. Porqué tienes junta mocas.
malos pensamientos?. Chub’. Saliva. Ri nuchub’ rak’a’m
Chomab’äl tz’ib’. Pensamiento yab’il. Mi saliva lleva enfermedad.
(literario). Ri uchomab’äl tz’ib’ Chub’nïk. Escupir. Xüw ri chu’b’nïk
ri ajtz’ib’ ri’ kuya’ qano’j. Lo que chi awe. Únicamente te mantienes
escribe esta escritora nos da muchas escupiendo.
ideas. Chuch, Nan. Madre, Mamá. Kinb’isön
Chomanïk. Pensar,. Ütz uchomanik ri chech ri nuchuch. Estoy triste por mi
ali. La señorita piensa bien. mamá.
Chomatalik. Deliberado. Xchomatal Chuchb’al. Madrastra. Sib’aläj k’a’n
jas kb’an ruk’ ri nan Ro’s. Se deliberó nuchuchb’al. Mi madrastra es muy
qué se hará con doña Rosa. enojada.
Choqön. Cosquillas. K’o sib’aläj Chuchu’, chuch. Señora, anciana.
choqön chech ri ne’. El bebe tiene Yowab’ ri chuchu’ Li’y. La señora
mucha cosquilla. María está enferma.
Chowix. Clase de canario. Awilom jas Chuchuxelab’. Las esposas de los
rij ri tz’ikin ub’i’ chowix?. Ha visto, cofrades. Ri chuchuxelab’ ketob’an
de que color es el canario. kuk’ ri kichjilal. Los cofrades reciben
Choyib’äl. Machete. Xachoy ri q’ayes ayuda de sus esposas.
ruk’ ri choyib’äl. La grama se corto Chuj. Idioma Maya. ¿Aweta’m jawije’
con el machete. katzijob’äx wi ri tzijob’äl chuj?.
Choyïk. . Cortar. Ruk’ ch’ich’ kchoy ¿Sabes donde se habla el idioma
ri ´q’ayes. El monte lo cortan con el Chuj?.
machete. Chulaj. Orina. Ch’ich’ ri chulaj xo’l
Chq’alisaj awib’. Aclárate. Chq’alajisaj b’e. Apesta la orina en la calle.
" awib’ chi kiwäch ri tinamit. Aclárate Chun. Apellido Maya, cal. Xinta Chun,
1 ante el pueblo. jeri’ qäs tz’aqat ub’i are’. Jacinto
32
k'iche'– Kaxlan Tzij
Chun, es el nombre completo de él. Chuta. Apellido Maya. Tin Chuta, ub’i’
Chunaxïk. Encalar. Chchunaj ri ja ri tata’. Martín Chuta, es el nombre
rumal chech petinäq ri nimaq’ij. del señor.
Encalá la casa porque ya viene la Chuwarïk . Heder. Kachuwär ri ti’j. La
fiesta. carne va a heder.
Chupb’äl tz’ib’. Borrador, corrector. Chuwe’q. Mañana. Kintzijob’ej chi
Xinchüp ri tz’ib’ ruk’ chupab’äl tz’ib’. awe chwe’q jas xinchomaj. Mañana
Borre lo escrito con el corrector. te comento qué fue lo que pensé.
Chupïk. Apagar. B’ajchi’ kkichüp ri Chwila’. Mírelo. Chwila’ jas ri k’o pa
q’aq. Temprano apagan las luces. ja. Mire que hay dentro del cuarto.
Chuq’ab’. Fuerza. K’o sib’aläj
uchuq’ab’ ri Xwan. Juan tiene mucha
fuerza.
#
1
33
K'iche'– Kaxlan Tzij
Ch’
Ch’a’k. Grano, llaga. K’o ch’a’k chi rij aq’ab’. Tienes llagas en tu brazo.
35
K'iche'– Kaxlan Tzij
ri ja’. Está cayendo a jotas el agua. E k’o job’ ch’il wak’. Tengo cinco
Ch’i’p. Hijo último, meñique. Kel ub’i’ gallinas espinudas.
ri walk’wal ch’i’p. Mi ultimo hijo se Ch’ilakan. Oruga. Sib’aläj itzel
llama Miguel. ub’antajik ri ch’ilakan. La oruga
Ch’ich’. Carro, objeto de metal. K’ak’ tiene un aspecto muy feo.
ri ach’ich’. Tú carro es nuevo. Ch’ima, k’ix. Güisquil. Ri ch’ima man
Ch’ich’. Mal olor. Ch’ich’ ri k’isik’. La kk’iy täj pa taq’aj. El güisquil no se
cabra tiene mal olor. desarrolla en la costa.
Ch’ich’ b’olob’äl. Asador. Kasa’ ri ti’j Ch’imi’y, ch’ami’y. Bastón. K’ak’
chi rij ri ch’ich’ b’olob’äl. La carne uch’imiy ri Lu’. Pedro tiene un nuevo
es asado con el asador. bastón.
Ch’ich’ pwaq (Neol.). Moneda. Tajin Ch’in, yich’, ch’ate’t. Delicado.
ktzaq rajil ri ch’ich’ pwaq. La moneda Sib’aläj katch’in chech ri wa’im. Eres
está perdiendo su valor. muy delicado para comer.
Ch’ich’ tz’ib’ab’äl (Neol.). Máquina Ch’ink’uy, ch’aku’y. Chicharra, piña
de escribir. Xinloq’ jun ch’ich’ de pino. Xinsik’ oxib’ ch’aku’y.
tz’ib’ab’äl. Compré una máquina de Recogí tres chicharras.
escribir. Ch’ip. Clase de pajarito. K’o ri ch’ip
Ch’ijom. Obligado. Amaq’el kinkich’ij pa uwi’ ri xot. El pajarito está sobre
chech ub’anik ri man kaqaj ta chi la teja.
nuwäch. Siempre me obligas a hacer Ch’ipaq, xab’on. Jabón. Je’lik uk’ok’al
lo que no me gusta. nuxab’on. Mi jabón huele bastante
Ch’ik. Clase de ave silvestre. K’o bien.
kib’i’ choköp che man k’o täj kib’i’ Ch’itïk. Agravar. Xach’it ri nuq’axom.
pa kaxla’n tzij pacha’ ri ch’ik. Hay Agravaste mi dolor.
nombres de aves silvestres que no Ch’iw, wich’. Pollito. Ri ak’ kusik’ij ri
tienen nombre en castellano tal como ch’iw. La gallina llama al pollito.
el ave ch’ik.
Ch’iych’ik, xich’axik. Despeinada.
Ch’ikma’y. Vueltas, olas. Sib’aläj Ch’iych’ik uwi’ ri ali To’n. Antonia
kach’ikma’y uwi’ ri palow. Hay está despeinada.
muchas olas sobre el mar.
Ch’iyu’t. Mecate, cheche. Ri ch’iyu’t
Ch’ïkmiyixïk. Empujar. Konojel kapatnaj che uximik uwi’ ri käb’al. El
xe’ch’ikmiyïx pa ri siwan. Todos mecate sirve para amarrar el techo
fueron empujados en el barranco. de la galera.
&
1 Ch’il, k’i’x äk’. Gallina espinuda. Ch’o. Ratón. Tajin kkitij ixim ri ch’o.
36
k'iche'– Kaxlan Tzij
Los ratones están comiendo el katch’opin chi uwäch ri taq’aj. Estas
maíz. brincando en el campo.
Ch’o’j. Guerra, pelea. K’i tinamit e Ch’orti’. Idioma Maya. Ri tzijob’äl
k’o pa ch’o’j. Muchos países están Ch’orti’ jun chi kech ri mayab’
en guerra. tzijob’äl. El idioma Ch’orti’ es uno
Ch’o’l ik. Chile cobanero. Sib’aläj de los idiomas mayas.
poqön ri ch’o’l ik. El chile cobanero Ch’u’, sa’y, mutz’utz’. Pescadillos. Ri
es muy picante. ch’u’ ktij ruk’ lej. Los pescadillos se
Ch’o’x. Geranio. Je’lik uk’ok’al ri comen con tortillas.
ch’o’x. El geranio tiene un aroma Ch’u’j. Bravo, rabia. Sib’aläj ch’u’j ri
agradable. a Max. Tomás es muy bravo.
Ch’ob’oj, pa jun junam, riqoj, riqow. Ch’u’k. Codo. K’äx ri ach’u’k. Te
Sesión, acordar. Tajin kkib’an jun duele el codo.
ch’ob’oj chi rij ri juyub’. Están Ch’u’kajnïk. Codear. Are’ chi’
realizando una sesión acerca del katinch’ab’ej katinch’ukaj. Te codeo
montón de la montaña. cuando te hablo.
Ch’ob’onïk, k’oxomanïk. Entender, Ch’uch’uj. Suave. Ch’u’ch’uj ri lej
saber, comprender. Kach’ob’o jas ri rech ixim. La tortilla de maíz es
ub’i. Sabe como se llama. suave.
Ch’ojinel. Guerrero, peleador. Ch’u’jilal. Locura. Ri uch’u’jilal ri
Ajch’ojinel ri Lu’. Pedro es ali To’n. La locura de la señorita
guerrero. Petrona.
Ch’ojixïk. Exigir. Kuch’ojij chak ri Ch’u’jirnäq. Enloquecida (o).
Lu’. Pedro pelea el trabajo. Ch’ujinäq ri ixoq rumal che yab’il ri
Ch’ok. Zanate. Kub’an k’äx chech ri ral. Está enloquecida la mujer por la
tikonijik ri ch’ok. El zanate daña a enfermedad de su hijo.
las siembras. Ch’ukaj. Codazo. Ri ala xuya’ jun
Ch’oknajïk. Cojear. Xäq katch’oknaj ch’ukaj chi we. El muchacho me dio
iwir. Ayer estuviste cojeando. un codazo.
Ch’ok’ochik. Palo con curva. Chq’axej Ch’ukchik, b’uk’b’ik. Bulto.
löq chi wech ri ch’okochik che’. Ch’uk’ch’ik reqa’n ri a Lu’. La carga
Alcánzame el palo con curva. de Pedro es abultada.
Ch’olïk, solïk. Pelar. Chsolo’ rij täq Ch’ukulïk. Acuclillar, acuclillado.
saqwäch. Hay que pelar las papas. Kinch’uki’k chech ub’anik nuchak. /
Ch’opinïk, pixk’anïk. Brincar. Tajin Me pongo de cuclillas para hacer 1
37
K'iche'– Kaxlan Tzij
mi trabajo. Ch’ur, ch’urur. Ralo. Ch’ur ri joch’.
Ch’umil. Estrella. Kajulüw ri ch’umil El atol está ralo.
chaq’ab’. Las estrellas brillan por Ch’urur pamaj, q’ulq’ut pamaj.
las noches. Indigestión. K’o ch’urur pamaj chi
Ch’umq’aq, chupq’aq’, q’aq’al we. Tengo una indigestión.
chikop. Luciérnaga. Kaye’e’l löq Ch’uti’n. Corto, pequeño. Ch’uti’n
chaq’ab’ ri täq ch’umq’aq. Las kekanaj ri xajab’ chech. Le queda
luciérnagas salen de noche. pequeño los zapatos.
Ch’upïk. Cortar (acción de cortar Ch’utinan. Tía. Xukäm löq jun laj
flores, hojas, etc.). Chi keq’anär nume’s nuch’utinan. Mi tía me trajo
löq ri tiko’n kech’upik. Cuando se un gatito.
maduran los duraznos se cortan. Ch’utitat, ikan. Tío. Xk’uli’k pa
Ch’uqb’äl. Instrumento para tapar. Tz’oloj che’ ri nuch’utitat. MI tío se
K’ak’ ri ch’uqb’äl re b’oj. La tapadera casó en Santa María Chiquimula.
de la olla es nueva.
Ch’uqb’ej, kowij. Apurarse.
Kachuqb’ej ri achak. Te apuras a
trabajar.
Ch’uqïk. Cubrir, tapar. Ch’uqatäl ri
ch’ich’. El carro está cubierto.
(
1
38
k'iche'– Kaxlan Tzij
E
E. Partícula pluralizador. E nukej. Mis caballos.
40
k'iche'– Kaxlan Tzij
Eta’matalik. Conocido. Eta’matäl ri etz’ab’a’l. Los juguetes están muy
uwäch ri tata’ Te’k. Don Diego es caros.
conocido. Etz’anem tzij. Broma. Ri nutat kub’an
Etab’äl k’a’m. Cuerda, (medida). etz’anem tzij. Mi papá bromea.
Xqetaj ri ulew ruk’ ri etb’äl k’a’m. Etz’anib’äl. Cancha. Ri alab’om e k’o
Medimos el terreno con una cuerda. pa etz’anib’äl. Los jóvenes están en
Etal. Lunar. Ko retal chi uwäch ri la cancha.
upälaj. Tiene un lunar en la cara. Etz’anïk. Jugar. Konojel ri alab’om
Etanib’al. Instrumento para medir. ke’etz’anik. Todos los jóvenes
Ri etanib’äl kapatanaj chech retaxik juegan.
jastäq. El instrumento para medir Eye’nïk. Esperar. Kujeye’n b’a chwe’q.
sirve para medir cosas. Esperamos mañana.
Etanïk. Medir. Tajin ketäx ri ch’aqap
ulew. Están midiendo el pedazo de
I
terreno.
Etk’ulo, k’ulo. Cuanto más. Kinch’ij
ne ïn etk’ulo ät k’o ach’uq’ab’. Con
que aguanto yo, cuanto más tú tienes
fuerza.
Etz’a’b’a’l. Juguete. Paqal rajil ri täq
1
2
41
K'iche'– Kaxlan Tzij
I’x. Día Maya Calendario. Xinaläx pa ri q’ij ub’i’ I’x pa ri Mayab’ Cholq’ij. Yo
nací en un día I’x según el calendario maya.
Ib’och’. Vena, Arteria. Sib’aläj q’alaj ri ib’och’. Bien se mira la vena.
Ib’och’il (Neol). Sistema nervioso. Chqachijij b’a ri qib’ochil. Debemos de cuidar
nuestro sistema nervioso.
Ib’oy. Armadillo. Xawilo,are täq ib’oy. Ikaq’. Sobrina (o). K’o pa ja tijob’äl
Viste pasar el armadillo. ri wikaq’. Mi sobrina está en la
Ichaj. Verdura, hierba. Sib’aläj je’lik ri escuela.
uwa’l ri ichaj. Es Muy rica el caldo Ikim. Abajo. Sib’aläj ikim ät k’o wi löq.
de hierba. Estas muy abajo.
Ij. Espalda, sarampión. K’o ij che ri Ikim kajoq. Abajito. Ikim kajok kinb’e
ak’al. El niño tiene sarampión. wi. Abajito me voy nada más.
Ija’. Semilla. Choma’q’ ri ija’. Las Iköx, oköx. Hongo comestible. Je’lik
semillas están grandes. katijow ri täq iköx. Los hongos
Ija’lil. Especie. Q’än, q’ëq, säq, xuquje’ comestibles son ricos.
kiyaq kiwäch rija’lil täq ixim. Los Il. Delito. Xatqaj chi upam ri il. Caíste
coles del maíz son: amarillo, negro, en un delito.
blanco y rojo. Ilb’äl. Instrumento para ver. Wa’ we
Ik. Chile. Poqon ri ik’. El chile es Ilb’äl kpatanaj chech ütz rilik sutäq.
picante. Este instrumento sirve para ver mejor
Ik’. Luna, mes del año. K’ak’ ri ik’ las cosas.
kamik. Hoy es luna nueva. Ilb’äl, lem. Espejo. Kawil awib’ pa ri
Ik’il. Trabajo por mes, Mensual. Che ilb’al. Te ves en el espejo.
ik’il katchakunik. Trabajas por Ilokab’, kab’awil. Doble visión.
mes. Ilokab’ ri imul. Es doble visión el
Ik’yaq’b’äl, ikaq’. Honda de pita. conejo.
Xt’oqpin ri wik’yaqb’äl. Se reventó Imam. Nieta (o). Ek’o k’i alaj täq
mi honda de pita. wimam. Tengo muchas nietecitas.
Ikäj. Hacha. Paqal rajil ri ikäj. El hacha Imox. Día del calendario maya. Ri
cuesta caro. imox jun chi kech ri Mayab’ Cholq’ij.
Ikan, ixjut. Gusano. Ri ikan kepoq’an Imox es un día en el calendario
2 pa q’alaj. El gusano se reproduce en maya.
2
invierno. Imu’ch, amu’ch. Hornilla de temascal.
Che umiq’asaxik ri amu’ch kkoj del Petén.
sib’aläj rachaq’a’l q’aq’. Para Itzb’äl. Hechicería. Kub’an itzab’äl ri
calentar la hornilla del temascal se Li’y. María practica la hechicería.
utiliza mucha braza.
Itzel. Acto de maldad. Kkixi’j kib’
Imu’t. Hierba mora. Kukunaj yab’il
ri winäq che ri itzel. Las personas
ri imu’t. La yerba mora cura
temen al acto de maldad.
enfermedades.
Imül. Conejo. Tajin kewa’ ri imül. Los Itzel achik’. Pesadillas. Chaq’ab’
conejos están comiendo. xinwachik’aj jun itzel achik’. Anoche
tuve pesadillas.
In. Yo. Xinb’e ruk’ ri wachi’l. Me fui
con mi amigo. Itzelal. Maldad. Man k’o ta kuya ri
itzelal. La maldad no deja nada
Inup. Ceiba. Sib’aläj uq’ab’ uxaq ri bueno.
inup. La ceiba es frondosa.
Itzelaxïk. Maldecir. Man utzataj
Iq’. Día del calendario maya. Iq’ jun chi kitzeläx jun winäq. No es bueno
kech ri q’ij che ri Mayab’ Cholq’ij. Iq’ maldecir a una persona.
es un día del calendario maya.
Iwal, oyowal. Enojo. Rumal ri iwal
Iq’ B’alam. Nawal del aire (rajaw ri katwa’ ta chik. Por el enojo ya no
kaqiq’). RI Popol Wuj kutzijob’ej comes.
rij ri Iq’ B’alam. El Pop Wuj habla a
cerca de Iq’ B’alam. Iwech. De ustedes. Iwech ri ab’ïx. La
milpa es de ustedes.
Is. Camote. Ri tzakom is, je’lik . El
camote cocido es delicioso. Iwir. Ayer. Xatinwil iwir. Te vi ayer.
Isma’l. Vellos. K’o rismal aq’ab’. Tus Iwonojel. Todos. Iwonojel kixb’e pa
manos tienen vellos. nimaq’ij. Todos van a la fiesta.
Ismachi’. Barba. Le rismachi’ tajin ïx. Ustedes. Kwaj che ïx kixb’anowik.
kk’iyik. Le está creciendo la barba. Quiero que ustedes lo hagan.
Ismal. Pluma. Che ismal b’anom wi ri Ixchel. Nombre de mujer. Ixchel ub’i’
nuch’akat. Mi almohada está hecha rumi’al ri nuchaq’. Mi hermano menor
de plumas. tiene una hija se llama Ixchel.
Itz. Brujería. Ajitz ri Xep. José es Ixchob’. Apellido Maya,. Te’k Ixchob’
brujo. ub’i’ ri nutat. Diego Ixchob’ se llama
mi papá.
Itza’. Idioma Maya. Ri tzijobäl Itza’
kkikoj nik’aj pa ri tinamit Petén. El Ixil. Idioma Maya. Ri utzijob’äl ri Na’
are ri Ixil. El idioma de Ana, es el 3
idioma Itza’ se habla en una parte 2
Ixil.
43
K'iche'– Kaxlan Tzij
Ixim. Maíz. Kutij ixim ri äk’. El pollo sapos.
está comiendo maíz. Ixparjoq. Araña cegadora. Ke’el
Ixim ab’aj. Piedrín. Ri ixim ab’äj löq pa saq’ij ri ixparjoq. La araña
koksäx che utak’alib’äl ri ja. El cegadora sale en verano.
piedrín sirve de cimiento de la casa. Ixparpwaq. Ave nocturna (jorge ubico).
Iximulew. Tierra arcillosa. Sib’aläj Ri ixparpwaq xäq xüw chaq’ab’
iximulew kintik wi ri wab’ix. En pura kb’ixonik. Este ave únicamente en
tierra arcillosa en donde siembro mi la noche canta.
milpa. Ixpok’pon, ikan. Gallina ciega. Ri
Ixk’ub’, xik’ub’. Tenamaste. Chi uxe’ ixpok’pon kutij urab’ ri ab’ïx. La
le b’o’j k’o oxib’ ixk’ub’. Debajo de gallina ciega se come la raíz de la
la olla hay tres tenamastes. milpa.
Ixk’yeq. Tenedor, instrumento del Ixpum, patëx. Pato. Katijow ri
albañil, uña. Ri ajtz’aq kuköj ri uti’jolal ri ixpum. La carne de pato
uchakub’äl ixk’eq. El albañil utiliza es comestible.
su instrumento. Ixtapakal, kaqlu’j. Frijol colorado.
Ixkanal. Árbol espinoso. Man ütz täj Sib’aläj paqäl rajil ri ixtapakal kinäq’.
kinwil ri ixkanal. No me gusta el El frijol colorado es muy cara.
árbol espinoso. Ixtexïk. Alacrán. Ri utyob’äl jun
Ixkätz. Tábano. Ri ut’isb’äl ri ixkätz ixtexïk kukamasaj ri winäq’. La
kuya q’aq’. El piquete del tábano da picadura de un alacrán mata a la
calentura. persona.
Ixko’l. Intestinos. Tajin kaq’axow täq Ixtutz’. Rana. Pa ri ja’ kak’oji’ wi ri
ri wixko’l. Me están doliendo los ixtutz’. La rana se mantiene en el
intestinos. agua.
Ixnam. Cuñada de varón. Utzaläj Ixtzamna’. Dios de la medicina.
winäq ri wixnam. Mi cuñada es Chi upan ri mayab’ k’aslemal, ri
buena gente. Ixtzamna’ are Ajaw re kunab’äl. En
Ixoq. Mujer. Karaqitaj ri ixoq chi la cultura maya, Ixtzama’ es el Dios
uwäch ja. La mujer se encuentra en de la medicina.
la casa. Ixtzol. Cien pies. Ri ixtzol are jun
Ixpa’ch. Lagartija. Kutij q’ayes ri chiköp k’o chi uxe’ ri ulew. El cien
ixpa’ch. La lagartija come zacate. pies es un insecto que vive bajo la
tierra.
4 Ixpäq, xpëq. Sapo. Kamik man e k’o
2 ta chik ri ixpäq. Ahora ya no hay Iya. Pericón. Ri iya kukunaj ri q’axow
pamaj. El pericón cura el dolor de
44
k'iche'– Kaxlan Tzij
J
estómago.
Iyom. Comadrona. Kamik kape ri
iyom chech awilik. Hoy viene la
comadrona a verte.
lïk. Mirar. Are’ xepe chech awilik. Ellos Ja, Achoch, ko’ch. Casa. Nim ri ja. La
vinieron para mirarte. casa es grande.
Ja’. Agua. Tajin katïx ri ja’. El agua se
está regando.
5
2
45
K'iche'– Kaxlan Tzij
Ja’ uwäch. Estado líquido. kariqitaj pa ri ja uwäch ri kunab’äl. La medicina está
en estado líquido.
Ja’e, ütz ri. Muy bien. Ja’e kinb’an na xincha’ chech. Está bien lo haré le dije.
Ja’nik. Regar agua. Ja’nik q’ayes. Regar la grama.
Jäb’. Lluvia. Xumaj ri jäb’. Comenzó a llover.
Jab’ij. Ve a decirlo. Jab’ij che ri atat. kab’an ri jachanem ulew chi kech ri
Anda a decírselo a tú papá. alk’wa’lixelab’. Es necesario dividir
Jab’ülkik’ Neol. Sistema circulatorio. el terreno entre los hijos.
Ri jab’ülkik’ are’ kayo’w chuq’ab’. Jachanïk ib’. Divorciar. Ri Te’k chi’l
El sistema circulatorio es el que da ri Wa’n xkijäch kib’. Se divorciaron
energías. Diego y Juana.
Jab’uxïk. Regar. Xjab’üx ri ixim chi Jachïk. Repartir. Xk’is ri jachan
uwäch ri ulew. Se regó el maíz en echab’äl. Se termina la repartición
el suelo. de bienes.
Jach’. Tapisca. Chwe’q kujb’e na pa Jachike?, chinchike. ¿Cuál?. ¿Jachike
ri jach’. Mañana nos iremos a la ri nub’e’?. ¿Cuál será mi camino?.
tapisca.
Jachin, chinäq. Quién. Jachin kpe
Jach’anik. Tapiscar. Tajin kejach’anik. nab’e. Quién viene primero.
Están tapiscando.
Jachinäq. Quién es. Jachin kinsik’anik.
Jach’b’äl. Instrumento para tapiscar. Quién me llama.
Kinköj ri nujach’ab’äl chech ri
jach’anik. Uso mi instrumento para Ja’jatïk. Carcajear. Kja’jät chi wij.
tapiscar. Carcajea de mí.
Jacha’. Sepáralo. Chi ajacha’ ri Jak’ab’äl rij uwi’. Freno de caballo.
sya ruk’ ri tz’i’ tajin kech’o’jonik. Xintzaq ri ujak’ab’äl rij uwi’ le kej.
Separa el perro con el gato que están Perdí el freno del caballo.
peleando. Jakalteko. Idioma Maya, gentilicio. Aj
Jacha’, jas kub’ij, su kub’ij. Como le Jakalteko ri Xep. José es jakalteko.
va. Jacha’ a Lu’. Como le va Pedro. Jäl. Mazorca. Tajin kq’ayir ri jäl. La
Jachäl wa. Mesero. Kub’an uchak mazorca se está pudriendo.
ri jachäl wa. El mesero realiza su Jalb’äl, k’exb’al. Instrumento para
6 trabajo. cambiar. Xinlöq’ jun chakub’äl
2 jalb’äl che uk’exik kayib’äl. Compre
Jachanem. Dividir. Rajawaxik
un instrumento para cambiar color. pa’ ri nuk’as awuk’. Cuánto es lo que
Jalïk. Cambiar. kuwaj kinjal ri nuxajab’. te debo.
Quiero cambiar mis zapatos. Japalik sutz’. Neblina. Sib’aläj japalik
Jaliwäch. Bizco. Jaliwach ri awanab’. sutz’ iwir. Hubo mucha neblina el
Tu hermana es bizca. día de ayer.
Jaljöj. Diferentes. Jaljöj uka’yib’äl ri Jaq’ïk. Partir. Xajaq’ ri uchija.
kotz’i’j. Son de diferentes colores Quebraste la puerta.
las flores. Jaqalïk. Abierto. Jaqäl ri ja. La casa
Jaloj. Préstamo. kawaj tane’ kaya’ está abierta.
nujalom. Quieres que me hagas un Jaqïk. Abrir. Xinjaq ri uchija. Abrí la
préstamo. puerta de la casa.
Jalwäch, esän wäch. Disfraz. Xinloq’ Jarsanïk. Desgastar. Kinjarisaj na ri
jun jalwäch che xajowem. Compré che’. Desgastaré la madera.
un disfraz para bailar. Jas che, suche. ¿Porqué?. ¿Jasche
Jamalïk. Desocupado. Jamäl ri kab’ij ronojel chi we?. ¿Porqué me
wachoch. Mi casa está desocupada. lo cuentas todo?.
Ja’maril. Paz. K’o ri ja’maril pa ri Jas uwäch. ¿Qué clase?. ¿Jas chi
qachoch. Hay paz en nuestra casa. uwäch ri saqwach?. ¿Qué clase de
Ja’marin. Tranquilidad. Pa täq we q’ij papa es?.
k’o ri ja’marin. En estos días hay Jas, su, jasa. ¿Qué?. ¿Jas xab’ij chi
tranquilidad. we?. ¿Qué me dijiste?.
Jampa’. Cuando. Jampa’ kujb’e pa Jasjik, Jas uqul. Ronco. Jas ri aqül. Tu
nimaq’ij. Cuando nos vamos a la voz es ronca.
fiesta. Jastäq, sutäq. Cosas. Kamik k’o chi
Jampa’, joropa’, jumpa’. Cuando, ri jastäq awe. Ahora ya tienes tus
cuánto. E jampa’ tzijob’äl k’o pa cosas.
Paxil Kayala’. ¿Cuántos idiomas hay Jasuch, pasuch. Cualquier cosa.
en Guatemala?. Jasuch kuchomaj kub’ij chi we. Me
Jamumïk. Zumbido. Kajumum ri dice cualquier cosa que piensa.
kaqiq’. El aire zumba. Jat. Vete, vallase. Jat xincha’ chi awe.
Janik’, nik’, weta’m taj. No se. Janik’ Te dije que te fueras.
man kinch’ob’ taj uwäch. No se, no Jat’ib’äl. Instrumento para amarrar.
conozco. K’o oxib’ jat’ib’äl waral. Aquí hay
7
Janik’pa’, janipa’. Cuánto es. Janik’ tres instrumentos para amarrar. 2
47
K'iche'– Kaxlan Tzij
Jat’ib’al. Cuña para apretar carga de nupo’t. Le gusta ver mi güipil.
leña. Q’axej löq chi we ri jat’b’äl si’. Je’l kuto. Le gusta oír. Je’l kuto ub’ix
Alcánzame la cuña para apretar la ri q’ojom. Le gusta oír la música de
carga de leña. la marimba.
Jat’im, ximom. Amarrado. Jat’im Je’lik. Bella, preciosa, linda (o) sabroso
kanöq ri kej. El caballo estaba (a). Sib’läj je’lik kka’yan ri ja. La
amarrado. casa se ve preciosa.
Jat’inïk. Amarrar. Chjat’ij reqa’n. Jech’, kotkik, jeyjik, jeyalik. Torcido.
Amarrá su carga. Jech’ ub’anom ri qab’e. Nuestro
Jawije, jachi’, luwi, jawi’. ¿Donde?. camino está torcido.
Jawije kinya’ wi ri si’?. ¿Donde Jek’ïk. Jalar. Tajin kinjek’ nuklob’.
pongo la leña?. Estoy jalando mi lazo.
Ja’wila’. Ve a mirar. Ja’wila’ we k’o Jek’uri’. Eso, así, pues sí. Jek’uri
chik äj. Ve a mirar si ya hay elotes. xqaq’axej. Así nos sucedió.
Jawux, kaxla’n kinäq’. Habas. Che Jela le’. Por allá. Jela le’ kak’ama’
we junab’ xintïk jawux. Este año wi ri arajil. Por allá vas a traer tú
sembré habas. dinero.
Jayik, jaypij. Desgajar. Xajaypij löq ri Jela’. Allá. jela’ kna’riqa’ wi. Allá me
uq’ab’ ri alanxax. Desgajaste la rama encuentras.
del naranjal.
Jela’. Allá es. Jela’ ri xintzaq kanöq
Je kelik, are b’ik. Se parece. Ri uqul, nurajil. Allá es donde perdí mi
are b’ik ri uchaq’. Su voz se parece dinero.
al de su hermano.
Jela’ le’, jela’. Similar. Jela le’ ri
Je’ taj. No es así. Man je’ taj pacha’ nupwi’. Mi sombrero es similar.
xinb’ij. No es así, como lo dije.
Jeqelik. Semi abierto. Jeqa’l jub’iq ri
Je’. Cola de animal. Ko’l ri uje’ ri imul. uchi ja. La puerta está semi abierta.
La cola del conejo es pequeña.
Jeri’. Así es. Jeri’ pa cha’ kinwilo. Así
Je’ jas, pacha’. Parecido, como. Je’ es, como veo.
jas ri utat kka’yik. Tiene un parecido
al papá. Jewa’. Por acá, por aquí. Kat pe je wa’.
Te vienes por acá.
Je’, ye’. Sí. Je’ chwe’q kinb’ek jela’.
Sí, mañana viajo por allá. Jeya ri’. Así fue. Jeya ri’ ri ukamikal
ri Kel. Así fue como murió a don
Je’k’ïk. Jalar. Xjek’ ri che ruk’ jun Miguel.
8 klob’. Jalaron el árbol con un lazo.
2 Ji’. Suegro. Sib’aläj k’a’n ri aji’. Tu
Je’l krilo. Le gusta ver. Je’l karil ri suegro es muy enojado.
48
k'iche'– Kaxlan Tzij
Ji’ätz. Yerno. ¿Jas ub’i’ ri aji’ätz?. k’ayij jiq’ab’äl. Tengo venta de
¿Cómo se llama tú yerno?. golosinas.
Ji’ik, jikik. Frotar (masajear). Jiq’ïk. Ahogar. Xjiq’ pa ri pölow. Se
Rajawaxik kajikik ri waqän. Es ahogó en el mar.
necesario masajear mi pie. Jiq’ol. Gasolina. Aninäq kak’at ri jiq’ol.
Ji’s, xäx, b’aq. Delgado. Chq’axej La gasolina se quema rápido.
löq jun ji’s che’. Alcánzame un palo Jiq’owïk, jiq’jitïk. Sollozar, gime.
delgado. Kajiq’ow ri ak’al. La niña está
Jikilik, ku’l uk’u’x. Confiado. Ku’l gimiendo.
nuk’u’x che katpe chanim. Confío en Jisïk, rich’ïk,tzerïk. Romper. Xkijispij
que vengas pronto. ronojel ri uwuj. Le rompieron todos
Jikom, kolom, suk’. Recto, Derecho. sus papeles.
Kolom kab’an chech ri achak. Tu Jo’. Vamos. Jo’ pa ri awachoch. Vamos
trabajo tienes que hacerlo recto. en tú casa.
Jilanik. Botado en el suelo. Chak’ama’ Jo’laluj. Quince. Jo’lajuj ujunab’ ri ali.
löq ri che’ jilan chi uwäch ri ulew. La señorita tiene quince años.
Tráeme el palo botado en el suelo.
Jo’q. Tusa, Doblador. Paqäl rajil ri joq’.
Jilijik. Robusto. Sib’aläj jilijik ri aq’. Está caro el doblador.
El cerdo está muy gordo.
Jo’s, b’anäl tzij. Mentiroso. Xäq ät jos.
Jilil. Resbaladizo, resbaloso. Kajilil ri Eres un mentiroso.
b’e. El camino es resbaloso.
Job’. Cinco. E job’ ri winäq. Las
Jilowem. Quejarse (dolor). Kajilow ri
personas son cinco.
ixoq rumal ri q’axom. La señora se
queja del dolor. Job’ uxukut. Pentágono. K’o job’
Jilowem, ch’eqowem. Quejido. Tajin utzal, ri job’ uxukut. El pentágono
katjilon che uq’oxom jolomaj. Estas tiene cinco lados.
quejando del dolor de cabeza. Job’job’ïk, jamïk. Desocupar.
Jilpa’nik. Resbaloso. Kajilpän ri Job’job’näq ri ja. Está desocupado
xaq’o’l. El lodo es resbaladizo. la casa.
Jininik. Ruido. Are chi kub’an ri jäb’ Job’ojïk, cho’lïk. Aflojar. Xjob’job’ ri
kajinïn ri nima’. El río ruge cuando ulew. Se aflojó la tierra.
llueve. Joch’, q’or, uk’iya’. Atol. B’enäq q’ij
Jiq’, jiq’näq öj. Tosferina. Kkamsän ri iwir xinqamuj joch’. Ayer tomé atol
jiq’. La tosferina mata. por la tarde. 9
2
Jiq’ab’äl. Venta de golosinas. K’in Joch’ob’, wokaj. Grupo. K’o jule’ chij
49
K'iche'– Kaxlan Tzij
chi uxe’ ri che’. Hay un rebaño de bebida calmante.
ovejas debajo del árbol. Joron. Bebida fría. Tajin kinqamuj ri
Joj. Cuervo. Ri joj xuk’amb’ik ri äk’. joron. Estoy tomando agua fría.
El cuervo se llevó al pollo. Jororïk. Frescura. Kjoror ri q’ij. El día
Jok’ïk. Moler. Tajin Kinjok’ ri ub’aq’ está fresco.
le q’oq’. Estoy moliendo la pepita del Jos. Hoz. Ri jos koksäx che ri q’atoj
chilacayote. triko. El hoz se utiliza para cortar
Jok’o’m. Recado. Käq kka’y ri jok’o’m el trigo.
rak’am ri rakil. La comida lleva un Jos, ixjos. Cortador de zacate. , Kinq’at
recado de color rojo. ri q’ayes ruk’ ri jos. Corto la grama
Jok’om. Molido. Xinjok’ ri triko che con la cortadora.
ub’anik lej. Molí el trigo para hacer Josb’äl. Raspador. Chaqupij le q’ayes
tortillas. ruk’ ri josb’äl. Corta la hierba con
el raspador.
Jokb’äl mes. Sacabasura. K’ama’ löq
chi wech ri jokob’ál mes. tráeme el Josb’äl che’. Cepillo de carpintero.
sacabasura. Kachakün ruk’ ri josb’äl che’ ri
ajanel. El carpintero trabaja con su
Jokb’äl ulew. Pala. Kinköj ri jokob’äl cepillo.
ulew. Necesito la pala.
Josïk. Raspar. Tajin kajosik, ri uwaja.
Jolom. Cabeza. Kq’oxow nujalom. Me Están raspando el patio de la casa.
duele la cabeza.
Josonïk. Limpieza. Tajin kaqab’ Löq
Jopib’äl. Bieldo. Xq’aj ri nujopijb’äl. ri nab’e josb’äl ab’ïx. Se acerca la
Se quebró mi bieldo. primera limpieza de la milpa.
Jopixïk. Regar. Kinjopij ri ija’ rech Joxinïk, charinïk. Áspero. Ri nuxajab’
triko. Voy a regar la semilla de kacharanik. Mis sandalias son
trigo. ásperas.
Joq’täj, mer. Hace un rato. Joq’täj Joxk’im, wech’oj, puk’üj. Picar
xeb’e b’ik. Hace un rato que se tierra. Paqal rajil ri joxk’im che ri
fueron. ulew. Es caro el picado de tierra
J o r j o t ï k , j o ro r ï k . S e re n i d a d , hoy día.
tranquilidad, paz. Ronojel aq’ab’il Jub’a’. Empollar un pollo. Kinjub’a’ na
kajorjotik. Todas las mañanas hay ri wak’. Empollaré a mi gallina.
serenidad.
Jub’a’, jupb’a’. Un pedacito. Kawaj
0 Jorojisb’äl. Bebida calmante, refresco,. katij jub’a’ wa. Quieres comer un
2 Chqamuj ri ajorojisb’äl. Toma tú pedacito de tamal.
50
k'iche'– Kaxlan Tzij
Jub’iq’. Un poco. K’o jub’iq chi Jül upam. Ondulado. Jül upam ri awi’.
awech. Aquí hay un poco para ti. Tu cabello es ondulado.
Jub’otaj. Bola de masa. Kab’än Julajk’al. Doscientos veinte. Xink’ayij
jub’otaj che ri q’or. Haces bolas de b’ik ri aq ruk’ julajk’al q’uq’.
la masa molida. Vendí el cerdo en doscientos veinte
Jub’um. Regado. Xkijub’uj ri ixim quetzales.
pa ri ulew. Regaron el maíz en el Julajuj. Once. E julajuj ri äk’. Los
suelo. pollos son once.
Juch’. Línea. Qab’ana jun juch’chi Julche’. Árbol con agujero. E k’i täq
uwäch ri ulew. Hagamos una línea kiwäch ri jül täq che’. Hay muchas
en el suelo. clases de árboles con agujeros.
Juch’in, nitz’. Poquito. K’o juch’in Juloch’in, jumuq’. Un puño. Kink’iyaq
chi upam ri t’u’y. Aún hay un poquito b’ik jumuq’ ulew chi awe. Te tiro un
en la olla. puño de tierra.
Juch’inïk. Rayar, trazar. Kejuch’in pa Juluwïk. Arder. Ri q’aq’ tajin kajuluwik.
ri ulew, ri alab’om. Los muchachos El fuego está ardiendo.
trazan el terreno. Jüme’t, me’t. Corteza. Ri ujume’tal ri
Jujun. Algunos. K’o jujun kkiköj chik tz’oloj che’ kkunanik. La corteza del
ri pom. Hay algunos a usan el pom. saúco es medicinal.
Jujunal. Cada uno. Iwech chi jujunal, Jumuch’. Ochenta. Jumuch’ ri
ri wa. La comida es para cada uno nujunab’. Tengo ochenta años.
de ustedes. Jumuch’ lajuj. Noventa. Ri numam
Juk’ulaj. Un par. Juk’ulaj winäq xkämik are täq k’o jumuch’ lajuj
xe’nimaj b’ik. Una pareja se ujunab’. Mi abuelo murió cuando
huyeron. tenía noventa años.
Juk’ulaj nak’. Diéresis. K’o uk’u’x Jumul. Una Vez. Chb’ana’ jumul chik.
tzib’ kek’am b’i nak’. Hay vocales Hazlo una vez más.
que llevan diéresis. Jumul chik. Otra vez. Chb’ij chik
Jukub’. Canoa. Xpäx ri ujukub’, ri kej. jumul. Dilo otra vez.
Se quebró la canoa del caballo. Jumulaj, jun mulaj. Muchedumbre,
Jukulïk, tzalanïk. Inclinar. Jukül chik grupo. Jumulaj winäq xekirïq kichi’.
ri xan pa ri b’e. La pared se inclinó El grupo de personas gritaron
hacia la calle. fuertemente.
Jül. Hoyo. Nim upam ri jül. El hoyo es Jun. Uno. Xäq xüw jun chik kqaye’j. !
profundo. Esperaremos solamente uno más. 2
51
K'iche'– Kaxlan Tzij
Jun chik. Otro. Kq’ax loq jun chik. Ri nim q’atb’al tzij are’ ri Junamil
Que pase otro. Amaq’. La máxima autoridad son las
Jun chiwi. Es distinto. Jun chuwi ri Naciones Unidas.
nuchak. Su trabajo es distinto. Junamil Neol. Igualdad. Ri junamil
Jun q’ab’aj. Una mano (cantidad). rajawxik che le qachak. La igualdad
Pa q’ab’aj kk’ayïx wi tapa’l pa ri es necesaria en nuestro trabajo.
k’ayib’äl. El nance lo venden por una Junamtajem. Parecido. Kejunamatäj ri
mano en el mercado. ak’alab. Los niños se parecen.
Jun q’uq’. Un quetzal (dinero). Jun Junk’ale’n. Manojo de leña, Una
q’u’q rajil ri kaxla’n wa. El pan brazada de leña. Chak’iyij chi we ri
cuesta un quetzal. juk’alen si’ awuk’a’m. Véndeme el
Junab’. Un año. Jun ujunab’ ri ak’al. manojo de leña que llevas.
El niño tiene un año. Junpa täq na. De vez en cuando. Junpa
Junab’ir. Hace un año. Junab’ir xinpe täq na kinb’e iwuk’. De vez en cuando
waral. Hace un año vine aquí. vendré con ustedes.
Junalik. Siempre, continuo. Junalik Junwinäq. Veinte. Kinkowin chik
katinloq’aj . Te amaré para kinajilän k’a juwinaq. Ya puedo
siempre. contar hasta veinte.
Junam. Igual. Junam kijunab’. Tienen Jupaj. Una medida. Xa jupaj tzam,
igual edad. kwaj kaqamuj. Quiero que tomes solo
una copa de aguardiente.
Junam kiwäch. Unánimes. Ri achalal
junam kiwäch. Los hermanos están Jupaj tzij. Discurso. Chinakuyu’ che
unánimes. we jupaj tzij. Discúlpeme por este
discurso.
Junam ruk’, kjumataj ruk’. Parecido
a, (con). Ri sya junam ruk’ ri ral. La Juperaj. Un lado, un pedazo.
gata es parecida a su cachorro. Chwechb’ej le jun chik juperaj ulew.
Te toca el otro lado del terreno.
Junam Wachil Amaq’. Unidad
Nacional. Rajwaxik ri junam Wachil Jupulïk. Embrocado. Ri ak’al jupilik.
Amaq’ pa qatinamit. El país necesita El niño está embrocado.
de la unidad nacional. Jupuq. Un grupo. Xelq’ax jupuq chij.
Junamatajïk. Parecer, comparar. Are Se robaron un rebaño de chivos.
2 täq k’o ch’o’j kajunamtäj ruk’ ri Jupur. Bocadillo. Xa jupur xinsipaj chi
k’axk’ol. Cuando hay problemas se awe. Solamente un bocadillo te di.
compara con el dolor.
" Juq’o’, lajtuk. Cuatrocientos.
2 Junamil Amaq’. Naciones Unidas. Xinwajilaj k’a juq’o’ ch’umil. Conté
52
k'iche'– Kaxlan Tzij
hasta cuatrocientas estrellas. Jüwi’. Mata. Xkäm ri jüwi’ imu’t. La
Juqub’. Un trago. Chqamuj we juqub’ mata de hierba mora se murió.
joron. Tomate este trago de agua. Juyub’. Cerro, montaña. Naj k’o wi ri
Jururexïk. Arrastrar. Xjururëx b’ik, ri juyub’. El cerro está lejos.
k’isis. El ciprés es arrastrado.
K
Jusanaj, sanasïk, chom chom. Muy
gordo. Jusanaj chik ri aq. El cerdo
ya está muy gordo.
Jusepaj ulew Neol. Continente. Ujk’o
pa jun nim jusepaj ulew. Vivimos en Ka’. Muela. Kq’axow ri nuka’ ajsik. Me
un continente grande. duele mucho la muela superior.
Jutz’. Rincón. pa ri jutz’ k’o ri ch’o. El Ka’. Piedra de moler. Xin loq’ jun k’ak’
ratón está en el rincón. uka’ ri numi’al. He comprado una
Jutz’it, jub’iq. Poquito. Q’axej löq nueva piedra para moler a mi hija.
jutz’it atz’am chi uwech. Alcánzame ka’ib’. Dos. Ka’ib’ ri ab’i’. Dos
un poquito de sal. nombres tienes.
Jutz’ob’aj, juyetaj. Manojo. Xinloq’ Ka’yb’äl. Color, instrumento para ver.
jutz’ob’aj anxux. Compré un manojo Säq ri ukayib’äl ri ja. La casa es de
de ajo.
#
2
53
K'iche'– Kaxlan Tzij
color blanca.
Ka’yem. Mirando, observando, viendo. Tajin kab’an ri ka’yem. Estas mirando.
Ka’yenelab’. Espectadores. Tajin kech’ojin, ri ka’yenelab’. Están peleando los
espectadores.
kab’. Panela. Ki’ ri kab’. La panela Kach’. Chicle. Chloq’o’ jun kach’.
es dulce. Cómprate un chicle.
Käb’äl. Galera. K’o ri kej chi upam ri Kach’katïk, kach’unïk. Mascar.
käb’äl. El caballo está en la galera. katkachkat wuk’. Estás mascado
Käb’äl, mujab’al. Champa, galera. conmigo.
K’o jun Käb’äl chi uwäch ri ja. Hay Kach’ob’o, kk’oxomaj. Lo entiendes.
una champa en el patio de la casa. kach’ob’o jas tajin kintz’ib’aj.
Kab’awil. Deidad Maya. Ri kab’awil, Entiendes lo que escribo.
k’o chi upam ri Mayab’ K’aslemal. Kächaq säquk’. Liendres. Kq’alïn ri
Ri kab’awil, es una deidad que kächaq säquk’ pa ujolom. Se le ve las
pertenece a la Cultura Maya. liendres en la cabeza.
Kab’ij. Pasado Mañana. Kinb’e awuk’ Kachemowïk. Rebozar. Kachemow ri
kab’ij. Pasado mañana iré contigo. rakil. La comida esta rebozando.
Kab’jir. Ante ayer. Xatinwil kab’jir. Te Kachi’m. Pipa. Ri tata’ k’o ri ukachi’m.
vi anteayer. El señor tiene su pipa.
Kab’lajk’al. Doscientos cuarenta. E Kachïkopirïk. Apolillar, cariar.
b’enäq kab’lajk’al winäq pa Chiche’. Xichikopïr ri kinäq. Se apolilló el
Doscientas cuarenta personas viajan frijol.
a Chiché. Kachkat, kachkatem, ti’tatem. Odio.
Kab’lajuj. Doce. Xink’astaj pa Kkachkät kuna’ chi awe. Cómo te
kab’lajuj kajb’äl. Me desperté a las odia.
doce del día. Kachupchatik. Intermitentes.
Kab’lajunal. Docena. Kaloq’ Kachupchät ri ch’umil. Brillan las
loq kab’lajunal saqmo’l. Pasas estrellas.
comprando una docena de huevos. Kachupchutiwik, kqalpenik. Lustroso,
Kab’raqan. Temblor. Sib’alaj ri brilloso. Kaq’aple’n ri nuxajab’. Mis
$ kab’raqän xub’ano. Estuvo fuerte el zapatos brillan.
2
temblor.
Kachuq’chutik. Mover liquido. pa le b’e. Se van de dos en dos en el
Kachuq’chüt ri ja’ chi apam. Se camino.
mueve el líquido en tu estómago. Kakäte’. Barbilla. Xjech’ob’ ri
Kaj. Cielo. K’o ch’umil chi uwäch ri akakäte’. Se te torció la barbilla.
kaj. Hay estrellas en el cielo. Kakolmaxïk. Rectificar. Xinkolomaj
Kaja’jät uwäch, xaqk’aj. Rocío. Ri ri uwujil wulew. La escritura de mi
q’ayes ka’jä’jat uwäch. El rocío está terreno está rectificada.
en la grama. Kalujuw. Elegancia. Kalujuw pa
Kajb’al, etab’al q’ij. Hora. Jas kajb’al ri ratz’yaq. Se ve elegante con su
chanim. Qué hora es ahorita. traje.
Kajche’. Palo volador. Ri achijab’ ke Kamel. Mortal. Kamel ri xmarma’q
paqi’ pa kajche’. Los hombres suben che ri ab’ïx. La verdolaga es mortal
al palo volador. para la milpa.
Kajk’al, jumuch’. Ochenta. Xkajk’al Kami’x, kmxa’, xa’. Camisa. K’ak’ ri
junab’ xkäm ri numam. Hace ochenta akami’x. Tu camisa es nueva.
años que murió mi abuelo. Kamik. Hoy. Kamik kewa´ pa täq ri
Kajlajk’al. Doscientos ochenta. b’e. Hoy comerán en el camino.
Xintïk kajlajk’al ab’ïx. He sembrado Kamïk. Morir. Ri ixoq xkämik. Murió
doscientas ochenta milpas. la mujer.
Kajlajuj. Catorce. Kajlajuj tem Kamsanel. Asesino. Ri kamsanelab’
xinwajilaj. Conté catorce sillas. e k’o pa che’. Los asesinos están en
Kajororik. Está fresco. Kajoror ri la cárcel.
upaja. El cuarto está fresco. Kamsanem. Matanza. Ri kamsanem
Kajtzelaj, kajtzal. Cuadrilátero. xb’antäj ojer, k’äx xub’an chi qech.
Ri kajtzal are’ jun k’utb’äl che ri Hemos sufrido mucho por las
tz’aqatil. El cuadrilátero es una matanzas de los años pasados.
muestra de la exactitud. Kamub’en. Segunda vez. Kkamlüx
Kajub’ixïk. Divulgar. Rajawaxik uchak ri ab’ïx. Están raspando la
kajub’üx ronojel ri taqanïk. Es siembra.
muy importante divulgar todos los Kamul. Dos veces. Kamul xinpe
acuerdos. che atzukuxik. Dos veces vine a
Kak’al, kawinäq. Cuarenta. K’ak’al buscarte.
ujunab’ ri nunan. Mi mamá tiene Kamulb’äl. Usado, de segunda mano.
cuarenta años de edad. Kamulb’äl ch’ich’. El carro es de %
2
Kakab’. De dos en dos. Pa kab’ kixb’e segunda mano.
55
K'iche'– Kaxlan Tzij
Kamulixik. Juntar objetos. Kamulij ri ja. Está subiendo en el techo.
ronojel ri awetz’b’a’l. Debes de Kaq’at tijonïk (Neol). Básico. Ri Alya
reunir todos tus juguetes. k’o pa kaq’at tijonik. María está en
Kamuq’. Dos puños de algo. Sipaj chi el nivel básico.
wech kamuq’ kinäq’. Regálame dos Kaq’o’, lajmuch’. Ochocientos. Nuk’as
puños de frijol. kaq’o’ tz’alam. Debo ochocientos
Kan. Día Maya del Calendario. tablas de madera.
Kamik, jun kan pa ri mayab’ Cholb’äl Kaq’te’. Escenario. Chwe’q ujk’o pa
q’ij. Hoy es día 1 Kan dentro del uwi’ kaq’te’. Mañana estaremos en
calendario maya. el escenario.
Kanajïk. Quedar. Xatkanaj kanöq Käqchib’. Clase de serpiente. Xink’ol
kuk’ ri anan atat. Te quedaste con rij ri kaqchib’. Guardé la piel de
tus padres. la serpiente, llamado k’iche’,
Kante’l. Candelaria. Aj Q’ante’l, ri käqchib’.
nan Kante’l. Doña Candelaria, es Kaqchikel. Idioma Maya. Ri kaqchikel
de Cantel. are’ kitzij ri aj B’oko’. Los chimaltecos
Kapaj. Dos medidas. Kapaj uk’ya hablan el idioma Maya Kaqchikel.
xuqamuj. Dos medidas de agua Kaqix. Guacamaya. Je’lik kka’y rismal
tomó. ri kaqix. Las plumas de la guacamaya
Kapajik. Lo pesa. Tajin kapäj ri triko’. son lindas.
Estás pesando el trigo. Kaqkoj. Medio rojo, rojizo. Kaqkoj ri
Kapetik. Viene. Kapetik uqaw ri Xi’n. watz’yaq. Mi ropa es de color medio
Viene el papá de Tomasa. rojo.
Käq chäj. Clase de pino. Man k’i täj Kaqni’x. Clase de insecto (como
ri käq chäj. No es muy común el pino parásito). Xinkamsaj jun kaqni’x.
rojo. Maté al insecto.
Käq q’oq’ (neol.). Sandía. Je’l katijow Kaqoq’. Clase de espina. Xnusok jun
ri käq q’oq’. La sandía se come kaqoq’. Me lastimó la espina.
rica.
Kaqru’ch, käq käq. Rojizo. Kaqru’ch
Käq ulew, kach’ ulew. Barro (tierra). ukayib’äl ri uq. El corte es de color
Ri käq ulew ‘ ütz che ub’anik xot. El rojizo.
barro es bueno para fabricar teja.
Kaqub’. Dos tragos. Xinqumuj kaqub’
Käq’, këq’. Guayaba. Man ütz täj kina’ nujoron. Tomé dos tragos de agua.
& ri äq’. La guayaba no me gusta.
2 Kaqulja. Trueno, rallo. Xqaj chi rij
Kaq’anik. Sube él. Tajin kaq’an pa uwi’
56
k'iche'– Kaxlan Tzij
ri achi ri kaqulja. El rayo le cayó al Kawachwatik, kaqapowik. Rechina.
hombre. Sib’aläj kawachwät ri axajab’. Tus
Kär. Pez. Je’l ktijow ri kär. El pez es zapatos rechinan mucho.
sabroso. Kaweq. Nueve linares. Xaläx pa ri
Karäwansa, karwa’n. Arveja china. Kaweq. Nació en Nueve Linares.
Man Kinch’up täj ri karäwansa. No Kawoq. Día del Calendario Maya.
corto la arveja china. Ri q’ij lajuj Kawoq xq’axik. El día
Karok’rotïk. Escarbar, rápidamente. nueve Kawuq del Calendario Maya
Je’l kuna’ rakratem ri tz’i’. Le gusta lla pasó.
escarbar al perro. Kawuq’najik. Caminada de jorobado.
Karoqowik. Comida en proceso de Kawuq’näj kb’in ri a Tri’x. Andrés,
cocer. Tajin kraqow ri wa. La comida camina jorobado.
se está cociendo. Kaxa. Cofre. Q’an ri nukaxa. Mi cofre
Kasolob’ik. Se mueve. Ri ch’ich’ es amarillo.
ksalib’ik. El carro se mueve mucho. Kaxla’n ik. Chile pimiento. Ri kaxla’n
Kasumumik. Ligero, veloz. Kasumum ik man poqon täj. El chile pimiento
ri kaqiq’. El aire es veloz. no es picante.
Katb’ek. Te vas. Katb’ek kuk’ ri Kaxla’n q’inum, mansnilo.
awalk’wa’l?. ¿Irás con tus hijos?. Manzanilla. Ki’ ri kaxla’n q’inum.
la manzanilla es dulce.
Katb’isonik. Estas triste. ¿Jas che
katb’isonik?. ¿Porqué estás triste?. kaxla’n tzij. Castellano. Ri uch’ab’al
ri mu’s, are ri kaxla’n tzij. El idioma
Katch’ab’exik. Te están hablando. del ladino es el castellano.
Tajin ktch’ab’ëx ixoq. Mujer, te están
hablando. Kaxla’n wa. Pan. Ri kaxla’n wa xpaqi’
rajil. El pan subió de precio.
Katerne’xik. Lo persiguen. Tajin
katerne’x ri achi. Están persiguiendo Kaxla’n xan. Block. Kaxla’n xan ri
al hombre. wachoch. Mi casa es de block.
Katz’ujuw. está goteando. Katz’ujuw Kaxla’n, mu’s. Ladino, español.
ri rachoch ri Po’x. Gotea la casa de kujaluj kaxla’n ixoq ri Ma’t. Marta
Sebastián. aparenta ser ladina.
Käxojojik, chojlanik. Eco. Ri q’ojom
Katze’en taj. No te ríes. Jas che man
käxojoj uch’ab’al rumal ri juyub’.
kattze’n täj. ¿Por qué no te ríes?.
La marimba suena con eco, por la
Katzem, tyo’nem. Mordida. Xnukatzij montaña. /
ri tz’i’. Me mordió el perro. 2
57
K'iche'– Kaxlan Tzij
Kaxon. Caja de madera. Xtzaq löq ri Kej. Día del Maya Calendario. Ri
kaxon. La caja de madera se cayó. Oxlajuj Kej, nimaq’ij pa ri nutinamit.
Kayeb’äl ch’ich’. Alicate. Q’axaj löq ri El día trece Kej, es fiesta de mi
kayeb’äl ch’ich’. Pásame el alicate. pueblo.
kaypa’, koypa. Relámpago. Kinxe’j Kej. Caballo, venado. Säq rij ri nukej.
wib’ che ri kaypa’. El relámpago me Mi caballo es de color blanco.
da mucho miedo. Kejb’äl ch’ich’. Motocicleta. Ri Pe’l
Kb’an. Se hace. Kb’an cholaj che xuk’ayij ri ukejb’äl ch’ich’. Felipe
uk’amik ri tojb’äl. Se hace cola para vendió su motocicleta.
recibir el sueldo. Kel. Miguel. Sib’aläj ütz winäq ri Kel.
Kb’ek. Se va. Ri achi kb’ek pa utuj Miguel es buena persona.
juyub’. El hombre se va a los vahos. Kelik. Sale. Tajin kel löq, ri q’ij. El sol
Kchaq’ajik. Se madura. Tajin kchaq’aj está saliendo.
ri oj. El aguacate está madurando.
Kem. Tejido. Wech ri kem tajin kinb’ano.
Kchololik. En fila. Kacholöl ri achachal. El tejido que estoy haciendo es mío.
Tu collar está en fila.
Kematz’ib’. Computadora. Sib’aläj
Kchomarik. Se engorda. Tajin kapatanäj ri kematz’ib’. La
katchomarik. Estás engordando. computadora es de gran utilidad.
kchoqchatik. Inquieto. Kachoqchat ri Kemb’äl. Instrumento para tejer.
ak’al. Es inquieto el niño. Ri kemb’äl rech ri nan Talin. El
Kchupchutik. Resplandece, brilla. Naj instrumento para tejer es de doña
kiltaj wi, are che kchupchutik. A lo Catalina.
lejos se ve que resplandece. Keme. Día del Calendario Maya. Ri
Ke’l. Micaela. Ri Ke’l k’o ka’ib’ ral. Oxlajuj Keme petnäq. El día ocho
Micaela tiene dos hijos. Keme se aproxima.
Ke’xïk. Moler. Xke’x ri nukinäq’. Ketkik, setsik. Redondo. Ketkik ri ik’.
Molieron mis frijoles. La luna está redonda.
Ke’b’äl. Instrumento para moler. Ri Ketom, remom. Cortado. Ketom
ak’al maja’ kkowin chech ukojik ri ri uq’ab’ ri che’. La rama está
ke’b’äl. El niño no puede usar el cortada.
instrumento para moler. Ki. Maguey . Che ri ki kesäx ri k’äm.
Kechb’alil . . Nïm rilik ri kechb’alil ri La pita se extrae del maguey.
( ixoqib’. Tiene valor los derechos de Ki’. Dulce. Sib’aläj ki’ ri b’ixpik’el.
2 la mujer. Las cerezas están dulces.
58
k'iche'– Kaxlan Tzij
Ki’al. Sabor. Ch’em uki’al ri limonäx. Klob’. Lazo. Nïm utza’m ri klob’. El
El limón tiene un sabor ácido. lazo es largo.
Ki’kotemal. Alegría. k’o ri ki’kotemal Kmatzatzik. Camina de puntillas.
awuk’. Hay alegría en ti. Kmatzatz kb’in ri alaj tz’i’. El perrito
camina de puntillas.
Kik’. Sangre. Tajin kel ukik’el pa raqän
ri tz’i’. Está saliendo sangre en la Kmayowik. Está preocupado,
pata del perro. pensativo. Kmayow ri chichu’. La
señora está muy preocupada.
Kinäq’. Riñones, firijol. Kaq’axow ri
nukinäq’. Me duelen los riñones. Ko. Duro. Ko rij ri koko’. La cáscara
del coco es duro.
Kinb’e na. Hasta luego, adiós. Kinb’e
na xincha’ kan chi’wech. Hasta luego Ko k’olïk. Sólida fijo. Ko k’o ri ja. La
les dije. casa está bien sólida.
Kink’ojoj. Remiendo. kwaj kink’ojaj Ko’k, eqb’äl. Cacaxte. Reqam uko’k ri
ri watz’yaq. Quiero remendar mi achi. El hombre carga su cacaxte.
ropa. Ko’lik, ch’uti’n, t’un. Corto. Ko’l
Kirïk. Desatar. Xinkir ri ukolob’ ri aq. raqän ri ixoq. La mujer es de corta
Desaté el lazo del cerdo. estatura.
Kirinaq. Regado (aplicase a granos). Kochinik. Regalo. Xinkochij ri nuwa.
Kirinäq ri ixim. El maíz está Me regalaron la comida.
regado. Koj, Köj. León. Ka’ib’ kej xutij ri köj.
Kisiy. Egoísta, enojado. Ri wanab’ El león comió dos venados.
sib’aläj kisiy. Mi hermana es bien Kojb’äl. Creencia, religión. K’o
egoísta. qakojb’äl che ri ajaw. Creemos en un
Kiwokom. Han organizado. Kiwokom ser superior.
e k’amäl täq kib’e, ri winäq. Las Kojïk. Usar, poner. Rech kojik ri
personas han organizado un atz’yaq xinya chi iwe. La ropa que
directiva. les di es para usarse.
Kixu’mal. Herederos. Ri Kojol tzij, wiqal tzij. Chismoso.
alk’wa’lixelab’ kixu’mal. Los hijos Ajkojol tzij ri ala. El muchacho es
son los herederos. chismoso.
Klanto. Cilantro. Chi k’o wi ri klanto. Kojonel. Creyente. Kojonel ri Tin.
Aquí está el cilantro. Cristina es creyente.
Klawux, klawix. Clavo. Xinb’ajij jun Kojonïk. Obedecer. Ri wal kkojon che
ri kinb’ij chech. Mi hijo obedece lo )
klawux chi uwäch ri xan. Clave un 3
clavo en la pared. que le digo.
59
K'iche'– Kaxlan Tzij
Kok. Tortuga. K’o oxib’ nukok. Tengo Kowïläj kej. Mula. Ri kowïläj kej
tres tortugas. sib’aläj ko na chi uwäch ri kej. La
Kok’. Fino. Kok’ xel ri mexa. La mesa mula es más fuerte que el caballo.
salió fina. Kowinïk. Lograr, poder. Xinkowin
Kolom, jikom, suk’. Recto. Kölom ri che ub’anik nuchak. Logré hacer mi
b’e. El camino está recto. trabajo.
Kolomaxïk. Resolver. Kikolomaj Kowirïk. Endurecer. Xkowïr ri kaxla’n
nuk’axk’ol. Me resuelven el wa. El pan se endureció.
problema. Kowixïk. Apurar. Kakowij che ri
Kolotajem, tzoqpitajem. Libertad. Ïn apatan. Te apuras con las tareas.
tzoqpitajinäq. Tengo libertad. Koxon wonön. Enjambre de abejas.
Komön ajilab’äl (Neol). Números Nïm kikaxon ri wonön. El enjambre
naturales. ¿Aweta’m jas ri kömon de abejas es bien grande.
ajilab’äl?. ¿Sabes cuales son los
Koxtar. Costal. K’o mes chi upam ri
números naturales?.
koxtar. En el costal hay basura.
Komön juyub’. Bosque comunal,
Kpakpatik. Amanecer. Kpakpatik
Baldío. Tajin kk’is ri kömon
kinwa’lijik. Me levanto al
juyub’. El bosque comunal se está
amanecer.
terminando.
Kpatanajik. Útil. Sib’aläj kpatanäj ri
Kömon, kuchuj. Cooperativa. Ïn k’o alaj ali. La niña es bastante útil.
chi upam ri kömon rech ichaj. Estoy
en una cooperativa de hortalizas. Kpoq’owik. Está hirviendo. Ri t’u’y
kapaq’owik. La olla está hirviendo.
Kön. Dejado, tonto. Sib’aläj ät kön.
Eres muy dejado. Kq’anarik. Se madura. Kaq’anar ri
tiko’n. El durazno se madura.
Kosïk. Cansar. Xinkos che ub’ochi’xik.
Me canse de convencerla. Kraj. Quiere. Kinraj ri ali. La muchacha
me quiere.
Koti’k, kotölik. Hecharse (animal).
Xkoti’ ri tz’i’. El perro se echo. Krapapik. Vuela. Krapap ri k’uch pa ri
kaqiq’. El zopilote vuela por el aire.
Kotz’i’j. Flor, ceremonia maya. Ri
kotz’i’j kqaköj chi upam ri ja. Usamos Kremow, krepow. Vibra (fogata).
las flores dentro del cuarto. Kremow ri q’aq’. La fogata está
vibrando.
Kotz’ijal. Placenta. Kotz’ijal ub’i ri
kak’iy wi ri majb’äl uk’aslemal ri Ktenowik. Palpitar. Ktenow ri wanima’.
= Me palpita el corazón.
3 winäq. En la placenta se desarrolla el
incio de la vida del ser humano.
60
k'iche'– Kaxlan Tzij
Ktyo’nik. Muerde. Ri tz’i’ katyo’nik. hombre cura.
El perro muerde. Kuqulkan. Dios de la jerarquía de
Ktzaq b’ik. Se va caer. Kattzaq b’ik gobernantes. Kukulkan ub’i’ ri Ajaw
chi upam ri jül. Te vas a caer en el kech ri Ajpopab’. Kuqulkan (idioma
hoyo. k’iche’) se llama el Dios de los
Ku’. Domingo. Tajin kutij tzam ri gobernantes.
a Ku’. Domingo está tomando Kut, ku’t. Tunco. Kut uje ri tz’e’. la
aguardiente. cola del perro es tunco.
Ku’lk’u’x. Confiado. Ku’l nuk’u’x chi Kuta’m. Tronco. Tajin kajaluw ri
awij. Estoy confiado en ti. kuta’m. El tronco está ardiendo.
Kub’äl, t’uyulb’äl. Silla, asiento. Kutin, xerka. Trajes antiguos. Ri a
Chkajo we kub’äl. Usa el asiento. Trix, kuköj ri kutin. Andrés usa el
Kub’saxik. Consolar. Xkub’asäx uk’u’x traje antiguo.
ri ali. Consolaron emocionalmente a Kutz. Nudo de árbol. Ütz ub’anom
la señorita. uq’ab’ ri che’. La rama tiene nudos.
Kuchïk, nuk’ïk. Juntar. Ronojel q’ij Kux. Marcos. Kux ub’i’ ri wachal. Mi
kinküch ri q’aq’. Todos los días junto hermano se llama Marcos.
el fuego.
Kuypa’, kaypa’. Relámpago.
Kuchub’äl. Contribución. Kinya’ Kajuluw ri kuypa’. El relámpago es
n u k u c h u b ’ ä l . Vo y a d a r m i resplandeciente.
contribución.
Kuyunïk. Disculpar, perdonar. Kuyu
Kuk. Ardilla. Xamanäj b’ik ri kuk. La numak chab’ana’ jun toq’ob’.
ardilla se escapó. Perdóname por favor.
Kumätz. Culebra. K’o pa ri jül ri Kxojinik. Tiene eco. Kaxojin ri siwan.
kumätz. La culebra está en el hoyo. El barranco tiene eco.
Kumikin. Clase de copal. Ri ajq’ij Kyujik. Se mezcla. Kayujä’j ri ixim
kuköj ri kumikin. La sacerdotisa usa ruk’ ri kinäq’. Mezclas el maíz con
el copal. el frijol.
Kunab’äl. Medicina. Xinqamuj ri
K’
kunab’äl. Tomé la medicina.
Kunanel. Curandero, médico. Kkowin
ri kunanel che kunanïk. El curandero
puede curar. 1
K’a. Amargo, agrio. Man kinqamuj täj 3
Kunanïk. Curar. Kkunan ri achi. El
61
K'iche'– Kaxlan Tzij
ri k’a. No tomo lo amargo. K’ab’alïk, k’aranïk. desajustado.
K’a cha'tz’am. Salado. K’a cha'tz’am K’ab’al kanöq ri uchi’ ja. La puerta
ri rakil. La comida está salada. está desajustado.
K’a’m. Cuerda (medida de cuerda). K’ache’laj. Bosque. Ri k’ache’laj
Kawetaj ri ulew ruk’ ri k’a’m. Mides tajin kk’isik. El bosque se está
el terreno con la cuerda.
K’a’n. Bravo. Ri tzi’ sib’aläj k’an. El
perro es muy bravo.
2
3
62
k'iche'– Kaxlan Tzij
acabando.
K’äj. Harina. Ri k’äj rech kaxla’n wa. La harina es para hacer pan.
K’ajolaxel. Hijo varón. Loq’ ri nuk’ajolaxel. Mi hijo varón es muy querido.
K’ak’. Nuevo. K’ak’ ri wachoch. Mi casa es nueva.
K’ak’ ik’. Luna nueva. Kamik k’ak’ k’amalb’e ütz kub’an che qak’ulaxik.
ik’. Hoy es luna nueva. Nuestro dirigente nos recibe muy
K’ak’ tzij. Neologismo. Rajwaxik bien.
kqakoj k’ak’ täq tzij. Necesitamos K’amawaxïk. Aceptación. Xk’am
usar nuevas palabras en el idioma. ri nuwuj. Mi solicitud tuvo
K’ak’anel. Espía. Ät jun k’ak’anel. Tú aceptación.
eres un espía. K’amawem. Convenio. Xa junam
K’ak’ob’irsanik. Reforma. xqab’an ri k’amawem. El convenio lo
Nuk’ak’ob’irsan ri nuchomanik. Mis realizamos de mutuo acuerdo.
pensamientos los he reformado. K’amb’äl no’j. Guía. Kinb’ij kinya’
K’alalwachche’. Música Maya. La jun ak’amb’al no’j. Digo que te daré
atom jas kel ri b’ïx k’alalwachche’. una guía.
Haz escuchado la música maya. K’amb’al no’j, k’amjab’äl tzij.
K’alk’a’x. Costilla. Kaq’oxow Ejemplo. Rajawxik kaya’ jun
nuk’alk’a’x. Me duele la costilla. k’amjab’äl no’j chi qech. Debes
darnos primero un ejemplo.
K’alomanik, k’oxomanik.
Comprensión. Ri nuchuch, sib’läj K’amb’äl, lajab’ tz’ikin. Trampa para
kak’olomanik. Mi madre tiene mucha pájaros. Kinköj jun lajab’ chi ke täq
comprensión. ri tz’ikin. Coloqué una trampa para
los pájaros.
K’am b’ik. Llevar. Kink’am na b’ik
chwe’q. Mañana lo llevaré. K’amb’ejb’äl tzij. Fábula. Pa qatzij
k’o k’i k’amb’ejb’al täq tzij. En
K’am löq. Traer. K’ate’ xk’am löq. nuestro idioma hay muchas fábulas.
Acaban de traerlo.
K’amïk. Recibir. Xk’am ri wa.
K’amalb’e. Tortulero. Sib’läj nim Recibieron la comida.
raqän ri k’amalb’e. El tortulero es
muy alto. K’aminäq che. Acostumbrado.
K’amalb’e. Dirigente, guía. Ri K’aminäq che kuch’ay ri rachajil. 3
Está acostumbrada a pegarle al 3
marido. la vida.
K’amnäq. Acostumbrado. K’amnäq K’aslïk. Vivir, despierto. Ät k’aslïk.
uraqik numik chi awech. Estoy Estás vivo.
acostumbrado a pasar hambre. K’astajib’äl. Despertador. Kakoj
K’ämo. Qué bueno. K’ämo che xixok kän ri ak’astajib’äl. dejas puesto tu
loq kamik. Qué bueno que llegaron despertador.
hoy. K’astajïk. Resucitar, despertar. Xa jun
K’amtaqaletal. Antena. Xuq’upitaj q’ij ri k’astajb’äl. La resurrección es
pa uwi’ ri ja ri k’amtaleqaletal. La sólo un día.
antena se quebró en el techo. K’at. Red. E k’i ri k’at k’olik. Hay
K’aqanel. Tirador. K’iyaqanel, ri a muchas redes.
Wich. Luis es tirador. K’at. Día de Calendario Maya. Pa
K’a'n taj. Manso. Man k’a'n taj ri tz’e’. waqib’ K’at katintojo. Te pagaré,
El perro es muy manso. para el día seis K’at.
K’a'narïk. Enojar. Sib’läj xink’a'när. K’atän. Caliente. K’atän kwaj ri
Estoy muy enojado. wuk’ya’. Quiero que mi bebida esté
caliente.
K’aqat. Picazón. K’o k’aqat chi raqän
ri tata’. El señor tiene picazón en K’atän, q’a’q’. Fiebre, caliente. K’o
los pies. k’atän che ri ak’al. El niño tiene
calentura.
K’aqatixïk k’yaqtixïk. Rascar.
Chk’yaqatij ri wij. Ráscame la K’ate’, k’ate’q, xäq k’ate’q. De
espalda. repente. Xäq k’ate’q katenow ri
wanima’. de repente palpita mi
K’aqo’j. Café, (color). K’aq’oj kka’ik corazón.
ri su’t xinlaq’o. La servilleta que
compré es de color café. K’atet. Clase de pájaro. Ri k’atet
k’ak’uji’ pa uwi’ ri che’. El pájaro
K’ark’ar, jarjar. Matraca. Pa awasq’ij llamado en idioma K’iche’, está
kb’an ri k’ark’ar. En Semana Santa sobre el árbol.
tocan las matracas.
K’atïk. Quemar. Xk’at ri waq’. Me
K’as. Deuda. Nim nuk’as. Tengo
quemé la lengua.
grandes deudas.
K’asis, k’isis. Ciprés. Nim ri k’isis. El K’atinäq juyub’. Cerro Quemado. Ri
ciprés es grande. K’atinäq Juyub’, kraqitaj pa Xe’lajuj
No’j. En Xela se encuentra el Cerro
K’aslemal. Vida. Ri Ajaw are ya’onäq Quemado.
4 ri ka’slemal. El Creador es quien da
3 K’atnal, b’oqow ja’, k’äta). Sudor.
64
k'iche'– Kaxlan Tzij
Katel pa k’atän. Estás sudando. enojado.
K’atun. Veinte años. Xeq k’is jun K’ayinïk. Vender. Kink’ayij ri alaj täq
k’atun che qachak. Tenemos veinte sya. Voy a vender a los gatitos.
años de estar trabajando.
K’el. Chocoyo. Ri k’el kutij äj. El
K’äwex. Anona. Ki’ ri k’äwex. La chocoyo come elotes.
anona está dulce,.
K’etïk. Desgranar. kak’et ri äj.
K’äx. Dolor. K’äx nujolom. Me duele desgranas los elotes.
la cabeza.
K’etom. Desgranado. K’etom chik
K’axe'l. Tocayo. Uk’axe'l wachijil ri ronojel ri äj. Los elotes están
wal. Mi hijo es tocayo de mi esposo. desgranados.
K’axk’ol. Adolorido, sufrimiento. Tajin K’exïk. Cambiar. Kak’ex ri axajab’. Te
kaq’axoman ri ak’al. El niño está cambias los zapatos.
adolorido.
K’exwa. Variedad de flor de muerto.
K’axoj. Baba. Ktzaq löq ri ak’axöj. Se K’ok’ ri k’exwa. la flor de muerto es
te caen las babas. aromática.
K’axqul, ojob'j. Tos. Ri ne’ k’o ri K’i che’. Muchos árboles. K’i che’
k’axqul che. El nene tiene tos. xekichoy ri winaqib’. La gente cortó
K’axqulaj. Dolor de garganta. K’o muchos árboles.
k’axquläj che ri Xin. Tomasa tiene k’i taj. Son pocos. Man e k’i täj ri qula’.
dolor de garganta. No son muchos nuestros visitantes.
K’axwach. Representante. Are ri K’i, k’iyal. Bastante. Ek’o ki’ che’, chi
nuk’exwach, ri a Wich. Luis es mi uwäch ri juyub’. Hay muchos árboles
representante. en la montaña.
K’ayib’äl. Mercado. Ri nunan xe’b’e K’ib’. Cola de caballo (planta
pa k’ayb’äl. Mi mamá se fue al medicinal). Kunab’äl ri kib’. La cola
mercado. de caballo es medicinal.
K’ayib’äl wa. Comedor. Jo’ pa k’ayib’al K’iche’. Idioma Maya. Pa qatinamit
wa. Vamos al comedor. kujtzijön pa k’iche’ ch’ab’äl. En
K’ayib’äl xajab’. Zapatería. Keqloq’ nuestro pueblo hablamos el idioma
ri qaxajab’ pa k’ayib’äl xajab’. Vamos Maya K’iche’.
a comprar nuestros zapatos en la K’iche'laj, k’ache'laj. Selva, bosque.
zapatería. Man k’i taj ri k’iche'laj k’olik. Muy
K’ayinel. Vendedor. K’a’n ri k’ayinel poca selva hay.
5
ch’ich’. El vendedor de carros es K’ilim ixim. Poporopo, maíz tostado. 3
65
K'iche'– Kaxlan Tzij
Katij ri k’ilim ixim. Estás comiendo Las palabras que fueron dichos a la
poporopo. mujer son escogidos.
K’ilinïk. Tostar, freír. Kak’ilij ri triko. K’iyïk. Crecer. Tajin katk’iyik. Estás
Tostas el trigo. creciendo.
K’ïm. Pajón. Kiq’at ri k’im. Cortan K’iyirsanem. Multiplicación,
el pajón. crecimiento. Tajin kk’iy ri nuk’ay.
K’isb’äl. Último. K’isb’äl kinb’ek. Me Mi negocio está multiplicando.
voy de último. K’lo’t, K’ölo’ch, monk’o’y. Colocho.
K’ïsik’. Cabra. Kiktöq’ kib’ ri k’ïx’k’. K’lo’t uwi’ ri ali. La muchacha tiene
Las cabras están topeando. el pelo colocho.
K’isïk. Finalizar. Xk’is ri nutzijonem. K’o. Hay del verbo estar. K’o pwaq pa
Terminé mi plática. uwi’ ri mexa. Hay dinero en cima de
la mesa.
K’isis. Ciprés. Xuya’ wuqub’ nima’q
tem, ri k’isis. Se sacaron siete vigas K’o’x. Duende. kaxib’ïn ri k’o’x. El
grandes del ciprés. duende espanta.
K’isk’ob'näq.. Ahumado. Xk’isk’ob’ ri K’oj. Máscara. Man ütz täj kka’y ri
wa. Se ahumaron los tamales. ak’oj. Tu máscara no se ve bien.
K’isk’ob’ïk, k’isik’rïk. Ahumar. Ri K’ojol. Hijo. Ät nuk’ojol. Tu eres mi
wa xk’isk’ob’ik. Se ahumaron los hijo.
tamales. K’ojolb’äl. Hijastro. Kinraj ri
K’isnäq. Terminado. Xk’isnäq kanöq ri nuk’olb’äl. Mi hijastro me quiere.
qachak. Se termina nuestra tarea. k’ojom, k’ojam. Remendado. K’ojam ri
K’ïx. Vergüenza. Ruk’ ri k’ïx, man awatz’yaq. Tu ropa está remendado.
kewa’ täj ri winäq. Con la vergüenza K’ojoxïk. Remendar. Tajin kkik’ojaj ri
las personas no comen. b’e. Están remendando la carretera.
K’ixk’ïk, chïk’chïk. Erizado. K’ixk’ik K’ok’. Fragante, aromático. Sib’aläj
awij. Estás erizado. k’ok’ ri awatz’yaq. Tu ropa huele
K’ixtan. Clase de flor. Ri kotz’i’j k’ixtan aromáticamente.
katijowik. La flor llamado en Idioma K’ok’che’. árbol aromático (canela).
K’iche’ k’ixtan, es comestible. kana’ ri k’ok’che’. Te gusta el árbol
K’iyäq. Pulga. Ri tz’i’ k’o uk’iyaq. El aromático.
perro tiene pulgas. K’olb’äl. Lugar, recipiente. Je’l kinwil
ri k’olb’äl. Cómo me gusta este
6 K’iyaqalïk. Escogido (unos, algunaos).
3 Xäq k’yaqal ri tzij xb’ix che ri ixoq. lugar.
66
k'iche'– Kaxlan Tzij
K’olb’äl mes. Basurero. Nojinäq El achote está caro.
ri k’olb’äl mes. El basurero está K’oy. Mono, mico. Man ütz täj kinwil ri
lleno. täq k’oy. Los monos no me gustan.
K’olem. Permanecía. Je’l k’olem chi K’u’talik, awatalik. Escondido.
awachoch. Es lindo permanecer en Xink’u’ kanöq ri wuj rech man
tu casa. kariqtaj. Dejé escondido el papel
K’olïk. Conservar, guardar, estar. para que no lo encuentren.
Ützwe kak’ol ri arajil. Mejor si K’u’x. Centro. Ch’uch’uj uk’u’x ri
guardas tú dinero. che’. El centro del árbol es suave.
K’olk’ïk. Semiredondo. K’ok’ik K’uch. Zopilote. Kutïj kamanäq tz’i’
ub’anik ri ch’ipäq. El jabón tiene la ri k’uch. El zopilote come perro
forma semiredondo. muerto.
K’opib’äl, tok’pib’äl. Tranca. K’uja. Troje. Chi upam ri k’uja kak’ol
Xintok’pij kanöq ri wachoch. Dejé wi ri ixim. En el troje se guarda el
atrancada mi casa. maíz.
K’ork’otïk. Tocar. Tajin kak’ork’a’ ri K’ul. Chamarra. Miq’in ri k’ul. La
uchija. Están tocando la puerta. chamarra es caliente.
K’otb’äl chi’aj. Pregunta. Kb’an ri K’ula’nïk. C o n t r a d e c i r. I t z e l
k’otoj chi’aj chi awe. Te preguntan. katk’ula’nik. Estás respondiendo
K’otb’äl ulew. Instrumento para mal.
escarbar. Xink’ot ri jül ruk’ ri k’otb’äl K’ulaj. Pareja. Kki’kot ri nuk’ulaj. Mi
uew. Escarbe el agujero con el pareja está feliz.
instrumento de escarbar.
K’ulanem. Recibimiento. Kamik
K’otïk. Escarbar. Tajin kqak’ot jun jül. kkib’an ri k’ulanem. Hoy hacen el
Estamos escarbando un hoyo. recibimiento.
K’otk’ob’ik. Escarbándose. Tajin K’ulanem. Casamiento. Xujb’e pa jun
kk’otk’ob’ y upam ri ja. Se esta k’ulanem. Fuimos a un casamiento.
escarbando adentro del cuarto.
K’ulaxïk. Recibir. Tajin kek’ul|ri alaxïk.
K’otom. Escarbado. K’otom jun ux’o’l Están recibiendo a los familiares.
jül pa ri b’e. Está escarbado una
zanja en el camino. K’ulb’äl b’e. Encuentro de caminos.
Kqarïq qib’ pa k’ulb’äl b’e. Nos
K’o’xal. caparazón. Ko kik’o’xal ri töp. encontramos en el encuentro de
Los cangrejos tienen el caparazón camino.
duro. 7
K’ulel. Enemigo. K’o nuk’ulel. Tengo 3
K’oxob’. Achote. Paqal rajil ri k’oxob’. enemigos.
67
K'iche'– Kaxlan Tzij
K’ulja. Vecino. Iwir xk’uli’k nuk’ulja. K’uxumk’el, k’ixk’ob’al, kaprin.
Ayer se casó mi vecino. Cereza. Che we täq q’ij ri’ kuya’ ri
K’ulmaxik. Sucedido. Sib’aläj k’äx k’uxumk’el. Para estos días se da
ri xk’umatajik. Es penoso lo que la cereza.
aconteció. K’uxunik. Acción de los gemelos. Ri
K’ulu’m. Desmayo. kqaxow ujolom ri yo’x täq ak’alab’ kekik’ux ri atz’yaq.
ixoq rumal ri k’ulu’m. La mujer tiene Los gemelos perforan la ropa.
dolor de cabeza por el desmayo. K’wëx. Anona. Ri k’wëx ki’ ktijowik.
K’üm. Ayote costeño. Ri k’üm ktijow La anona es dulce para comer.
ruk’ kab’. El ayote se come con
panela.
K’usal. Cotzal. In Aj K’usal. Soy de
Cotzal.
K’utb’äl. Ejemplo. Kinköj ri k’utb’äl.
Pongo el ejemplo.
L
Laj, nitz’. Pequeño. Sib’lj älä'j jj na.
K’utb’äl. Mostrador. Ütz kinwil ri Eres aún muy pequeño.
k’utb’äl. Me gusta el mostrador. La. Chichicaste. Ri la sib’aläj ütz
K’utb’äl b’aqilal. Radiografía. Kinb’a che kunab’äl. El chichicaste es muy
na ri k’utb’äl b’aqilal. Tendré que bueno para la medicina.
sacar la radiografía. La, lal. Trato formal(2ª.P.s). La ütz
K’utb’äl pa keb’ tzijob’äl. Educación wäch la. Cómo está usted.
Bilingüe. Ät ajtij re k’utb’äl pa keb’ Lab’äl. Tambor. Ri ak’al reta’m
tzijob’äl. Eres maestro de educación uq’osaxik ulab’äl. El niño sabe tocar
bilingüe. su tambor.
K’utïk. Enseñar. Xk’utik ri keta’mab’äl. Laj kejb’älch’ich’, kejch’ich’ Neol.
Enseñaron la sabiduría. Bicicleta. Kamik kejäch ri laj täq
K’uwa’, uk’ab’äl. Pozo de agua. Ojer kejb’äl ch’ich’. Hoy es el reparto de
chik ri uk’ab’äl. El pozo de agua es las bicicletas.
antiguo. Laj uwäch. Angosto. Ri b’e laj uwäch.
El camino es angosto.
K’uxk’ab’. Clase de planta. Xkam ri
k’uxk’ab’. Murió la planta llamada Lajk’al. Doscientos. E lajk’al nuchij.
en k’iche’ k’uxk’ab’.
8
3
68
k'iche'– Kaxlan Tzij
Son doscientas mis ovejas.
Lajuj. Diez. E k’o lajuj wäk’. Tengo diez pollos.
Lajujib’äl, lajujij. Decena. Chwajalijaj pa lajujib’äl. Cuenta por decena.
Lalatïk. Movimiento. Klalat ri sutz’ pa kaj. La nube se mueve en el aire.
70
k'iche'– Kaxlan Tzij
L o q ’ o m a n e l . C o m p r a d o r. E ciprés está por caerse.
k’o ri eloq’omanel. Están los Lut’ulïk. Abollado, hundido. Lut’ul ri
compradores. ch’ich. El carro está abollado.
Loq’oxïk. Querer, amar. Katloq’äx
rumal ri awal. Eres querida por tu
M
hijo.
Lot’em. Abrazado. Atinlot’em. Te
tengo abrazado.
Lotz. Trébol (especie de planta). Kintij Ma’tam. Tarde. Ma’tam xatpe che
ri lotz. Como el trébol. ri wa’im. Llegaste tarde para la
Lu’. Pedro. Lu’ ub’i ri wachalal. Mi comida.
hermano se llama Pedro. Ma’x. Tomasa. Je’l kka’y ri ali. La
Lu’. Pedro. Xub’an k’äx chi wech ri a señorita es muy bonita.
Lu’. Pedro me hizo un daño. Machiti’, nochiti’. Nopal. K’o uk’ixol
Lu’s. Lucía. Kwaj kink’uli’k ruk’ ri ri machiti’. El nopal tiene espinas.
Lu’s. Quiero casarme con Lucía. Maja’ na. Todavía no. Maja’na
Lujunïk, mejnïk. Ondulado. Lujunïk kinwarik. Todavía no me duermo.
uxe’ ri saqwäch. Es ondulado los Majanel. Arrebatador. Ri majanel
tubérculos de las papas. xumaj nurajil. El arrebatador me
Luklub’inäq, lot’lïk, pek’arnäq. quitó mi dinero.
Pandeado. Xpek’är ri tz’alam. Se Majb’äl tijonïk, (Neol). Preprimaria.
pandeo la tabla. Ri ak’al k’o pa majb’äl tijonïk. El
Luq’lutanäq. Árbol que está por niño está en preprimaria.
caerse. Luq’lutanäq ri k’isis. El
!
3
71
K'iche'– Kaxlan Tzij
Majixïk. Principiar. Kamïk kinmajij b’ik ri nuchak. Hoy comienzo a trabajar.
Majuk’utaj. Uno de los primeros hombres del maíz. Ri Majuk’utaj are jun chi kech
ri nab’e täq achijab’ pa ri mayab’ k’aslemal. Majuk’utaj es uno de los primeros
hombres de maíz en la cultura maya.
Mak, awas. Pecado. Awas we kb’an tzijtal. Es pacado si haces chisme.
73
K'iche'– Kaxlan Tzij
ri met. Voy a recoger algodón. na jun patanel kamik. Tuve que
Mexa. Mesa. Xub’an k’äx ri mexa. Se buscar un sirviente para hoy.
arruinó la mesa. Molaj jastäq. Conjunto de cosas. Lajuj
Mi’al. Hija. Ek’o job’ umi’al, ri nuqaw. etz’b’a’l kub’an jun molaj jastäq.
Mi padre tiene cinco hijas. Diez juguetes forman un conjunto
de cosas.
Mi’alb’äl. Hijastra. keb’ umi’a’lb’äl ri
wikan. Mi tío tiene dos hijastras. Molaj, moloj. Grupo. Kinb’e na kuk’ ru
molaj. Tengo que ir con el grupo.
Mich’ïk. Arrancar. Kinmich’ rismal ri
äk’. Desplumo al pollo. Moli’n, keb’äl. Molino. Ri moli’n k’o
pa nuk’ulb’ät. El molino está en la
Minonel, taqchi’j. Persuadir. vecindad.
Xinminonej che uk’amik ri si’. Lo
persuadí para traer la leña. Molonel eta’manïk. Investigador. Ri
molonel eta’manik tajin kachakun
Miq’ïk. Calentar. Ri ja’ kamiq’ik chi pa ri kömon. El investigador está
uwäch ri q’aq’. El agua se calienta trabajando en la comunidad.
en el fuego.
Mop. Coyol. Sib’läj ko rij ri mop. La
Miq’in. Clima cálido. Sib’aläj miq’in cáscara del coyol es dura.
jela’ pa Kaqo’. En Mazatenango el
clima es caliente. Mopan. Idioma Maya. Ri tzijob’äl
Mopan jun chi kech ri mayab’
Mo’ch. Carnero. Ka toq’on ri mo’ch. tzijob’äl. EL Idioma Mopan es uno
El carnero topea. de los idiomas mayas.
Mo’n. Pollo sin cola. Xkam ri mo’n Mopq’ab’, mulq’ab’, melq’ab’. Anillo.
wak’. Se murió mi pollo sin cola. Xintzaq ri numopq’ab’. Perdí mi
Mo’r. Gris. Mo’r kka’y ri nuch’ich’. El anillo.
color de mi carro es gris. Mox. Loco. Sib’aläj mox ri ali. La
Moch’och’em. Mucho respeto. muchacha es muy loca.
Chatmach’och’ chi uwäch ri achuch. Moxq’ab’. Brazo izquierdo. Kaq’axow
Debes de respetar a tú mamá. ri numoxq’ab’. Me duele el brazo
Moja’r. Sierra que usan los aserradores. izquierdo.
Xinqaj numoja’r chech ri a Tin. Presté Moy. Ciego. Moy ri walib’. Mi suegra
mi sierra a Martín. es ciega.
Mokil, moskil. Jornalero. Chanim Mu’b’am. Remojado. Kamub’a’ kanöq
ink’o pa mokokil. Ahora estoy ri kinäq’. Dejas remojado el frijol.
$
trabajando por jornal.
3 Mu’j, muj. Sombra. Kinuch’uq ri mu’j.
Mokom, patanel. Sirviente. Xintzukuj La sombra me protege.
74
k'iche'– Kaxlan Tzij
Mu’jam. Sombreado. Mu’jam ruk’ Mulanïk. Amontonar. Xekimulij kanöq
tz’ib’ab’äl ri wachib’äl. La foto está ri ab’aj waral. Vinieron a amontonar
sombreado con lápiz. las piedras por acá.
Mu’lïk. Empapado. Xinmu’l rumal ri Mulib’al no’jib’al, (Neol). Síntesis.
jab’. Me empapé por la lluvia. Rajwaxik kaweta’maj ri mulib’äl
no’jib’al. Debes de aprender a
Mu’q. Clase de insecto. Sib’läj krapap
sintetizar.
ri mu’q. El insecto vuela mucho.
Mulin ib’, ch’ob’oj. Reunión,
Mu’s, mo’s. Ladino. Xk’uli’ ruk’ jun
Asamblea. K’o kimuli’n ib’, ri winäq.
mo’s ri To’n. Antonia se casó con
La gente tiene reunión.
un ladino.
Mulinem. Sumando. ¿Jampa’ kel chi
Mu’y. Clase de pescado. Man ütz täj
awäch ri mulinem?. ¿Cuánto te da
kinna’ ri mu’y. No me gusta esta clase
la suma?.
de pescado.
Mulinïk. Suma, juntar. K’äx kinräq
Mub’axïk. Remojar. Ri ch’ajo’n
che ri mulinïk. La suma me cuesta
kamu’b’axik. La ropa se pone en
mucho.
remojo.
Mulni’y, q’utb’äl ik. Molinillo. Che’ ri
Much’. Chipilin. Ri much’ kuya
mulini’y. De madera es el molinillo.
waram. El chipilin da sueño.
Mulül. Jícara. Kinqamuj ri joch’ pa ri
Much’mul. Más pequeño. Much’mu’l
mulül. Tomo atol en la jícara.
uchachal ri ali. El collar de la
muchacha es pequeño. Muluw k’u’x. Náusea. K’o muluw
k’u’x chi wech. Tengo náuseas.
Muchu’l. Astilla, cosas pequeñas.
Chsik’a ri muchu’l. Recoge las Muq’e'. Enfermedad de la encías.
astillas. ¿K’o ri muq’e chi awech?. ¿Tienes
enfermedad de las encías?.
Muchum. Hecho pedazos. Muchum
ub’anom kanäq ri uchi’ ja. La puerta Muqïk. Enterrar. Ütz kamuq ri mes. Es
está hecho pedazos. bueno enterrar la basura.
Mukün. Ayote. Xintij mukün iwir. Ayer Muqnajïk. Cortejo fúnebre. Tajin kq’äx
comí ayote. ri muqunajïk. El cortejo fúnebre está
pasando.
Mul. Veces. Kamul kinwa’ na. Comeré
dos veces. Muqtalïk. Enterrado. Xmuqtaj ri
patz’an. Ya se enterró el rastrojo.
Mul, kamul. Calzado de milpa. Tajin
kb’an ri umul ri ab’ïx. Están calzando Muqub’äl. Entierro. Man k’ota pwaq
la milpa. chech ri umuqb’äl. No hay dinero %
para su entierro.
75
K'iche'– Kaxlan Tzij
N
Muquj. Entierro. Chwe’q kujb’e’ pa
muquj. Mañana iremos al entierro.
Muqul, qu’m, q’eqmu’j. Nublado.
Muqul ri q’ij. El día está nublado.
Musmul. Llovizna. Tajin kamusmutik. Na’ïk. Sentir, saborear. Kawaj kana’
Está lloviznando. uki’al qarakil. Quieres saborear
nuestra comida.
Mutzumïk, patzapïk. Amontonado.
Patzapik ri awismachi’. es Na’l. Esmero, aseado. Ri wal sib’läj
amontonado tu barba. na’l. Mi hijo se esmera mucho.
Mux. Granos de elote cocido. Je’lik Na’oj. Entendimiento. Nim ri una’oj
ri q’or äj ruk’ ri mux. Es sabroso el wajtij. Mi maestro tiene mucho
atol de elote con granos cocidos de entendimiento.
elote. Na’oj tz’ib’. Literatura. Man e k’i
Muxanib’äl. Piscina. Chi wachoch täj ri na’oj tz’ib’. No hay muchas
k’o jun muxib’äl. En mi casa hay literatura.
piscina. Na’tajïk. Recordar. Na’tajisb’äl rech ri
Muxanïk. Nadar. kinb’e pa muxanik. nutat. Recuerdo de padre.
Me voy a nadar. Na’y. Apolinario. Xrijob’ ri tat’a Na’y.
Muxu’x. Ombligo. Kq’axow umuxu’x El señor Apolonario ya está viejo.
ri nuch’utinan. A mi tía le duele el Nab’ajül. Huehuetenango. Ri
ombligo.
3
&
76
k'iche'– Kaxlan Tzij
kitzijob’äl ri aj Nab’ajül are ri Mam. En Huehuetenango se habla el idioma
Mam.
Nab’äl. Instrumento para sentir. Ri nab’al koksäx chech ri una’ik jastäq. El
instrumento para sentir sirve para sentir cosas.
Nab’alil. Poema. Ütz kab’anow nab’alil ri ala. Es buen poeta el joven.
O
una.
No’s, qu’l. Pavo, chompipe. Sib’läj nim
ri no’s. El pavo es bien grande.
No'jim. Lento. Nojim katwa’ik. Comes
muy lento. Och’. Jilote. Xtij ri och’ rumal ri ch’ok.
El zanate se comió el jilote. 3
No'jimal. Poco a poco. Nojimal kinya )
Oj. Aguacate, aguacatal. K’o sib’aläj
79
K'iche'– Kaxlan Tzij
uwäch ri che’ oj. El aguacatal tiene Ojer tzij. Historia. Ri wati’t Wa’n
mucho fruto. reta’m ri ojer tzij. Mi abuela Juana
Ojb’ir. Hace cinco años. Ojb’ir sabe la historia.
xujpe kuk’ ri ajmaxib’. Hace cinco Ojer winäq. Ancestros. E k’o ri ojer täq
años que estuvimos con los de winäq. Los ancestros eran fuertes.
Chichicastenango. Ojob’. Flema, tos. K’o ojob’ che ri tat
Ojer. Antes, antiguo. Ojer man k’o Xep. Don José tiene tos.
täj ri elq’omab’. Antes no habían
ladrones.
4
=
80
k'iche'– Kaxlan Tzij
Ojolom ikox. Planta silvestre medicinal. Xukunäj nupam ri ojolom ikox. La planta
silvestre medicinal me curó.
Ok’al. Cien. Xuk’is ok’al ab’ ri Q’ante’l. Doña Candelaria cumplió cien años de
edad.
Ok’alib’äl. Centena. Kemulix ri winäq pa täq ok’alib’äl. Agrupan a los hombres
Ö
Öj (ojartza’m). Catarro. K’o öj che ri
Pa uwi’, (puwi’). Sobre de. K’o ri
ch’ajo’n pa uwi’ ri ch’ajo’b’äl. La
ropa está sobre el lavadero.
Pa’. ¿Verdad?. ¿Kujk’uji’ awuk’ pa’?.
¿Vamos a estar contigo, verdad?.
ak’al. El niño tiene catarro.
Pa’ch. Tamal. Ri nan We’t kub’an ri pa’ch. Doña Roberta hace paches.
Pa’chäj. Pino blanco. Ri uxaq ri pa’chäj e ko’ik. Las hojas del pino blanco son
cortas.
Pa’k. Piel reseca. Sib’läj pa’k ri raqän ri Ji’n. La piel de los pies de Regina están
reseca.
4
0
90
k'iche'– Kaxlan Tzij
Qäs. Mero. Ri nan Po’x qäs ral ri, ri Lu’. Pedro es mero hijo de la señora
Sebastiana.
Qasaxïk. Bajar. Ri Lu’ xuqasaj ri che’. Pedro bajó el árbol.
Qasik’ixïk. Nuestra convocación. Qasik’ij qib’. Convoquémonos.
4
"
92
k'iche'– Kaxlan Tzij
Q’anamaq’. Asía. Ri wikan b’enäq q’anamaq’. Mi t ío viajó para Asia.
Q’anarik. Amarillento. Tajin kq’anarik ri qawere’aj. Nuestros dientes se están
poniendo amarillentos.
Q’anche’. Caoba. Ri nutem rech q’anche’. Mi silla es de caoba.
Q’anchül. Mal de orina. K’o q’anchül Q’aq’. Fuego, calor. Kk’at ri si’ pa ri
chi wech. Tengo mal de orina. q’aq’. La leña se quema en el fuego.
Q’anil. Día del calendario Maya. Ri Q’aq’al. Calentura, fiebre. Kowan
wixnam xkäm pa ri lajuj Q’anil. Mi uq’aq’al ri ne’. El bebé tiene mucha
cuñada murió en un día diez Q’anil. calentura.
Q’anil. Grasa. Tzetz ri uq’anil ri äk’. Q’aq’anïk. Ardor. Kq’aq’an ri waqän.
Es espesa la grasa del pollo. Me arde el pié.
Q’anjal. Mazorca amarilla. Sib’läj ütz Q’ataltzij. Juez. Ajq’atältzij ri nub’aluk.
ri q’an lej. Las tortillas de la mazorca Mi cuñado es juez.
amarilla son sabrosas. Q’atanel. Pasajero. Ujb’enäq kawinaq
Q’anjob’äl. Idioma Maya. Q’anojob’äl q’atanel chi upam ri ch’ich’. Hemos
are utzij ri ala. El idioma que habla ido cuarenta pasajeros en la
el joven es el Q’anjob’al. camioneta.
Q’anpu’r. Color canela. Ri kej q’anpu’r Q’atanïk. Pasar. Xq’atan ri par. El
rij. El caballo es de color canela. zorro pasó.
Q’anpur che’. Palo amarillo. Xub’an Q’atatäl. medido. Q’atatäl ri kajb’äl
jun utem rech q’anpu’r che’. Hizo un rech ri nimaq’ij. Están medidas las
banco del palo amarillo. horas para la fiesta.
Q’ante’l. Cantel. Ri ali pulsya’n are aj Q’atb’äl. ObstáculoInstrumento para
Q’antel. Feliciana es de Cantel. no dejar pasar. Xkoj jun q’atb’äl
che we b’e. Puse un obstáculo en el
Q’anwi’. Cabello rubio. Q’an uwi’ ri camino.
wa’lkwa’l. Mi hijo tiene el cabello
rubio. Q’atb’altzij tinamit. Ministerio
público. Ri Q’atb’altzij Tinamital
Q’anya’. Canillá. Ri Mäx are aj k’o pa tinamit. El Ministerio Público
Q’anya’. Tomás se Canillá. está en el pueblo.
Q’apo’j. Soltera. Q’apo’j ali ri numi’al. Q’atexïk. Prevenir, detener, impedir. 4
Es una muchacha mi hija. Keqq’atej ri ja’. Hay que detener el #
agua. Q’ayes. Monte, zacate. Xk’iy ri q’ayes
Q’atïk. Cortar, segar. Xinq’at ri q’ayes pa rachoch ri Plo’r. En la casa de
kamik. Hoy corté la grama. Florentina creció el monte.
Q’atoj triko. Corte de trigo. Job’ Q’ayinäq. Podrido. Iwir xinloq’
ajchakib’ eb’enäq pa q’atoj triko. mansa’n q’iynäq chik. Ayer compré
Cinco son los trabajadores que están manzana que ya estaba podrida.
en el corte de trigo. Q’e’l. Viejo (cualquier objeto). Q’e’l
Q’atoj tzij. Ley, justicia. Kpe na ri chik ri nuchke’t. Mi saco ya está
q’atoj tzij. La justicia tiene que muy viejo.
llegar. Q’e’lob’ïk. Envejecimiento de ropa
Q’atom. Cortado. Uq’atom nutzjij ri o cosa. Xq’elob’ ri watz’yaq. se
wachajil. Mi marido me tiene cortado deterioró mi ropa.
el habla. Q’e’lïk, tzalanïk. Atravesado.
Q’atq’ik. Seña. Ri klob’ xuya’ kanöq Q’e’lik, ri chäj pa ri b’e. El pino está
jun q’atq’ik chi uqül le kej. EL atravesado en el camino.
lazo dejó una seña en el cuello del Q’e’t. Surco. Ri jun k’am ulew k’o
caballo. junwinaq q’e’t chi upam. La cuerda
Q’atztuj. Avispa. k’äx ktiyo’n ri de terreno tiene veinte surcos.
q’atztuj. Duele el piquete de la Q’e’tz. Difunto. Chwe’q kmuq ri q’e’tz.
avispa. Mañana entierran al difunto.
Q’atzu. Hongo de San Juan. Ri q’atzu, Q’eb’äl. Tinaja, cántaro. Xupaxij
are q’älaj ri uq’ij. La época del hongo uq’eb’äl ri ali. La señorita quebró
de San Juan es en invierno. su tinaja.
Q’ax. Chile verde. Xintïk q’äx chi
uwäch ri ja. Sembré chile verde al Q’eb’un, pärxil, aliwno. Hierba
frente de la casa. buena. Ri q’eb’un ütz che ri q’exow
pam. La hierba buena alivia el dolor
Q’axanel. Intermediario. Keqtzakuj de estómago.
b’a jun q’axanel kujuto’. Vamos,
pues, a buscar un intermediario que Q’ëq. Negro. Q’ëq uwi’ ri a Tun.
nos ayude. Antonio tiene el cabello de color
negro.
Q’axanel tzij. Traductor. Ri nuchak
are q’axal tzij. Mi trabajo es de Q’eq sepaj ulew. África. Ri q’eq winäq
traductor. ek’o pa Q’eq sepajulew. La gente de
color negro viven en el África.
4 Q’axïk,. Pasar. Kinq’äx ruk’ ri nunan.
$ Me iré a vivir con mi mamá. Q’eq xab’on. Jabón de coche. Xkikoj ri
94
k'iche'– Kaxlan Tzij
q’eq xäb’on ri ojer winäq. La gente de nuestra propia Cosmovisión.
antes usó mucho el jabón de coche. Q’ijinïk. Rito del sacerdote maya. Ri
Q’eq’al jab’. Temporal de lluvia. Ri ajq’ij xq’ijin iwir. Ayer hizo su rito el
q’eq’aj jab’ xukämsaj ri saqwach. El sacerdote maya.
temporal de lluvia mató la papa. Q’ijlanïk. Adoración. Ri q’ijlanik
Q’eqarinäq. Ennegrecido. Ri sib’ kb’an pa tyox ja. La adoración se
xuq’eqarisaj ri su’t. El humo hace en la iglesia.
ennegreció la servilleta. Q’ijlaxik. Dignidad. In ixoq k’o ri
Q’eqal. Negrura. Ri uq’eq’al ri tem. Su nuq’ijlaxik. Soy mujer y tengo mi
negrura la silla. dignidad.
Q’eqarïk. Ennegrecer. Xq’eqar ri uchi. Q’ijsaq, uwächulew. Universo. Ri
Se ennegreció la boca. Ajaw xub’an ri q’ijsaq. El creador
hizo el universo.
Q’eqche’. Ébano. Ri q’eq’che’ man
kuya’ täj waral. El ébano no crece Q’ilïk. Prevenir. Xinq’il ri a Po’x
aquí. che man kachakun taj. Previne a
Sebastián para que no fuera al
Q’eqchi’. Idioma Maya. Q’eqchi’ trabajo.
uch’ab’al ri ali. La señorita habla el
idioma maya Q’eqchi’. Q’in. Hilado. Ri Sinta kuq’in ri b’atz.
Jacinta está hilando.
Q’eqmuj. Nublado. Q’eqmuj kamik.
Hoy amaneció nublado. Q’inb’äl. Urdidora. We man kakoj täj
ri q’inb’äl man ütz a kel ri kem. Si
Q’eqq’oj. Prieto. Q’eqq’oj rij ri ama’ no se usa la urdidora no queda bien
kej. El garañón es de color prieto. el tejido.
Q’equ’m. Oscuro. Ujk’o pa q’equ’m. Q’inol b’atz’. Urdidor. Ajq’inol b’atz’
Estamos a oscuras. ri ali Ke’l. Micaela es una muchacha
Q’ichom. Desgranado. Ri jal q’ichom urdidora.
chik. la mazorca esta desgranado. Q’inom. Adinerado. Q’inom ri achi. Es
Q’ij. Día. Je’l ri q’ij kamik. Hoy es adinerado el hombre.
buen día. Q’inöm. Jocote. Are chi’ kak’is ri
Q’ij. Sol. Man kka’iy täj ri q’ij. El sol junab’ k’o q’inum. Para fin de año
no está alumbrando. hay jocotes.
Q’ijb’äl. Tiempo. We katchakunik man Q’inomal. Riqueza. Ri numam are
kana’ täj ri q’ijb’äl. Si trabajas no k’o uq’inomal. Mi abuelo tiene
sientes el tiempo. riquezas.
4
Q’ijilowem. Cosmovisión. Ri ujmayab’ Q’ipinel. Insecto que predice la muerte. %
k’o qaq’ijilowem. Los mayas tenemos
95
K'iche'– Kaxlan Tzij
We kch’aw jun q’ipinel k’o kamanäq. masa.
Cuando el insecto canta hay muerte Q’or. Atol, masa de maíz, atol de elote.
segura. Xinqamuj oxib’ mulul ruk’ q’or. Me
Q’ipip. Ardor en el pecho. Ri kinäq’ tomé tres jícaras con atole.
kuya’ q’ipip chi we. El frijol me da Q’osb’äl. Mazo. Ri q’osb’äl rech k’isis.
ardor de pecho. El mazo es de ciprés.
Q’iptajinäq. Quebrado. Q’iptajinäq Q’osixïk. Aporrear, golpear con mazo.
ri raqän ri tem. La silla tiene la pata Xeq k’osij ri ixim. Aporreamos el
quebrada. maíz.
Q’iyïk. Pudriendo. Tajin kq’iyir ri che’. Q’otz, saqk’im. Hongo blanco
La madera se está pudriendo. (comestible). Je’lik ri q’otz are
Q’iytajinäq. Agotado. Inq’iytajnäq chi’ kab’olik. El hongo asado es
rumal ri chak. Estoy agotado por el sabroso.
trabajo. Q’oxowem. Dolor. K’o jun q’oxowem
Q’o’m. Güipil antiguo. Ri wanab’ chi we. Tengo dolor.
kub’an ri q’o’m. Mi hermana hace Q’oyi’k. Acostarse. Kinq’oyi’ na xa
güipiles antiguos. rumal xinkosik. Voy a acostarme
Q’ob’äl. Tintura. Ri q’eq’ q’ob’äl porque me cansé.
xutz’aj ri xan. La pintura negra Q’uch. Ayuda mutua. We keqb’an ri
manchó la pared. q’uch ütz kujelik. Si practicamos la
Q’ochq’ob’inäq. Arrugado. Xq’ochq’ob’ ayuda mutua nos va bien.
ronojel ri wuj rumal ri jab’. La lluvia Q’uchb’äl. Molinillo. Ab’aj ri q’uchb’äl
arrugó toda la papelería. ik. Molinillo del chile es de piedra.
Q’ojom. Marimba. Ütz kinta’ ri q’ojom. Q’ulïk. Desplumar. Kinq’ul jun äk’.
Me gusta la marimba. Estoy desplumando un pollo.
Q’ojomanel. Músico. Ajq’ojom, ri Q’ulq’ub’ïk. Quemarse con liquido. Ri
nutat. Mi padre es músico. wachalal xq’ulq’ub’ ruk’ le tz’i. Mi
Q’ol. Trementina. K’o q’ol chi rij ri si’. hermana se quemó con el nixtamal.
La leña tiene trementina. Q’ulq’utïk. Indigestión. Kq’ulq’ut ri
Q’olom. Desenrollado. Xq’ol täj ri apam. Tienes indigestión.
b’atz’. Desenredó el hilo. Q’uma’r. Podrido. Q’uma’r ri che’. El
Q’oq’. Chilacayote. Nim ri q’oq’. El árbol ya está podrido.
chilacayote es grande. Q’uma’rkaj. Ciudad de Utatlán. Ri
4 Q’or. Masa de maíz. Kub’an ulej ruk’ Q’uma’rkaj are ujolom qatinamit.
&
le q’or. Ella hace tortillas con la Utatlán es la capital del pueblo.
96
k'iche'– Kaxlan Tzij
Q’umuq’. Enmohecido. Q’umu’q ri t’ok. Se puso colorado su muslo por
ixim. El maíz se enmoheció. el puñetazo.
Q’upïk. Quebrar. Xq’upitaj ri ab’ïx. La Rab’. Raíz. Ri urab’ le che’ q’iynäq
milpa se quebró. chik. La raíz del árbol se pudrió.
Q’upixïk. Cortar plantas. Ri ali Rab’alïk. A lo largo. Chqakojo’ ri k’am
xuqupij ri kotz’i’j. La muchacha rab’alik chi uwäch ri ja. Pongamos la
cortó las flores. pita a lo largo de la casa.
Q’upunel. Quita sueño (Mariquita, Rab’arïk. Largo y plano. Kinwaj jun
Escarabajo). Ri q’upunel xuya’ che’ rab’arïk. Necesito un palo largo
ch’a’k’ chi we. El quita sueño me y plano.
hizo una llaga. Rab’arïk tz’ut. Saltillo. Pa ri tzij tz’i’
Q’uq’. Quetzal (ave). Ri q’uq’ are keq koj ri rab’arïk tz’ut. En la palabra
jun je’l chiköp. El quetzal es un ave perro se usan saltillos, en Idioma
hermosa. K’iche’.
Q’uq’kumatz. Serpiente emplumada. Rab’yo, yub’ tz’i’, ch’u’j tz’i’. Perro
Jeri’ kab’ix chech ri jun ajaw pa ri rabioso. Ri nutz’i’ rab’yo. Mi perro
mayab’ no’jib’äl. Qukumatz se llama está con rabia.
una deidad en la cultura maya. Rachajil. Su marido. Ri Wa’n kutzuq
Q’usq’ïk, wuq’wïk. Jorobado. Xel ri rachajil. Juana le da de comer a
uq’us ri a Xwan. A Juan le salió su marido.
joroba. Rachalal. Su hermano. K’o urachalal
Q’utb’äl ik. Molinillo de chile. Ri pa Tz’oloj che’ ri Pe’l. Felipe tiene a
q’utb’äl ik xk’atik. Se quemó el su hermano en Momostenango.
molinillo de chile. Rachaq. Su nalga. Xq’ayitaj ri rachaq
Q’utu’m. Chirmol. Ri q’utu’m kech che ri t’uyalem. Se cansó su nalga
ak’alab’. El chirmol es para los por estar sentado.
niños. Rachaq amlo. Larva de mosca. Ri
Q’ux. Musgo, óxido. Xq’uxer ri klawix. rachaq amalo k’o pa täq mes. La
Se oxidó el clavo. larva de mosca se encuentra en la
basura.
R
Rachaq ch’o. Estiércol de ratones.
Chi upam ri k’uja k’o kachaq ch’o.
Dentro del troje hay estiércol de
ratones.
4
Ra’. Su muslo. Räx xub’an ra’ rumal le Rachaq ch’o ik, ub’aqwach ch’o. /
Chiltepe. Ütz kinna’ ri rachaq ch’o
97
K'iche'– Kaxlan Tzij
ik. Me gusta el chiltepe. Rajwaxik. Necesario. Che rajwaxik
Rachaq q’aq’, rachq’a’l q’aq’. wi keq qeta’maj k’ak täq tzij. Es
Brasas. Ri rachaq q’aq xchupik. Las necesario que aprendamos palabras
brasas se apagaron. nuevas.
Rajaw. Dueño. Ri rajaw rulew are’ tat Ral. Su hijo. Ri ral ri chichu’ kutijoj
Kel. Don Miguel es el dueño de las rib’. El hijo de la señora estudia.
tierras. Räla’. Mollera. Xusok ri uräla’. Se
cortó la mollera.
Rajawal, ajawal. Rey. Waral man k’o
täj Ajawal. Aquí ya no existen reyes. Ramb’äl (neol.). Incisivos. Tajin kelik
ri uramb’äl ri ak’al. Le están saliendo
Rajil. Su precio, su valor. ¿Jampa’ rajil los incisivos al niño.
le t’u’y’?. ¿Cuánto cuesta la olla?.
Rajlab’al q’ij. Fecha. chi upam ri
rajlab’äl q’ij kamik uj k’o pa kab’lajuj
kej. La fecha de hoy es doce Kej.
4
(
98
k'iche'– Kaxlan Tzij
Ramib’äl che’. Cierra o serrucho. Kinchakun ruk’ ri ramib’äl che’. Trabajo con
la cierra.
Ramixïk. Cortar (madera). Tajin kramäx ri tz’alam. Están cortando la tabla.
Ramüx. Hojas de palma. Pa awäs q’ij kkoj ri ramüx pa täq ja. En Semana Santa
las casas las adornan con hojas de palma.
5
3
103
K'iche'– Kaxlan Tzij
kanöq. El niño está desnudo.
Sänik. Hormiga. Ri sänik ke’el löq pa ri q’älaj. Las hormigas salen para el
invierno.
Sänik che’. Árbol de hormigo. Che le sänik che’ kb’an wi ri q’ojom. De árbol de
hormigo se hace la marimba.
106
k'iche'– Kaxlan Tzij
Sikrik. Dormir una parte del cuerpo. Sis. Pizote. Chu ri sis. El pizote
Xsirik le waqan. Se durmieron mis apesta.
pies. Sita’l, q’atzatuj. Avispa. Xinut’is ri
Silob’axïk. Mover. Man kisilob’isaj täj sita’l. La avispa me picó.
ri tem. No muevan la silla. Siwan. Barranco. E k’o chipok pa ri
Sin. Bambú. Ri sin kk’iyik pa taq’aj. El siwan. En el barranco hay pájaros.
bambú solo crece en la costa. So’rin (Tek). Sordo. So’r le ral ri Po’x.
Sina’j. Escorpión. Ri sina’j kukämisaj El hijo de Sebastiana es sordo.
winäq. El escorpión es capaz de Sok. Nido. Uya’om kanöq jun ral pa
matar a una persona. usok ri joj. El cuervo dejó un pichón
Sip. Garrapata. Nojinäq rij ri wakäx en su nido.
che sip. La vaca está llena de
Sokaj. Ropa de cama. Chch’aja’ ri
garrapatas.
sokaj. Laven la ropa de la cama.
Sipakapense. Idioma maya.
Sokaxïk. Afeitar. Tajin kinsokaj wib’.
Sipakapense ub’i’ le tzij kkikoj
Me estoy rasurando.
ri winäq jela’ pa Sipakapa. En
Sipacapa se habla el idioma Maya Sokb’äl. Cortador. Xink’ayij ri
Sipakapense. nusokb’al. Vendí mi cortador.
Sipanïk. Obsequio. Ri sipanik xya’ik Soktajïk. Herir. Xinsok wib’ are chi
chech ütz xqaj chi uwäch. El regalo tajin kinsokaj ri wismachi’. Me herí
que le dieron le cayó bien. cuando me estaba rasurando.
Sipb’äl. Lugar donde se hace o se Solb’äl tzij. Diccionario. Le tzij
regala. We sipanik xink’am löq pa man kach’ob’ täj chtzukuj chi
ri sipab’äl. este regalo lo traje en upam ri solb’äl tzij. Las palabras
donde se hace. que no entiendes los buscas en el
Sipöj. Postema, (absceso). Ri sipöj diccionario.
xpo’q’ik. Se le reventó el postema. Solïk. Desenrollar. Xinkowïn che
Sipojem. Hinchazón, inflamasión. Ri usolik. Logré desenrollarlo.
sipojem chech ri raqän ütz chik. La Solixïk. Visitar, revisar. Xinsolij iwir.
hinchazón de la pierna ya mejoró. Visité ayer.
Sipojinäq. Hinchado. Sipojinäq Solonïk. Confesar, desenrollar. Ütz
ri nupam. Tengo hinchado el kasöl awib’. Es buenos que te
estómago. confieses.
Siqïk. Oler. Kinsiq ri k’atnäq wa. Estoy Solsob’inäq. Desenrollado. Solsob’inäq 6
oliendo el tamal quemado. ri klob’. El lazo está desenrollado. 5
107
K'iche'– Kaxlan Tzij
Soposïk. Voluminoso. Soposik le reqa’n. limpiando la iglesia.
Su carga es muy voluminosa. Su’t. Apellido Maya. Mi’n Su’t ub’i’
Sorosïk. Grueso. Sorosik ub’anom le nuji’. Mi yerno se llama Remigio
ri uwi’ le che’. Está muy gruesa la Su’t.
punta del palo. Su’t. Servilleta. Pa ri su’t pisom wi ri
Sotolïk. Enrollado. Usotolem rib’ uje’ le lej. Las tortillas están envueltas en
aq. El cerdo tiene la cola enrollada. la servilleta.
Sotosa’. Mover la cola (animal). Su’y. Morales (apellido). Ri Mäx Su’y
Kusotosa’ ri uje’ che le amalo ri tz’i’. näj kel wi. Tomás Morales viene de
El perro mueve la cola para espantar muy lejos.
las moscas. Sub’. Tamalito. Ri sub’rech uxaq
Sotz’. Murciélago. Ri sotz’ kutïj ukik’el ab’ïx je’lik ktijowik. Los tamalitos
ri awaj chaq’ab’. El murciélago envueltos en hoja de milpa son
chupa la sangre del animal por la sabrosos.
noche. Sub’äl. Limpiador. Kaloq löq jun
Sq’inom, q’inom, b’iyom. Adinerado, qasub’äl pa k’ayib’äl. Compras
rico. Q’inom achi ri tata’ Te’k. Diego un limpiador para nosotros, en el
es un señor adinerado. mercado.
Su che, jas che. Porqué. ¿Su che man Sub’nel, jalb’äl. Espanto. Man kinxe’j
k’o täj awalk’uwa’l?. ¿Porque no ta wib’ che ri sub’anel. No le temo a
tienes hijos?. los espantos.
Su, jas. Qué. Su xab’ij chi wech. Qué Suk’ b’axïk. Componer, enderezar,
fue lo que me dijiste. arreglar. Jo’ chech usuk’b’axik ri
ronojel man ütz ta k’olik. Vamos a
Su’. Chirimía. Ri su’ xäq xwi’ pa täq componer todo lo que no está bien.
nimaq’ij kkoj wi. La chirimía ya solo
se usas para las fiestas. Suk’, kölom. Recto. Ri rachoch ri Le’n
suk’ ko wi. La casa de Elena está en
Su’n. Girasol. Waral man kak’iy täj un lugar recto.
ri su’n. Aquí con nosotros no se
desarrolla el girasol. Sunal ij, che’al ij. Columna vertebral.
Xinq’ip ri nusunal ij. Me quebré la
Su’nel. Persona que limpia. Ajsu’nel pa columna vertebral.
ri rachoch ri umam, Kwal. Pascuala
es la encargada de la limpieza en la Suq. Pantano. Ütz kkina’o ri wakäx
casa de su abuelo. kek’uji’ pa ri suq. A las vacas les
gustan estar en el pantano.
7 Su’nïk. Limpiar. Ri alab’om kisu’
5 Sürunik. Descubierto. Ronojel ri
ri tyox ja. Los muchachos están
108
k'iche'– Kaxlan Tzij
T
xkib’ano sürun loq. Todo lo que
hicieron está descubierto.
Sut. Remolino de la cabeza. Oxib’ asut
k’olik. Tienes tres remolinos en la
cabeza. Ta’. Acción de preguntar. ¿Jawchi’ xa
Sutäq, jastaq, pasuch. Elementos, ta’ che xkäm ri umam ri Po’x?. ¿En
cosas. ¿Sutaq le qak’amb’ik pa donde escuchaste que el abuelo de
b’inem?. ¿Qué cosas nos vamos a Sebastián se haya muerto?.
llevar a la caminata?. Ta’ïk. Solicitar. Kqab’an uta’ik ri ulew
che ri rajaw. Vamos a hacer una
Sutäq, jastäq. Cosas. K’i sutäq we solicitud del terreno al dueño.
k’olik. Tengo muchas cosas.
Tab’äl. Altar Maya. K’o jun Tab’äl pa
Sutinïk. Dar vueltas. Ri ali xäq ksutinik, uwi’ ri xkanul ub’i’ Lajuj No’j. Hay
man kukach’ täj kok loq. La patoja un altar sobre el volcán llamado
solo da vueltas y no se anima a Lajuj No’j.
entrar.
Tab’äl. Lugar donde se escucha, se
Sutixïk. Rodear. Are täq xuj b’e pa uwi’ pide, instrumentalización. Chuwe’q
ri cho xeq sutij ri tinamit. Cuando kb’an ri tab’al che ri umi’al ri watz.
fuimos al lago tuvimos que rodear La pedida de la hija de mi hermano
el pueblo. mayor, es mañana.
Sutk’um. Remolino, viento. Ri sutk’um Taje’n. Terreno surcado. Petinäq ri
xuk’amb’i ronojel ri patz’an. El taje’n che ri ab’ïx. Ya se acerca la
remolino se llevó toda la caña de la época para surcar la milpa.
milpa.
Tajin. Palabra que denota progresivo.
Sutz’. Nube. Ri sutz’ kujuto’ che ri Ta j i n k i n t i j r i n u w a . E s t o y
uq’aq’al q’ij. La nube nos protege comiendo.
del calor del sol.
Tajinïk. Continuar. Ktajin na ri jäb’.
Sutz’ kumätz. Culebrin. Ri jab’ kuk’am Continua la lluvia.
loq ri sutz’ kumätz. La lluvia trae el
culebrín. Tajkil. Mandado. Xintäqb’ik ri tajkil
chech ri ak’al. Envié el mandado
Sya, me’s. Gato. Ri sya ketz’an ruk’ con el niño.
le tz’ib’ib’äl. El gato juega con el
lapicero. Täk. Sordo. Are’ chi’’ karijob’ ri winäq
kux täk. En la medida que una
persona envejece, se queda sordo.
Tak’alem. Pararse. Chixtak’ löq che 8
rilik ri etz’anem. Párense para ver 5
109
K'iche'– Kaxlan Tzij
el juego. Tälub’. Hoja de roble. Ri tälub’ are
Tak’alïk. Parar. Ri juch’ ub’anom jun kkoj chech atinem pa täq ri tuj. Las
tak’alik chi uwäch ri wuj. Las líneas hojas de roble se usan para los baños
están paradas sobre el papel. del temascal.
Tak’b’äl. Tranca. Xintak’pij kanöq ri Tan. Apúrese. Tan löq ali. Apúrese
uchi’ ja. Deje atrancada la puerta. muchacha.
Tak’pixïk. Atrancar. Xtok’pi’x kanöq Tanab’a’m. Suspendido. Xtanab’am
ri uchi’ ja. Se dejó atrancada la ri chak’ pa k’ayibä’l. Se suspendió
puerta. el trabajo en el mercado.
Tak’tïk. Muy alto. Tak’tik ri ak’ojol. Tanb’exïk, to’tajem. Terminar. Kinb’ij
Tu hijo es muy alto. che keq tanb’a’ ri qachak chi ri’.
Creo que hasta aquí terminamos con
Takma’y. Cojo. Takma’y wak’. Mi nuestro trabajo.
pollo es cojo.
Tanka’r. Cojear. Xäq ktanka’j chik ri
Takta’l. Mazorca incompleta. Ri takta’l kej rumal xsokotäj ri raqän. El caballo
kelik rumal chi man k’o täj uchuq’ab’ cojea por las patas lastimadas.
ri ulew. La mazorca incompleta es
porque la tierra no es fértil. Tanta’q, ch’ukch’a’q. Abultados. K’o
Talom. Labrado. Talom ri uchi’ ja. La
puerta está labrada.
9
5
110
k'iche'– Kaxlan Tzij
sib’aläj tanta’q pa täq ri b’e. hay muchos bultos en la carretera.
Tantik. Paredón. Tajin ktzaq ri jun tantik k’o ajsik. El paredón que está arriba
se está cayendo.
Tapa’l. Nance. Ri tapa’l kub’an ri k’äx we man ch’ajom taj. Cuando el nance no
se lava, hace mucho daño.
113
K'iche'– Kaxlan Tzij
Tikilïk. sembrado. Tikïl chik ri che. El Catalina está vendiendo tayuyos en
poste ya está sembrado. el mercado.
Tiko’n. Siembra. Che we junab’ man To’b’anel. Ayudante. Ink’o che ri
k’o täj tiko’n xinb’ano. Este año no tob’anel. estoy de ayudante.
sembré nada. To’ïk. Ayudar. We kawaj katinto’o
Tiko’nijïk. Agricultura. Ri tiko’nijik are xäq xüw kab’ij chi we. Si quieres mi
jun chak che kya’ow ri qak’aslemal. ayuda solo dígamelo.
La agricultura es un trabajo que nos To’q, mäxta’t. Pañales. Ri ak’al
da vida. kuköj na ri to’q. El niño todavía usa
Tikonel. Sembrador. Ri tikonel man pañales.
kpe taj. El sembrador no va a venir. To’tajïk. Librar. Xinto’taj che ri
Tikonijb’äl. Área de siembra. Are nuchak. Estoy libre de mi trabajo.
la’ ri tikonib’äl. Esta es el área de Tob’anïk. Ayudar, cooperar. Konojel
siembra. ri winäq ketob’än che uyakik ri
Tinamit. Pueblo. Ri nutinamit tajin tzaqinäq q’am. Toda la gente ayuda
kub’an ub’anik ri b’e. Mi pueblo está a reconstruir el puente que cayó.
arreglando su carretera. Toj. Día del calendario Maya. K’o jun
Tiqb’äl. Sello. Are chi’ kajuch’ le wuj q’ij pa Cholb’al q’ij ub’i’ Toj. Dentro
kakoj ri at’iqb’äl. Cuando firmas el del Calendario Maya hay un día
documento pones tú sello. denominado Toj.
Tiqïk. Unir, añadir. Chtiqa utza’m Tojb’äl. Premio, precio. K’o jun
ri klob’ ruk’ ri jun chik. Tienes que tojb’äl kinya’ chi awe we kach’ak ri
añadir la punta del lazo con el otro etz’anem. Si ganas el partido te daré
extremo. un premio.
Tiqom. Unido, añadido. Tiqatäl ri Tojïk. Pagar. Ronojel q’ij ktoj ri
b’atz’. El hilo está añadido. nuchak. Todos los días me pagan mi
trabajo.
Titz’. Apretado. Titz’ ruq le ali. El corte
de la muchacha está apretado. Tojil. Templo Maya. Pa Q’umarkan
kkil täj na jawije’ xk’uji’ ri Tojil. En
Tixerïx. Tijera. Ri tixer‘ï xtzaq pa ri Utatlán se puede observar todavía, el
ulew. La tijera se cayó en el suelo. lugar en donde está el templo Tojil.
Tiyo’nïk. Ladrar. Ketyo’n ri tz’i’ Tojnïk. Ofrendar. Chwe’q kuje’ pa
chaqab’. Los perros ladran de juyub’ che uya’ik jun qatojnik.
noche. Mañana iremos al cerro a presentar
# una ofrenda.
5 Tlin. Catalina. Ri nan Tlin tajin
kuk’ayij ub’en pa k’ayib’äl. Doña
114
k'iche'– Kaxlan Tzij
Tol, pa’k, tzma. Tecomate, palangana. nosotros.
Kaloq na jun tol che upulxik ri ja’ pa Torïk. Abrir. Moja’ ka torïk ri k’ayibä’l
ri uk’yab’äl. Tienes que comprar una k’o na karaj. Aún no abren el mercado,
palangana de tecomate para sacar falta mucho.
agua del pozo.
Torïk. Desarmar. Xeqtor ronojel ri
Tolom. Taladro para madera. Ri tolom uk’olb’äl ri chuchu’. Tuvimos que
are jun chukb’äl rech ri ajanel. El desarmar el lugar de la señora.
taladro es una herramienta que
utiliza el carpintero. Tortoli’t. Clase de ave. Ri tortoli’t
ktijowik. Esta clase de ave es
Tolonïk. Vacío. Chixq’atan löq je wa’, comestible, llamado en idioma
rumal che tolonik. Pasen para acá, K’iche’ tortoli’t.
aquí está vacío.
Towta’xïk. Sacudir. Xtowta’x na ri
Top. Cangrejo. Ri top kek’uji’ chi uk’ay ri Lol, tek’u ri xkiko’tik. Hasta
uxe’ täq ri ab’äj. Los cangrejos se cuando sacudió la venta Teodoro,
mantienen debajo de las piedras. después se alegró.
Toq’exïk. Sostener. Keq tzukuj jas ruk’ Triko. Trigo. Ri triko xäq xüw kuya’ pa
keq toq’aj ri ja. Tenemos que buscar joron ulew. El trigo solo se cosecha
con qué sostener la casa. en tierras frías.
Toq’ij. Acción de exigir. kinb’ek che Tri’x. Andrés. Ri T’rix kchakun ronojel
utoq’ixik ri nurajil che ri achi’. Voy q’ij pa tinamit. Andrés trabaja todos
a cobrarle el dinero que me debe el los días en el pueblo.
hombre.
Trub’la’. Recipiente. Ri aq xuwalqatij
Toq’ob'. Favor. Chab’ana jun toq’ob’ ri utrub’la’. El cerdo le dio vuelta a
chi we. Quieres hacerme el favor. su recipiente.
Toq’ob’asixïk. Compadecer. Rajwaxik
Tu’. Clase de planta. Ri tu’ are jun q’ayes
katoq’ob’isaj uwäch. Debemos de
kk’iy pa täq k’ulb’a’t. Esta clase de
compadecer ante el.
planta crece en los mojones.
Toq’oj. Vacunación. Pa täq ri q’ij
petinäq k’o ro toq’oj. En los próximos Tu’. Ubre. Tajin kk’iy ri utu’ ri k’isi’k’.
días habrá vacunación. Ya le están creciendo las ubres a la
cabra.
Tor. Salvador. Tor ub’i’ ri rachajil ri
Altre’y. Salvador se llama el esposo Tu’nïk. Mamar. Ketu’nik ronojel q’ij
de Andrea. ri alaj täq me’s. Los gatitos maman
todo el día.
Torb’äl. Destapador, Desarmador. Ja
tzukuj jun qatorb’al ala. Muchacho Tu’r. Ventura. Ri atu’r k’o pa tijob’äl $
ajanel. Ventura está en la escuela de 5
anda a buscar un destapador para
115
K'iche'– Kaxlan Tzij
carpintería. Tukumux. Pájaro torcaza. Ri tukumüx
Tub’sanïk. Amamantar. Ri laj täq tajin kutïj ri triko. El pájaro torcaza
tz’i’ ketub’san na. Lo perritos aún está comiendo el trigo.
maman. Tukur. Tecolote. Kab’ixik are chi ri
Tuj. Temascal. Tajinik, kujok pa tuj ruk’ tukur kab’ixonik chi unaqaj ri ja,
wachalal. Entramos con frecuencia kamikal kub’ij. Se dice, cuando el
en el temascal con mi hermano. tecolote canta es porque alguien
muere.
Tujal. Sacapulas. Patujal kk’iy ri jelik
q’inom. En Sacapulas se dan jocotes Tukurnïk, tuxnïk. Germinar. Are täq
ricos. kmu’ik ri triko ktukurnik. Cuando se
humedece el trigo germina.
Tukan. Mora. Ri tukan pa täq siwan
kariqitaj wi. Las moras se encuentran Tulül. Zapote. Ri che’ tulül k’o sib’läj
en los barrancos. uwäch. El árbol zapote tiene muchos
frutos.
Tukelal. Singular. Ri tukelal kub’ij che
xa jun k’olik. Singular significa que Tumi’n. Pache sin carne. Xejorob’ ri
solo es uno. tumi’n. Se enfriaron los paches sin
carne.
Tukelal b’i’aj. Nombre propio. Xro’m
are’ jun tukelal b’i’aj. Jerónimo es un Tuney. Santa Catarina (planta, dalia).
nombre propio. Sib’aläj ütz che ri wi’aj ri tuney. El
agua de la planta de Santa Catarina,
Tukïk. Batir, mover (atol). Rajwaxik es buena para el pelo.
tajanik ktuk ri joch’. Se debe de batir
el atol con frecuencia. Tunum. Tendido, jateado. Xintun kan
ri si’ pa raqän ja. Dejé jateado toda
Tukinem. Dispersión. Ri winäq pa la leña en el patio.
täq juyub’ xetukinik rumal ri k’äx
pa qatinamit. La gente de las aldeas Tuqa’rïk, q’aytajïk. Cansar. Ri kej
se dispersaron en la época de la xtuqa’rik chi uxe’ le reqa’n. El caballo
violencia. se cansó debajo de la carga.
Tuktuk. Pájaro carpintero. Ri tuktuk Turij. Enfriar, limpiar. kuwaj katurij ri
kutïj ri che’ ronojel q’ij. El pájaro nujoch. Quiero que, enfríes mi atol.
carpintero come el árbol todos los Turtub’isam. Desarmado. Ri winäq
días. xkiturtub’isaj ri achi. La gente
Tukub’äl. Meneador, molinillo. Ri desarmó al hombre.
tukub’äl rech q’or esam che ri Turuwïk, tz’utuwïk. Gotear. Ronojel
% k’ixk’ob’al. El meneador del atol upam ja ktz’utuwik. Todo el cuarto
5 está hecho del árbol de cerezo. está goteando.
116
k'iche'– Kaxlan Tzij
Tut. Palma. Ritut k’i kokisäx. La palma T’eb’eb’, tzätz. Espeso. Kt’eb’eb’ ri
de Utiliza para muchas cosas. joch’. El atol es espeso.
Tux. Encino. Nim raqän ri tüx kelik. El T’eb’tïk. Exagerado gruesa. Ri
encino crece muy alto. che’ t’eb’tik uwäch. La madera es
Tyox. Imagen. Xe’elq’äx ka’ib’ tyox exagerado grueso.
chi upam ri tyox ja. Robaron dos T’eqnel. Quemador. Ri t’eqenel xk’at
imágenes dentro de la iglesia. b’ik ri patz’an. El quemador quemó
Tyox ja. Templo, iglesia. Ri tyox el rastrojo.
ja xb’an junab’ir. el año pasado T’eqnel choköp, t’eqenel ixju’t.
construyeron la iglesia. Gusanos quemadores. Ri t’eqnel
Tyox wuj, uchuch wuj. Biblia. Ri Lu’s choköp k’o kiq’a’q chaq’ab’. Los
kusik’ij ronojel ri q’ij ri tyox wuj. gusanos quemadores alumbran de
Lucía lee la Biblia todo el día. noche.
Tyoxinïk. Acción de agradecimiento. T’isi’s t’istïk. Puntiagudo. T’ist’ik uwi’
Keqb’an jun tyoxinik rumal xeqk’is ri akuxa. Es puntiagudo la punta de
we junab’. Vamos a agradecer porque la aguja.
se ha terminado este año. T’isïk. Coser. Tajin keqt’ïs ri brin
ub’anom k’äx rumal ri ch’o. Estamos
cociendo los costales que arruinaron
T’
las ratas.
T’iso’manel. Costurero o sastre. Ri
t’isomanel xuk’am uq’ab’al ub’anik
katz’yaq ri tijoxelab’ che ri nim q’ij.
T’aja’j, t’aje’j. Helado. T’aja’j ri ja’. El sastre se encargó de hacer los
El agua está helada. uniformes de los estudiantes.
T’an. Calvo, ave sin pluma. T’an T’iso’n. Costura. Ri ali Ya, kowan
ujolom ri numam. Mi abuelo está k’o ut’iso’m. María tiene mucha
calvo. costura.
T’an upälaj. Lampiño. T’an nupalaj. T’ixab’. Estornudo. Are chi’ k’o
Soy lampiño. ri t’ixab’ kpe ri öj. Cuando hay
T’aq. Repellar (acción de ). Ri Xep estornudo viene la tos.
kut’aq ri rachoch. José repela su T’ok. Puño. Xtu ch’ayo ruk’ k’i t’ok. Te
casa. estuvo pegando con muchos puños.
T’aqïk. Encender. Xt’aqt’aj b’ik ri T’okonïk. Pegar con los codos.
wachoch. Se quemó mi casa. Katinch’ay ruk’ täq tókonïk. Te voy &
5
a pegar a codasos.
117
K'iche'– Kaxlan Tzij
T’on. Tierno. Ri ch’ima k’a t’on na. Los T’oyïk. Cortado de machete. Xt’oy
güisquiles aún están tiernos. kanöq ri uq’ab’ ri k’ixk’ob’äl. Dejaron
T’oqpinäq. Reventado. Xt’opqïn ri cortadas las ramas del cerezo.
k’am. Se ha reventado la pita. T’oytik. Bola. Chb’ana oxib’ t’oytik
T’or. Nudo. K’o kab’an kanöq ri t’or. che le k’aj. Haz tres bolas con la
Dejas bien hecho el nudo. harina.
T’ort’ik. Coagulado. T’ort’ik ub’anom T’u’y. Olla. Kqaloq’ na ri t’u’y rech ri
ri kik’ xel pa utza’m. Se coaguló la ala, are chi’ kk’uli’k. Tenemos que
sangre que le salió en la nariz. comprar ollas para el casamiento
del patojo.
T’ortik. Grano en la piel. K’o t’ortik
che le uq’ab’ ri ak’al. El niño tienen T’ujunïk. Toser. Ko t’ujunïk che ri laj
granos en la piel de su mano. ak’al. El pequeñito tiene tos.
T’ot’. Caracol, concha. Ri t’ot’ kk’uji’ T’ulum, jolik. Deshojado. Xint’ul
pa uwi’ täq ri ab’äj. Al caracol le kanöq ronojel le ab’ïx. Dejé deshojada
gusta estar sobre las piedra. toda la milpa.
T’o'y. Inepto. T’o'y kuköj rib’ ri a Si’s.
Francisco pretende ser inepto.
/
5
118
k'iche'– Kaxlan Tzij
T’un. Minusválido, tunco. Kub’an ri uchak ri t’un ali ruk’ raqan. La minusválida
realiza sus tareas con los pies.
T’uq. Gallina clueca. Ri t’uq ak’ tajin kurïq uchi’ pa täq ja. La gallina clueca está
haciendo bulla en la casa.
T’uyb’äl. Objeto para sentarse. K’o jun at’uyb’äl chi’ rech man katkos täj. Aquí
TZ
marido y regresó a su casa.
Tzalanïk. Ladeado, aralelo, diagonal.
Ri jun ch’ich’ kb’in tzalanik. Esa
camioneta corre ladeándose.
Tza. Salado. Konwan tza xab’an che le Tzalaxïk. Devolver. Xkitzalej ri wikaj.
qarikil. Bien salada hiciste a nuestra Devolvieron mi hacha.
comida.
Tzaltzïk. Inclinado. Tzaltzïk xkanäj
Tza’m. Nariz. Konwan ütz kinwïlo ri kanöq ri qachak. Nuestro trabajo
utza’m ri nuk’ulaj. Cómo me gusta la quedo inclinado.
nariz de mi compañera.
Tzalwäch. Feo. Ri nupatëx sib’läj
Tza’m ja. Alrededor de un pueblo. Chi tzalwäch kka’yik. Mi pato es bien
utza’m ja tajin kub’an ri jab’. Está feo.
lloviendo alrededor del pueblo. Tzalwachanïk, pulputïk. Celoso,a.
Tza’m wi’. Listón. Kamik man kikoj ta Tajin knutzalwachij ri ixoq. La mujer (
5
chik ri utza’m wi’ ri alitomab’. Ahora me andan celando.
Tzam. Bebida alcohólica, Aguardiente. Tzayb’al lawe (Neol). Llavero.
Ri tzam kb’an Sak’ja’ sib’aläj Rajawxik katzukuj jun atzayb’äl
eta’mtalik. El aguardiente que hacen lawe. Debes de buscarte un llavero.
en Salcajá es famoso. Tzayb’äl pom, sayb’äl pom. Incensario.
T z a n t z a q ’ o r. C e re b ro . P a r i Ri tzayb’äl pom xloq’löq jela’ ap
qatzantzaq’or kk’iy löq wi meq’en ja’. El incensario se compró
ri qano’jib’äl. En el cerebro se en Aguas Calientes.
desarrollan todas nuestras ideas. Tzayib’axïk. Colgar. Xtzayib’äx ri ala
Tzaqal tzij, q’axel tzij. Traductor. Ri rumal che xub’an elaq’. Colgaron al
tzaqal tzij man k’ot pwaq xuta’ chi muchacho porque cometió un robo.
we. El traductor no me cobró.
Tzayim. Salado. Chna’ la tza le qarikil.
Tzaqanäq, sachinäq. Perdido. Ri Prueba si está salada la comida.
ak’al xsach kanöq jela’ pa taq’aj. El
niño se quedó perdido por la Costa. Tze’. Risa. Ri tze’, kcha’ ri ajkun, ütz
che ri qaka’slemal. Dice el médico
Tzaqïk. Caer, perder. Xtzaqik ri que la risa ayuda a mejorar la
melq’ab’ pa ri q’ayes. perdí el anillo, salud.
que se cayó en el sacate.
Tze’tzetïk. Sonreír. Ütz kin wil
Tzatz. Espeso. Tzatz kpe kuqamuj ri ri utze’tzetik. Me gusta cuando
nunan. Mi mamá toma el café bien sonríe.
espeso.
Tzeb’alil. Chiste. Sib’läj kutzijob’ej,
Tzayalïk. Colgado. Xintzayb’a’ ri klob’ tzeb’alil ri tata’. El señor cuenta
ajsik. Dejé colgado el lazo arriba. muchos chistes.
Tzayb’äl. Columpio. Xinb’an jun
nim kitzayb’al ri ak’alab’. Hice un
columpio enorme a los niños.
)
6
120
k'iche'– Kaxlan Tzij
Tzelej. Sábila. Ri tzelej are jun q’ayes kkunanik. La sábila es una planta
curativa.
Tzelej. Devuelve. Chtzelej ri aqajom. Devuelve tu préstamo.
Tzeq’. Afeminado. Kekib’ij che kuxtzeq’ we kayuj ratz’iyaq’ ri achi ruk’ le rech
ixoq. Se dice que si revuelves la ropa del hombre con el de la mujer se vuelve
Tz’
me persigue.
Tzujïk, jsuxïk, chi’jïk. Ofrecer.
Kintzuj ri nukik’el che ri iwab’ rech
koksäx chech. Le ofrezco mi sangre
al enfermo para la transfusión. Tz’a’r. Cuxin. Ri tz’a’r konwan kumulij
Tzujunel. Denunciante. Ri tzujunel ri ixujut. EL cuxin junta muchos
xuch’ob’ uwäch ri elaq’om. El gusanos.
denunciante reconoció al ladrón. Tz’ajib’äl. Brocha. Nitz’ uwäch
ri tz’akb’äl rumal ri’ man ütz täj
Tzukel ware’aj. Dientes de leche. K’o
ktz’ajnik. La brocha está muy angosta
chik ri utzukel ware’aj ri ak’al. La
por eso no pinta bien.
pequeña ya tiene dientes de leche.
Tz’ajib’äl. Pintura. Ri tz’ajib’äl
Tzukum. Buscado. Intzukum ri lawe. kuch’uq ronojel ri man ütz’ täj kka’ik.
He buscado la llave. La pintura cubre todo los defectos de
1
6 Tzukunb’äl, ilonel. Fiscalía. Tz’apitäl la pared.
ri tzukub’äl. La fiscalía está
122
k'iche'– Kaxlan Tzij
Tz’ajnel. Pintor. Ri tz’ajnel kutz’aj pa del cajón para que no le entre arena
b’ara ri ja. El pintor cobra por vara blanca.
cuadrada la pintada de la casa.
Tz’aptalïk. Cerrar. Tz’apitälri a Xwan.
Tz’ajom. Pintado. Ri ja tz’ajom chik. Juan está encerrado.
La casa ya está pintada.
Tz’aq. Muro, construcción. Kasolob’
Tz’alam. Apellido Maya. Lu’ Tz’alam ri tz’aq xuquje’ tajin katzaq löq. El
ub’i’ ri chi kel Pa nim Che’. En la muro se mueve y se está cayendo.
comunidad de Panimache vive Pedro
Tz’alam. Tz’aq natab’äl. Monumento. Xb’an
Tz’alam. Tabla. Job’ raqän ri tz’alam jun tz’aq natab’äl che ri jun nim achi’.
xeporoxik. Se quemaron cinco tablas Hicieron un monumento al hombre
de madera. por su importancia.
Tz’alam ab’äj. Piedra laja. Pa nub’e Tz’aqat. Cabal, entero. Tz’aqat ri arajil
xinrïq tz’alam ab’äj. Encontré piedra xintzalij. Te devolví cabal tu dinero.
laja en mi camino. T z ’ a q a t a x ï k . C o m p l e m e n t a r.
Tz’alam tz’ib’ab’äl. Pizarrón. Ri xtz’aqatisaj ri axan. Complemente
tz’alam tz’ib’ab’äl räx kkayik. El tus adobes.
color del pizarrón es verde. Tz’aqïk. Construir. Kinb’an na jun
tz’aq chi ri’. Tengo que hacer una
Tz’alik. Hoja de milpa. K’i chik ri construcción aquí.
uxaq ri ab’ïx, xäq jumpa’ kumaj chik
kach’upik. Ya son bastantes las hojas Tz’aqol. Creador, edificador. Tz’aqol
de la milpa, muy pronto se podrán are jun chi ke xekib’an ri uwäch ulew.
cortar. Tz’aqol es uno de los que crearon la
tierra.
Tz’aloj. Saúco. Ruk’ ri uwäch ri tz’aloj
kb’an ri kab’. Con la fruta del saúco Tz’aqom. Construido. Tz’aqom
se hacen jaleas. kanöq ri xam. dejaron construido
el adobe.
Tz’apalïk. Cerrado. Tz’apal ri ja
man kuya’ täj kujokik. La casa está Tz’aralïk. Apachado. Ri pïx tz’aralik
cerrada y no podremos entrar. rumal ri eqa’n. El tomate está
apachado por la carga.
Tz’apïb’al. Tapadera. Ri tz’apïb’äl ri
b’o’j xpixik. La tapadera de olla se Tz’eb’. Izabal. Pa Tz’eb’ k’o jun je’l
quebró. laj cho. En Izabal se localiza un
hermoso lago.
Tz’apim. Cerrado. Tz’apim uwi’ ri Tz’i’. Día del calendario Maya. Ri
kxon rech man kok ta poqlaj chi Tz’i’ are jun q’ij chi upam ri Cholb’al 2
upam. Está cerrada la parte superior Q’ij Mayab’. Tz’i’ es el nombre de un 6
123
K'iche'– Kaxlan Tzij
día en el Calendario Maya. Tz’i’, watz’i’. Planta que se utiliza
Tz’i’. Perro. Ri tz’i’ xuloq’ ri numi’al como jabón. K’o winäq kikoj na ri
pa k’ayib’äl xkämik. El perro que tz’i’ che ki ch’aj’on. Todavía algunas
mi hija compró en el mercado, se personas usan esta planta para lavar
murió. ropa.
Tz’i’. Colmillos (dentadura). Tajin Tz’ib’. Letra. Pa qatzijob’äl ek’o jun
kq’axow ri nutz’i’. Me está doliendo winäq kab’lajuj tz’ib’. En nuestro
mucho el colmillo. alfabeto existen treintidós letras.
3
6
124
k'iche'– Kaxlan Tzij
Tz’ib’ab’äl. Lápiz, lapicero. Che’ tz’ib’ab’äl kkikoj ri ak’alab’. El lápiz que usan
los niños es de madera.
Tz’ib’alil. Escritura. Ri nutz’ib’alil are kinwesaj chi upam ri nuno’oj. Mis escritos
nacen de mis ideas.
Tz’ib’an b’i’aj. Censo. Che le jun junab’ chik kb’a ri tz’ib’an b’i’aj. El otro año
U
k’iche’ k’o k’i ub’ina’am. El idioma
k’iche’ tiene muchas derivaciones.
Ub’irowem. Su vibración. Tajin
kujtzijo’n are chi xqïl jun ub’irowem.
U. Su (posesivo). Ri umi’al xk’uli’k Estábamos platicando cuando vimos
iwir. Su hija se casó ayer. la vibración de la fogata.
Ub’anik. Su forma. Ri ub’anik ri ja Ub’ixik. Anuncio. Xya’ ub’ixik che
ütz xelik. Está bien su forma en que kamik man k’ot ja’. Se anunció que
quedó la casa. hoy no habrá agua.
Ub’aq’. Su pepita. Käq ub’aq’ le tra’s. Uch’elem. Sosteniendo. Ri xan
La pepita del durazno es roja. uch’elem ri tem. La viga está siendo
Ub’aqil. Su hueso. Xq’ip ub’aqil. Se le sostenida por adobes.
quebró su hueso. Uch’obïk. Pensar. We man ach’ab’om
Ub’aqwäch. Su ojo. K’o sutz’ pa ri ta ri kab’ij, ütz we man katch’awik.
ub’aqwäch. Su ojo tiene nube. Si no haz pensado lo que tienes que
decir, mejor si no hablas.
Ub’e ja’. Drenaje, zanja. Xumajij ri
jäb’, ek’u ri ub’e ja’ man kachakun Uchaq’. Su hermana (o) menor.
5 täj. Las lluvias ya iniciaron y no está Uk’amom b’ik che uq’ab’ ri uchaq’.
6 Llevaba a su hermana menor de la
funcionando el drenaje.
126
k'iche'– Kaxlan Tzij
mano. Ujulajuj. Décimo primero. Ri tz’ib”k”
Uche’al rij. Su columna vertebral. Ri k’o pa ulajuj k’olib’äl che ri ucholaj
wetz kq’exow ri uche’al rij. A mi tz’ib’ K’iche’. La letra «K» se ubica
hermano mayor le duele la columna como décimo primero en el alfabeto
vertebral. k’iche’.
Uchi’ja. Puerta. Chikopirnäq chik, Ujunab’. Su edad. Oxk’al job’ ujunab’
ri uchi’ ja. La puerta ya está ri nuchuch. Mi mamá tiene sesenta y
apolillada. cinco años.
Ucholajib’alil. Sus Números Ordinales. Ujunab’il. Su cumpleaños. Are’ kurïq
Ri ucholajib’äl kub’ij chi qech ri ri ujunab’il pa keb’ ik’. Ella cumple
nutb’äl. Los números ordinales nos años dentro de tres meses.
indican orden. Ujunamil. Su igualdad. Kaq’alijän ri
Uchuch pamaj. Matriz. Ri ixoq b’enäq ujunamil. Se nota su igualdad.
ruk’ ri ajkun rumal che kq’axow ri Uk’a. Hiel. Uriqom k’äx ruk’ ri uk’a.
uchuch pamaj. La señora fue con el Ella tiene problemas con su hiel.
médico porque le duele la matriz. Uk’a’. Cacho (animal), clase de árbol.
Ujach’om. Está pelado, tapiscado Ri uk’a’ ri wakäx ub’anom jech’. Los
(mazorca). Kijach’om chik ronojel ri cachos de la vaca están torcidos.
oxib’ k’am ab’ïx kariqatäj chi uwäch Uk’a’. Cuerno. Ri wakäx xukämsaj ri
ri ja. Ya habían tapiscado las tres äk’ ruk’ ruk’a’. La vaca mató al pollo
cuerdas de milpa que esta en frente con su cuerno.
del patio.
Uk’isb’äl. Su ultima. Ri uk’isb’al tzij
Ujuk’al. Vigésimo. Ri nutat nan are’, ütz xinta’o. Sus últimas palabra
xe’opän pa ujuk’al junab’ ek’ulanik. fueron las que entendí.
Mis padres cumplieron su vigésimo
aniversario de casados. Uk’isik. Su terminación. Ri kaj man
k’ot uk’isik. El firmamento no tiene
6
6
127
K'iche'– Kaxlan Tzij
terminación.
Uk’iyal na’oj b’anikil. Pluricultural. Pa ri Iximulew k’o ri uk’iyal na’oj b’anikil.
En Guatemala existe la pluriculturidad.
Uk’iyal tzijob’äl. Plurilingüe. Ujuk’iyal tzijobäl rumal junwinäq kajib’ ch’aä’al
k’aslik. Somos plurilingües porque existen veinticuatro idiomas vivos.
Ü
ri kiwa ri no’s. está machacado la
alimentación de los chompipes.
Wachb’äl Amaq’. Mapa. Ri uq’ab’
qatinamit k’o chi upam ri wachb’äl
Üs. Mosquito. Ri üs tzöp le kej. Los Amaq’. Nuestro municipio aparece
mosquitos están picando al caballo. dentro del mapa.
Wachib’äl. Fotografía. K’o keb’
W
awacb’älal xinsik’o. Recogí dos
fotografías tuyas.
W a c h i b ’ e x ï k . F o t o g r a f i a r.
Xatinwachib’ej. te dibujé.
Wa. Espinilla, barros. Sib’läj wa k’o Wachinik. Árbol que da fruto. Ri
chi upalaj ri ala. El muchacho tiene mansa’n je’lik uwachinik. El árbol de
muchos barros en la cara. manzana da deliciosos frutos.
Wa. Comida, tamal. Ri wa kuya’ Wachulew. Mundo. Nim nim we uwäch
uchuq’ab’ ri qach’akul. La comida ulew. Es muy grade el mundo.
fortalece nuestro cuerpo.
Wajxaqib’. Ocho. Xinalex pa jun q’ij
Wa’a’, p’er. Delantal. Kamik man kkoj ub’i’ wajxaqib’ No’j. Yo nací en un
! ta chik ri wa’a’. Ahora ya no se usa día ocho B’atz.
6 mucho el delantal.
132
k'iche'– Kaxlan Tzij
Wajxaqk’al. Ciento sesenta. Ri kech’ojinik chi’l kiwaqkib’. Los
rajilal ri tz’i’ are’ wajxaqk’al. El muchachos se pelean en la calle y se
precio del perro es de ciento sesenta revuelcan.
quetzales. Waqk’al. Ciento veinte. Ri wati’t
Wajxaqlajuj. Dieciocho. Wajxaqlajuj xk’isi’k waqk’al junab’. Mi abuelita
ujunab’ ri numi’al. Mi hija tiene vivió ciento veinte años.
dieciocho años. Waqtzamtzelaj. Hexágono. Ri
Wajxaqtzamtzelaj. Octágono. Pa tz’ib’ib’äl waqtzamtzelaj ukayib’äl.
tijo’b’äl tajin kk’utik jas kupatnij El lápiz tiene la forma de un
ri wajxaqtzamtzelaj. En la escuela hexágono.
están enseñando la utilidad del Waral. Aquí. Xäq waral xoöon wi’
octágono. qach’ob’onik. Nuestras relaciones
Wa'katel. Paseador. Ri Lu’s ajwa'katel. terminan aquí.
Lucía es paseadora. Waranïk. Velorio. Iwir xujb’e pa
Wa'katïk. Pasear, viajar. Pa ri maq’ij waranik ruk’ le kamanäq. Ayer fuimos
na katink’am b’ik pa wa’katem. El al velorio en la casa del difunto.
próximo martes te llevo de paseo. Warb’äl ja. Hospedaje, dormitorio.
Wakäx. Ganado, vaca. Ri nuwakäx Are chi’ kinb’ek pa jun tinamit
xutij jun q’oq’ rumal ri’ xkämik. Mi chik kintoj ri nuwarb’äl ja. Cuando
vaca por comerse un chilacayote viajo a otros lados tengo que pagar
murió. hospedaje.
Walb’äl. Aliso. Ri si’ walb’äl koksäx Ware. Diente. Säq uwäch uware ri
chech uchaq’ajisaxik ri kaxla’n wa. ali. Los dientes de la muchacha son
El aliso es leña que se usa mucho en blancos.
la panadería. Warïk. Dormir. Man kinkowin täj
Walijik. Levantarse. Kinwa’lij b’ajchi’ kinwarik. No logro dormir.
chwe’q. Mañana madrugaré. Wäs. Tamal crudo. Ri sub’ xuya’ ri
Waqib’. Seis. Waqib’ ral le me’s. La ajk’ay wa wäs na. El tamal que sirvió
gata tiene seis crías. la cocinera está crudo.
Waqïk. Revolcar. Ri alab’om tajin We ri’. Esto. Xinloq’ weri’ xa kuwaj
"
6
133
K'iche'– Kaxlan Tzij
kakojo. Te compré esto porque quiero que lo uses.
Wech. Mío (a). Wech ri su’t säq uwäch k’o pa ri upam ri ja. El pañuelo blanco
que está en el cuarto, es mío.
Wel. Manuel (a). Ri Wel k’o pa tijonik. Manuel está en el cursillo.
X
ruk’ jun klawix. Quiero perforar mi
banco con el clavo.
Wotz’otz’. Tostada de maíz. Ri wotz’otz
je’lik katijow ruk’ ri uwa’l saqpo’r.
Las tostadas son ricas con agua de Xa’n, xa’m, us. Zancudo. Ri xa’n kuya’
salpor. jun yab’il ub’i’ q’anyab’il. El zancudo
Wuch’. Tacuazín. Ri wuch’ xuk’am es transmisor del paludismo.
b’ik oxib’ ch’a’n. El tacuazín se llevó Xa’r. Cántaro, jarro. Ri xa’r k’o pa
tres pollitos. uwi’ ri q’aq’ kpoq’owik. El jarro que
Wuj. Papel. Wa’ we wuj ri’paqäl rajil. está sobre el fuego hierve.
Esta clase de papel es demasiado Xa’t. Horcón. Eqatzkuj jun qaxa’t che
caro. ri kb’al. Vayamos a buscar un horcón
Wuj pwaq (Neol). Billete. ¿Jumpa’ para la galera. $
le awuj pwaq?. ¿De a como es tú Xab’ïk. Vomitar. Ri ak’al xuxab’aj 6
135
K'iche'– Kaxlan Tzij
ratz’iyaq pa ri ch’ich’. El niño vomitó Xar. Azulejo. Ri xar kurïq uchi’ aq’ab’.
su ropa cuando iba en el bus. El azulejo canta en las mañanas.
Xajab’. Caite. Ri xajab’ xuloq’ ri nutat Xar. Azul. Xar ukayib’äl ri k’ak’
b’anatäl pa chi wi la’. Los caites que ch’ich’. Es azul el color del carro
compró mi papá están hechos en nuevo.
chichicastenango. Xax. Delgado liviano (cosas). Ri urij
Xajoj. Baile. Xintz’ib’aj nub’i’ che ri ri mansa’n xax. La cáscara de la
xajoj. Me apunte para el baile. manzana es delgada.
Xajowïk. Bailar. Ri xajowik ütz che le Xb’ek. Se fue. Xb’ek ri tz’i are chi’ xuril
ab’aqil. Bailar es buen ejercicio. ri ch’ayb’äl. El perro se fue cuando
Xak’ab’. Brazada. Kak’am löq jun vio el chicote.
xak’ab’ nusi’. Me traes una brazada Xb’im. Asustado. Uxb’im rib’ ri
de leña. nub’aluk rumal xuril jun xub’anel.
Xalq’atixij. Saltar. Kaxalq’atij kanöq MI cuñado se asustó porque vio un
ri che’. Saltas el palo. espanto.
Xan. Adobe. Ri ja b’anom kanöq rek’ Xb’inik. Caminó. Ri xb’in ri achi pa
ojer täq xan. La casa está hecha de uwi’ ri ja. El hombre caminó sobre
adobes antiguos. la casa.
Xaq. Tizne. Tzetz ri xäq k’o pa uwi’ Xe’. Debajo. Ujk’o chi uxe’ täq che’.
ri ja. El tizne que está en el techo es Estamos debajo de los árboles.
bien espeso. Xe’p. Avado (color de gallina). Ri äk’
Xäq. Talpetate, peña, roca. Ri xäq xe’p kutïj ri usaqmo’l. La gallina
xuk’am löq ri nunan awuk’. El color avada come el huevo que
talpetate lo trajo mi madre contigo. puso.
Xaq’echaj. Oruga de pino. Nim raqän Xeb’, xiyab’. Peine. Kinqaj ri axeb’.
ri xaq’echaj. La oruga de pino es Préstame tú peine.
muy grande. Xeja. Convento. Pa xeja keqrïq qib’
Xaq’o’l. Lodo. Ri xaq’o’l kumulij chaq’ab’. En la noche nos reunimos
yab’il. El lodo trae enfermedades. en el convento.
Xaq’om. Acción de pisar. Xaxaq’ Xekelïk. Colgar. Xekel ri klob’chi
kanöq ri laj ch’iw. Dejaste pisado uwäch ri xan. El lazo está colgado
al pollito. en la pared.
Xaqchaj. Hoja de pino. Ri xaqchaj kkoj Xep. José. Ri Xep man xuq’iy täj
% pa täq nim q’ij. El pino se usa para xkanaj wuk’. José no aguantó vivir
6 conmigo.
las fiestas.
136
k'iche'– Kaxlan Tzij
Xepoq’ik. Se multiplicaron. Ri imul wi pa täq ri qak’aslemal ronojel q’ij.
xepoq’ik pa jun ik’. En un mes los El peligro está presente todos los días
conejos se multiplicaron. de nuestra vida.
Xepu. Grasa, cebo. Ri xepu ütz kakojo Xib’al. Hermano. Ri nuxib’al kachakun
che ri pixnäq q’ab’aj. El cebo es pa q’atb’äl tzij. Mi hermano trabaja
bueno usarlo en las rajaduras de las en el juzgado.
manos. Xib’alb’a. Infierno. Ri Jun Ajpub’
Xet’onïk. Pellizcar. Ri ak’al kuxet’ xetzenik pa Xib’alb’a. Jun Ajpub’
ri uchaq’. El niño pellizca a su jugó en el infierno.
hermanito. Xib’inel, jalb’al, ub’nel. Espanto.
Xeta’il. Descendencia. Man k’ot täj Ri xib’inel kel pa täq chaq’ab’. El
jun xeta’il we. Yo no tengo ni un espanto sale solo de noche.
descendiente. Xib’inik. Susto. Xinxij wib’ pa ri b’e.
Xex. Olor a crudo. Xex ruxlab’ ri rikil. En el camino me asusté.
La comida huele a crudo. Xik. Gavilán. Ri xik karaj kurikij b’ik
Xi’l, jub’iq’, qi’.. Poquito. Jun xi’l ri äk’. El gavilán intenta arrebatar
nuk’iya’ xya’ik. Me dieron solo un al pollo.
poquito de bebida. Xik’. Ala. Xq’upitaj ri uxik’ ri alaj ak’.
Xi’n. Tomasa. Xi’n ub’i’ ri uk’ulaj ri La ala del pollito se quebró.
Po’x. La compañera de Sebastián se Xikab’. Cera. Ri xikab’ kel löq pa täq
llama Tomasa.
Xib’ab’äl. Peligro. Ri xib’ab’äl xas k’o
&
6
137
K'iche'– Kaxlan Tzij
awas q’ij. La época de cera es en Semana Santa.
Xikinaj. Oído. Kaq’axow ri nuxikin. Me están doliendo los oídos.
Ximalïk. Amarrado. Ximatäl ri kamsanel chi uwäch ri che’. El asesino está
amarrado al palo.
Ximano. Semana. Pa ximano na petinäq kinb’e pa wachoch. La próxima semana
Xk’a’y. Rama seca. Ri xk’a’y man k’o Xoch’. Lechuza. Ajchaq’ab’ ri xoch’.
täj urachq’a’l q’aq’. La rama seca no La lechuza es nocturna.
tiene brazas. Xojlin siwan. Guardabarranco (pájaro).
Xkanul. Volcán. Ri xkanul tajin Ri xojlin siwan sib’läj je’lik kub’an
/ chek ri ub’ix. El guardabarrancos
6 kuk’iyaq ab’äj. El volcán está
tiene un canto hermoso.
Xojowïk. Bailar. Xuje’ pa xojowik Gaspar es muy tacaño.
ruk’ ri nutz’el. Nos fuimos al baile Xüb’. Silbido. Man kikowin täj kinb’an
con mi novia. ri axüb’. No puedo hacer tu silbido.
Xolo’m. Surtido, de colores. Xoltäl Xub’anïk. Silbar. Are chi’ katinxub’aj
uwäch ri uk’ay. Es surtida su venta. katel löq. Recuerda que cuando silbe,
Xolo’p. Color pinto. Xolo’p rij ri entonces sales.
nume’s. Mi gato es de color pinto. Xuku’ch, pa’ch. Lagartija. Ri xuku’ch
Xoral. Sitio. Pa ri xoral katinraqa je’l kuna’ ri q’ij. Le gusta solearse la
chi wi’. Por este sitio te volveré a lagartija.
encontrar. Xukulem. Arrodillarse. Are chi’
Xot. Teja. Kab’an ub’anik ri xot rumal katch’aw ruk’ ri Ajaw rajawaxik
kpe ri jab’. Tienes que arreglar las kab’än ri xukulem. Cuando hables con
tejas porque ya hay lluvia. el Creador debes de arrodillarte.
Xpëq. Sapo. Ri xpëq koq’ik pa täq suq. Xukut. Esquina. Pa uxukut ja kinya’
El sapo croa en los pantanos. kanöq ri tz’i’. En la esquina de la
Xq’el. Capullo. Ri xq’el tajin kel b’ik. casa dejaré al perro.
El capullo se asoma para querer Xul. Gorgorito, pito, flauta. Ri achi
salir. kuxut’uj ri uxul pa etz’anem. El
Xtuk’. Hipo. Ri xtuk’ kelik we kaxe’j hombre pita en el juego.
awib’. El hipo se cura con un susto. Xulunïk. Bajar. Are’ chi kub’e chi
Xtuktul. Escarabajo. Ri xtuktul uwäch ri wachoch, kujxulik b’ik.
kub’an ri rachoch chi uxe’ ulew. El Cuando vamos a mi casa, entonces
escarabajo hace su nido debajo de bajamos.
la tierra. Xunkur. Tortola. Ri xunkur kk’uji’ pa
Xtutz’. Rana. Ri xtutz’ kak’uji’ pa ja’. täq ri triko. La tórtola se mantiene
La rana se mantiene en el agua. en el trigo.
Xu wi, xäq xuw. Solamente. Xäq xuw Xuntuq’, xumtuq’. Renacuajo. Ri
wa’ kinkowin chech ub’ixik chi xuntuq’ kux na xpëq. El renacuajo
we. Esto es solamente lo que puedo llegará a ser sapo.
decirles. Xuquje’. También, y. Are chi’ katpetik
Xu’k. Canasta. Chak’ama’ b’ik ri xuquje’ kak’am löq ri anan. Cuando
axu’k rumal che kujb’e pa k’ayib’äl. vengas, también traes a tú mamá.
Lleva tú canasta porque nos vamos Xuriqo. Lo encontró. Ri ali xurïq ri
al mercado. rachajil. Al fin encontró marido la (
6
Xu’y. Tacaño. Ri Pal konwan xu’y. muchacha.
139
K'iche'– Kaxlan Tzij
Xut’inïk. Soplar. Tajin kaxt’un ri tew. Yab’il ware’aj (Neol). Caries. Ri yab’il
El frío está soplando fuerte. ware’aj are jun yab’il pa qachi’.
Xut’xïk. Soplar. Are chi’ kinya’ ub’ixik, La caries es una enfermedad de la
kaxut’uj. Cuando te aviso, entonces boca.
soplas. Yajanïk. Regañar. Ri nutat xinuyajo
Xwan. Juan. K’o jun uk’ak’ retz’b’a’l, rumal man xinch’ab’ej täj ri nuwikan.
ri alaj a Xwan. Juanito tiene un Mi padre me regañó porque no le
juguete nuevo. hablé a mi tío.
Yak. Gato de monte. Ri yak kutzakuj
äk’ chi rij täq ja. El gato de monte
Y
busca pollos detrás de la casa.
Yak. Apellido. Ye’r Yak, ub’i jun ajtij
nuk’ulb’a’t. Mi vecino el maestro se
llama Guillermo Yak.
Ya’ïk. Dar. Kuwaj kinya’ jun k’am Yakatajem. Levantarse. Rajwaxik
awulew. Tengo deseos de dejarte una kuj yakataj che ri tzaq che xeqariqo.
cuerda de terreno. Tenemos que levantarnos de nuestra
Ya’täl. Derecho. Ya’täl chi we derrota.
kinnimarisaj ri wetamab’äl. Tengo Yakïk. Levantar. Kab’an jun t’oq’ob’
derecho ampliar mis conocimientos. kayak ri nujal. Quieres hacer el favor
Ya’täl chech winäq (neol.). Derechos de levantar mi mazorca.
Humanos. Ya’täl chech winäq, kech Yamanik. Esmeralda. Yamanik
ri winaqib’. Los derechos hu manos ri nuwixikïn. Mi arete es de
son para todos. esmeralda.
Ya’talik. Permitido. Man ya’täl täj chi Yatzalïk, sayalik, tzo'y. Liviano. Ri
awe katok pa ja. No está permitido ab’äj yatzalik. La piedra es liviana.
que entres en la casa.
Yawal, ixpache’k. Rodela de trapo.
Yab’, iwab’. Enfermo. Ri yab’ ixoq Ri yawal kuköj ri ali chi uxe’ ri
xib’ib’al q’aq’ k’o chi rij. La enferma chakäch are usu’t. La muchacha usa
tiene demasiada fiebre. la servilleta como rodela debajo del
Yab’al chuq’ab’. Alimento. Le yab’al canasto.
chuq’ab’ rajawxik chi qe. El alimento Yax. Apellido, falta de grasa en la
nos es indispensable. carne de ciertos animales. Po’x Yäx
Yab’il. Enfermedad. Ri yab’il xutäq b’ik ub’i’ jun achi kuk’ij äk’. El señor
) ri ak’al pa kamsant. La enfermedad lo que vende pollos se llama Sebastián
7 Yax.
envió el niño en el cementerio.
140
k'iche'– Kaxlan Tzij
Yaxon. Apellido maya. Ri Lu’s Yaxon Yuqïk. Estirar. Sib’aläj chyuqu’ ri
k’o oxib’ uwakäx nima’q. Lucía uchi’ ri koxtar. Estirá más la orilla
Yaxon tiene tres vacas grandes. del costal.
Yay. Apellido Maya. Ri ukab’ ub’i’ ri Yuqub’am. Amarrado. Xinyuqub’a
numam are Yay. El segundo apellido kanöq ri tz’i’ xa konwan k’a’n. Dejé
de mi abuelo es Yay. amarrado al perro porque es muy
Yitz’ïk. Exprimir, ordeñar. Ronojel bravo.
aq’ab’ kinyitz’ ri wakäx. Por las
mañanas ordeño a la vaca.
Yitz’itz’ïk. Dolor de estómago.
kyitz’itz’ ri nupam rumal ri kinäq’.
Tengo dolor de estómago por los
frijoles.
Yo’x, kwa’ch. Gemelos. We ki’awil
yo’x chsipaj kirajil we man kasipaj,
maji’ kub’an k’äx ri awtz’iyaq.
Cuando veas gemelos dales dinero
sino, se te pica la ropa.
Yoq’oj. Mal trato, crítica. Ri yoq’oj
xb’an chi wech, kinuto’ che
usuk’maxik wib’. Las críticas que me
hicieron me sirven para mejorar.
Yu’l. Flojo. Yu’l ub’anom ri uklob’ ri
kej. El lazo del caballo está flojo.
Yujïk. Mezclar. Na’l kayuj ri kinäq’
ruk’ ri much’. Tienes que mezclar
bien el frijol con el chipilín.
Yuk. Cicatriz. Ri ch’ich’ xub’än yuk
chech ri nupälaj. La cicatriz de mi
cara la causó el cuchillo.
Yuq’om. Amasado. Ri ak’wa, na’l na’l
xyuq’omaxik. El tamal de elote tuvo
que ser bien amasado.
Yuq’unïk. Pastorear. kinb’e pa
yuq’unïk ruk’ ri wachalal. Me voy a =
7
pastorear con mi hermano.
141
K'iche'– Kaxlan Tzij
1
7
2
7
143
K'iche'– Kaxlan Tzij
3
7
Kaxla'n Tzij
K'iche’
4
7
5
7
A
A el, ella, para. Chech, che. Nuestro pueblo es muy maltratado. Sib’aläj k’äx
148
Kaxlan Tzij – k'iche’
Adentro. Chi upam. Tienes que estar Aflojar. Job’ojïk, cho’lïk. Se aflojó la
adentro del carro. Xäs katk’uji’ chi tierra. Xjob’job’ ri ulew.
upam ri ch’ich’. Afrecho. Salwa’t. Del afrecho también
Adinerado, rico. Sq’inom, q’inom, se hace pan. Che le salwa’t kb’an
b’iyom. Diego es un señor adinerado. kaxla’nwa.
Q’inom achi ri tata’ Te’k. África. Q’eq sepaj ulew. La gente de
Adinerado. Q’inom. Es adinerado el color negro viven en el África. Ri
hombre. Q’inom ri achi. q’eq winäq ek’o pa Q’eq sepajulew.
Adiós. B’ena, eb’a’. Cuando salí le África. Sepk’iq’eq’. El otro continente
dije adiós. Eb’a xincha che are’ chi’ se llama África. Le jun chik jusepal
xinb’ek. ulew ub’i’ sepk’iq’eq’.
Adivinos. E nik’owachinel. Vas a ir Agachado. Chakalïk. La vaca se
con el adivino a preguntar lo que te levanta para comer. Ri wakäx chakäl
pasó. Katb’e kuk’ ri nik’owachinelab’ kwa’ik.
chech uta’ik ri xaq’axaj.
Agachado. Pachalik. Me duele la
Adobe. Xan. La casa está hecha de espalda por estar agachado. K’äx wij
adobes antiguos. Ri ja b’anom kanöq rumal inpachalik.
rek’ ojer täq xan.
Agenda. Cholb’äl chak Neol. Regalé
Adolorido, sufrimiento. K’axk’ol. El una agenda. Xinsipaj jun cholb’äl
niño está adolorido. Tajin kaq’axoman chak.
ri ak’al.
Agotado. Q’iytajinäq. Estoy agotado
Adoración. Q’ijlanïk. La adoración se por el trabajo. Inq’iytajnäq rumal
hace en la iglesia. Ri q’ijlanik kb’an ri chak.
pa tyox ja.
Agravado. Nimtajnäq. El enfermo se
Adorno en forma de flecos. Chilchi’x, agravó. Nimtajnäq ri iwab’.
chiychik. Mi ropa tiene adornos en
forma de flecos. Chilchi’x ub’antajik Agravar. Ch’itïk. Agravaste mi dolor.
ri retz’ab’alil k’o chech ri watz’yaq. Xach’it ri nuq’axom.
Afeitar. Sokaxïk. Me estoy rasurando. Agricultura. Tiko’nijïk. La agricultura
Tajin kinsokaj wib’. es un trabajo que nos da vida. Ri
tiko’nijik are jun chak che kya’ow ri
Afeminado. Tzeq’. Se dice que si
qak’aslemal.
revuelves la ropa del hombre con
el de la mujer se vuelve afeminado. Agua bendita. Tewchi’m ja’. El cura
Kekib’ij che kuxtzeq’ we kayuj da el agua bendita para la Semana
ratz’iyaq’ ri achi ruk’ le rech ixoq. Santa. Ri pare, kuya’ ri tewchi’m ja’ 8
7
pa täq awasq’ij.
149
Kaxlan Tzij – K'iche'
Agua estancada. Chemelïk. Es bastante Ala. Xik’. La ala del pollito se quebró.
el agua estancada. Sib’aläj nim ri ja’ Xq’upitaj ri uxik’ ri alaj ak’.
chemalïk. Alacrán. Ixtexïk. La picadura de un
Agua. Ja’. El agua se está regando. alacrán mata a la persona. Ri utyob’äl
Tajin katïx ri ja’. jun ixtexïk kukamasaj ri winäq’.
Aguacate, aguacatal. Oj. El aguacatal Alborada, madrugada. Aq’ab’anem,
tiene mucho fruto. K’o sib’aläj aqb’il, b’ajchi’. Mañana de
uwäch ri che’ oj. madrugada empieza la fiesta. Chwe’q
Aguja. B’aq, akuxa,. Mandé a comprar aq’ab’anem kamajtaj ri nimaq’ij.
una aguja. Xintaqän chech uloq’ik Alborotado. Pa’tz. Jerónima tiene
jun b’aq. el pelo alborotado. Pa’tz uwi’ ri
Agujero. Teq’. Mi güipil tiene un Xro’m.
agujero grande. Ri nupo’t te’q chik. Álbum. Peraj wuj. El niño llenó su
Ahogar. Jiq’ïk. Se ahogó en el mar. álbum. Xunojisaj ri uperaj wuj ri
Xjiq’ pa ri pölow. ak’al.
Ahorita. Chanim. Espero que vengas Alcalde. Alkalte. El alcalde está muy
ahorita. Chanim kwaj katpetik. ocupado. Sib’läj latz’ uchäk ri
alkalte.
Ahumado. K’isk’ob’. Se ahumaron los
tamales. Xk’isk’ob’ ri wa. Alegría. Ki’kotemal. Hay alegría en ti.
k’o ri ki’kotemal awuk’.
Ahumado. Sib’arinäq. La carne
ahumada sabe bien. Je’lik ktijowik ri Alfarero. B’anäl b’o’j. Don Gregorio,
sib’arinäq ti’j. es alfarero. B’anäl b’oj ri tat Ko’r.
Ahumar. K’isk’ob’ïk, k’isik’rïk. Algo pesado hechado al suelo. Ponolïk.
Se ahumaron los tamales. Ri wa El caballo está hachado, porque está
xk’isk’ob’ik. lleno. Ri kej ponol rumal nojinäq
chik.
Ajo. Axux, anxux. Es muy rica comer
el ajo con la comida. Sib’aläj je’l Algodón. B’ot, met. La gente viaja a la
katijow ri anxux ruk’ ri rikil. costa para cortar algodón. Pa taq’aj
keb’e wi ri winäq chech uch’upik
Al lado de. Chi uxukut, chi utzal. Mi b’ot.
hermano está al lado de su esposa.
K’o chi utzal raxoqij ri wachalal. Algodón. Met, b’ot. Voy a recoger
algodón. Kinb’e che umolik ri met.
Al revés (ropa). Usal. Hay personas
que les gusta usar al revés el güipil. Alguacil, alcalde. Ajch’ami’y, ajwab’.
9 K’o ixoqib’ ütz kina’o kikoj usal ri El alguacil te llama. Katusik’ij ri
7 ajch’imi’y.
kipo’t.
150
Kaxlan Tzij – k'iche’
Algunos. Jujun. Hay algunos a usan el Chi utza’m ja tajin kub’an ri jab’.
pom. K’o jujun kkiköj chik ri pom. Altar Maya. Tab’äl. Hay un altar sobre
Alicate. Kayeb’äl ch’ich’. Pásame el volcán llamado Lajuj No’j. K’o
el alicate. Q’axaj löq ri kayeb’äl jun Tab’äl pa uwi’ ri xkanul ub’i’
ch’ich’. Lajuj No’j.
Alimentar. Utzuqïk. Estoy alimentando Altura. Raqanil. Jerónimo tiene
a tus hijos con yerbas. Tajin kintzuq estatura. Nim raqanil ri a Xro’m.
täq ri awalk’wa’l ruk’ ichaj. Alumno. Tijoxel. Son cinco los alumnos
Alimento, instrumento para servir que hay en la escuela. Ejob’ ri
comida. Tzuqub’äl. Las mujeres se tijoxelab’ e k’o pa ri tijob’äl.
alimentan. Kkitzuq kib’ ri ixoqib’. Amabilidad. Rutzil anima’. Me lo dijo
Alimento. Yab’al chuq’ab’. El alimento con amabilidad. Xub’ij löq chi we ruk’
nos es indispensable. Le yab’al rutzil anima’.
chuq’ab’ rajawxik chi qe. Ámalo. Loq’aj. Ama a tú señora.
Aliso. Walb’äl. El aliso es leña que Loq’aj ri a chuchu’.
se usa mucho en la panadería. Ri si’ Amamantar. Tub’sanïk. Lo perritos aún
walb’äl koksäx chech uchaq’ajisaxik maman. Ri laj täq tz’i’ ketub’san na.
ri kaxla’n wa.
Amanecer. Kpakpatik. Me levanto al
Allá es. Jela’. Allá es donde perdí amanecer. Kpakpatik kinwa’lijik.
mi dinero. Jela’ ri xintzaq kanöq
nurajil. Amaneciendo. Saqrib’äl. Cuando
amanece nos levantaremos. Are chi’
Allá. Jela’. Allá me encuentras. jela’ ksaqarik kujwa’lajik.
kna’riqa’ wi.
Amansar. Manxoyil. La manada de
Allanamiento. Eqelem pa ja. Las caballos son calmados. Emanxo ri
autoridades hicieron un allanamiento. jupuq kej.
Ri q’atb’äl tzij xka’n jun eqelem pa
ja. Amargo, agrio. K’a. No tomo lo
amargo. Man kinqamuj täj ri k’a.
Allí. Chila’. Espérame allí donde te
enseñe. Chnawaye’j chila’ jawije Amarillento. Q’anarik. Nuestros
xink’ut chi awäch. dientes se están poniendo amarillentos.
Tajin kq’anarik ri qawere’aj.
Almohada. Ch’akät. Tú almohada es
muy cómoda. Sib’aläj ch’uch’uj ri Amarillo. Q’än. El maíz amarillo
ach’akät. resiste más que el blanco. Ri ixim
q’än k’o na chi uwäch ri saqwäch.
Alrededor de un pueblo. Tza’m ja. 0
Amarrado. Jat’im, ximom. El caballo 7
Está lloviendo alrededor del pueblo.
151
Kaxlan Tzij – K'iche'
estaba amarrado. Jat’im kanöq ri eran fuertes. E k’o ri ojer täq
kej. winäq.
Amarrado. Ximalïk. El asesino está Ancho. Laq’alik, klik’ak’ik. El terreno
amarrado al palo. Ximatäl ri kamsanel es ancho. Laq’alik ri ulew.
chi uwäch ri che’. Ancho. Nim uwäch, perpik. El güipil
Amarrado. Yuqub’am. Dejé amarrado es ancho. Nim uwäch ri po’t.
al perro porque es muy bravo. Anciano. Nim winäq, tata’. Los
Xinyuqub’a kanöq ri tz’i’ xa konwan ancianos tienen conocimientos. Ri
k’a’n. nima’q täq winäq k’o keta’mab’äl.
Amarrar. Jat’inïk. Amarrá su carga. Anciano. Tata’. El anciano va sobre
Chjat’ij reqa’n. los noventa y nueve años de edad. Ri
Amarrar. Ximïk. Amarras bien al chivo tata’ uchapom b’ik jumuch’ b’eljeb’
para que no se escape. Ko kaxim ri ujunab’.
chij xa jela’ man kalmaj ta b’ik. Andado de caballo. B’akakik. Mi
Amasado. Yuq’om. El tamal de elote caballo pasó andando. Kb’akak ri
tuvo que ser bien amasado. Ri ak’wa, nukej xq’atanik.
na’l na’l xyuq’omaxik. Andado. B’inb’äl. Su andado del
Amasador. Puq’b’äl. Lava el amasador. caballo es torcido. Jech’ le ub’inb’äl
Chch’aja’ ri upam ri puq’b’äl. le kej.
Amasar. Chokonsab’exïk, yuq’ïk. Andador. B’inab’äl. El niño aprende
La muchacha amasa la harina. a caminar con un andador. Ri ak’al
Kuchokonsab’ej k’aj ri ali. kreta’maj kab’in ruk’ jun b’inab’äl.
América. Sepk’ija’al (Neol). Nuestra Andrés. Tri’x. Andrés trabaja todos los
tierra grande se llama América. Ri días en el pueblo. Ri T’rix kchakun
nim qulewal ub’i’ Sepk’ija’al. ronojel q’ij pa tinamit.
Amontonado. Mutzumïk, patzapïk. es Anexión. Wiqb’äl. Nos anexamos con
amontonado tu barba. Patzapik ri ellos. keqwiq qib’ kuk’ are’.
awismachi’. Angosto. Laj uwäch. El camino es
Amontonar. Mulanïk. Vinieron a angosto. Ri b’e laj uwäch.
amontonar las piedras por acá. Anillo. Mopq’ab’, mulq’ab’,
Xekimulij kanöq ri ab’aj waral. melq’ab’. Perdí mi anillo. Xintzaq ri
Amor. Loq’ojnïk. Tienes amor en numopq’ab’.
tu corazón. K’o ri loq’ojnik, pa ri Animal, ave. Chiköp. Hay muchos
! awanima’. animales y,o aves en campo. K’o e k’i
7 Ancestros. Ojer winäq. Los ancestros täq chiköp chi uwäch ri taq’aj.
152
Kaxlan Tzij – k'iche’
Animal. Awäj. El animal me mordió. chilam B’alam are jun chi kech ojer
Xinukätz ri awäj. täq wuj mayab’ no’jib’äl.
Año. Ab’. Pasó la fiesta del año. Xq’äx Anuncio. Ub’ixik. Se anunció que hoy
ri nimaq’ij rech ri ab’. no habrá agua. Xya’ ub’ixik che kamik
Anona. K’wëx. La anona es dulce para man k’ot ja’.
comer. Ri k’wëx ki’ ktijowik. Anzuelo, atarralla. Chapab’äl kär,
Anona. K’äwex. La anona está dul.e,. lajab’ kär. El hombre tuvo que usar el
Ki’ ri k’äwex. anzuelo para pescar. Ri achi xuköj ri
chapab’äl kär chech kichapik kär.
Ante (2da persona, tú). Chi awäch.
Ante usted está el deudor. Chi awäch Apachado. Patz’, patz’atz’. El pan está
k’o wi ri ajk’as. apachado por la canasta. Patz’näq ri
kaxla’n wa rumal ri chakach.
Ante ayer. Kab’jir. Te vi anteayer.
Xatinwil kab’jir. Apachado. Tz’aralïk. El tomate está
apachado por la carga. Ri pïx tz’aralik
Ante de, enfrente de. Chi uwäch. rumal ri eqa’n.
Delante de mí le hizo daño. Chi
nuwäch xub’an k’äx chech. Apagar. Chupïk. Temprano apagan las
luces. B’ajchi’ kkichüp ri q’aq.
Ante mi, frente a mi. Chi nuwäch.
Delante de mí le hizo daño. Chi Apalancar. Pichq’ilinïk. El hombre
nuwäch xub’än k’äx chech. está palanqueando la puerta. Tajin
kupichq’ilij ri uchi’ ja, ri achi.
Ante, frente del aguacero. Chi uwäch
jab’. La leña se quedó en el aguacero. Apaleado. B’ejom, b’ujum. Apalearon
Ri si’ xkanaj chi uwäch ri jab’. al perro. Xeb’ejomäx b’ik ri tz’e’.
Antena. K’amtaqaletal. La antena se Apartar, reservar. Tasïk. Dejan
quebró en el techo. Xuq’upitaj pa uwi’ apartado el podrido, solo se escogen
ri ja ri k’amtaleqaletal. el frijol bueno. Kitas kanöq ri q’iynäq,
xäq xüw ri ütz kinäq’ kicha’.
Antes, antiguo. Ojer. Antes no
habían ladrones. Ojer man k’o täj ri Apazote. Sik’aj. El apazote es
elq’omab’. condimento de frijol. Ri sik’aj kkoj
chech ukunel ri kinäq’.
Antigua Guatemala. Pamq’an. Mi
tío Jerónimo murió en Antigua Apellido Maya, cal. Chun. Jacinto Chun,
Guatemala. Ri wikan Xiro’m xkäm es el nombre completo de él. Xinta
pa Pamq’an. Chun, jeri’ qäs tz’aqat ub’i are’.
Antigua Literatura Maya. Chilam Apellido Maya, Ixchob’. Diego Ixchob’
B’alam. El Chilam B’alam es un se llama mi papá. Te’k Ixchob’ ub’i’ "
libro de la antigua literatura maya. Ri ri nutat. 7
153
Kaxlan Tzij – K'iche'
Apellido Maya. Ajpop. José ajpop se Apellido, baile de gracejos. Tz’ul. Los
llama el señor. Xep Ajpop ub’i’ ri Tzul son famosos como marimbistas.
tata’. Ajq’ojomab’ ri Ajtz’ul.
Apellido Maya. Ajtz’alam. Manuel Apellido, falta de grasa en la carne de
Ajtz’alam es Chichicasteco. Aj Chi ciertos animales. Yax. El señor que
wila’, ri Wel Ajtz’alam. vende pollos se llama Sebastián Yax.
Apellido maya. Aju’. La nuera tiene Po’x Yäx ub’i’ jun achi kuk’ij äk’.
el apellido Aju’ en maya. Aju’ ukab’ Apellido. Yak. Mi vecino el maestro se
ub’i’ ri alib’atz pa mayab’. llama Guillermo Yak. Ye’r Yak, ub’i
Apellido maya. Chan. El hombre se jun ajtij nuk’ulb’a’t.
llama Juan Chan porque es de este Apestoso. Chu. Apesta la basura y junta
lugar. Xwan Chan ub’i ri achi xa mocas. Chu ri mes xuqoje kumulij
rumal ajchi’. amälo.
Apellido Maya. Chuta. Martín Chuta, Aplanado. Li’lob’isam. Los hombres
es el nombre del señor. Tin Chuta, aplanaron el camino. Xkili’lob’isaj
ub’i’ ri tata’. ri b’e ri achijab’.
Apellido maya. Pum. Rosa Pum, se Aplaudir. Paq’paq’ab’. Todos
llama una señora. K’o jun ixoq ub’i aplaudieron lo que dijo ella.
Ro’s Pum. Xpaq’paqapa’ kiq’ab’ chech xub’ij
Apellido Maya. Su’t. Mi yerno se ri ali.
llama Remigio Su’t. Mi’n Su’t ub’i’ Apolillado, dientes, caries.
le nuji’. Chikopirik. La silla se apolilló. Ri
Apellido Maya. Tax. El nombre de la tem xchikopirik.
mujer que vende atol los días sábados Apolillar, cariar. Kachïkopirïk. Se
es: Tomasa Tax. Xi’n Tax, ub’i’ ri ixoq apolilló el frijol. Xichikopïr ri
kuk’iyij joch’ pa täq saq’ij. kinäq.
Apellido Maya. Tz’alam. En la Apolinario. Na’y. El señor Apolonario
comunidad de Panimache vive Pedro ya está viejo. Xrijob’ ri tat’a Na’y.
Tz’alam. Lu’ Tz’alam ub’i’ ri chi kel Aporrear, golpear con mazo. Q’osixïk.
Pa nim Che’. Aporreamos el maíz. Xeq k’osij ri
Apellido maya. Yaxon. Lucía Yaxon ixim.
tiene tres vacas grandes. Ri Lu’s Aprender. Eta’manïk. El aprender
Yaxon k’o oxib’ uwakäx nima’q. constante es necesario para los niños.
Apellido Maya. Yay. El segundo Ri eta’manik junalik kajwataj chech
# apellido de mi abuelo es Yay. Ri ukab’ ri ak’al.
7
ub’i’ ri numam are Yay.
154
Kaxlan Tzij – k'iche’
Aprender. Reta’maxïk. Le cuesta Árbol de saúco. Tz’oloj che’. El
a p r e n d e r. K ’ ä x k u r a q c h e árbol de saúco es usado para marcar
reta’maxik. mojones. Ri tz’oloj che’ kkoj pa täq
Apretado, fiesta familiar. Latz’. El k’u’lb’a’t.
mercado está muy apretado. Sib’aläj Árbol espinoso. Ixkanal. No me gusta
latz’ ri k’ayib’äl. el árbol espinoso. Man ütz täj kinwil
Apretado. Titz’. El corte de la muchacha ri ixkanal.
está apretado. Titz’ ruq le ali. Árbol que da fruto. Wachinik. El árbol
Apurar. Kowixïk. Te apuras con las de manzana da deliciosos frutos. Ri
tareas. Kakowij che ri apatan. mansa’n je’lik uwachinik.
Apurarse. Ch’uqb’ej, kowij. Te apuras Árbol que está por caerse. Luq’lutanäq.
a trabajar. Kachuqb’ej ri achak. El ciprés está por caerse. Luq’lutanäq
ri k’isis.
Apúrese. Tan. Apúrese muchacha. Tan
löq ali. Árbol. Che’. El aire arrancó el árbol
grande. Xb’oqotaj b’ik ri nim che’
Aquí. Waral. Nuestras relaciones rumal ri kaqiq’.
terminan aquí. Xäq waral xoöon wi’
qach’ob’onik. Arcoiris. Raxkyaq’ab’. El arcoiris
aparece cuando llueve. Ri raxkyaq’ab’
Araña cegadora. Ixparjoq. La araña kk’oji’k are chi’ k’o jab’.
cegadora sale en verano. Ke’el löq
pa saq’ij ri ixparjoq. Arder. Juluwïk. El fuego está ardiendo.
Araña. Äm. Dos arañas caminan sobre Ri q’aq’ tajin kajuluwik.
la viga. E ka’ib’ äm keb’in pa uwi’ Ardilla. Kuk. La ardilla se escapó.
ri tem. Xamanäj b’ik ri kuk.
árbol aromático (canela). K’ok’che’. Ardor en el pecho. Q’ipip. El frijol me
Te gusta el árbol aromático. kana’ ri da ardor de pecho. Ri kinäq’ kuya’
k’ok’che’. q’ipip chi we.
Árbol con agujero. Julche’. Hay Ardor. Q’aq’anïk. Me arde el pié.
muchas clases de árboles con agujeros. Kq’aq’an ri waqän.
E k’i täq kiwäch ri jül täq che’. Área de siembra. Tikonijb’äl. Esta
Árbol de aliso. Lemob’. El palo de es el área de siembra. Are la’ ri
aliso es bueno para la leña. Ütz che tikonib’äl.
si’ ri lemob’. Arena blanca. Poqlaj. Gaspar usa
Árbol de hormigo. Sänik che’. De árbol arena blanca en su casa. Kuköj poqlaj
de hormigo se hace la marimba. Che che ri urachoch ri a Pal. $
7
le sänik che’ kb’an wi ri q’ojom.
155
Kaxlan Tzij – K'iche'
Arena del río. Sanyeb’. La arena del B’uch’u’y xruxb’ej ri nuq’ab’ rumal
río se usa para las construcciones de ri yab’il.
casas. Ri sanyeb’ kkoj che ri yikb’äl Arrugado. Q’ochq’ob’inäq. La lluvia
ja. arrugó toda la papelería. Xq’ochq’ob’
Armadillo. Ib’oy. Viste pasar el ronojel ri wuj rumal ri jab’.
armadillo. Xawilo,are täq ib’oy. Artículo. Le, la. Voy a llevarme la silla.
Arrancar, extraer. B’oqonïk. Kink’amb’ik le tem.
Nos fuimos a extraer. Xujb’e pa Arveja china. Karäwansa, karwa’n. No
b’oqonïk. corto la arveja china. Man Kinch’up
Arrancar. Mich’ïk. Desplumo al pollo. täj ri karäwansa.
Kinmich’ rismal ri äk’. Asador. Ch’ich’ b’olob’äl. La carne es
Arrastrar. Charaxïk, charixïk. Es asado con el asador. Kasa’ ri ti’j chi
necesario arrastrar la basura en su rij ri ch’ich’ b’olob’äl.
lugar. Rajawaxik kacharïx ri mes pa Asar, tostar. B’olïk. Están asando la
ri uk’olib’äl. carne. Ri ti’j tajin kb’olik.
Arrastrar. Jururexïk. El ciprés es Aseo. Ch’ajch’ojisanem. Necesitas
arrastrado. Xjururëx b’ik, ri k’isis. aprender acerca el aseo.
Arrebatador. Majanel. El arrebatador Rajwaxik kaweta’maj pa uwi’ ri
me quitó mi dinero. Ri majanel xumaj ch’ajch’ojisanem.
nurajil. Aserradores. Ajtz’alam, ajtz’olam.
Arreglar, componer. Utzirik. Se Los aserradores están terminando el
arregló el trabajo del maestro, no era bosque. Tajin kakik’is ri k’achelaj ri
así al inicio. Xutzir ri uchak ri ajtij ajtz’alam.
man je täj are’ chi’ xumajo’. Asesino. Kamsanel. Los asesinos están
Arriba. Ajsik. Arriba de la ciudad vive en la cárcel. Ri kamsanelab’ e k’o
el señor. Ajsik chech ri tinamit kel wi pa che’.
ri tata’. Así es. Jeri’. Así es, como veo. Jeri’ pa
Arriba. Chikaj. El pájaro vuela el cha’ kinwilo.
espacio. Karapän ri tz’ikin pa kaj. Así fue. Jeya ri’. Así fue como murió
Arrodillarse. Xukulem. Cuando hables a don Miguel. Jeya ri’ ri ukamikal
con el Creador debes de arrodillarte. ri Kel.
Are chi’ katch’aw ruk’ ri Ajaw Asia. Sepk’isaq. Asia es el nombre
rajawaxik kab’än ri xukulem. del continente del otro lado del
Arrugado. B’uch’u’y. La piel de mi mar. Sepk’isaq ub’i ri jusepal ulew
% ajchaq’ab’ ja’.
7 mano se le arrugó por la enfermedad.
156
Kaxlan Tzij – k'iche’
Asía. Q’anamaq’. Mi t ío viajó para esté lloviendo. Kinpetik pine kub’an
Asia. Ri wikan b’enäq q’anamaq’. jab’.
Asientos. T’uyulib’äl. Estoy trabajando Ausente. Elenäq b’ik. Mi madre está
en mi asiento. Tajin kinchakun pa ri ausente. Elanäq b’ik ri nunan.
nut’uyulib’äl. Avado (color de gallina). Xe’p. La
Áspero, ordinario. Chaqoj. El gallina color avada come el huevo que
mixtamal fue molido muy áspero. puso. Ri äk’ xe’p kutïj ri usaqmo’l.
Chaqoj xb’an chech ujok’ik’ ri tzi. Av e n o c t u r n a ( j o r g e u b i c o ) .
Áspero. Joxinïk, charinïk. Mis Ixparpwaq. Este ave únicamente en
sandalias son ásperas. Ri nuxajab’ la noche canta. Ri ixparpwaq xäq xüw
kacharanik. chaq’ab’ kb’ixonik.
Astilla, cosas pequeñas. Muchu’l. Avenida. Uxo’l ja. Mi casa está sobre la
Recoge las astillas. Chsik’a ri avenida. Ri wachoch k’o pa uxo’lja.
muchu’l. Aviador. Ajxik’ ch’ich’. Lucía es
Astrónomo. Ajq’it. El astrónomo aviador. Ajxik ch’ich’ ri Lu’s.
conoce las estrellas. Reta’m kiwäch Avión. Roplan. Mi hermana viajó en
ri ch’umil ri ajq’it. avión. Pa jun roplan xeb’e wi ri
Asustado. Xb’im. MI cuñado se asustó wanab’.
porque vio un espanto. Uxb’im rib’ ri Avispa. Q’atztuj. Duele el piquete de la
nub’aluk rumal xuril jun xub’anel. avispa. k’äx ktiyo’n ri q’atztuj.
Atardecer. B’enäq q’ij. Llegaré al Avispa. Sita’l, q’atzatuj. La avispa me
atardecer. Kinopän pa b’enal q’ij. picó. Xinut’is ri sita’l.
Atol, masa de maíz, atol de elote. Axila. Mäske’l. Huelen mal tus axilas.
Q’or. Me tomé tres jícaras con atole. Ch’ich’ ri amask’el.
Xinqamuj oxib’ mulul ruk’ q’or.
Ayer. Iwir. Te vi ayer. Xatinwil iwir.
Atol. Joch’, q’or, uk’iya’. Ayer tomé
atol por la tarde. B’enäq q’ij iwir Ayote costeño. K’üm. El ayote se
xinqamuj joch’. come con panela. Ri k’üm ktijow
ruk’ kab’.
Atrancar. Tak’pixïk. Se dejó atrancada
la puerta. Xtok’pi’x kanöq ri uchi’ Ayote. Mukün. Ayer comí ayote. Xintij
ja. mukün iwir.
Atravesado. Q’e’lïk, tzalanïk. El pino Ayuda mutua. Q’uch. Si practicamos
está atravesado en el camino. Q’e’lik, la ayuda mutua nos va bien. We
ri chäj pa ri b’e. keqb’an ri q’uch ütz kujelik.
&
Aunque. Pine. Voy a venir aunque Ayudante. To’b’anel. estoy de ayudante. 7
157
Kaxlan Tzij – K'iche'
Ink’o che ri tob’anel. ri raxroj uwäch.
Ayudar, cooperar. Tob’anïk. Toda la Azulado. Raxroj. El cielo está azulado.
gente ayuda a reconstruir el puente Raxroj ub’anom ri kaj.
que cayó. Konojel ri winäq ketob’än Azulejo. Xar. El azulejo canta en las
che uyakik ri tzaqinäq q’am. mañanas. Ri xar kurïq uchi’ aq’ab’.
Ayudar. To’ïk. Si quieres mi ayuda solo
dígamelo. We kawaj katinto’o xäq
B
xüw kab’ij chi we.
Azadón. Asäron. Sebastián usa su
azadón para arreglar la milpa.
Kuchakuj ri ab’ïx ruk’ ri asäron ri
A po’x. Baba. K’axoj. Se te caen las babas.
Ktzaq löq ri ak’axöj.
Azúcar. Asukäl. Yo no consumo azúcar
porque es dañino para mi. Man kintija Bailadores. Ajxojolob’. Los bailadores
täj ri asukäl rumal che kub’an k’äx danzan. Kexojow ri ajxojolob’.
chi wech. Bailar. Xajowïk. Bailar es buen ejercicio.
Azul. Xar. Es azul el color del carro Ri xajowik ütz che le ab’aqil.
nuevo. Xar ukayib’äl ri k’ak’ Bailar. Xojowïk. Nos fuimos al baile
ch’ich’. con mi novia. Xuje’ pa xojowik ruk’
Azulado. Raxroj. El de color azulado ri nutz’el.
es el que me llevo. Are kink’am b’ik
/
7
158
Kaxlan Tzij – k'iche’
Baile. Xajoj. Me apunte para el baile. Xintz’ib’aj nub’i’ che ri xajoj.
Bajar. Qasaxïk. Pedro bajó el árbol. Ri Lu’ xuqasaj ri che’.
Bajar. Xulunïk. Cuando vamos a mi casa, entonces bajamos. Are’ chi kub’e chi
uwäch ri wachoch, kujxulik b’ik.
C
Kq’oxow nujalom.
Cabra. K’isi'k’. Las cabras están
1
8
162
Kaxlan Tzij – k'iche’
topeando. Kiktöq’ kib’ ri k'isik.
Cacao. Pëq. Elena siembra cacao. Ri Le’n kutïk pëq.
Cacarear. Qarqatïk. Cuando la gallina puso el huevo, cacareó. Xqarqät ri äk’ are
chi’ xasik’owik.
Cacaxte. Ko’k, eqb’äl. El hombre carga su cacaxte. Reqam uko’k ri achi.
164
Kaxlan Tzij – k'iche’
cantante. B’ixonel ri a Lu’. Capullo. Xq’el. El capullo se asoma
Cantar de los pájaros. Pipotik. Los para querer salir. Ri xq’el tajin kel
pajaritos tienen un canto muy bello. b’ik.
Ri alaj täq choköp je’l kepipotik. Cara. Pläj. El pequeño tiene limpia la
Cantar. B’ixonïk. Me gusta cantar. cara. Ch’ajch’oj ri upläj ri laj ala.
Kawaj b’ixonem. Caracol, concha. T’ot’. Al caracol le
Cántaro, jarro. Xa’r. El jarro que está gusta estar sobre las piedra. Ri t’ot’
sobre el fuego hierve. Ri xa’r k’o pa kk’uji’ pa uwi’ täq ri ab’äj.
uwi’ ri q’aq’ kpoq’owik. Carbón. Aq’a’l. El carbón arde debajo
Cantel. Q’ante’l. Feliciana es de Cantel. de la hoya. Kajuluw ri aq’a’l chi uxe’
Ri ali pulsya’n are aj Q’antel. ri t’u’y.
Cantimplora. Pump. Claudio llena Carcajear. Ja’jatïk. Carcajea de mí.
su cantimplora de agua. Ri a Kla’w Kja’jät chi wij.
kunojisaj ri upump chech joron. Carga. Eqa’n. Mi carga es muy pesada.
Canto de los pájaros. Chirichotem. Sib’aläj al ri weqa’n.
En K’iche’ la palabra chirichotik así Cargado. Telem. Al enfermo lo entraron
se le dice al canto del pájaro guarda cargado en la casa. Telem xoksäx b’ik
barranco. Ri tzij chirichotik pa k’iche’ pa ja ri, iwab’.
jeri’ kb’ïx kche ub’ix ri tz’ikin ajchijil
siwan. Cargar. Eqaxïk. Tú hermano mayor, te
carga. Kateqäx rumal ri awatz.
Canto, himno. B’ix. Es agradable
escuchar los cantos. Je’l utatajik ri Cargarlo. Reqaxïk. La leña cuesta
täq b’ix. cargarlo. Këx reqaxik, ri si’.
Cargo, representatividad. Eqle’n.
Cantor. Ajb’ix. La señorita Juana, es
Encontraste un puesto grande. Nim
cantadora. Ajb’ix ri ali, Xwa’n.
ri aweqle’m xariqo.
Caoba. Q’anche’. Mi silla es de caoba. Caries. Yab’il ware’aj (Neol). La
Ri nutem rech q’anche’. caries es una enfermedad de la boca.
caparazón. K’o’xal. Los cangrejos Ri yab’il ware’aj are jun yab’il pa
tienen el caparazón duro. Ko kik’o’xal qachi’.
ri töp. Carne. Ti’j. La carne ayuda al
Capital. Nim Tinamit. Mañana voy a crecimiento del cuerpo. Ri ti’j
la capital. Chwe’q kinb’ek pa nim katob’än che uk’iysaxik ri ch’akul.
tinamit. Carnero. Ama’ chij. El carnero es de
Capital. Uk’u’x amaq’. La capital es color negro. Q’eq rij ri ama’ chij. 4
8
grande. Nim ri uk’u’x ri amaq’. Carnero. Mo’ch. El carnero topea. Ka
165
Kaxlan Tzij – K'iche'
toq’on ri mo’ch. Castellano. kaxla’n tzij. El idioma del
Carnívoro. Ajti’j. El león es un animal ladino es el castellano. Ri uch’ab’al
carnívoro. Ri köj ajti’j. ri mu’s, are ri kaxla’n tzij.
Caro. Paqalïk. Todas las cosas subieron Catalina. Tlin. Doña Catalina está
de precios. Xpaqi’ rajil ronojel ri vendiendo tayuyos en el mercado.
jastäq. Ri nan Tlin tajin kuk’ayij ub’en pa
k’ayib’äl.
Carrera. Anim. El hombre corre en la
carretera. Kutoq’ola’ anim ri achi pa Catarata. Choj, choj ja’, uchul ja’,
ri nim b’e. turb’äl ja’. Es maravilloso ver la
caída del agua en la catarata. Qajb’äl
Carretera. Nimab’e. Caminamos en la mayij rilik uqajem ri ja’ pa ri choj
carretera. Kujb’in pa ri nim b’e. ja’.
Carro, objeto de metal. Ch’ich’. Tú Catarro. Öj (ojartza’m). El niño tiene
carro es nuevo. K’ak’ ri ach’ich’. catarro. K’o öj che ri ak’al.
Carta. Taqo’m wuj. Mi hija me envió Catorce. Kajlajuj. Conté catorce sillas.
una carta. Ri numi’al xutaq löq jun Kajlajuj tem xinwajilaj.
taqo’m wuj chi we.
Cazador. Tzukunel. El cazador encontró
Cartilla. Tijo’n wuj. En la carilla se nos una tortuga. Ri tzukunel xurïq jun
indica la tarea que debemos de hacer. ko’k.
chi upam ri tijo’n wuj kuya’ ub’ixik
chi qe jas ri chak kqab’ano. Ceiba. Inup. La ceiba es frondosa.
Sib’aläj uq’ab’ uxaq ri inup.
Casa de niveles. Q’am ja. Vi una casa
con niveles. Xinwil jun q’am ja. Celebraciones. Nimaq’ijem. Hay
celebración en el pueblo. Pa ri
Casa. Achoch, ja. Nuestra casa está tinamit k’o nimaq’ijem.
lejos. Naj k’o wi ri qachoch.
Celoso,a. Tzalwachanïk, pulputïk.
Casa. Achoch. Su casa se cayó por
La mujer me andan celando. Tajin
la lluvia. Xtzaq ri rachoch rumal ri
knutzalwachij ri ixoq.
jäb’.
Casa. Ja, Achoch, ko’ch. La casa es Ceniza. Chaj. Quito la cáscara de las
grande. Nim ri ja. habas con la ceniza. Kinq’ul ri jawix
ruk’ ri chaj.
Casamiento. K’ulanem. Fuimos
a un casamiento. Xujb’e pa jun Censo. Tz’ib’an b’i’aj. El otro año será
k’ulanem. el censo. Che le jun junab’ chik kb’a
ri tz’ib’an b’i’aj.
Caspa, enfermedad de la piel. Sal,
5 salot. La señora tiene caspa. Sal rij Centena. Ok’alib’äl. Agrupan a los
8 ri chichu’. hombres en centenas. Kemulix ri
winäq pa täq ok’alib’äl.
166
Kaxlan Tzij – k'iche’
Centro del tejido. Uk’u’x kem. El Cerrar. Tz’aptalïk. Juan está encerrado.
centro del tejido está enredado. Ri Tz’apitälri a Xwan.
uk’u’x kem sib’läj uralim rib’. Cerro Quemado. K’atinäq juyub’. En
Centro. K’u’x. El centro del árbol es Xela se encuentra el Cerro Quemado.
suave. Ch’uch’uj uk’u’x ri che’. Ri K’atinäq Juyub’, kraqitaj pa
Cepillo de carpintero. Josb’äl che’. El Xe’lajuj No’j.
carpintero trabaja con su cepillo. Cerro, montaña. Juyub’. El cerro está
Kachakün ruk’ ri josb’äl che’ ri lejos. Naj k’o wi ri juyub’.
ajanel. Cervatanero. Ajpub’, ajwub’. El
Cera. Xikab’. La época de cera es en cervatanero es un guía para nosotros.
Semana Santa. Ri xikab’ kel löq pa Ajk’amal b’e chi qech ri Ajpu.
täq awas q’ij. Chamarra. K’ul. La chamarra es
Cerca de. Chi unaqaj. Vivo cerca de caliente. Miq’in ri k’ul.
la municipalidad. Kinel chi unaqaj Champa, galera. Käb’äl, mujab’al.
ri q’atb’al tz’ij. Hay una champa en el patio de la
Cerca. Naqaj. Estás cerca de mí. Naqaj casa. K’o jun Käb’äl chi uwäch ri
ät k’o wi chi wech. ja.
Cerebro. Tzantzaq’or. En el cerebro Chelos. Puq’. Ventura tiene chelos en
se desarrollan todas nuestras ideas. los ojos. K’o puq’ che ub’oq’och ri
Pa ri qatzantzaq’or kk’iy löq wi ri a Tu’r.
qano’jib’äl. Chicharra, piña de pino. Ch’ink’uy,
Cereza. K’uxumk’el, k’ixk’ob’al, ch’aku’y. Recogí tres chicharras.
kaprin. Para estos días se da la Xinsik’ oxib’ ch’aku’y.
cereza. Che we täq q’ij ri’ kuya’ ri Chichicaste. La. El chichicaste es muy
k’uxumk’el. bueno para la medicina. Ri la sib’aläj
Cereza. Pixk’e’l, kaplin, k’ixkob'el. ütz che kunab’äl.
Me gustan mucho las cerezas. Ri ïn Chicle. Kach’. Cómprate un chicle.
sib’läj ütz kinna’ ri pixk’e’l. Chloq’o’ jun kach’.
Cerrado. Tz’apalïk. La casa está Chicote. Asyar. Me pegaron con el
cerrada y no podremos entrar. Tz’apal chicote. Ruk’ ri asyar xinch’ay wi.
ri ja man kuya’ täj kujokik.
Chilacayote. Q’oq’. El chilacayote es
Cerrado. Tz’apim. Está cerrada la parte grande. Nim ri q’oq’.
superior del cajón para que no le entre
arena blanca. Tz’apim uwi’ ri kxon Chile cobanero. Ch’o’l ik. El chile
rech man kok ta poqlaj chi upam. cobanero es muy picante. Sib’aläj 6
8
poqön ri ch’o’l ik.
167
Kaxlan Tzij – K'iche'
Chile pimiento. Kaxla’n ik. El chile muchacho es chismoso. Ajkojol tzij
pimiento no es picante. Ri kaxla’n ik ri ala.
man poqon täj. Chismoso. Riq’ol tzij, wiqäl tzij. Esto
Chile seco. Chaqi’j ik. Por lo picante lo dijo, un chismoso. Are’ xb’in, jun
que es el chile seco es dañino para la riq’ol tzij.
salud. Rumal upoqonal ri chaqi’j ik
Chiste. Tzeb’alil. El señor cuenta
kub’an k’äx chech ri qach’akul.
muchos chistes. Sib’läj kutzijob’ej,
Chile verde. Q’ax. Sembré chile verde tzeb’alil ri tata’.
al frente de la casa. Xintïk q’äx chi
uwäch ri ja. Chivo, oveja. Chij. El chivo es de color
blanco. Säq rij ri chij.
Chile. Ik. El chile es picante. Poqon
ri ik’. Chocoyo. K’el. El chocoyo come
elotes. Ri k’el kutij äj.
Chillón, tierno. Puch’, pitz’, ch’e’r. Tu
Chupado. Mantz’ tz’ub’am. Está
hijo es chillón. Jun pitz’ ri awal.
chupado la naranja. Tz’ub’am ri
Chillón. Ch’e’r, puch’. El bebe es muy alanxax.
chillón. Sib’aläj ch’e’r ri ne’. Chupar. Tz’ub’ïk. Me gusta chupar
Chiltepe. Rachaq ch’o ik, ub’aqwach toda la miel. Kintz’üb’ ronojel ri kab’
ch’o. Me gusta el chiltepe. Ütz kinna’ rumal che ütz kina’o.
ri rachaq ch’o ik. Cicatriz. Yuk. La cicatriz de mi cara la
Chinchín. Tzojtzoj. El nene está causó el cuchillo. Ri ch’ich’ xub’än
pidiendo su chinchín. Ri ne’ kuta’ ri yuk chech ri nupälaj.
utzojtzoj. Ciego. Moy. Mi suegra es ciega. Moy
Chipilin. Much’. El chipilin da sueño. ri walib’.
Ri much’ kuya waram. Ciego. Potz’. Don Juan está ciego. Ri
Chiquito. Nitz’. Es chiquita la cuña de tat Xwan potz’.
la silla. Nitz’ uch’apa’p ri tem. Cielo. Kaj. Hay estrellas en el cielo. K’o
Chirimía. Su’. La chirimía ya solo se ch’umil chi uwäch ri kaj.
usas para las fiestas. Ri su’ xäq xwi’ Cien pies. B’atom, ixtzol. El cien pies
pa täq nimaq’ij kkoj wi. es muy feo. Sib’aläj tzalwäch ri
Chirmol. Q’utu’m. El chirmol es para b’atom.
los niños. Ri q’utu’m kech ak’alab’. Cien pies. Ixtzol. El cien pies es un
Chisme. Tzijtal. Solo eres un chismoso. insecto que vive bajo la tierra. Ri
Xäq ät molonel a tzijtal. ixtzol are jun chiköp k’o chi uxe’ ri
7 ulew.
8 Chismoso. Kojol tzij, wiqal tzij. El
168
Kaxlan Tzij – k'iche’
Cien. Ok’al. Doña Candelaria cumplió Ütz kana’ utub’axik ri sik’.
cien años de edad. Xuk’is ok’al ab’ ri Cilantro. Klanto. Aquí está el cilantro.
Q’ante’l. Chi k’o wi ri klanto.
Ciénaga. Paxq’o’l. Los cerdos están en Cilindrico. B’olb’ik. El palo es grande
la ciénaga. Ri aq ek’o paxq’o’l. y tiene forma de cilindro. Nim xuquje’
Científico, sabio. Ajno’j. Si sigues b’olob’ïk ri che’.
los consejos de los ancianos eres Cinco. Job’. Las personas son cinco. E
sabio. Äj aj no’j we kataqej kitzij ri job’ ri winäq.
tata’ib’.
Ciprés. K’asis, k’isis. El ciprés es
Científicos. Nima’q keta’mab’äl. En grande. Nim ri k’isis.
nuestro pueblo hay científicos. E
k’o nima’q täq keta’mab’äl pa we Ciprés. K’isis. Se sacaron siete vigas
qatinamit. grandes del ciprés. Xuya’ wuqub’
nima’q tem, ri k’isis.
Ciento cuarenta. B’elejk’al. Le debo
ciento cuarenta quetzales a mi suegro. Ciudad de Utatlán. Q’uma’rkaj.
Nuk’as b’elejk’al q’uq’ chech nuji’. Utatlán es la capital del pueblo. Ri
Q’uma’rkaj are ujolom qatinamit.
Ciento cuarenta. Wuqk’al. Le compré
ciento cuarenta cañas de azúcar a Ciudad importante. Eqelenib’äl
Anastasia. Xinloq wuqk’al ajij che tinamit Neol. Estoy en una ciudad
ri Tax. importante. Ïn k’o pa jun eqelenib’äl
tinamit.
Ciento sesenta. Wajxaqk’al. El
precio del perro es de ciento sesenta Clara de huevo. Usaqil saqmo’l. La
quetzales. Ri rajilal ri tz’i’ are’ clara del huevo sirve para pegar
wajxaqk’al. papel. Ri usaqil ri saqmo’l ütz che
unakik’ wuj.
Ciento veinte. Waqk’al. Mi abuelita
vivió ciento veinte años. Ri wati’t Claridad. Saqil. Ya está aclarando el
xk’isi’k waqk’al junab’. día. Petinäq ri saqil.
Cierra o serrucho. Ramib’äl che’. Claro. Q’alaj. Ya está claro. Q’alaj
Trabajo con la cierra. Kinchakun ruk’ chik.
ri ramib’äl che’. Clase de árbol. Pela’b’. Diego está a
Cierto, verdadero. Chi tzij, qastzij. la sombra del árbol. Ri Te’k kak’uji’
Quieres decirme si es verdad lo que chi uxe’ umu’j ri pela’b’.
sientes. Qastzij kawaj kab’ij chi wech Clase de ave silvestre. Ch’ik. Hay
ri kana’o. nombres de aves silvestres que no
tienen nombre en castellano tal 8
Cigarro. Sik’. Te gusta fumar cigarro. 8
como el ave ch’ik. K’o kib’i’ choköp
169
Kaxlan Tzij – K'iche'
che man k’o täj kib’i’ pa kaxla’n tzij Clase de hierba (comestible). Pum.
pacha’ ri ch’ik. ¿Sabes cuál es la hierba llamada en
Clase de ave. Tortoli’t. Esta clase k’iche’ pum?. ¿Awilom jas kka’yik ri
de ave es comestible, llamado en ichaj pum?.
idioma K’iche’ tortoli’t. Ri tortoli’t Clase de hilo, aviadura. Chok’oy. La
ktijowik. señora usa un hilo especia para su
Clase de ave. Tz’iknu. Esta clase de telar. Kuköj chok’oy chech ri ukem
pájaro se mantiene mucho en los ri nan.
pinares. Ri tz’iknu kk’uji’ pa täq Clase de hongo (comestible).
chäj. Patz’aloj. Se acerca la época del
Clase de banano. Mansa’n ankane’y. hongo comestible. Petinäq chik ri
El banano manzanita se da en la patz’aloj.
costa. Ri mansa’n ankane’y kuya’ Clase de hongo (venenoso). Punpu’s.
pa taq’aj. Petrona dice que no hay que comer el
Clase de canario. Chowix. Ha visto, de hongo venenoso. Kub’ij ri To’n man
que color es el canario. Awilom jas rij katij täj ri punpu’s.
ri tz’ikin ub’i’ chowix?. Clase de insecto (como parásito).
Clase de copal. Kumikin. La sacerdotisa Kaqni’x. Maté al insecto. Xinkamsaj
usa el copal. Ri ajq’ij kuköj ri jun kaqni’x.
kumikin. Clase de insecto. Mu’q. El insecto vuela
Clase de espina. Chokom, k’ix. En orilla mucho. Sib’läj krapap ri mu’q.
de la carretera abundan espinas. K’o Clase de insecto. Pum. Hay un insecto
sib’aläj k’ix chi uchi’ ri nim b’e. que se llama pum. K’o jun choköp
Clase de espina. Kaqoq’. Me lastimó ub’i’ pum.
la espina. Xnusok jun kaqoq’. Clase de pajarito. Ch’ip. El pajarito
Clase de flor, oído. Xkinaj. Xikinaj, es está sobre la teja. K’o ri ch’ip pa
una flor llamado en idioma K’iche’, uwi’ ri xot.
es bueno tenerla en el cuarto. Ri Clase de pájaro. K’atet. El pájaro
xkinaj ütz kkoj paja. llamado en idioma K’iche’, está
Clase de flor. K’ixtan. La flor llamado en sobre el árbol. Ri k’atet k’ak’uji’ pa
Idioma K’iche’ k’ixtan, es comestible. uwi’ ri che’.
Ri kotz’i’j k’ixtan katijowik. Clase de pájaro. Wiswil. Cuando el
Clase de flor. Paxläq. Esta clase de perro entra a la casa, el pájaro canta.
flor nunca muere. Ri paxläq man Kch’aw ri wiswil are chi’ kok tz’i’ chi
9 kakäm täj. uwäch ri ja.
8
Clase de pescado. Mu’y. No me gusta
170
Kaxlan Tzij – k'iche’
esta clase de pescado. Man ütz täj Cocer (alimento). Tzakïk. Están
kinna’ ri mu’y. cociendo el chiacayote para la tarde.
Clase de pino. Käq chäj. No es muy Tajin ktzakik ri q’oq’ che ri paq’ij.
común el pino rojo. Man k’i täj ri Cocer. Chaq’arsanïk. El fuego está
käq chäj. cociendo el maíz. Ri q’aq’ tajin
Clase de planta. K’uxk’ab’. Murió la kuchaq’arisaj ri ixim.
planta llamada en k’iche’ k’uxk’ab’. Cocinera (o). B’anäl wa. La cocinera
Xkam ri k’uxk’ab’. preparó muy bien la carne. Sib’aläj
Clase de planta. Raq’wakäx. Esta clase je’lik xel ri ti’j rumal ri b’anäl wa.
de planta es medicinal. Ri q’ayes ri Codazo. Ch’ukaj. El muchacho me dio
raq’ wakäx ub’i’ kkunanik. un codazo. Ri ala xuya’ jun ch’ukaj
Clase de planta. Tu’. Esta clase de chi we.
planta crece en los mojones. Ri tu’ are Codear. Ch’u’kajnïk. Te codeo cuando
jun q’ayes kk’iy pa täq k’ulb’a’t. te hablo. Are’ chi’ katinch’ab’ej
Clase de planta. Xkich’o. La planta katinch’ukaj.
se murió a causa del hielo. Xkäm ri Codo. Ch’u’k. Te duele el codo. K’äx
xkich’o rumal ri säq tew. ri ach’u’k.
Clase de serpiente venenosa. Raxk’el. Codorniz. Saqko’r. La carne de la
Hay serpientes venenosas en la milpa. codorniz es agradable. Je’lik uti’jolal
E k’o re xk’el pa täq ab’ïx. ri saqko’r.
Clase de serpiente. Käqchib’. Guardé Cofrade. Ajpatan. Miguel está en
la piel de la serpiente, llamado la cofradía. Ri a Kel k’o chech
k’iche’, käqchib’. Xink’ol rij ri ajpatan.
kaqchib’. Cofre. Kaxa. Mi cofre es amarillo.
Clavado. B’ajim,. La tabla está clavada. Q’an ri nukaxa.
B’ajim kanöq ri tz’alam. Cogollo. Uparnum. Los cogollos del
Clavo. Klawux, klawix. Clave un clavo árbol se usan como leña. Ri uparnum
en la pared. Xinb’ajij jun klawux chi ri che’ kkoj che si’.
uwäch ri xan. Cojear. Ch’oknajïk. Ayer estuviste
Clima cálido. Miq’in. En Mazatenango cojeando. Xäq katch’oknaj iwir.
el clima es caliente. Sib’aläj miq’in Cojear. Tanka’r. El caballo cojea por
jela’ pa Kaqo’. las patas lastimadas. Xäq ktanka’j
Coagulado. T’ort’ik. Se coaguló la chik ri kej rumal xsokotäj ri raqän.
sangre que le salió en la nariz. T’ort’ik Cojo. Ch’ako’j. Mi tío es cojo. Ch’ako’j 0
ub’anom ri kik’ xel pa utza’m. ri wikan. 8
171
Kaxlan Tzij – K'iche'
Cojo. Takma’y. Mi pollo es cojo. de color canela. Ri kej q’anpu’r rij.
Takma’y wak’. Color pinto. Xolo’p. Mi gato es de
Cola de animal. Je’. La cola del conejo color pinto. Xolo’p rij ri nume’s.
es pequeña. Ko’l ri uje’ ri imul. Color, instrumento para ver. Ka’yb’äl.
Cola de caballo (planta medicinal). La casa es de color blanca. Säq ri
K’ib’. La cola de caballo es medicinal. ukayib’äl ri ja.
Kunab’äl ri kib’. Columna vertebral. Che’al ij. Me
Colador. Cha’b’äl. Voy a colar los duele mi columna. Kaq’axöw ri
frijoles. Kincha’ uwäch le kinäq’. uche’al wij.
Colgado. Tzayalïk. Dejé colgado el lazo Columna vertebral. Sunal ij, che’al
arriba. Xintzayb’a’ ri klob’ ajsik. ij. Me quebré la columna vertebral.
Xinq’ip ri nusunal ij.
Colgar. Tzayib’axïk. Colgaron al
muchacho porque cometió un robo. Columpiar. Sa’ynïk. Las muchachas
Xtzayib’äx ri ala rumal che xub’an juegan columpiando. Ri alitomab’
elaq’. ke’etz’an ruk’ ri sa’y.
Colgar. Xekelïk. El lazo está colgado Columpio. Tzayb’äl. Hice un columpio
en la pared. Xekel ri klob’chi uwäch enorme a los niños. Xinb’an jun nim
ri xan. kitzayb’al ri ak’alab’.
Colibrí. Tz’unun. El colibrí puede Comadreja. Saqb’in. La comadreja
pararse en el aire. Ri tz’unun kkowin escarbó la semilla de la milpa. Ri
katek’i pa kaqi’q. saqb’in xuk’otij ri ija’ rech ri ab’ïx.
Collar. Chachäl. Tengo puesto mi Comadrona. Iyom. Hoy viene la
collar. Nukojom nuchachal. comadrona a verte. Kamik kape ri
Colmillos (dentadura). Tz’i’. Me está iyom chech awilik.
doliendo mucho el colmillo. Tajin Comedor. K’ayib’äl wa. Vamos al
kq’axow ri nutz’i’. comedor. Jo’ pa k’ayib’al wa.
Colocho. K’lo’t, K’ölo’ch, monk’o’y. Comedor. Wab’äl. En el comedor hay
La muchacha tiene el pelo colocho. cuarenta hombres. Pa ri wa’b’äl e k’o
K’lo’t uwi’ ri ali. kawinaq achijab’.
Colonia, caserío. Wokaj ja. Compré Comer de prisa. Tijow rib’. comé
una casa en la colonia. Xilnöq jun ja rápido el tamal de elote. Tijow rib’
pa ri wokaj ja. ri ak’wa.
Color café. Q’ako’j, k’yaqo’j. Mi gato Comer. Tijïk. El tamal de trigo lo traje
es de color café. Ri nusiya q’ako’j para que lo comamos. Ri wa rech ri
!
8 rij. triko rech tijowik xink’am löq.
Color canela. Q’anpu’r. El caballo es
172
Kaxlan Tzij – k'iche’
Comer. Wa’ik. Vamos a comer todas Compañero. Achi’l. El niño es gran
a la mesa. Qonojel kujwa’ik pa uwi’ compañero. Jun nimaläj achi’l ri
ri mexa. ak’al.
Comerciante. Ajk’ay. Ella es Compañía. Achi’l. Ahora ya tengo
comerciante de hierbas. Are’ ajk’ay compañía. K’o chik wachi’l chanim.
rech täq ichaj. Complementar. Tz’aqataxïk.
Cómicos. Ajtze’ab’. Los cómicos Complemente tus adobes. xtz’aqatisaj
nos hacen reír. Kakiyik qatze’ ri ri axan.
ajtze’ab’. Componer, enderezar, arreglar. Suk’
Comida de animal, Zacate. Echa’. b’axïk. Vamos a componer todo lo que
Cuesta mucho cortar zacate del no está bien. Jo’ chech usuk’b’axik ri
caballo. K’äx karam recha’ ri kej. ronojel man ütz ta k’olik.
Comida de animal. Recha’. Estoy Compra. Loq’oj. Me fui de compras.
preparando la comida de caballo. Xinb’e che loq’oj.
Tajin kinb’an le recha’ kej. Comprado. Loq’om. Mi hermano
Comida descompuesta. Ch’amarïk, compró terreno. Ri wachalal xuloq’
ch’amirïk. Se descompuso la comida. ulew.
Xch’amär ri wa. Comprador. Loq’omanel. Están los
Comida en proceso de cocer. compradores. E k’o ri eloq’omanel.
Karoqowik. La comida se está Comprar. Loq’ïk. Compré tú remedio.
cociendo. Tajin kraqow ri wa. Xinloq’ ri akumb’al.
Comida, tamal. Wa. La comida Comprensión. K’alomanik,
fortalece nuestro cuerpo. Ri wa kuya’ k’oxomanik. Mi madre tiene mucha
uchuq’ab’ ri qach’akul. comprensión. Ri nuchuch, sib’läj
Comida. Rikil. La comida de la cena kak’olomanik.
es el frijol. Ri rakil rech b’enäq q’ij Computadora. Kematz’ib’. La
are kinäq’. computadora es de gran utilidad.
Como le va. Jacha’, jas kub’ij, su kub’ij. Sib’aläj kapatanäj ri kematz’ib’.
Como le va Pedro. Jacha’ a Lu’. Comunidad Internacional. Uwokajil
Compadecer. Toq’ob’asixïk. Debemos u w ä c h u l e w. L a c o m u n i d a d
de compadecer ante el. Rajwaxik internacional está en el pueblo.
katoq’ob’isaj uwäch. Ri Uwokajil uwächulew k’o pa ri
tinamit.
Compañero. Achi’l. Su compañero se
quedó en la orilla del lago. Ri rachi’l Con llave. Lawetalik. La puerta está "
8
xkanäj kanöq chi uchi ri cho. con llave. Lawetäl kanöq ri uchi ja.
173
Kaxlan Tzij – K'iche'
Con nosotros. Quk’. ¿Vendrás con (Neol). El conjunto finito se ve dentro
nosotros mañana?. ¿La katpe quk’ de los estudios. Chi upam ri tijonik
chwe’q?. kiltaj wi ri ajilb’alil molaj.
Con. Ruk’. Vengo con él para hacer Conoce, sabe. Reta’m. Lo conoce quién
leña en la montaña. Xinpe ruk’ chech le compró la faja. Reta’m uwäch
ub’anik si’, pa ri juyub’. jachin xloq’ow ri pas.
Concluido, hecho. B’antajinäq. Mi Conocido. Eta’matalik. Don Diego es
trabajo está hecho. B’antajinäq chik conocido. Eta’matäl uwäch ri tata’
ri nuchak. Te’k.
Concuña. Achalka’n. Mi concuña Conocimiento. Eta’mab’äl. Tienes
es respetuosa. Ajtaqal tzij ri conocimiento. K’o aweta’mab’äl.
wachalka’n. Conquistar, triunfar, ganar. Ch’akanïk.
Condimento. Ukunel. El ajo tiene que Ayer ganaste. Iwir xatch’akanik.
ser el condimento del frijol. Ri axux Consanguinidad. Uq’ab’ alaxik. La
are na ri ukunel ri kinäq’. consanguinidad indica familiaridad.
Conejo. Imül. Los conejos están Ri uq’ab’ alaxik kub’ij chi qe
comiendo. Tajin kewa’ ri imül. ujachalal.
Confesar, desenrollar. Solonïk. Es Consejo Municipal. Ajwab’,
buenos que te confieses. Ütz kasöl tob’anelab’ Neol. El Consejo
awib’. Municipal ayudan al trabajo del
pueblo. Ri ajwab’ ketob’an chech ri
Confiado. Jikilik, ku’l uk’u’x. Confío
chak pa ri tinamit.
en que vengas pronto. Ku’l nuk’u’x
che katpe chanim. Consejo, mandamiento. Pixab’. Mi
padre me dejó un consejo. Ri nuqaw
Confiado. Ku’lk’u’x. Estoy confiado en
xuya’ kanöq jun pixab’.
ti. Ku’l nuk’u’x chi awij.
Conservar, guardar, estar. K’olïk.
Congreso de La República. B’anbäl
Mejor si guardas tú dinero. Ützwe
taqanawuj (Neol). En el Congreso de
kak’ol ri arajil.
la República hay mujeres y hombres.
Chi upam ri B’anb’äl Taqanawuj e Consolar. Kub’saxik. Consolaron
k’o ixoqib’ chi’l achijab’. emocionalmente a la señorita.
Xkub’asäx uk’u’x ri ali.
Conjunto de cosas. Molaj jastäq.
Diez juguetes forman un conjunto C o n s o n a n t e s . Wi q b ’ ä l t z ’ i b ’ .
de cosas. Lajuj etz’b’a’l kub’an jun Las vocales se mezclan con las
molaj jastäq. consonantes. Ri wiqb’äl tz’ib’ kuxol
# rib’ ruk’ ri uk’u’x tz’i’b’.
8 Conjunto finito. Ajilb’alil molaj
174
Kaxlan Tzij – k'iche’
Constitución Política. Taq’ana Wuj. katk’ula’nik.
Para estos días se prevé que la Contribución. Kuchub’äl. Voy a dar mi
Constitución se va a Reformar. Che contribución. Kinya’ nukuchub’äl.
we täq we q’ij ri’, kk’ob’isäx ri
Taq’an Wuj. Convenio. K’amawem. El convenio
lo realizamos de mutuo acuerdo. Xa
Constructor, albañil. Ajtz’aq, ajunil. junam xqab’an ri k’amawem.
El albañil hace su mezcla. Kub’an ri
uxq’o’l ri ajtz’aq. Convento. Xeja. En la noche nos
reunimos en el convento. Pa xeja
Constructor. B’itol. El creador es keqrïq qib’ chaq’ab’.
B’itol. Ri wokonel are’ ri B’itol.
Conversación. Ch’ab’enem. Ayer
Construido. Tz’aqom. dejaron estuvimos en conversación. Iwir
construido el adobe. Tz’aqom kanöq xujk’oji’ chech ri ch’ab’enem.
ri xam.
Conversación. Tzijonïk. Voy a
Construir. Tz’aqïk. Tengo que hacer conversar con ustedes la manera
una construcción aquí. Kinb’an na en que logré este empleo. Kintzijoj
jun tz’aq chi ri’. chi we jas xinb’an chech uraqik ri
Contador. Ajilanel. El oficio de él, es nuchak.
contador. Ajilanel uchak are’.
Cooperativa. Kömon, kuchuj. Estoy en
Contar. Ajilanïk. Estoy contando una cooperativa de hortalizas. Ïn k’o
cuando llegó. Tajin kinajilan chi’ chi upam ri kömon rech ichaj.
xulïk.
Copa de plantas. Parnum. La copa de
Contigo. Awuk’. Contigo, es con quien las plantas son bonitas. Ütz kk’ay ri
me quiero casar. Awuk’ kwaj kink’uli’ parnun ri nukotz’i’j.
wi.
Copal. Pom. El sacerdote maya usa el
Continente. Jusepaj ulew Neol. copal en el altar maya. Ri ajq’ij kuköj
Vivimos en un continente grande. ri pom pa ri xukalib’äl.
Ujk’o pa jun nim jusepaj ulew.
Corazón de la tierra. Uk’u’x ulew.
Continentes fuera América. Ch’aqäp El Corazón de la tierra nos envió el
ja’ (Neol.). Aquí hay varias personas sol. Ri Uk’u’x ulew xresaj löq ri q’ij
de otro continente. Waral ek’i winäq kamik.
ajchaqäp ja’ e k’olik.
Corazón del cielo. Uk’u’x kaj. El
Continuar. Tajinïk. Continua la lluvia. corazón del cielo está enviando la
Ktajin na ri jäb’. lluvia. Ri Uk’u’ Kaj Tajin kutaq löq
Contradecir. K’ula’nïk. Estás ri jab’. $
respondiendo mal. Itzel 8
Corazón. Anima’. Me duele el corazón.
175
Kaxlan Tzij – K'iche'
K’äx ri wanima’. fue a cortar frijoles. Ri ali xb’e che
Corredor. Parqanja. Julia tiende su umakik kinäq’.
ropa en el corredor. Ri Ju’l kusa’ Cortar plantas. Q’upixïk. La muchacha
uch’ajo’n parqanja. cortó las flores. Ri ali xuqupij ri
kotz’i’j.
Corretear. Oqotaxïk, oqtaxïk).
Corrieron al ladrón. Xoqotäx ri Cortar, segar. Q’atïk. Hoy corté la
elaq’om. grama. Xinq’at ri q’ayes kamik.
Cortado de machete. T’oyïk. Dejaron Cortar. Choyïk. . El monte lo cortan
cortadas las ramas del cerezo. Xt’oy con el machete. Ruk’ ch’ich’ kchoy
kanöq ri uq’ab’ ri k’ixk’ob’äl. ri ´q’ayes.
Cortado. Ketom, remom. La rama está Corte de cosecha. Makow. Viene la
cortada. Ketom ri uq’ab’ ri che’. época del corte de frijol. Petnäq ri
makow kinäq’.
Cortado. Q’atom. Mi marido me tiene
cortado el habla. Uq’atom nutzjij ri Corte de trigo. Q’atoj triko. Cinco son
wachajil. los trabajadores que están en el corte
de trigo. Job’ ajchakib’ eb’enäq pa
Cortado. Setom, remom. Las puntas q’atoj triko.
de la milpa están cortadas. Setom ri
uwi’ ri ab’ïx. Corte. Uq. Se robaron el corte de mi
hija. Ri ruq numi’al xelq’exik.
Cortador de zacate. Jos, ixjos. Corto
la grama con la cortadora. , Kinq’at Cortejo fúnebre. Muqnajïk. El cortejo
ri q’ayes ruk’ ri jos. fúnebre está pasando. Tajin kq’äx ri
muqunajïk.
Cortador. Sokb’äl. Vendí mi cortador.
Xink’ayij ri nusokb’al. Corteza. Jüme’t, me’t. La corteza del
saúco es medicinal. Ri ujume’tal ri
Cortar (acción de cortar flores, hojas, tz’oloj che’ kkunanik.
etc.). Ch’upïk. Cuando se maduran
los duraznos se cortan. Chi keq’anär Corto, pequeño. Ch’uti’n. Le queda
löq ri tiko’n kech’upik. pequeño los zapatos. Ch’uti’n kekanaj
ri xajab’ chech.
Cortar (madera). Ramixïk. Están
cortando la tabla. Tajin kramäx ri Corto. Ko’lik, ch’uti’n, t’un. La mujer
tz’alam. es de corta estatura. Ko’l raqän ri
ixoq.
Cortar con cuchillo. Pusïk. Para el
casamiento las mujeres cortaron la Cosas. Jastäq, sutäq. Ahora ya tienes
carne. Ri ixoqib’ pa ri k’ulnem xe ki tus cosas. Kamik k’o chi ri jastäq
% pus ri ti’j’. awe.
8 Cortar legumbres. Makik. La jovencita Cosas. Sutäq, jastäq. Tengo muchas
176
Kaxlan Tzij – k'iche’
cosas. K’i sutäq we k’olik. t’isomanel xuk’am uq’ab’al ub’anik
Coser. T’isïk. Estamos cociendo los katz’yaq ri tijoxelab’ che ri nim q’ij.
costales que arruinaron las ratas. Cotzal. K’usal. Soy de Cotzal. In Aj
Tajin keqt’ïs ri brin ub’anom k’äx K’usal.
rumal ri ch’o.
Coyol. Mop. La cáscara del coyol es
Cosmovisión. Q’ijilowem. Los mayas dura. Sib’läj ko rij ri mop.
tenemos nuestra propia Cosmovisión.
Ri ujmayab’ k’o qaq’ijilowem. Coyote. Utiw. El coyote se comió un
pollo. Ri utiw xutij b’ik jun äk’.
Cosquillas. Choqön. El bebe tiene
mucha cosquilla. K’o sib’aläj choqön Creador, edificador. Tz’aqol. Tz’aqol
chech ri ne’. es uno de los que crearon la tierra.
Tz’aqol are jun chi ke xekib’an ri
Costa, campo, llano. Taq’aj. Mi uwäch ulew.
abuelita tiene terreno en la Costa. Ri
wati’t k’o rulew jela’ pa Taq’aj. Crecer. K’iyïk. Estás creciendo. Tajin
katk’iyik.
Costal. Koxtar. En el costal hay basura.
K’o mes chi upam ri koxtar. Creencia, religión. Kojb’äl. Creemos
en un ser superior. K’o qakojb’äl che
Costeño. Ajtaq’aj. El costeño siente ri ajaw.
frío en Xela. Kuna’ tew ri ajtaq’aj,
pa Xelju’. Creyente. Kojonel. Cristina es creyente.
Kojonel ri Tin.
Costilla. K’alk’a’x. Me duele la costilla.
Kaq’oxow nuk’alk’a’x. Cruz. Ripb’äl. Hay un pueblo que se
llama Santa Cruz. Ko’ jun tinamit
Costumbre (pedida de mujer). ub’i’ Tyox Ripb’äl.
Tz’onoj. En nuestro pueblo aún
se practica la costumbre de las Cuadragésimo. Ukak’al. Es el
pedidas. Kkoj na ri tz’onoj quk’ pa cuadragésimo aniversario de nuestra
ri qatinamit. escuela. Are’ ukak’al ujunab’ ri tijo’äl
quk’.
Costumbrista. Ajpom. Ahora muchas
personas son costumbristas. Kamik e Cuadrilátero. Kajtzelaj, kajtzal. El
k’i ri winäq ajpom. cuadrilátero es una muestra de la
exactitud. Ri kajtzal are’ jun k’utb’äl
Costura. T’iso’n. María tiene mucha che ri tz’aqatil.
costura. Ri ali Ya, kowan k’o
ut’iso’m. Cuál?. Jachike?, chinchike. ¿Cuál será
mi camino?. ¿Jachike ri nub’e’?.
Costurero o sastre. T’iso’manel.
El sastre se encargó de hacer los Cualquier cosa. Jasuch, pasuch.
Me dice cualquier cosa que piensa. &
uniformes de los estudiantes. Ri 8
177
Kaxlan Tzij – K'iche'
Jasuch kuchomaj kub’ij chi we. venía dentro de los plátanos. Ri xipi’n
Cualquiera. Apachike. Compra petnäq löq chi upam ri saq’ul.
cualquier cosa en el mercado. Cucharón, guacal. Pak’. La señora
Apachike kaloq’ pa k’ayb’äl. Teresa usa el cucharón para servir la
Cualquiera. Pasuch, pa chi ke. Ponte comida. Ri chuchu’ Tëre’s kuköj ri
cualquiera. Chakojo’ apasuch. pak’ che upak’exik ri rikil.
Cuando, cuánto. Jampa’, joropa’, Cuento. Tzijb’alil. ¿Haz escucado
jumpa’. ¿Cuántos idiomas hay en los cuentos que se dice en la calle?.
Guatemala?. E jampa’ tzijob’äl k’o ¿Atom ri tzijb’alil kb’ïx pa täq uxo’l
pa Paxil Kayala’. b’e?.
Cuando. Jampa’. Cuando nos vamos a Cuerda (medida de cuerda). K’a’m.
la fiesta. Jampa’ kujb’e pa nimaq’ij. Mides el terreno con la cuerda.
Kawetaj ri ulew ruk’ ri k’a’m.
Cuánto es. Janik’pa’, janipa’. Cuánto
es lo que te debo. Janik’ pa’ ri nuk’as Cuerda, (medida). Etab’äl k’a’m.
awuk’. Medimos el terreno con una cuerda.
Xqetaj ri ulew ruk’ ri etb’äl k’a’m.
Cuanto más. Etk’ulo, k’ulo. Con que
aguanto yo, cuanto más tú tienes Cuerno. Uk’a’. La vaca mató al pollo
fuerza. Kinch’ij ne ïn etk’ulo ät k’o con su cuerno. Ri wakäx xukämsaj ri
ach’uq’ab’. äk’ ruk’ ruk’a’.
Cuarenta. Kak’al, kawinäq. Mi mamá Cuero. Tz’um. El cuero del ganado es
tiene cuarenta años de edad. K’ak’al duro. K’o ri utz’um awaj.
ujunab’ ri nunan. Cuervo. Joj. El cuervo se llevó al pollo.
Ri joj xuk’amb’ik ri äk’.
Cuarto creciente. Ak’al ik’. Ayer
cuarto creciente salí de paseo. Iwir Cueva. Pëk. Hay agua dentro de la
alaj ik’ xinel b’ik chech wakatem. cueva. chi upam ri pëk k’o ja’.
Cuarto. Ukaj. Soy el cuarto hermano Cuidar. Chajinïk . Los hombres se
de los hijos de mi mamá. Nukaj cuidan mutuamente. Kkichajij chikil
achalal chkixo’l ral ri nunan. kib’ ri achijab’.
Cuatrocientos. Juq’o’, lajtuk. Conté Cuídate. Chajij awib’. Cuídate, por
hasta cuatrocientas estrellas. favor. Chajij awib’, chb’ana ri
Xinwajilaj k’a juq’o’ ch’umil. toq’ob’.
Cubrir, tapar. Ch’uqïk. El carro está Culebra zumbadora. Raxakan. La
cubierto. Ch’uqatäl ri ch’ich’. culebra zumbadora se está sobre los
/ árboles. Ri raxakan kak’uji’ pa täq
8 Cucaracha. Xipi’n, xwi’l. La cucaracha uwi’ ri che’.
178
Kaxlan Tzij – k'iche’
Culebra. Kumätz. La culebra está en el Curar. Kunanïk. El hombre cura.
hoyo. K’o pa ri jül ri kumätz. Kkunan ri achi.
Culebrin. Sutz’ kumätz. La lluvia trae Currícula Nacional. Nuk’b’äl Chak
el culebrín. Ri jab’ kuk’am loq ri sutz’ Amaq’. No tenemos una currícula
kumätz. nacional. Man k’ot jun nuk’b’äl chak
Cultura Maya. Mayab’ No’jibäl. La Amaq’.
cultura Maya tiene mucha ciencia. Cuxin. Tz’a’r. EL cuxin junta muchos
K’o sib’aläj eta’mab’äl pa ri Mayab’ gusanos. Ri tz’a’r konwan kumulij
No’jibäl. ri ixujut.
Cultura. No’jibäl. La cultura maya solo
D
es una. Xa jun ri mayab’ no’jib’äl.
Cuña para apretar carga de leña.
Jat’ib’al. Alcánzame la cuña para
apretar la carga de leña. Q’axej löq
chi we ri jat’b’äl si’. Dar a luz. Alanïk. Mi vaca dio a luz. Ri
Cuñada de varón. Ixnam. Mi cuñada nuwakäx xalanik.
es buena gente. Utzaläj winäq ri Dar vueltas. Sutinïk. La patoja solo
wixnam. da vueltas y no se anima a entrar.
Cuñada. Wixnam. La casa de mi Ri ali xäq ksutinik, man kukach’ täj
cuñada es bien limpia. Ri wixnam kok loq.
ch’och’oj ri rachoch. Dar. Ya’ïk. Tengo deseos de dejarte una
Cuñado (de mujer). Echam. Tú cuerda de terreno. Kuwaj kinya’ jun
cuñado está nadando. Tajin kamu’xän k’am awulew.
ri awecham.
De aquí, de este lugar. Ajchi’, ajwaral.
Cuñado. B’aluk. Mi cuñado no me Diego es de aquí. Ajchi’ ri a Te’k.
quiere. Man kinraj täj ri nub’aluk.
De dos en dos. Kakab’. Se van de dos
Curandero, médico. Ajkun. Mi padre en dos en el camino. Pa kab’ kixb’e
es médico. Ajkun ri nutat. pa le b’e.
Curandero, médico. Kunanel. El De la costa. Taq’ajal. Es de la costa
curandero puede curar. Kkowin ri la vendedora de plátanos. Ri ajk’iyil
kunanel che kunanïk. saq’ul aj Taq’ajal.
De lado. Peranikin, q’e’lïk, tzalenïk. La
(
8
179
Kaxlan Tzij – K'iche'
tabla la dejé al lado de la casa. Xinperaj kanöq chi utzal ri ja.
De lujo. Re nimal. Luis compró su casa de lujo. Ri a Wix xuloq’ rachoch re
nimal.
De repente. K’ate’, k’ate’q, xäq k’ate’q. de repente palpita mi corazón. Xäq k’ate’q
katenow ri wanima’.
183
Kaxlan Tzij – K'iche'
Destazador. Pilonel. El trabajo de B’e. En el calendario maya hay un día
Antonio es destazador. Pilonel uchak, llamado E. Chi upam ri cholq’ij k’o
ri a Tun. jun q’ij ub’i’ E.
Destazar. Pilïk. Tomás destazó la res Día del Calendario Maya. Ajaw Kan.
hoy. Ri Mäx xupïl ri uwakäx kamik. Trabaja muy bien el guía espiritual
Destripado. Pitz’pob’inäq. Los nacido en el día Ajaw Kan. Sib’aläj
plátanos están estripados dentro del ütz kechakün ri ajq’ij alaxinäq pa ri
canasto. Pitz’pob’inäq ri saq’ul chi Ajaw Kan.
upam ri chäkech. Día del Calendario maya. Ajmaq,
Destripar, trenzado. Puch’uxïk. Te ajmak. Hoy es día cuatro Ajmak en el
trenzaron el cabello. Xpuch’ux ri Calendario Maya. Kamik ujk’o kajib’
awi’. Ajmaq pa ri Mayab’ Cholq’ij.
Destripar. Pitz’ïk. Destriparon las Día del Calendario maya. Ajpu.
llagas de la señorita Lorenza. Xkipitz’ Mañana será cinco Ajpu en el
uch’a’k ri ali Lench. Calendario Maya. Chw’eq ujk’o job’
Ajpu pa ri Mayab’ Cholq’ij.
Detener, agarrar. Chapïk. Atalaya
agarró dos codornices. Xuchäp ka’ib’ Día del calendario maya. Imox. Imox
xmukur ri Ta’l. es un día en el calendario maya.
Ri imox jun chi kech ri Mayab’
Detrás de ti. Chi awij. Detrás de ti Cholq’ij.
hay un barranco. Chi awij k’o jun
siwan. Día del calendario maya. Iq’. Iq’ es un
día del calendario maya. Iq’ jun chi
Deuda. K’as. Tengo grandes deudas. kech ri q’ij che ri Mayab’ Cholq’ij.
Nim nuk’as.
Día del Calendario Maya. Kawoq.
Devolver. Tzalaxïk. Devolvieron mi El día nueve Kawuq del Calendario
hacha. Xkitzalej ri wikaj. Maya lla pasó. Ri q’ij lajuj Kawoq
Devuelve. Tzelej. Devuelve tu préstamo. xq’axik.
Chtzelej ri aqajom. Día del Calendario Maya. Keme.
Día de Calendario Maya. K’at. Te El día ocho Keme se aproxima. Ri
pagaré, para el día seis K’at. Pa Oxlajuj Keme petnäq.
waqib’ K’at katintojo. Día del calendario Maya. Q’anil. Mi
Día de feriado. Uxlanib’al q’ij. Mañana cuñada murió en un día diez Q’anil.
es día de feriado. Chwe’q k’o jun Ri wixnam xkäm pa ri lajuj Q’anil.
uxlanib’äl q’ij. Día del calendario Maya. Tijax. Para
3 el 13 Tijäx del Calendario Maya,
9 Día del Calendario Maya, camino. E,
cumplo dos años trabajando aquí.
184
Kaxlan Tzij – k'iche’
Pa ri q’ij Oxlajuj Tijäx kink’is a’ieb’ Diarrea. Pamaj, ch’ur pamaj. El
junab’ kinchakun waral. pequeño tiene diarrea. K’o pomaj che
Día del calendario Maya. Toj. Dentro ri laj ak’al.
del Calendario Maya hay un día Diccionario. Solb’äl tzij. Las palabras
denominado Toj. K’o jun q’ij pa que no entiendes los buscas en el
Cholb’al q’ij ub’i’ Toj. diccionario. Le tzij man kach’ob’ täj
Día del calendario Maya. Tz’i’. Tz’i’ es chtzukuj chi upam ri solb’äl tzij.
el nombre de un día en el Calendario Dicho. B’im. Hay un dicho que dice que
Maya. Ri Tz’i’ are jun q’ij chi upam no es bueno pelear. K’o jun tzij kub’ij,
ri Cholb’al Q’ij Mayab’. chech man ütz täj kujch’ojinik.
Día del Maya Calendario. Kej. Diecinueve. B’elej laluj. La señorita
El día trece Kej, es fiesta de mi tiene diecinueve años de edad. B’elej
pueblo. Ri Oxlajuj Kej, nimaq’ij pa lajuj ujunab’ ri ali.
ri nutinamit. Dieciocho. Wajxaqlajuj. Mi hija tiene
Día del Maya Calendario. No’j. Hoy dieciocho años. Wajxaqlajuj ujunab’
es doce No’j en el calendario Maya. ri numi’al.
Kab’lajuj No’j ub’i’ we q’ij kamik. Diecisiete. Wuqlajuj. Hace diecisiete
Día Maya Calendario. Aj. Nací en el años me casé. Je wa’ pa täq waqlajuj
día dos Ajaw Aj del calendario maya. junab’ xink’uli’k.
Xinalaxik chi upam ri cholb’äl q’ij
ka’ib’ Äj. Diego. Te’k. Diego es alcohólico. Ri
Te’k konwan kutïj ri ja’.
Día Maya Calendario. Aq’ab’äl. En
el día seis Aq’abal del Calendario Diente. Ware. Los dientes de la
Maya, tendré que irme contigo. Pa muchacha son blancos. Säq uwäch
ri waqib’ aq’ab’al rech ri mayab’ uware ri ali.
cholq’ij, kinb’e na awuk’. Dientes de leche. Tzukel ware’aj. La
Día Maya Calendario. I’x. Yo nací pequeña ya tiene dientes de leche.
en un día I’x según el calendario K’o chik ri utzukel ware’aj ri ak’al.
maya. Xinaläx pa ri q’ij ub’i’ I’x pa Diéresis. Juk’ulaj nak’. Hay vocales
ri Mayab’ Cholq’ij. que llevan diéresis. K’o uk’u’x tzib’
Día Maya del Calendario. Kan. Hoy kek’am b’i nak’.
es día 1 Kan dentro del calendario Diez libras. Almul, almud. Tomasa
maya. Kamik, jun kan pa ri mayab’ compró diez libras de maíz. Jun almul
Cholb’äl q’ij. ixim xuloq’ ri Xi’n.
Día. Q’ij. Hoy es buen día. Je’l ri q’ij Diez. Lajuj. Tengo diez pollos. E k’o
kamik. 4
lajuj wäk’. 9
185
Kaxlan Tzij – K'iche'
Diferentes. Jaljöj. Son de diferentes panöq. No es correcto que en las
colores las flores. Jaljöj uka’yib’äl reuniones haya discriminación. Man
ri kotz’i’j. ütz täj pa täq mulun ib’ kb’an ri
Difunto. Q’e’tz. Mañana entierran al tasanik.
difunto. Chwe’q kmuq ri q’e’tz. Disculpar, perdonar. Kuyunïk.
Dignidad. Q’ijlaxik. Soy mujer y Perdóname por favor. Kuyu numak
tengo mi dignidad. In ixoq k’o ri chab’ana’ jun toq’ob’.
nuq’ijlaxik. Discurso. Jupaj tzij. Discúlpeme por
Digno. Taq‘äl. Por ser un ladrón no es este discurso. Chinakuyu’ che we
digno de estar en el cargo. Man taqäl jupaj tzij.
ta ri eqle’n che rumal elq’on. Disecado. Matz’atz’. El pescado está
Dilo. Chab’ij. Dígame cuales son disecado. Matz’atz’ ri kär.
mis faltas. Chab’ij chi wech jas Disfraz. Jalwäch, esän wäch. Compré
insachinäq wi. un disfraz para bailar. Xinloq’ jun
Dinero. Pwaq. José no da dinero para la jalwäch che xajowem.
medicina. Ri Xep man kuya’ täj pwaq Dispersión. Tukinem. La gente de las
che ri kunb’al. aldeas se dispersaron en la época
Dios de la jerarquía de gobernantes. de la violencia. Ri winäq pa täq
Ququlkan. Ququlkan (idioma k’iche’) juyub’ xetukinik rumal ri k’äx pa
se llama el Dios de los gobernantes. qatinamit.
Qukulkan ub’i’ ri Ajaw kech ri Diversificado. Oxq’at tijonïk (Neol).
Ajpopab’. Tomasa está en el diversificado. Ri
Dios de la medicina. Ixtzamna’. En Xi’n k’o pa oxq’at tijonik.
la cultura maya, Ixtzama’ es el Dios Dividido. Tastalïk. El trigo está dividido
de la medicina. Chi upan ri mayab’ por la espina que creció en medio.
k’aslemal, ri Ixtzamna’ are Ajaw re Tastalik ri triko ruk’ ri k’ixk’iynäq
kunab’äl. löq ruk’.
Diputados. B’anäl taqanïk. Hay Dividir. Jachanem. Es necesario dividir
hombres y mujeres son diputados. el terreno entre los hijos. Rajawaxik
E k’o achijab’ chi’l ixoqib’ e b’anäl kab’an ri jachanem ulew chi kech ri
taqanïk. alk’wa’lixelab’.
Dirigente, guía. K’amalb’e. Nuestro Divinidad Maya. Tepew. La divinidad
dirigente nos recibe muy bien. Maya fue uno de los formadores de
Ri k’amalb’e ütz kub’an che la tierra. Ri Tepew are jun chi ke ri
5 qak’ulaxik. xetikow we uwäch ulew.
9
Discriminación. Tasanïk, etzaqom Divorciar. Jachanïk ib’. Se divorciaron
186
Kaxlan Tzij – k'iche’
Diego y Juana. Ri Te’k chi’l ri Wa’n waqan.
xkijäch kib’. Dormir. Warïk. No logro dormir. Man
Divulgar. Kajub’ixïk. Es muy kinkowin täj kinwarik.
importante divulgar todos los Dos medidas. Kapaj. Dos medidas de
acuerdos. Rajawaxik kajub’üx ronojel agua tomó. Kapaj uk’ya xuqamuj.
ri taqanïk.
Dos puños de algo. Kamuq’. Regálame
Doblar. B’usïk. Doblé toda la papelería. dos puños de frijol. Sipaj chi wech
Xinb’us ronojel ri wuj. kamuq’ kinäq’.
Doble visión. Ilokab’, kab’awil. Es Dos tragos. Kaqub’. Tomé dos tragos
doble visión el conejo. Ilokab’ ri de agua. Xinqumuj kaqub’ nujoron.
imul.
Dos veces. Kamul. Dos veces vine
Doce. Kab’lajuj. Me desperté a las a buscarte. Kamul xinpe che
doce del día. Xink’astaj pa kab’lajuj atzukuxik.
kajb’äl.
Dos. ka’ib’. Dos nombres tienes. Ka’ib’
Docena. Kab’lajunal. Pasas comprando ri ab’i’.
una docena de huevos. Kaloq’ loq
kab’lajunal saqmo’l. Doscientos cuarenta. Kab’lajk’al.
Doscientas cuarenta personas viajan
Dolor de estómago. Yitz’itz’ïk. Tengo a Chiché. E b’enäq kab’lajk’al winäq
dolor de estómago por los frijoles. pa Chiche’.
kyitz’itz’ ri nupam rumal ri kinäq’.
Doscientos ochenta. Kajlajk’al. He
Dolor de garganta. K’axqulaj. Tomasa sembrado doscientas ochenta milpas.
tiene dolor de garganta. K’o k’axquläj Xintïk kajlajk’al ab’ïx.
che ri Xin.
Doscientos sesenta. Oxlajk’al lajuj.
Dolor. K’äx. Me duele la cabeza. K’äx Sembré doscientos sesenta repollos.
nujolom. Xintïk oxlajk’al lajuj ichaj.
Dolor. Q’oxowem. Tengo dolor. K’o jun Doscientos veinte. Julajk’al. Vendí el
q’oxowem chi we. cerdo en doscientos veinte quetzales.
Domingo. Ku’. Domingo está tomando Xink’ayij b’ik ri aq ruk’ julajk’al
aguardiente. Tajin kutij tzam ri a q’uq’.
Ku’. Doscientos. Lajk’al. Son doscientas
Donde?. Jawije, jachi’, luwi, jawi’. mis ovejas. E lajk’al nuchij.
¿Donde pongo la leña?. Jawije kinya’ Drenaje, zanja. Ub’e ja’. Las lluvias
wi ri si’?. ya iniciaron y no está funcionando el
Dormir una parte del cuerpo. Sikrïk. drenaje. Xumajij ri jäb’, ek’u ri ub’e 6
Se durmieron mis pies. Xsirik le ja’ man kachakun täj. 9
187
Kaxlan Tzij – K'iche'
Duende silbador. Witzitzil. Muchas aquí. Ri q’eq’che’ man kuya’ täj
personas aseguran haber visto al waral.
duende. K’i winäq kib’im che ri Ebrio. Q’ab’arel. Un ebrio está tirado
witzitzil kilom uwäch. enfrente de la casa. K’o jun q’ab’arel
Duende. K’o’x. El duende espanta. qajinäq chi uwäch ri ja.
kaxib’ïn ri k’o’x. Eco. Käxojojik, chojlanik. La marimba
Dueño, pertenencia. Rech. La vaca suena con eco, por la montaña. Ri
le pertenece a Lucía. Riwakäx rech q’ojom käxojoj uch’ab’al rumal ri
ri Lu’s. juyub’.
Dueño. Rajaw. Don Miguel es el dueño Educación Bilingüe. K’utb’äl pa keb’
de las tierras. Ri rajaw rulew are’ tzijob’äl. Eres maestro de educación
tat Kel. bilingüe. Ät ajtij re k’utb’äl pa keb’
Dulce. Ki’. Las cerezas están dulces. tzijob’äl.
Sib’aläj k’i’ ri b’ixpik’el. Egoísta, enojado. Kisiy. Mi hermana
Duro. Ko. La cáscara del coco es duro. es bien egoísta. Ri wanab’ sib’aläj
Ko rij ri koko’. kisiy.
Ejemplo. K’amb’al no’j, k’amjab’äl
tzij. Debes darnos primero un ejemplo.
E
Rajawxik kaya’ jun k’amjab’äl no’j
chi qech.
Ejemplo. K’utb’äl. Pongo el ejemplo.
Kinköj ri k’utb’äl.
Ébano. Q’eqche’. El ébano no crece
7
9
188
Kaxlan Tzij – k'iche’
Ejote tierno. B’iloj kinäq’, rij ab’ïx. Ya hay ejotes tiernos alrededor de la milpa.
K’o chik b’iloj kinäq’ chi rij ri ab’ïx.
Ejote. Räx kinäq’. El ejote subió de precio en este invierno. Ri räx kinäq’ xpaqi’
rajil che we q’alaj.
Ejote. Tzkoy, räx kinäq’. Los zanates se comieron los ejote. Xkitïj ri tzkoy, ri
192
Kaxlan Tzij – k'iche’
una zanja en el camino. K’otom jun idioma. Rajwaxik kqak’amsaj qib’
ux’o’l jül pa ri b’e. che tz’ib’anem pa qatzij.
Escarbándose. K’otk’ob’ik. Se esta Escrito. Tz’ib’talïk. Seguimos lo que
escarbando adentro del cuarto. Tajin está escrito. Qataqej ri tz’ib’atä
kk’otk’ob’ y upam ri ja. lkanöq.
Escarbar, rápidamente. Karok’rotïk. Escritor. Tz’ib’anel. ¿Leíste lo que el
Le gusta escarbar al perro. Je’l kuna’ escritor comentó en el periódico?.
rakratem ri tz’i’. ¿Xa sik’ij uwäch ri xutz’ib’aj ri
Escarbar. K’otïk. Estamos escarbando tz’ib’anel pa ri wuj?.
un hoyo. Tajin kqak’ot jun jül. Escritura. Tz’ib’alil. Mis escritos
Escarbemos. Chaqak’oto’. Escarbemos nacen de mis ideas. Ri nutz’ib’alil are
toda la papa. Chqak’oto’ ronojel ri täq kinwesaj chi upam ri nuno’oj.
saqwäch. Escrutinio. Ajilanwäch. El secretario
Escenario. Kaq’te’. Mañana estaremos revisa el escrutinio. Karil ri
en el escenario. Chwe’q ujk’o pa uwi’ ajilanwäch ri ajtz’ib’.
kaq’te’. Escuchar. Tatb’exïk. Es necesario que
Escoba. Mesb’äl. Es bueno usar la escuchen todo lo que se diga hoy.
escoba para barrer. Sib’läj ütz kkoj Rajwaxik kitatb’ej ronojel le kb’ïx
ri mesb’äl. kamik.
Escobilla, planta. Q’achob’. La Escudo nacional. Pokob’ Amaq’. El
escobilla sirve para señalizar el mojón. escudo nacional es grande. Ri pokob’
Ri q’achob’ ütz che k’ulb’a’t. amaq’ nim.
Escogido (unos, algunaos). K’iyaqalïk. Escudo. Pokob’. Hay un escudo en la
Las palabras que fueron dichos a la municipalidad. K’o jun pokob’ pa
mujer son escogidos. Xäq k’yaqal ri q’atb’äl tzij.
tzij xb’ix che ri ixoq. Escuela Maya. Mayab’ tijob’äl. Es
Escondido. K’u’talik, awatalik. Dejé urgente tener una escuela maya.
escondido el papel para que no lo Sib’aläj rajawaxik rokasaxik ri
encuentren. Xink’u’ kanöq ri wuj rech mayab’ tijobäl.
man kariqtaj. Escuela. Tijob’äl. A la escuela han
Escorpión. Sina’j. El escorpión es llegado muchas personas a pedir
capaz de matar a una persona. Ri papelería. Pa ri tijob’äl ke opön k’i
sina’j kukämisaj winäq. winäq che uta’ik wuj.
Escribir. Tz’ib’anïk. Tenemos que Esculpido. Tzok’om, talom. Esculpí la
pared. Xintzok’ ri uwäch le xan. "
acostumbrarnos a escribir en nuestro 9
193
Kaxlan Tzij – K'iche'
Escupir. Chub’nïk. Únicamente te Kinb’e na che uk’ulaxik ri un tat pa
mantienes escupiendo. Xüw ri ri b’e.
chu’b’nïk chi awe. Esperar. Eye’nïk. Esperamos mañana.
Esmeralda. Yamanik. Mi arete es de Kujeye’n b’a chwe’q.
esmeralda. Yamanik ri nuwixikïn. Espeso. T’eb’eb’, tzätz. El atol es
Esmero, aseado. Na’l. Mi hijo se espeso. Kt’eb’eb’ ri joch’.
esmera mucho. Ri wal sib’läj na’l. Espeso. Tzatz. Mi mamá toma el café
Eso, así, pues sí. Jek’uri’. Así nos bien espeso. Tzatz kpe kuqamuj ri
sucedió. Jek’uri xqaq’axej. nunan.
Espalda, sarampión. Ij. El niño tiene Espía. K’ak’anel. Tú eres un espía. Ät
sarampión. K’o ij che ri ak’al. jun k’ak’anel.
Espantapájaros. Poy. Mi padre coloca Espinilla, barros. Wa. El muchacho
un espantapájaros en la milpa. Ri tiene muchos barros en la cara. Sib’läj
nuqaw kuköj jun poy pa ri aï’ix. wa k’o chi upalaj ri ala.
Espanto. Sub’nel, jalb’äl. No le temo a Espíritu de una persona. Santyil.
los espantos. Man kinxe’j ta wib’ che Todos tenemos espíritu. Qonojel k’o
ri sub’anel. le qasantyil.
Espanto. Xib’inel, jalb’al, ub’nel. El Esposo. Achijil. Buen marido. Utziläj
espanto sale solo de noche. Ri xib’inel achijil.
kel pa täq chaq’ab’. Espuma. Woqow. El perro rabioso
Especie de hongo. Saqk’im. Es rico saca espuma por la boca. Ri tz’i’
se come el hongo llamado en idioma tajin kwoqow ri pa uchi’ rumal che
k’iche’, saqk’im. Jelik katijow ri ch’u’j tz’i’.
saqk’im. Esqueleto. B’aqilal. Únicamente el
Especie. Ija’lil. Los coles del maíz esqueleto del ser humano no se
son: amarillo, negro, blanco y rojo. pudre. Xüw ub’aqilal ri winäq man
Q’än, q’ëq, säq, xuquje’ kiyaq kiwäch kaq’ayir täj.
rija’lil täq ixim. Esquina. Xukut. En la esquina de la
Espectadores. Ka’yenelab’. Están casa dejaré al perro. Pa uxukut ja
peleando los espectadores. Tajin kinya’ kanöq ri tz’i’.
kech’ojin, ri ka’yenelab’. Está envuelto. Pistalik. Los tamales
Espejo. Ilb’äl, lem. Te ves en el espejo. están envueltos. Epistäl ri sub’.
Kawil awib’ pa ri ilb’al. Está fresco. Kajororik. El cuarto está
# Esperar, encontrar. Uk’ulaxik. Iré a fresco. Kajoror ri upaja.
9 esperar a mi padre en el camino. está goteando. Katz’ujuw. Gotea la
194
Kaxlan Tzij – k'iche’
casa de Sebastián. Katz’ujuw ri koxtar.
rachoch ri Po’x. Esto. We ri’. Te compré esto porque
Está hirviendo. Kpoq’owik. La olla está quiero que lo uses. Xinloq’ weri’ xa
hirviendo. Ri t’u’y kapaq’owik. kuwaj kakojo.
Está pelado, tapiscado (mazorca). Estómago. Pamaj. Julia le duele el
Ujach’om. Ya habían tapiscado las estómago. K’äx ri upam ri ju’l.
tres cuerdas de milpa que esta en Estornudo. T’ixab’. Cuando hay
frente del patio. Kijach’om chik estornudo viene la tos. Are chi’ k’o
ronojel ri oxib’ k’am ab’ïx kariqatäj ri t’ixab’ kpe ri öj.
chi uwäch ri ja.
Estrella. Ch’umil. Las estrellas brillan
E s t á p re o c u p a d o , p e n s a t i v o . por las noches. Kajulüw ri ch’umil
Kmayowik. La señora está muy chaq’ab’.
preocupada. Kmayow ri chichu’.
Exagerado gruesa. T’eb’tïk. La madera
Está roto. Rich’inäq. Tu ropa está roto. es exagerado grueso. Ri che’ t’eb’tik
Rich’inäq ri awatz’yaq. uwäch.
Estado líquido. Ja’ uwäch. La medicina Exclamación. Noq’e, kowin täj. ¡No
está en estado líquido. kariqitaj pa ri puede ser! No le pudo ganar a su
ja uwäch ri kunab’äl. compañero. Noq’e! man kikowin täj
Están en orden. Lemom, cholajem. xuch’ak ri rachi’l.
Todos los niños están muy bien Exigir. Ch’ojixïk. Pedro pelea el
ordenados. Sib’alaj ütz kilemik ri trabajo. Kuch’ojij chak ri Lu’.
ak’alab’ kib’anom.
Expedición. B’eyachanem (Neo.). Voy
Estancado, represado. Remalïk, a enviar a mi hijo a una expedición.
chemelïk. El agua está estancada en Kintaq b’ik ri nuk’ojol che jun
el camino. Remal ri ja’ pa ri b’e. b’eyachanem.
Estas triste. Katb’isonik. ¿Porqué estás Exprimir, ordeñar. Yitz’ïk. Por las
triste?. ¿Jas che katb’isonik?. mañanas ordeño a la vaca. Ronojel
Estéril. Cho’r. La mujer es estéril. aq’ab’ kinyitz’ ri wakäx.
Cho’r ri ixoq. Extender. Lik’ïk. Extendé tu chamarra.
Estiércol de ratones. Rachaq ch’o. Chlik’a ri aq’u’.
Dentro del troje hay estiércol de Extendida, extendido. Riplik. La ropa
ratones. Chi upam ri k’uja k’o kachaq está extendida. Ripil ri atz’yaq.
ch’o.
Extensión geográfica. Nimal ulewal.
Estirar. Yuqïk. Estirá más la orilla del Nuestro pueblo es pequeña de $
costal. Sib’aläj chyuqu’ ri uchi’ ri 9
extensión geográfica. Ri qatinamit
195
Kaxlan Tzij – K'iche'
laj chech unimal rulewal. Falso, acusado. Q’ab’axïk. Emilia me
Extenso. Lik’lik. El terreno es extenso. acusa con cosas. Xuq’ab’aj jastäq ri
Lik’lik ri ulew. Mi’l chi wij.
Extraterrestre. Ajwakaj winäq. Cuenta Familiar. Alaxik. Toda la familia juega.
que hay extraterrestres. Kab’ixik che Konojel ri alaxik ke’etz’anik.
e k’o ajwakaj winäq. Favor. Toq’ob. Quieres hacerme el
favor. Chab’ana jun toq’ob’ chi we.
F
Fecha. Ajilab’äl q’ij. Hoy es fecha
No’j (dos No´j) del calendario maya.
Chanim keb’ no´j pa ri mayab’
ajilab’äl q’ij.
Fábula. K’amb’ejb’äl tzij. En nuestro Fecha. Rajlab’al q’ij. La fecha de hoy
idioma hay muchas fábulas. Pa qatzij es doce Kej. chi upam ri rajlab’äl q’ij
k’o k’i k’amb’ejb’al täq tzij. kamik uj k’o pa kab’lajuj kej.
Fácil de desgranar. B’ichilïk, q’ichilïk. Feo. Tzalwäch. Mi pato es bien feo. Ri
Cuando la mazorca está seco es fácil nupatëx sib’läj tzalwäch kka’yik.
de desgranar. Are chi’ kachaqi’jir ri
jäl, xäq kq’ichich chik.
Faja. Pas. La faja de Sebastiana es de
bordado. Q’o’m ri upas ri Po’x.
%
9
196
Kaxlan Tzij – k'iche’
Fiador. Ch’awel chi rij. Serás el fiador de tu hermano. Katch’aw chi rij
awachalal.
Fiebre, caliente. K’atän, q’a’q’. El niño tiene calentura. K’o k’atän che ri
ak’al.
Fiesta. Nimaq’ij. El otro mes es la fiesta. Pa le jun ik’ chik are nimaq’ij.
Gatear. Chäkanïk. El niño gatea. Ri K’o täq jujun b’i’aj elenäq chi upam
ak’al kchäkanik. ri ulewal b’i’aj.
Gato de monte. Yak. El gato de monte Geranio. Ch’o’x. El geranio tiene un
busca pollos detrás de la casa. Ri yak aroma agradable. Je’lik uk’ok’al ri
kutzakuj äk’ chi rij täq ja. ch’o’x.
Gato. Me’s, sya. La gata tiene cinco Germinar. Tukurnïk, tuxnïk. Cuando se
hijos. E k’o job’ ral ri me’s. humedece el trigo germina. Are täq
kmu’ik ri triko ktukurnik.
Gato. Sya, me’s. El gato juega con
el lapicero. Ri sya ketz’an ruk’ le Gestos. Memal. Solamente con gestos
tz’ib’ib’äl. me habla. Xäq xüw ruk’ memal
kanuch’ab’ej wi.
Gavilán. Xik. El gavilán intenta
arrebatar al pollo. Ri xik karaj kurikij Girasol. Su’n. Aquí con nosotros no
b’ik ri äk’. se desarrolla el girasol. Waral man
kak’iy täj ri su’n.
Gemelos. Yo’x, kwa’ch. Cuando veas
gemelos dales dinero sino, se te pica Gobierno. Ajpop. El gobierno tiene
la ropa. We ki’awil yo’x chsipaj kirajil mucho trabajo. Nim ri uchak ri
we man kasipaj, maji’ kub’an k’äx ri Ajpop.
awtz’iyaq. Golpear. Potz’ïk. Me golpeé la cabeza
Género (raza). Rija’l. La raza del perro contra la pared. Xinpotz’ij nujolom
es blanca. Säq le rija’l le tz’i’. chi uwäch ri xan.
Género. Winaqilal. ¿Sabes algo acerca Gordo, obeso. Chom. La vaca está muy
del género?. ¿La kach’ob’ jas ri’ le gorda. Sib’läj chom ri wakäx.
winaqilal?. Gorgorito, pito, flauta. Xul. El hombre
Gente, persona. Winäq. Toda la gente pita en el juego. Ri achi kuxut’uj ri
fue para ayudar a la mujer. konojel ri uxul pa etz’anem.
winäq’ xeb’e’ che uto’ik ri ixoq. Gotear. Turuwïk, tz’utuwïk. Todo el
Gentilicio. Ulewal b’i’aj. Algunos cuarto está goteando. Ronojel upam (
9
nombres se derivan del gentilicio. ja ktz’utuwik.
Gotera. Tz’uj. Gotea mucho por la Gris. Mo’r. El color de mi carro es gris.
lluvia. Sib’aläj ri tz’uj rumal ri Mo’r kka’y ri nuch’ich’.
jäb’. Gris. Saqmaqmo’j. El caballo es de
Grande. Nim. Tienes una gran color gris. Saqmaqmo’j rij le kej.
responsabilidad. Nim la’ ri aweqale’n Gritar. Raqoj chi’aj. Solamente alcancé
k’olik. a escuchar el grito. Xäqxuwi xinta’ ri
Grandeza, grandioso. Nimalaj. Salomé raqoj chi’aj.
se hace grandezas. Kub’an nimalaj, Grueso. Pim. El corte de la patoja es
ri Alame. grueso. Pim ruq, ri ali.
Granizo. Saqb’ach. Hace un año cayó Grueso. Sorosïk. Está muy gruesa la
granizo. Junab’ir xqaj saqb’ach. punta del palo. Sorosik ub’anom ri
Grano en la piel. T’ortik. El niño uwi’ le che’.
tienen granos en la piel de su mano. Grupo. Joch’ob’, wokaj. Hay un
K’o t’ortik che le uq’ab’ ri ak’al. rebaño de ovejas debajo del árbol.
Grano, llaga. Ch’a’k. Tienes llagas en K’o jule’ chij chi uxe’ ri che’.
tu brazo. K’o ch’a’k chi rij aq’ab’. Grupo. Molaj, moloj. Tengo que ir con
Granos de elote cocido. Mux. Es el grupo. Kinb’e na kuk’ ru molaj.
sabroso el atol de elote con granos Grupo. Wokaj. Las palomas se
cocidos de elote. Je’lik ri q’or äj agruparon. Xkiwokaj kib’ ri plomax.
ruk’ ri mux. Guacamaya. Kaqix. Las plumas de la
Grasa, cebo. Xepu. El cebo es bueno guacamaya son lindas. Je’lik kka’y
usarlo en las rajaduras de las manos. rismal ri kaqix.
Ri xepu ütz kakojo che ri pixnäq Guardabarranco (pájaro). Xojlin
q’ab’aj. siwan. El guardabarrancos tiene un
Grasa. Q’anal. La Carne del cerdo es canto hermoso. Ri xojlin siwan sib’läj
grasosa. Ri uti’jal ri aq si’bläj k’o je’lik kub’an chek ri ub’ix.
q’an chech. Guardián. Chajinel. El guardián
Grasa. Q’anil. Es espesa la grasa del atiende a las personas. Kerilij winäq
pollo. Tzetz ri uq’anil ri äk’. ri chajinel.
Grillo. Lol. El grillo canta. Kb’ixön ri Guayaba. Käq’, këq’. La guayaba no
lol. me gusta. Man ütz täj kina’ ri äq’.
Grillo. Xixi’l, lol. El grillo canta por las Guerra, pelea. Ch’o’j. Muchos países
noches atrás de la casa. Ri xixi’l kurïq están en guerra. K’i tinamit e k’o pa
) uchi’ chaq’ab’ chi rij ja. ch’o’j.
0
Guerrero, peleador. Ch’ojinel. Pedro
200
Kaxlan Tzij – k'iche’
H
es guerrero. Ajch’ojinel ri Lu’.
Guerreros, pleitistas. Ajch’o’jab’.
Son conocidos los peleadores.
Koch’ob’otaj kiwach ri ajch’ojab’.
Guerrillero. Ajxik’a’y. Ahora ya no hay Ha formado. Uwokom. La municipalidad
guerrilleros. Kamik man k’o täj chik ha formado personas. Ri q’atb’al tzij
ri ajxik’a’y. uwokom winäq.
Guía. K’amb’äl no’j. Digo que te Habas. Jawux, kaxla’n kinäq’. Este
daré una guía. Kinb’ij kinya’ jun año sembré habas. Che we junab’
ak’amb’al no’j. xintïk jawux.
Güipil antiguo. Q’o’m. Mi hermana Hábil, persona activa. Sak’alik.
hace güipiles antiguos. Ri wanab’ Gaspar es hábil para este trabajo.
kub’an ri q’o’m. Sak’al ri Pal che we chak.
Güipil. Po’t. El güipil de la niña es Habitantes de Chichicastenango.
nuevo. K’ak’ ri upo’t ri ali. Maxib’. La ropa de los chichicastecos
es muy bella. Sib’aläj ütz katz’iyaq ri
Güisquil. Ch’ima, k’ix. El güisquil no aj Maxib’.
se desarrolla en la costa. Ri ch’ima
man kk’iy täj pa taq’aj. Hablar. Ch’awïk. El niño aprendió
h a b l a r. R i a k ’ a l x re t a ’ m a j
Gusano alambre. B’aqchiköp. El gusano
kach’awik.
de alambre arruina la milpa. Kub’an
k’äx chech ri ab’ïx ri b’aqchikop. Hace cinco años. Ojb’ir. Hace cinco
Gusano. Ikan, ixjut. El gusano se años que estuvimos con los de
reproduce en invierno. Ri ikan Chichicastenango. Ojb’ir xujpe kuk’
kepoq’an pa q’alaj. ri ajmaxib’.
Gusano. Xjut. El gusano se está Hace rato. Mer, mi’er, joq’taj. Te lo dije
comiendo la semilla del maíz. Ri hace ratos. Xinb’ij chi awech mer.
xjut kutïj rija’ ab’ïx. Hace tres años. Oxb’ir. Hace tres años
Gusanos quemadores. T’eqnel estaba vivo mi padre. Jetaq wa’ oxb’ir
choköp, t’eqenel ixju’t. Los gusanos k’asal na ri nutat.
quemadores alumbran de noche. Hace tres días. Oxijir. Hace tres días
Ri t’eqnel choköp k’o kiq’a’q que hablé con mi hijo. Oxjir xintzijon
chaq’ab’. ruk’ nuk’ojol.
Hace un año. Junab’ir. Hace un año
vine aquí. Junab’ir xinpe waral.
=
Hace un rato. Joq’täj, mer. Hace un rato 0
que se fueron. Joq’täj xeb’e b’ik.
201
Kaxlan Tzij – K'iche'
Hacer. B’anïk. Hicieron bien el trabajo. Ütz ub’anik ri chak xb’anik.
Hacha. Ikäj. El hacha cuesta caro. Paqal rajil ri ikäj.
Hagamos. Chqab’ana’. Hagamos nuestro trabajo. Chqab’ana ri qachak.
Hamaca. Ab’. La hamaca es nueva. K’ak’ ri ab’.
203
Kaxlan Tzij – K'iche'
hirviendo. Ri joch’ kpoq’owik. de hollín. Nojinäq ri ja chech ri
Historia, recuerdo. Natb’äl. La historia ab’a’q’.
sirve para conocer nuestro pasado. Hombre. Achi. El hombre es trabajador.
Ri natb’äl kpatanij chi qech chech Ajchak ri achi.
reta’maxik ri q’atinäq. Hombro. Teleb’. Vamos a cargarlo en
Historia. Ojer tzij. Mi abuela Juana el hombro. Keqeqaj löq pa uwi’ ri
sabe la historia. Ri wati’t Wa’n reta’m qatelob’.
ri ojer tzij. Honda de pita. Ik’yaq’b’äl, ikaq’. Se
Historia. Tzijom tzij, tzijob’elil. Cada reventó mi honda de pita. Xt’oqpin ri
uno de nosotros tiene su historia. wik’yaqb’äl.
Chqajujunal k’o qatzijom tzij. Hongo blanco (comestible). Q’otz,
Hoja de milpa. Tz’alik. Ya son saqk’im. El hongo asado es sabroso.
bastantes las hojas de la milpa, muy Je’lik ri q’otz are chi’ kab’olik.
pronto se podrán cortar. K’i chik ri Hongo comestible. Iköx, oköx. Los
uxaq ri ab’ïx, xäq jumpa’ kumaj chik hongos comestibles son ricos. Je’lik
kach’upik. katijow ri täq iköx.
Hoja de pino. Xaqchaj. El pino se usa
para las fiestas. Ri xaqchaj kkoj pa Hongo de color azul. Raqän xar. En
täq nim q’ij. el bosque crecen los hongos de color
azul. Pa ri k’achelaj e ko wi ri raqän
Hoja de roble. Tälub’. Las hojas de xar.
roble se usan para los baños del
temascal. Ri tälub’ are kkoj chech Hongo de San Juan. Q’atzu. La época
atinem pa täq ri tuj. del hongo de San Juan es en invierno.
Ri q’atzu, are q’älaj ri uq’ij.
Hoja para envolver tamalitos.
Q’ana’q’. En una hoja del árbol Hongo silvestre. Tziket. Solo mi madre
llamado q’anaq’ se envuelven los conoce en donde consigue los hongos
tamales. Ruk’ ri q’anaq’ kapisb’ëx silvestres. Ri nunan are’ reta’m
ri sub’. jawchi’ kurïq ri tziket.
Hojas de palma. Ramüx. En Semana Hora. Kajb’al, etab’al q’ij. Qué hora es
Santa las casas las adornan con hojas ahorita. Jas kajb’al chanim.
de palma. Pa awäs q’ij kkoj ri ramüx Horcón. Xa’t. Vayamos a buscar un
pa täq ja. horcón para la galera. Eqatzkuj jun
Hojas. Uxaq. Las hojas de la milpa es el qaxa’t che ri kb’al.
alimento del caballo. Ri uxaq ri ab’ïx Hormiga. Sänik. Las hormigas salen
3 are uwa ri kej. para el invierno. Ri sänik ke’el löq
Hollín. Ab’a’q. La casa está llena pa ri q’älaj.
204
Kaxlan Tzij – k'iche’
I
Hornilla de temascal. Imu’ch,
amu’ch. Para calentar la hornilla del
temascal se utiliza mucha braza. Che
umiq’asaxik ri amu’ch kkoj sib’aläj
rachaq’a’l q’aq’. Idea. No’jb’äl. Tienes muchas ideas.
Hospedaje, dormitorio. Warb’äl ja. Sib’aläj ano’jb’äl.
Cuando viajo a otros lados tengo que Identidad. B’antajik. No hay identidad,
pagar hospedaje. Are chi’ kinb’ek pa lo que haces. Man k’o täj ub’antajik,
jun tinamit chik kintoj ri nuwarb’äl ri kab’ano.
ja.
Idioma Maya, abuelo. Mam. El
Hoy. Kamik. Hoy comerán en el
idioma maya Mam se habla en
camino. Kamik kewa´ pa täq ri b’e.
Huehuetenango. Ri tzijob’äl Mam
Hoyo. Jül. El hoyo es profundo. Nim katzijob’äx pa Nab’ajül.
upam ri jül.
Idioma Maya, gentilicio. Jakalteko.
Hoz. Jos. El hoz se utiliza para cortar José es jakalteko. Aj Jakalteko ri
el trigo. Ri jos koksäx che ri q’atoj Xep.
triko.
Idioma Maya. Akateko. El idioma
Huehuetenango. Nab’ajül. En Akateko se habla parte de
Huehuetenango se habla el idioma Huehuetenango. Ri ch’ab’äl Akateko
Mam. Ri kitzijob’äl ri aj Nab’ajül kkitzijob’ej nik’aj pa Nab’ajul.
are ri Mam.
Idioma Maya. Awakateko. Mi
Hueso, delgado. B’aq. El cocinero compañero habla el Awakateko. Ri
preparó comida con mucho hueso. wachi’l kach’aw pa ri Awakateko.
Sib’aläj b’aq k’o ruk’ ri rakil xub’an
ri b’anäl wa. Idioma Maya. Chuj. ¿Sabes donde
se habla el idioma Chuj?. ¿Aweta’m
Huevo. Saqmo’l. Es bueno que el niño
jawije’ katzijob’äx wi ri tzijob’äl
se alimente con huevos. Ütz we kutïj
chuj?.
saqmo’l ri ak’lab’.
Huir. Amnajïk. El gato está huyendo. Idioma Maya. Ch’orti’. El idioma
Tajin kaminäj, ri m’es. Ch’orti’ es uno de los idiomas mayas.
Ri tzijob’äl Ch’orti’ jun chi kech ri
Huir. Animajïk. El niño huyó de su mayab’ tzijob’äl.
madre. Xanimaj ri ak’al chi uwäch
ri uchuch. Idioma Maya. Itza’. El idioma Itza’
se habla en una parte del Petén.
Humo. Sib’. Sale mucho humo del bus. Ri tzijobäl Itza’ kkikoj nik’aj pa ri
Sib’läj sib’ kel che ri ch’ich’. 0
tinamit Petén. 4
205
Kaxlan Tzij – K'iche'
Idioma Maya. Ixil. El idioma de Ana, Kaqchikel. Ri kaqchikel are’ kitzij ri
es el Ixil. Ri utzijob’äl ri Na’ are ri aj B’oko’.
Ixil. Idioma Maya. K’iche’. En nuestro
Idioma Maya. Kaqchikel. Los pueblo hablamos el idioma Maya
chimaltecos hablan el idioma Maya K’iche’. Pa qatinamit kujtzijön pa
0
5
206
Kaxlan Tzij – k'iche’
k’iche’ ch’ab’äl.
Idioma Maya. Mopan. EL Idioma Mopan es uno de los idiomas mayas. Ri tzijob’äl
Mopan jun chi kech ri mayab’ tzijob’äl.
Idioma Maya. Poqomam. Los hablantes del Poqomam tienen reunión. K’o
kich’ob’oj ri winäq ketzijonik pa tzijob’äl Poqomam.
208
Kaxlan Tzij – k'iche’
recogerlo la basura. Chtzakuj ri ütz rilik sutäq.
sik’b’äl mes. Instrumento, comida de animales.
Instrumento para recoger. Pak’b’äl. Echa’b’äl. Es muy grande la comida
Francisco usa la herramienta para de la vaca. Sib’aläj nim ri kechab’äl
recoger la tierra. Ri Si’s kuköj ri ri wakäx.
pak’b’äl che ujokik ri ulew. Intermediario. Q’axanel. Vamos,
Instrumento para sembrar. Tikb’äl. pues, a buscar un intermediario
El instrumento que usé para sembrar que nos ayude. Keqtzakuj b’a jun
habas, me lastimó. Ri tikb’äl xinkoj q’axanel kujuto’.
che ri jawix, xusok nuq’ab’. Intermitentes. Kachupchatik. Brillan
Instrumento para sentir. Nab’äl. El las estrellas. Kachupchät ri ch’umil.
instrumento para sentir sirve para Intestinos. Ixko’l. Me están doliendo
sentir cosas. Ri nab’al koksäx chech los intestinos. Tajin kaq’axow täq ri
ri una’ik jastäq. wixko’l.
Instrumento para tapar. Ch’uqb’äl. Investigador. Molonel eta’manïk. El
La tapadera de la olla es nueva. K’ak’ investigador está trabajando en la
ri ch’uqb’äl re b’oj. comunidad. Ri molonel eta’manik
Instrumento para tapiscar. Jach’b’äl. tajin kachakun pa ri kömon.
Uso mi instrumento para tapiscar. Invierno. Q’aläj. Ya viene el invierno.
Kinköj ri nujach’ab’äl chech ri Petnäq ri q'aläj.
jach’anik.
Invitado. Sik’italïk. Invitaron a Pedro
Instrumento para tejer. Chäko’y. Mi para la plática. Ri a Lu’ xsik’ïx che
abuela tiene un instrumento nuevo le tzijonïk.
para tejer. K’o jun k’ak uchäko’y rech
kem ri wati’t. Ir. B’e’ïk. Hoy iré a mi casa. Kamik na
kinb’e chi uwäch ri ja.
Instrumento para tejer. Kemb’äl. El
instrumento para tejer es de doña Izabal. Tz’eb’. En Izabal se localiza
Catalina. Ri kemb’äl rech ri nan un hermoso lago. Pa Tz’eb’ k’o jun
Talin. je’l laj cho.
Instrumento para tejer. Tz’ulub’. Este
J
instrumento para tejer está desde hace
mucho tiempo conmigo. We tz’ulub’
ri’ ojer chik k’o wuk’.
Instrumento para ver. Ilb’äl. Este
instrumento sirve para ver mejor las Jabón de coche. Q’eq xab’on. La gente 0
de antes usó mucho el jabón de coche. 8
cosas. Wa’ we Ilb’äl kpatanaj chech
209
Kaxlan Tzij – K'iche'
Xkikoj ri q’eq xab’on ri ojer winäq. Jocote. Q’inöm. Para fin de año hay
Jabón. Ch’ipaq, xab’on. Mi jabón jocotes. Are chi’ kak’is ri junab’ k’o
huele bastante bien. Je’lik uk’ok’al q’inum.
nuxab’on. Jornalero. Ajchiq’ij. Pedro trabaja de
Jalar. Je’k’ïk. Jalaron el árbol con un jornalero con su hermano. Chiq’ij
lazo. Xjek’ ri che ruk’ jun klob’. kachukün ri Lu’ ruk’ rätz.
Jalar. Jek’ïk. Estoy jalando mi lazo. Jornalero. Mokil, moskil. Ahora estoy
Tajin kinjek’ nuklob’. trabajando por jornal. Chanim ink’o
pa mokokil.
Jamás, nunca. Mawi, jumul taj,
mijumul. Nunca te hablaré. Mawi Jorobado. Q’usq’ïk, wuq’wïk. A Juan
katinch’ab’ej chik. le salió joroba. Xel uq’us ri a Xwan.
Jateado. Nutum, nuk’ïk. Dejé jateada José. Xep. José no aguantó vivir
la leña. Xinnuk’ kanöq ri si’. conmigo. Ri Xep man xuq’iy täj
xkanaj wuk’.
Jerónimo. Lo’n, xiro’n. Jerónimo ya
está viejo. Xarijob’ ri Lo’n. Joven. Ala. El joven está trabajando.
Tajin kachakün ri ala.
Jerónimo. Xiro’m. Jerónimo elabora
canastas en su casa. Ri Xiro’m kub’an Joyabaj. Xo’y. En Joyabaj en donde
chakach pa rachoch. compré mi faja. Pa Xo’y xinlöq ri
nupas.
Jícara. Mulül. Tomo atol en la jícara.
Kinqamuj ri joch’ pa ri mulül. Joyabateco. Aj Xo’y, Aj Xo’l ab’äj. Mi
tío es joyabateco. Aj Xo’y ri wikan.
Jilote. Och’. El zanate se comió el
jilote. Xtij ri och’ rumal ri ch’ok. Juan. Xwan. Juanito tiene un juguete
nuevo. K’o jun uk’ak’ retz’b’a’l, ri
210
Kaxlan Tzij – k'iche’
alaj a Xwan.
Juana. Wa’n. Juana está tomando atol. Ri Wa’n tajin kuqamuj ujoch’.
Juez. Q’ataltzij. Mi cuñado es juez. Ajq’atältzij ri nub’aluk.
Jugar. Etz’anïk. Todos los jóvenes juegan. Konojel ri alab’om ke’etz’anik.
Jugo. Uwa’l. El jugo del limón quita jun ch’ich’ kb’in tzalanik.
el dolor de estómago. Ri uwa’l ri Ladina. Xinu’l. La señora ladina está
limonëx kuresaj ri qaxow pam. aprendiendo nuestro idioma. Ri
Juguete. Etz’a’b’a’l. Los juguetes chuchu’ xinu’l tajin kareta’maj ri
están muy caros. Paqal rajil ri täq qatzij.
ri etz’ab’a’l. Ladino, español. Kaxla’n, mu’s. Marta
Juntar objetos. Kamulixik. Debes de aparenta ser ladina. kujaluj kaxla’n
reunir todos tus juguetes. Kamulij ixoq ri Ma’t.
ronojel ri awetz’b’a’l. Ladino. Mu’s, mo’s. Antonia se casó
Juntar. Kuchïk, nuk’ïk. Todos los días con un ladino. Xk’uli’ ruk’ jun mo’s
junto el fuego. Ronojel q’ij kinküch ri To’n.
ri q’aq’. Ladrar. Tiyo’nïk. Los perros ladran de
noche. Ketyo’n ri tz’i’ chaqab’.
L
Ladrón. Elaq’om. Eres un ladrón. Ät
elaq’om.
Lagartija. Ixpa’ch. La lagartija come
zacate. Kutij q’ayes ri ixpa’ch.
La huella de su pié. Retal raqän. Lagartija. Ni’j, xpa’ch. El niño le dio
Estamos siguiendo las huellas del una pedrada a la lagartija. Ri ak’al
hombre. Tajin kqaterne’j ri reta xuya’ jun ab’aj che le ni’j.
raqän le achi.
Lagartija. Xuku’ch, pa’ch. Le gusta
Labrado. Qolom, talom. La tabla está solearse la lagartija. Ri xuku’ch je’l
labrada de un lado. Qolom jun uperaj, kuna’ ri q’ij.
ri tz’alam.
Lagarto. Ayin. Es rica comer la carne
Labrado. Talom. La puerta está labrada. de lagarto. Je´l katijow uti’jolal ri
Talom ri uchi’ ja. ayin.
Ladeado, aralelo, diagonal. Tzalanïk. Laguna. Cho. Hay muchos peces en la 0
Esa camioneta corre ladeándose. Ri 9
laguna. K’o sib’aläj kär pa ri cho.
Lamer. Riq’ïk. La gata lame a sus crías. kka’yik, le rismal chij.
Ri me’s kuriq’ rij le ral. Lápiz, lapicero. Tz’ib’ab’äl. El lápiz
Lampiño. T’an upälaj. Soy lampiño. que usan los niños es de madera. Che’
T’an nupalaj. tz’ib’ab’äl kkikoj ri ak’alab’.
Lana de oveja. Rismal chij. La lana Largo y plano. Rab’arïk. Necesito un
de oveja es de color negro. Q’ëq’ palo largo y plano. Kinwaj jun che’
0
!
212
Kaxlan Tzij – k'iche’
rab’arïk.
Larva de mosca. Rachaq amlo. La larva de mosca se encuentra en la basura. Ri
rachaq amalo k’o pa täq mes.
Las esposas de los cofrades. Chuchuxelab’. Los cofrades reciben ayuda de sus
esposas. Ri chuchuxelab’ ketob’an kuk’ ri kichjilal.
M
de noche. Kaye’e’l löq chaq’ab’ ri täq
ch’umq’aq.
Lugar de origen, nuestra comunidad.
Qajuyub’äl. Mi lugar de origen es
Quetzaltenango. Ri nuqajuyub’äl Machacado. Wach’om. está machacado
are’ Xelju’. la alimentación de los chompipes.
Lugar donde se escucha, se pide, Wach’om ri kiwa ri no’s.
instrumentalización. Tab’äl. La Machacar. Puch’ïk. Ella está
pedida de la hija de mi hermano machacando la comida. Are’ kupuch’
mayor, es mañana. Chuwe’q kb’an ri ri rakil.
tab’al che ri umi’al ri watz.
Machete. Choyib’äl. La grama se corto
Lugar donde se hace o se regala. con el machete. Xachoy ri q’ayes ruk’
Sipb’äl. este regalo lo traje en donde ri choyib’äl.
se hace. We sipanik xink’am löq pa
ri sipab’äl. Macho. Ama’. Mi perro es macho.
Ama’ ri nutz’i’.
Lugar para quemar. Porb’äl. Francisco
llegó a hacer una ceremonia en el Madrastra. Chuchb’al. Mi madrastra
lugar para quemar. Xukojo’ ukotz’i’j es muy enojada. Sib’aläj k’a’n
ri Si’s, chi uwäch ri porb’äl. nuchuchb’al.
Lugar, recipiente. K’olb’äl. Cómo Madre, Mamá. Chuch, Nan. Estoy
me gusta este lugar. Je’l kinwil ri triste por mi mamá. Kinb’isön chech
k’olb’äl. ri nuchuch.
Luis, Luisa. Wich, wix. Luisa escribe Madruga. Sak’ajil. Hay que madrugar
sobre un papel amarillo. Ri Wich para arreglar la carretera. Rajawaxik
katz’ib’an chi uwäch ri jun q’an sak’ajil chech ub’anik rutzil ti nim
wuj. b’e.
Luna nueva. K’ak’ ik’. Hoy es luna Madrugada. Nim aq’ab’. Salimos de
nueva. Kamik k’ak’ ik’. madrugada. Kujelb’ik nim aq’ab’.
0 Luna, mes del año. Ik’. Hoy es luna Madrugador. Sak’aj. Mi papá madruga
% para ir al trabajo. sak’aj ri nutat,
nueva. K’ak’ ri ik’ kamik.
216
Kaxlan Tzij – k'iche’
chech b’enam pa chak. el maíz nuevo que cosechó Miguel.
Maduro, cocido. Chäq’. Ya se coció la Sib’aläj nim ri ixim ak’e’l xuyik ri
comida. Chäq’ chik ri wa. Kel.
Maestro (a) profesor. Ajtij. El maestro Maíz negro. Me’x ixim, xolo’p. La
regaña a los niños. Ri ajtij, kayajon tortilla negra es sabrosa. Ütz ktijowik
chi kech ri ak’alab’. ri lej me’x ixim.
Maestro. Tijonel. El maestro viene Maíz negro. Raxwa’ch, xolo’p. El maíz
lejos. Ri tijonel näj kpe wi. negro no lo siembran por aquí. Man
katij täj rax wa’ch waral.
Maguey . Ki. La pita se extrae del
maguey. Che ri ki kesäx ri k’äm. Maíz tostado. Pol. Hago atole del maíz
tostado. Kinb’an ri q’or rech pol.
Maíz blanco salpor. Saqpo’r ixim.
Sembré maíz blanco salpor, en este Maíz. Ixim. El pollo está comiendo
año. Xintïk saqpo’r ixim che we maíz. Kutij ixim ri äk’.
junab’. Mal de ojo. B’aqwäch, b’oq’ochaj,
Maíz medio seco. Ak’e’l. Fue bastante wawinäq. El recién nacido tiene mal
0
&
217
Kaxlan Tzij – K'iche'
de ojo. K’o b’aqwäch chech ri ne’.
Mal de orina. Q’anchül. Tengo mal de orina. K’o q’anchül chi wech.
Mal olor, mal sabor. Nin, xex.La comida tiene mal olor. Nin chik ri rikil.
Mal olor. Ch’ich’. La cabra tiene mal olor. Ch’ich’ ri k’isik’.
Mal trato, crítica. Yoq’oj. Las críticas Mandado. Tajkil. Envié el mandado
que me hicieron me sirven para con el niño. Xintäqb’ik ri tajkil chech
mejorar. Ri yoq’oj xb’an chi wech, ri ak’al.
kinuto’ che usuk’maxik wib’. Mandar. Taqanïk. El mandato de los
Maldad. Itzelal. La maldad no deja ancestros es que debemos de respetar
nada bueno. Man k’o ta kuya ri la tierra. Ri taqanïk kech qati’t qamam
itzelal. are qaloq’oq’ej ri ulew.
Maldecir. Itzelaxïk. No es bueno Mandatario. Taqanel. Lo que dice el
maldecir a una persona. Man utzataj mandatario, es lo que se hace. Le
kitzeläx jun winäq. kub’ij ri taqanel are; kb’anik.
Malvado, mal hechor. B’anäl k’äx. Mandato. Pixab’. El mandato de la
Diego es una persona malvada. autoridad se da a conocer. Ri upixab’
B’anäl k’äx, ri Te’k. le q’atb’äl tzij kiya’ ub’ixik.
Mamá. Nan, chuch. Mi madre está Manejar. B’insaxïk, tujïk. Ana maneja
enferma. Yab’ ri nunan. su carro. Kub’inisaj uch’ich’ ri Na’.
Mamar. Tu’nïk. Los gatitos maman Mano derecha. Wikaq’ab’. Hacia mi
todo el día. Ketu’nik ronojel q’ij ri mano derecha está la dirección de la
alaj täq me’s. costa. Pa nuwikaq’ab’ kkanaj wi ri
ukolomal taq’aj.
Mañana. Chuwe’q. Mañana te comento
qué fue lo que pensé. Kintzijob’ej chi Mano. Q’ab’. El bebé le duelen las
awe chwe’q jas xinchomaj. manos. Kq’axow ri uq’ab’ ri ne’.
Manantial. B’ulb’u’x. ¿Haz visto el Manojo de leña, Una brazada de leña.
manantial que nace en la montaña?. Junk’ale’n. Véndeme el manojo de
¿Awilom ri b’ulb’u’x kak’i y löq pa leña que llevas. Chak’iyij chi we ri
ri juyub’?. juk’alen si’ awuk’a’m.
Manchas en la piel. Salpi’ch. Tengo Manojo. Jutz’ob’aj, juyetaj. Compré
manchas manchas en mi brazo. K’o un manojo de ajo. Xinloq’ jutz’ob’aj
0 sib’aläj salpi’ch’ chech ri nuq’ab’. anxux.
/
manosear. Chaq’anïk. La señorita petnäq wi.
manoseo mi comida. Xuchäq nuwa’ Marimba. Q’ojom. Me gusta la
ri ali. marimba. Ütz kinta’ ri q’ojom.
Manso. K’a'n taj. El perro es muy Marimbista. Ajq’ojom. El muchacho
manso. Man k’a'n taj ri tz’e’. Diego es marimbista. Ajq’ojom ri
Manteca. Manteka’, tzakom q’anal. La a Te´k.
comida está hecha con manteca. Ri Marinero. Ajpolo. Tú trabajo es
rakil b’anom ruk’ manteka’. marinero. Ajpolo ri a chak.
Manuel (a). Wel. Manuel está en el Mariposa. Pepe, Penpen. A los
cursillo. Ri Wel k’o pa tijonik. pequeños les gusta jugar con las
Manzana. Mansa’n, mäsa’n. Como mariposas. Ri alaj täq ak’alab’ je’l
manzana. Kintij mäsa’n. kkina’ etz’anem kuk’ ri pepe.
Manzanilla. Kaxla’n q’inum, mansnilo. Marrano. Aq. El marrano es gordo.
la manzanilla es dulce. Ki’ ri kaxla’n Chom ri aq.
q’inum. Martillar. B’ajixïk. Matillaron bien la
Mapa. Wachb’äl Amaq’. Nuestro silla. Ri tem xb’an ütz ub’ajixik.
municipio aparece dentro del mapa. Martillo. B’ajib’äl. Utilizo el martillo
Ri uq’ab’ qatinamit k’o chi upam ri para clavar la silla. Kinköj ri b’ajib’äl
wachb’äl Amaq’. chech ub’ajixik ri tem.
Máquina de escribir. Ch’ich’ Más pequeño. Much’mul. El collar de
tz’ib’ab’äl (Neol.). Compré una la muchacha es pequeño. Much’mu’l
máquina de escribir. Xinloq’ jun uchachal ri ali.
ch’ich’ tz’ib’ab’äl.
Masa de maíz. Q’or. Ella hace tortillas
Maravilloso. Mayb’äl, kamajem. El con la masa. Kub’an ulej ruk’ le
día es maravilloso. Sib’läj mayb’äl q’or.
ri q’ij.
Mascar. Kach’katïk, kach’unïk. Estás
Marchitar. B’uyunïk, tilojïk, pulpub’ïk. mascado conmigo. katkachkat wuk’.
Se marchitó la flor. Ri kotz’i’j
xb’ulujik. Máscara. K’oj. Tu máscara no se ve
bien. Man ütz täj kka’y ri ak’oj.
Marcos. Kux. Mi hermano se llama
Marcos. Kux ub’i’ ri wachal. Masculino. Achixel. Los hombres son
de género masculino. Achixel kab’ïx
Marimba de tecomates. Tzuq’ojom. La chi kech ri achi’ab’.
música de la marimba de tecomates
nos recuerda nuestro origen. Ri Mata. Jüwi’. La mata de hierba mora 0
tzuq’ojom kuna’tisaj chi qe jawje’ uj se murió. Xkäm ri jüwi’ imu’t. (
219
Kaxlan Tzij – K'iche'
Matanza. Kamsanem. Hemos sufrido uximik uwi’ ri käb’al.
mucho por las matanzas de los años Media luna. Nik’aj ik’. Solamente
pasados. Ri kamsanem xb’antäj ojer, vemos media luna. Xäq xuwi keqil
k’äx xub’an chi qech. pa nik’aj ik’.
Matraca. K’ark’ar, jarjar. En Semana Medicina. Kunab’äl. Tomé la medicina.
Santa tocan las matracas. Pa awasq’ij Xinqamuj ri kunab’äl.
kb’an ri k’ark’ar.
Medido. Q’atatäl. Están medidas
Matriz. Uchuch pamaj. La señora las horas para la fiesta. Q’atatäl ri
fue con el médico porque le duele kajb’äl rech ri nimaq’ij.
la matriz. Ri ixoq b’enäq ruk’ ri
ajkun rumal che kq’axow ri uchuch Medio blanco. Saqsoj. La casa es de
pamaj. color medio Blanco. Saqsöj ukayib’äl
ri ja.
Mayas. Mayab’. Somos mayas.
Ujmayab’. Medio día. Nik’aj q’ij. A medio día
comenzó a llover. Pa nik’aj q’ij
Mayordomo. Ajpatan. José, es uno xumajij ri jäb’.
de los mayordomos de la iglesia. Ri
Xep, jun chi kech ri ajpatan rech ri Medio rojo, rojizo. Kaqkoj. Mi ropa
tyox ja. es de color medio rojo. Kaqkoj ri
watz’yaq.
Mazo. Q’osb’äl. El mazo es de ciprés.
Ri q’osb’äl rech k’isis. Medir. Etanïk. Están midiendo el
pedazo de terreno. Tajin ketäx ri
Mazorca amarilla. Q’anjal. Las ch’aqap ulew.
tortillas de la mazorca amarilla son
sabrosas. Sib’läj ütz ri q’an lej. Médula. Upamb’aq. Amarillo es el
color de la médula. ‘Qän uwäch ri
Mazorca incompleta. Takta’l. La upamb’aq.
mazorca incompleta es porque la
tierra no es fértil. Ri takta’l kelik Membrillo. Amprino. El membrillo
rumal chi man k’o täj uchuq’ab’ ri es muy ácido. Sib’läj ch’am ri
ulew. amprino.
Mazorca. Jäl. La mazorca se está Meneador, molinillo. Tukub’äl. El
pudriendo. Tajin kq’ayir ri jäl. meneador del atol está hecho del
árbol de cerezo. Ri tukub’äl rech q’or
Mecapal. Patän. Me compré un mecapal esam che ri k’ixk’ob’al.
nuevo. Xinloq’ jun k’ak’ patän.
Mensajero. Taqonel. Envié con un
Mecate, cheche. Ch’iyu’t. El mecate mensajero a preguntarte si vienes
0 sirve para amarrar el techo de la hoy. Xintaq b’ik jun taqonel che
) galera. Ri ch’iyu’t kapatnaj che uta’ik we katpe kamik.
220
Kaxlan Tzij – k'iche’
Menstruación. Retal ik’. Cuando tengo Milpa. Ab’ïx. Está cargada la milpa.
menstruación me duele la cabeza. K’o reqa’n ri ab’ïx.
Are chi’ k’o ri retal ik’ kq’axöw Ministerio público. Q’atb’altzij
nujolom. tinamit. El Ministerio Público está en
Mentiroso. B’anäl tzij. Jerónimo es un el pueblo. Ri Q’atb’altzij Tinamital
mentiroso. B’anäl tzij ri Xiro’m. k’o pa tinamit.
Mentiroso. Jo’s, b’anäl tzij. Eres un Ministro. Uq’ab’ ajpopil Neol. El
mentiroso. Xäq ät jos. ministro vino aquí. Ri uq’ab’ ajpopil
Mercado. K’ayib’äl. Mi mamá se xpe waral.
fue al mercado. Ri nunan xe’b’e pa Minusválido, tunco. T’un. La
k’ayb’äl. minusválida realiza sus tareas con
Mero. Qäs. Pedro es mero hijo de la los pies. Kub’an ri uchak ri t’un ali
señora Sebastiana. Ri nan Po’x qäs ruk’ raqan.
ral ri, ri Lu’. Mío (a). Wech. El pañuelo blanco que
Mesa. Mexa. Se arruinó la mesa. está en el cuarto, es mío. Wech ri su’t
Xub’an k’äx ri mexa. säq uwäch k’o pa ri upam ri ja.
Mesero. Jachäl wa. El mesero realiza su Mirando, observando, viendo.
trabajo. Kub’an uchak ri jachäl wa. Ka’yem. Estas mirando. Tajin kab’an
ri ka’yem.
Mesoamérica. Ab’ya yala. El territorio
de los mesoaméricanos. Ri kulewal ri Mirar. lïk. Ellos vinieron para mirarte.
aj Ab’ya yala. Are’ xepe chech awilik.
Meter. Nimïk. Hay que meter muchos Mírelo. Chwila’. Mire que hay dentro
carros al garaje. Chanima’ kanöq ri del cuarto. Chwila’ jas ri k’o pa ja.
ch’ich’ pa ri k’olib’äl. Mirón. Tzu’unel. Hay un hombre mirón
Mezclar. Yujïk. Tienes que mezclar bien que me persigue. k’o jun achi tzu’nel,
el frijol con el chipilín. Na’l kayuj ri nuterne’m.
kinäq’ ruk’ ri much’. Moco. Tza’maj. Cuando tengo catarro
Mezquino. Pixnak’. Manuel tiene me fluye mucho moco. Are chi’
mezquinos en los pies y en las manos. kinlok’a chech ri öj, kpe ri tza’maj.
Chi rij uq’ab’ uraqän ri wel, e k’o Modelar. B’atanïk. Modelaron con tu
pixnak’. ropa. Xeb’atan ruk’ ri awatz’yaq.
Micaela. Ke’l. Micaela tiene dos hijos. Modista. Atz’yaqnel. Nicolás aprendió
Ri Ke’l k’o ka’ib’ ral. a ser modista. Ri Kuläx xreta’maj
Miguel. Kel. Miguel es buena persona. ub’anïk atz’yaqnem. !
=
Sib’aläj ütz winäq ri Kel. Moho. Pus. La comida tiene moho. K’o
221
Kaxlan Tzij – K'iche'
pus che ri wa. atinab’äl.
Mojado. Ch’aqalik. Mi ropa ya está Moneda. Ch’ich’ pwaq (Neol.). La
mojada. Ch’aqal chik ri watz’yaq. moneda está perdiendo su valor. Tajin
Mojado. Ch’aqasam. Mojado estaba la ktzaq rajil ri ch’ich’ pwaq.
ropa. Ch’aqasam kanöq ri atz’yaq. Mono, mico. K’oy. Los monos no me
Moler. Jok’ïk. Estoy moliendo la pepita gustan. Man ütz täj kinwil ri täq
del chilacayote. Tajin Kinjok’ ri k’oy.
ub’aq’ le q’oq’. Monte, zacate. Q’ayes. En la casa de
Moler. Ke’xïk. Molieron mis frijoles. Florentina creció el monte. Xk’iy ri
Xke’x ri nukinäq’. q’ayes pa rachoch ri Plo’r.
Molido. Jok’om. Molí el trigo para Monumento. Tz’aq natab’äl. Hicieron
hacer tortillas. Xinjok’ ri triko che un monumento al hombre por su
ub’anik lej. importancia. Xb’an jun tz’aq natab’äl
che ri jun nim achi’.
Molinillo de chile. Q’utb’äl ik. Se
quemó el molinillo de chile. Ri Mora. Tukan. Las moras se encuentran
q’utb’äl ik xk’atik. en los barrancos. Ri tukan pa täq
siwan kariqitaj wi.
Molinillo. Mulni’y, q’utb’äl ik. De
madera es el molinillo. Che’ ri Morales (apellido). Su’y. Tomás
mulini’y. Morales viene de muy lejos. Ri Mäx
Su’y näj kel wi.
Molinillo. Q’uchb’äl. Molinillo del
chile es de piedra. Ab’aj ri q’uchb’äl Morder. Ti’ïk. La culebra que estaba en
ik. la leña me mordió. Xinuti’ jun kumätz
k’o pa ri si’.
Molino. Moli’n, keb’äl. El molino Morder. Ti’onem. Los perros están
está en la vecindad. Ri moli’n k’o pa ladrando al caballo. Ri tz’i’ tajin
nuk’ulb’ät. kekitya’, ri kej.
Molleja. Patzki’y. A Santos le gusta Mordida. Katzem, tyo’nem. Me mordió
comer las mollejas. Ri Sa’n ütz kuna’ el perro. Xnukatzij ri tz’i’.
utijik, ri patzki’y.
Morfema que indica profesión o
Mollera. Räla’. Se cortó la mollera. gentilicio, Cohete de vara. Aj. Todos
Xusok ri uräla’. los cohetes de varas son explosivos.
Momostenango. Chi’uwi’ tz’aq Ronojel ri aj kepoq’ik.
(Chwitz’aq). Allá por Momostenango Morir. Kamïk. Murió la mujer. Ri ixoq
! hay excelentes baños termales. Jela’ xkämik.
1 pa Chi’uwi’ tz’aq k’o j’el täq maq’in Morral. Chim. Tu morral es de color
222
Kaxlan Tzij – k'iche’
blanco y negro. Q’ëq chi’l säq kka’y Muchedumbre, grupo. Jumulaj, jun
ri achim. mulaj. El grupo de personas gritaron
Mortal. Kamel. La verdolaga es mortal fuertemente. Jumulaj winäq xekirïq
para la milpa. Kamel ri xmarma’q kichi’.
che ri ab’ïx. Mucho respeto. Moch’och’em. Debes
Mosca. Amlo. Las moscas están de respetar a tú mamá. Chatmach’och’
reproduciéndose. Tajin kepoq’an ri chi uwäch ri achuch.
amlo. Mucho. Sib’laj. Me gusta mucho mi
Mosquito. Üs. Los mosquitos están trabajo. Sib’läj ütz kinwil ri nuchak.
picando al caballo. Ri üs tzöp le kej. Muchos árboles. K’i che’. La gente
Mostaza. Martänsa. La mostaza cortó muchos árboles. K’i che’
está botando la milpa. Ri martänsa xekichoy ri winaqib’.
kuqasaj ri ab’ïx. Mudo. Mem. El hombre es mudo. Mem
Mostrador. K’utb’äl. Me gusta el ri achi.
mostrador. Ütz kinwil ri k’utb’äl. Muela. Ka’. Me duele mucho la muela
Motocicleta. Kejb’äl ch’ich’. Felipe superior. Kq’axow ri nuka’ ajsik.
vendió su motocicleta. Ri Pe’l Muerde. Ktyo’nik. El perro muerde. Ri
xuk’ayij ri ukejb’äl ch’ich’. tz’i’ katyo’nik.
Mover la cola (animal). Sotosa’. El Mugre. Peq. Tienen mucha mugre tus
perro mueve la cola para espantar manos. Sib’aläj peq ri aq’ab’.
las moscas. Kusotosa’ ri uje’ che le
Mugroso. Pe’j, tz’il. Ya se ve mugroso
amalo ri tz’i’.
el güipil de Sebastiana. Pe’j riltajik
Mover liquido. Kachuq’chutik. Se ri upo’t ri Po’x.
mueve el líquido en tu estómago. Mujer. Ixoq. La mujer se encuentra en
Kachuq’chüt ri ja’ chi apam. la casa. Karaqitaj ri ixoq chi uwäch
Mover. Silob’axïk. No muevan la silla. ja.
Man kisilob’isaj täj ri tem. Mula. Kowïläj kej. La mula es más
Movimiento. Lalatïk. La nube se mueve fuerte que el caballo. Ri kowïläj kej
en el aire. Klalat ri sutz’ pa kaj. sib’aläj ko na chi uwäch ri kej.
Muchacha. Ali. La muchacha esta M u l t i p l i c a c i ó n , c re c i m i e n t o .
cantando. Tajin kab’ixon ri ali. K’iyirsanem. Mi negocio está
multiplicando. Tajin kk’iy ri nuk’ay.
Muchachos. Alab’om. Los muchachos
están paseando. Tajin kewa’kat ri Multiplicarse. Poq’itajem. Los
pollos de Manuela se multiplicaron. !
alab’om. 2
Xepoq’an räk’ ri Wel.
223
Kaxlan Tzij – K'iche'
Mundo. Uwächulew. En el mundo hay Tak’tik ri ak’ojol.
muchas guerras. Pa ri uwachulew k’o Muy bien. Ja’e, ütz ri. Está bien lo
sib’aläj ch’o’jinïk. haré le dije. Ja’e kinb’an na xincha’
Mundo. Wachulew. Es muy grade el chech.
mundo. Nim nim we uwäch ulew. Muy gordo. Jusanaj, sanasïk, chom
Muñeca. Ala’s. La niñita juega con chom. El cerdo ya está muy gordo.
la muñeca. Ketz’an ri alaj ali ruk’ Jusanaj chik ri aq.
ri ala’s. Muy gordo. Sansïk. Diego es un
Municipalidad, héroe. Q’alpul. En hombre muy gordo. Ri a Te’k jun
las municipalidades ancestrales sansik achi.
solamente los ancianos dirigían. Pa
ojer q’aul xäq xuwi ri nim winäq
N
kek’ujik’.
Murciélago. Sotz’. El murciélago
chupa la sangre del animal por la
noche. Ri sotz’ kutïj ukik’el ri awaj
chaq’ab’. Naciones Unidas. Junamil Amaq’. La
máxima autoridad son las Naciones
Muro, construcción. Tz’aq. El muro se Unidas. Ri nim q’atb’al tzij are’ ri
mueve y se está cayendo. Kasolob’ ri Junamil Amaq’.
tz’aq xuquje’ tajin katzaq löq.
Nadar. Muxanïk. Me voy a nadar.
Músculo. Ti’jol. Cuando se ejercita el kinb’e pa muxanik.
músculo, éste se pone tenso. Ri ti’jol
kub’an k’o are’ chi’ kb’an sak’alik Nahualá. Nawal Ja’. Nací en Nahuala.
chech. Pa Nawal ja’ xinalexik.
Músculos, cuerpo. Ch’akul. Te Nance. Tapa’l,. Cuando el nance no
duele todo el cuerpo. Kq’axow ri se lava, hace mucho daño. Ri töpa’l
ach’akul. kub’an ri k’äx we man ch’ajom taj.
Musgo, óxido. Q’ux. Se oxidó el clavo. Naranja. Alanxäx, rna’j. La gente
Xq’uxer ri klawix. come naranjas. Kakitij alanxäx ri
Música Maya. K’alalwachche’. Haz winäq.
escuchado la música maya. La atom Nariz. Tza’m. Cómo me gusta la
jas kel ri b’ïx k’alalwachche’. nariz de mi compañera. Konwan ütz
Músico. Q’ojomanel. Mi padre es kinwïlo ri utza’m ri nuk’ulaj.
músico. Ajq’ojom, ri nutat. Nativo del lugar. Ajwaral. Don Marcos
!
3 Muy alto. Tak’tïk. Tu hijo es muy alto. es nativo de este lugar. Ajwaral ri
tata’ Kux.
224
Kaxlan Tzij – k'iche’
Náusea. Muluw k’u’x. Tengo náuseas. Nido. Sok. El cuervo dejó un pichón
K’o muluw k’u’x chi wech. en su nido. Uya’om kanöq jun ral pa
Nawal del aire (rajaw ri kaqiq’). Iq’ usok ri joj.
B’alam. El Pop Wuj habla a cerca de Nieta (o). Imam. Tengo muchas
Iq’ B’alam. RI Popol Wuj kutzijob’ej nietecitas. Ek’o k’i alaj täq wimam.
rij ri Iq’ B’alam. Nieve. Saqtew. La nieve quemó la
Naylon. Nay, nayl. El naylon no se siembra. Ri saqtew xuk’at ri tiko’n.
pudre. Ri nay man kaq’ay täj. Niña (o). Ak’al. El niño llora. Koq’ ri
Neblina. Japalik sutz’. Hubo mucha ak’al.
neblina el día de ayer. Sib’aläj japalik Niñera. Chajil ak’al, ilol ak’al. La
sutz’ iwir. niñera no llegó hoy al trabajo. Ma
Necesario. Rajwaxik. Es necesario xopän ta pa uchak ri chajil ak’al.
que aprendamos palabras nuevas. Nixtamal. Tzi. Se debe de llevar el
Che rajwaxik wi keq qeta’maj k’ak nixtamal al molino. Ri tz’i rajwaxik
täq tzij. kya’ik pa ke’b’äl.
Negro. Q’ëq. Antonio tiene el cabello
de color negro. Q’ëq uwi’ ri a Tun. No es así. Je’ taj. No es así, como lo
dije. Man je’ taj pacha’ xinb’ij.
Negrura. Q’eqal. Su negrura la silla.
Ri uq’eq’al ri tem.
Neologismo. K’ak’ tzij. Necesitamos
usar nuevas palabras en el idioma.
Rajwaxik kqakoj k’ak’ täq tzij.
!
4
225
Kaxlan Tzij – K'iche'
No se. Janik’, nik’, weta’m taj. No se, no conozco. Janik’ man kinch’ob’ taj
uwäch.
No te ríes. Katze’en taj. ¿Por qué no te ríes?. Jas che man kattze’n täj.
No tengas miedo. Maxe’j awib’, ma xi’j awib’. No tengas miedo de los perros.
Ma xi’j awib’ chi kech ri tz’i’.
Noche. Chaq’ab’. Aquí en la noche numam xkämik are täq k’o jumuch’
hace mucho frío. Waral sib’aläj lajuj ujunab’.
kub’an ri tew chaq’ab’. Nube. Sutz’. La nube nos protege del
Nochebuena, (Nacimiento del Niño calor del sol. Ri sutz’ kujuto’ che ri
Jesús). Alaxb’äl. Cuando llega la uq’aq’al q’ij.
nochebuena nos alegramos mucho. Nublado. Muqul, qu’m, q’eqmu’j. El
Sib’aläj kujki’kotik chi kopan ri día está nublado. Muqul ri q’ij.
alixb’äl.
Nublado. Q’eqmuj. Hoy amaneció
Nombre de lugar (monte). Chojojche’. nublado. Q’eqmuj kamik.
Domingo es de un lugar que se llama
Chojojche’. Ajchojojche’ ri a Ku’. Nudo de árbol. Kutz. La rama tiene
nudos. Ütz ub’anom uq’ab’ ri che’.
Nombre de mujer. Ixchel. Mi hermano
menor tiene una hija se llama Ixchel. Nudo. T’or. Dejas bien hecho el nudo.
Ixchel ub’i’ rumi’al ri nuchaq’. K’o kab’an kanöq ri t’or.
Nombre propio. Tukelal b’i’aj. Nuera. Alib’ätz. La nuera trabaja.
Jerónimo es un nombre propio. Xro’m Kachakün ri alib’ätz.
are’ jun tukelal b’i’aj. Nuestra construcción. Qatz’aq.
Nombre. B’i’aj. Cuáles son los nombres Nuestra construcción está quedando
de las personas. Jas kib’i ri winäq. bien. Ütz tajin kkanaj, ri qatz’aq.
Nopal. Machiti’, nochiti’. El nopal tiene Nuestra convocación. Qasik’ixïk.
espinas. K’o uk’ixol ri machiti’. Convoquémonos. Qasik’ij qib’.
Noveno. Ub’elej. El noveno día Nuestra formación. Qab’it. Nuestra
es cuando haremos la oración en formación fue hecha por el Creador
memoria del difunto. Pa ub’elej y Hacedor. Are ri nimaläj qajaw
q’ij kqab’an ri ch’ab’äl pa uwi’ ri xb’anow ri qab’it.
kamnäq. Nuestra gente. Qawinaq. Mucha
! Noventa. Jumuch’ lajuj. Mi abuelo de nuestra gente está en la capital.
5 murió cuando tenía noventa años. Ri K’i qawinaq e k’o pa täq pa nim
tinamit. naturales?. ¿Aweta’m jas ri kömon
Nuestro cargo, nuestro puesto. ajilab’äl?.
Qeqele’n. Manuel tiene un cargo
O
importante. Ri Wel k’o nim reqle’m.
Nuestro compañero, amigo. Qachi’l.
Nuestro compañero ya va en camino.
Ri qachi’l b’neäq chik pa b’e.
Nuestro creador. Qajaw. Debemos Obedecer. Kojonïk. Mi hijo obedece
honrar al Creador. Rajwaxik keqya’ lo que le digo. Ri wal kkojon che ri
uq’ij ri qajaw. kinb’ij chech.
Nuestro maíz. Qaxim. Nuestro maíz Obeso exagerado. Ponopïk. Domingo es
se está apolillando. Le qaximal tajin obeso exagerado. Ponopik ri a Ku’.
kchikopirik. Objeto para sentarse. T’uyb’äl. Aquí
Nuestro. Qech. La casa es nuestra. te puedes sentar para que no te canses.
Qech ri ja. K’o jun at’uyb’äl chi’ rech man
katkos täj.
Nueve linares. Kaweq. Nació en Nueve
Linares. Xaläx pa ri Kaweq. Obligado. Ch’ijom. Siempre me obligas
a hacer lo que no me gusta. Amaq’el
Nueve veces. B’elejeb’ mul. Necesitas kinkich’ij chech ub’anik ri man kaqaj
darle vuelta nueve veces a tú juguete. ta chi nuwäch.
Rajwaxik kasutij b’elejeb’ mul ri
awetz’b’a’l. Obsequio. Sipanïk. El regalo que le
dieron le cayó bien. Ri sipanik xya’ik
Nueve. B’elejeb’. La perra tiene nueve chech ütz xqaj chi uwäch.
cachorros. E k’o b’elejeb’ ral ri
tz’i’. ObstáculoInstrumento para no dejar
pasar. Q’atb’äl. Puse un obstáculo
Nuevo. K’ak’. Mi casa es nueva. K’ak’ en el camino. Xkoj jun q’atb’äl che
ri wachoch. we b’e.
Numeración. Ajilab’alil (Neol). El Ocaso. B’enaqilal, xq’eqal. El ocaso es
conteo de la numeración maya es bello. Je’l ri jun b’eq’ilal.
infinito. Man k’ o täj uk’isik ri mayab’
ajilab’älil. Occidente. Uqajb’äl q’ij.
Quetzaltenango se localiza al
Número. Ajilab’äl. ¿Cuántos números occidente del país. Ri nim tinamit
me dijiste?. ¿Jumpa’ ajilab’äl xab’ij rech Xelju’ k’o pa uqajb’äl q’ij.
chi wech?.
Oceanía. Sepk’ipul. Hay otro que se
Números naturales. Komön ajilab’äl !
llama Oceanía. K’o na jun chik ub’i 6
(Neol). ¿Sabes cuales son los números Sepk’ipul.
227
Kaxlan Tzij – K'iche'
Ochenta. Jumuch’. Tengo ochenta Ocupado. Latz' wäch. El trabajador está
años. Jumuch’ ri nujunab’. ocupado. Latz’ uwäch ri ajchak.
Ochenta. Kajk’al, jumuch’. Hace Odio. Kachkat, kachkatem, ti’tatem.
ochenta años que murió mi abuelo. Cómo te odia. Kkachkät kuna’ chi
Xkajk’al junab’ xkäm ri numam. awe.
Ocho. Wajxaqib’. Yo nací en un día Oficio, costumbre. Patan. Mi abuelita
ocho B’atz. Xinalex pa jun q’ij ub’i’ todavía hace oficios. Ri wati’t kub’an
wajxaqib’ No’j. na ri upatan.
Ochocientos. Kaq’o’, lajmuch’. Debo Ofrecemos. Qachi’j. Estamos
ochocientos tablas de madera. Nuk’as ofreciendo descanso a nuestra
kaq’o’ tz’alam. familia. Tajin qachi’j uxlanem chi ke
Octágono. Wajxaqtzamtzelaj. En la ri qachalal.
escuela están enseñando la utilidad Ofrecer. Tzujïk, jsuxïk, chi’jïk. Le
del octágono. Pa tijo’b’äl tajin kk’utik ofrezco mi sangre al enfermo para la
jas kupatnij ri wajxaqtzamtzelaj. transfusión. Kintzuj ri nukik’el che ri
Octavo. Uwajxaq. Es la octava vez que iwab’ rech koksäx chech.
les digo que nos es buenos que se Ofrendar. Tojnïk. Mañana iremos
estén peleando. Uwajxaq mul kinb’ij al cerro a presentar una ofrenda.
che man ütz täj kich’ay iwib’. Chwe’q kuje’ pa juyub’ che uya’ik
Octogésimo. Ukajk’al. Mi padre tiene jun qatojnik.
ya octogésimo año. Ri nutat are’
ukajk’al ujunab’ chik.
!
7
228
Kaxlan Tzij – k'iche’
Oído. Xikinaj. Me están doliendo los oídos. Kaq’axow ri nuxikin.
Ojo. B’aq’wach, b’oqochaj. El perro se quedó ciego. Xpotz’ar ri ub’aqwäch ri
tz’i’.
Oler. Siqïk. Estoy oliendo el tamal quemado. Kinsiq ri k’atnäq wa.
P
Pache sin carne. Tumi’n. Se enfriaron
Pajón. K’ïm. Cortan el pajón. Kiq’at
ri k’im.
Pala. Jokb’äl ulew. Necesito la pala.
Kinköj ri jokob’äl ulew.
los paches sin carne. Xejorob’ ri Palabra que denota progresivo.
tumi’n. Tajin. Estoy comiendo. Tajin kintij
Padrastro. Tatb’äl. Mi padrastro me ri nuwa.
pega mucho. Ri nutatb’al sib’läj Palabra. Tzij. Las palabras que estoy
kinuch’ayo. diciendo son verdaderas. Ri tzij tajin
Pagar. Tojïk. Todos los días me pagan mi kinb’ij are saqläj tzij.
trabajo. Ronojel q’ij ktoj ri nuchak. Palangana. Tzma, pak. La palangana
País. Amaq’. Me gusta el país. Ütz debe de estar solamente en el lavadero.
! kinwil ri amaq’. Ri tzma xäq xuwi pa ch’ajonb’äl
9 kak’oji’ wi.
230
Kaxlan Tzij – k'iche’
Pálido. Saqpa’l, saqpe’r. La señorita Palo de matasanos. Ajache’. El niño
tiene la cara muy pálida. Saqpa’l vende frutas de matasanos. Kuk’ayij
uwäch ri ali. uwäch ajache’ ri ak’al.
Pálido. Saqtub’, aq tub’i’l. Los Palo volador. Kajche’. Los hombres
extranjeros son pálidos. Esaqtub’ ri suben al palo volador. Ri achijab’ ke
winäq ajch’aqäp ja’. paqi’ pa kajche’.
Palma. Tut. La palma de Utiliza para Paloma. Plamux. Las palomas son
muchas cosas. Ritut k’i kokisäx. blancas. Säq rij ri plamux.
Palo amarillo. Q’anpur che’. Hizo un Palpitar. Ktenowik. Me palpita el
banco del palo amarillo. Xub’an jun corazón. Ktenow ri wanima’.
utem rech q’anpu’r che’. Paludismo. Raxtew. En la costa me
Palo con curva. Ch’ok’ochik. contagié de paludismo en la costa.
Alcánzame el palo con curva. Xinrïq raxtew pa taq’aj.
Chq’axej löq chi wech ri ch’okochik
che’.
!
0
231
Kaxlan Tzij – K'iche'
Pan. Kaxla’n wa. El pan subió de precio. Ri kaxla’n wa xpaqi’ rajil.
Panal. Aqaj. La miel del panal es dulce. Ki’ ri ukab’ ri aqaj.
Pañales. To’q, mäxta’t. El niño todavía usa pañales. Ri ak’al kuköj na ri to’q.
Pandeado. Luklub’inäq, lot’lik, pek’arnäq. Se pandeo la tabla. Xpek’är ri
234
Kaxlan Tzij – k'iche’
tienes malos pensamientos?. Jas che perezoso para el trabajo. Saq’or che
k’o itzel täq achomab’äl?. ri uchak ri achi.
Pensar,. Chomanïk. La señorita piensa perforado. Teq’tob’inäq. La servilleta
bien. Ütz uchomanik ri ali. está perforado por la brasa. Ri su’t
teq’tob’inäq rumal ri rachaq q’aq’.
Pensar. Uch’obïk. Si no haz pensado
lo que tienes que decir, mejor si Perforar. Teq’xïk. Voy a perforar la
no hablas. We man ach’ab’om ta ri pared para que pase el agua. kinteq’
kab’ij, ütz we man katch’awik. b’ik ri xan rech kq’atän b’ik ri ja’.
Pentágono. Job’ uxukut. El pentágono Perforar. Worïk. Quiero perforar mi
tiene cinco lados. K’o job’ utzal, ri banco con el clavo. kuwaj kinwor ri
job’ uxukut. nutem ruk’ jun klawix.
Pepita de ayote. Sikil. La pepita de Pericón. Iya. El pericón cura el dolor de
ayote se como con chile. Ri sikil estómago. Ri iya kukunaj ri q’axow
ktijowik ruk’ ik. pamaj.
Permanecía. K’olem. Es lindo
Pepita de fruta. B’äq’. La pepita permanecer en tu casa. Je’l k’olem
del zapote es grande. Nim ub’äq ri chi awachoch.
tulul.
Permitido. Ya’talik. No está permitido
Pequeño. Laj, nitz’. Eres aún muy que entres en la casa. Man ya’täl täj
pequeño. Sib’läj ät laj na. chi awe katok pa ja.
Perdido, desorientado. Sachinäq. El
pollito está perdido entre la milpa. Ri Perplejo. Sachinäq uk’u’x. Cuando me
ch’an sachinäq pa täq ab’ïx. dijo me dio perplejo. Are chi’ xuya’
ub’ixik chi we ïnsachinäq uk’u’x.
Perdido. Tzaqanäq, sachinäq. El niño
se quedó perdido por la Costa. Ri Perraje. Pera’j. El perraje de Josefa es
ak’al xsach kanöq jela’ pa taq’aj. nuevo. K’ak’ ri pera’j ri Xepa.
Perdón. Sachb’äl mak. El perdón es Perro blanco. Säqtz’i’. Ha muerto el
necesario entre nosotros. Ri sachb’äl perro blanco. Xkäm ri säqtz’i’.
mak rajwaxik chi qaxo’l. Perro rabioso. Rab’yo, yub’ tz’i’,
Perdóname, discúlpeme. Chsacha’ ch’u’j tz’i’. Mi perro está con rabia.
numak, chinakuyu’. Mi mamá me Ri nutz’i’ rab’yo.
perdonó. Xusäch numak ri nunan. Perro. Tz’i’. El perro que mi hija
Pereza. Saq’oril. Tengo pereza para compró en el mercado, se murió. Ri
escribir. K’o saq’oril chi we chech tz’i’ xuloq’ ri numi’al pa k’ayib’äl
tz’ib’anik. xkämik. !
$
Perezoso. Saq’or. El hombre es Persona que limpia. Su’nel. Pascuala
es la encargada de la limpieza en
235
Kaxlan Tzij – K'iche'
la casa de su abuelo. Ajsu’nel pa ri Petronila. Ni’l. Petronila sufre mucho
rachoch ri umam, Kwal. con su marido. Ri Ni’l kurïq k’äx ruk’
ri rachajil.
Personificar. Uwinaqirïk. El día del
maestro personifiqué a mi profesor. Pez. Kär. El pez es sabroso. Je’l ktijow
Xinwinaqirisaj ri nutijonel pa ri ri kär.
tijob’äl, are’ pa ri kiq’ij. Picante. Poqön. El chile es picante.
Persuadir. Minonel, taqchi’j. Lo Poqön ri ik.
persuadí para traer la leña. Xinminonej Picar tierra. Joxk’im, wech’oj, puk’üj.
che uk’amik ri si’. Es caro el picado de tierra hoy día.
Pesa, balanza, medida. Pajb’äl. Paqal rajil ri joxk’im che ri ulew.
Dolores no tiene cabal su pesa. Ri Picazón. K’aqat. El señor tiene picazón
Lo’l man tz’aqat täj ri upajb’äl. en los pies. K’o k’aqat chi raqän ri
Pesadillas. Itzel achik’. Anoche tuve tata’.
pesadillas. Chaq’ab’ xinwachik’aj Picotear. Tzopïk. El pollito picotea al
jun itzel achik’. gallo. Ri ch’a’n kutzop ri ama’ äk’.
Pesado. Al. La carga del caballo es muy Pie. Aqän. Le di una patada a la puerta.
pesada. Sib’aläj al ri reqa’n ri kej. Xinya’ jun aqän che ri uchi ja.
Pesar. Pajïk. Pesé el trigo. Xinpaj ri Piedra de moler. Ka’. He comprado una
nutriko. nueva piedra para moler a mi hija. Xin
loq’ jun k’ak’ uka’ ri numi’al.
Pescadillo. Sa’y. El pescadillo con
huevo es alimento para el cerebro. Piedra laja. Tz’alam ab’äj. Encontré
Ri sa’y ruk’ saqmo’l ütz che ri piedra laja en mi camino. Pa nub’e
tz’antz’aqor. xinrïq tz’alam ab’äj.
Pescadillos. Ch’u’, sa’y, mutz’utz’. Los Piedra. Ab’äj. La piedra es muy grande.
pescadillos se comen con tortillas. Ri Sib’aläj nim ri ab’äj.
ch’u’ ktij ruk’ lej. Piedrín. Ixim ab’aj. El piedrín sirve
Pescado blanco. Säq k‘är. ¿Haz comido de cimiento de la casa. Ri ixim ab’äj
el pescado blanco?. ¿Atijom ri säq koksäx che utak’alib’äl ri ja.
kär?. Piel blanca. Saqtz’u’mal. El bebé tiene
Petate. Pop. Las mujeres cosen sobre piel blanca. Saqtz’umal ri ne’.
el petate. Ket’isomik pa uwi’ ri pop, Piel reseca. Pa’k. La piel de los pies
ri ixoqib’. de Regina están reseca. Sib’läj pa’k
Petate. Sepalb’äl. Acerca el petate en la ri raqän ri Ji’n.
!
% orilla del fuego. Qib’saj ri sepalb’äl Piel. Tz’uma'l. La piel de algunos de
chi uchi’ ri q’aq’. Izabal es morena. Ri kitz’uma'l jujun
236
Kaxlan Tzij – k'iche’
ri ajtz’e’b’ are q’eq. Piscina, balneario. Atinb’äl. La piscina
Pierna. A’. Te duele la pierna. Kaq’axöw es grande y bonita. Nim ri atinab’äl
ri awa’. xukuje’ je’lik.
Pilar, columna de las casas. Raqän Piscina. Muxanib’äl. En mi casa
ja. La casa tiene tres pilares. Oxib’ ri hay piscina. Chi wachoch k’o jun
raqän ja k’olïk. muxib’äl.
Pizarrón. Tz’alam tz’ib’ab’äl. El color
Piña de pino, chicharra. Ch’aku’y.
del pizarrón es verde. Ri tz’alam
¿Conoces la piña de pino?. Kach’ob’
tz’ib’ab’äl räx kkayik.
uwäch ri ch’ak’uy rech ri chäj.
Pizote. Sis. El pizote apesta. Chu ri
Piña. Matzati’. La piña está muy ácida. sis.
Sib’läj ch’am ri matzati’.
Placenta. Kotz’ijal. En la placenta se
Pinabete. Tz’inchäj, pa’chaj. Ahora desarrolla el incio de la vida del ser
ya hay guardabosques para evitar el humano. Kotz’ijal ub’i ri kak’iy wi ri
robo de pinabetes. K’o chik winäq majb’äl uk’aslemal ri winäq.
chajinelab’ re tz’inchäj che man
kelq’äx ta chik. Planicie, plano. Li’anik, liya’nik. El
pueblo está en una planicie. Ri tinamit
Pino blanco. Pa’chäj. Las hojas del k’o pa liya’nik.
pino blanco son cortas. Ri uxaq ri
pa’chäj e ko’ik. Plano. Laplïk, liyanïk, riprïk. La masa
está sobre el metal plana. Ri q’or k’o
Pino, ocote. Chäj. Ya esta seco el pino. pa uwi ri laplik ch’ich’.
Chaqi’j chik ri chäj.
Plano. Raparïk. La tabla está bien
Pintado. Tz’ajom. La casa ya está plana. Raparik ri tz’alam.
pintada. Ri ja tz’ajom chik.
Planta para hacer jabón. Ratz’i’, uxaq
Pintor. Tz’ajnel. El pintor cobra por tz’i’. Antes se usaba esta planta para
vara cuadrada la pintada de la casa. lavar ropa. Ojer kkoj ri ratz’i’ che le
Ri tz’ajnel kutz’aj pa b’ara ri ja. ch’ajo’n.
Pintura. Tz’ajib’äl. La pintura cubre Planta que se utiliza como jabón.
todo los defectos de la pared. Ri Tz’i’, watz’i’. Todavía algunas
tz’ajib’äl kuch’uq ronojel ri man ütz’ personas usan esta planta para lavar
täj kka’ik. ropa. K’o winäq kikoj na ri tz’i’ che
Piojo. Saquq’. Los piojos transmiten ki ch’aj’on.
enfermedades. Ri saquq’ kuya’ ri Planta silvestre (chilca). Ch’ojob’. La
yab’il. chilca es buena para los baños. Ütz ri
Pipa. Kachi’m. El señor tiene su pipa. ch’ojob’ che täq ri atinem. !
&
Ri tata’ k’o ri ukachi’m.
237
Kaxlan Tzij – K'iche'
Planta silvestre medicinal. Ojolom b’anikil.
ikox. La planta silvestre medicinal Plurilingüe. Uk’iyal tzijob’äl.
me curó. Xukunäj nupam ri ojolom Somos plurilingües porque existen
ikox. veinticuatro idiomas vivos. Ujuk’iyal
Planta silvestre, sauce. Saq’os. El tzijobäl rumal junwinäq kajib’
sauce se está muriendo. Ri saq’os ch’aä’al k’aslik.
tajin kkamik.
Pobre. Meb’a’. Soy demasiado pobre.
Planta silvestre. Raqane’n. En Sib’aläj inmeb’a’.
la montaña hay muchas plantas
silvestres. Pa juyub’ sib’läj raqane’n Poco a poco. No'jimal. Poco a poco
k’olik. le daré la medicina al niño. No'jimal
kinya panöq ri ukumb’äl ri ak’al.
Plantas acuáticas. Ajja’ q’ayes Neol.
Sembré tres plantas acuáticas. Xintïk Poco a poco. Taqilal. Compré un carro
oxib’ ajja’ q’ayes. poco a poco. Xinlöq’ jun ch’ich’ pa
taqilal.
Plátano. Saq’ul. El plátano que trajeron
de la costa está podrido. Ri saq’ul Poder Ejecutivo. Eqelenib’äl taqanem.
k’amom löq pa taq’aj q’iynäq chik. El Poder Ejecutivo está sobre el
pueblo. Ri eqelenib’äl taqanem k’o
Plática. Tzijonem. Platiquemos algo de pa uwi’ ri tinamit.
lo que le pasó a Manuel. Chujtzijon
jub’iq’ chi rij, ri xurïq ri a Wel. Poder Judicial. Eqelenib’äl ch’a’oj.
El poder judicial solo ejercen los
Platicaron. Xkitzijoj. No sé, que ladinos. Ri eqelenib’äl ch’a’oj xäq
estuvieron hablando. Man weta’m xuwi kech ri ajkaxla’n.
täj jas xkitzijoj.
Poder Legislativo. Ajpixab, b’anal
Plato. Läq. Tu plato ya está viejo. Q’e’l taqanem. Es necesario observar,
chik ri alaq. el trabajo del Poder Legislativo.
Pluma. Ismal. Mi almohada está hecha Rajwaxik kqil kichak ri b’anal
de plumas. Che ismal b’anom wi ri Taqanem.
nuch’akat. Poder Legislativo. Eqelenib’äl
Pluralidad. Uk’iyalil. Ahora taqanib’äl. El poder legislativo
se menciona que en el país hay está compuesto por personas
pluralidad. Kab’ixik pa qamaq’ che representantes de los pueblos. Ri
k’o ri uk’iyalil. eqelenib’äl Taqanib’äl, kechakun
winäq chi upam, uk’axwách täq
Pluricultural. Uk’iyal na’oj b’anikil. En
tinamit.
! Guatemala existe la pluriculturidad.
/ Pa ri Iximulew k’o ri uk’iyal na’oj Poder político. Eqele’nib’äl
238
Kaxlan Tzij – k'iche’
K’ajmanem. El poder político ri ch’ich’.
es de mucha responsabilidad. Ri Poma (piedra). Saqkowin, tzarqamaq.
eqele’nib’al k’ajmanem are jun chak La piedra poma se consiguen en los
nim reqle’n. ríos. Ri saqkowin kariqitaj pa täq ri
Podrido. Q’ayinäq. Ayer compré nima’.
manzana que ya estaba podrida. Iwir Poniente. Qajb’äl q’ij. Mi hermano
xinloq’ mansa’n q’iynäq chik. vive en el poniente. Ri nuxib’al kel
Podrido. Q’uma’r. El árbol ya está pa qajb’al q’ij.
podrido. Q’uma’r ri che’. Popol Wuj, Libro sagrado de los
Poema. Nab’alil. Es buen poeta el K’iche’s. Pop Wuj. ¿Cuántas veces
joven. Ütz kab’anow nab’alil ri ala. haz leído el Pop Wuj?. ¿Jampa mul
Poesía, poema. Pach’um tzij, nab’alil. ask’im uwách ri Pop Wuj?.
El maestro escribe bien los poemas. Poporopo, maíz tostado. K’ilim ixim.
Ütz kub’an che utz’ib’ak nab’alil ri Estás comiendo poporopo. Katij ri
ajtij. k’ilim ixim.
Poesía. B’ulb’u’x tzij, nab’alil Neol. Mi Poquito. Juch’in, nitz’. Aún hay un
poesía es para ti. Awech ri nub’ulb’u’x poquito en la olla. K’o juch’in chi
tzij. upam ri t’u’y.
Poeta, locutor. Ajtzij. El orador bebe Poquito. Jutz’it, jub’iq. Alcánzame
agua. Kuqamuj ujoron ri ajtzij. un poquito de sal. Q’axej löq jutz’it
Policía Nacional. Chajil tinamit. Diego atz’am chi uwech.
es policía. Chajil tinamit ri a Te’k. Poquito. Nitz’, xi’l, jub’iq’, saqi’n,
Polilla. Pok’. Le entró polilla a la mesa jutz’it. Come solo un poquito. Nitz’
de Sebastián. Xe’ok ri pok’ pa ri awa katijo.
umexa ri Po’x. Poquito. Xi’l, jub’iq’, qi'n. Me dieron
Pollito (sin plumas). Ch’a’n. El pollito solo un poquito de bebida. Jun xi’l
se quedó bajo la lluvia. Xkanaj kanöq nuk’iya’ xya’ik.
chi uxe’ ri jab’ ri ch’a’n. Por acá, por aquí. Jewa’. Te vienes por
Pollito. Ch’iw, wich’. La gallina llama acá. Kat pe je wa’.
al pollito. Ri ak’ kusik’ij ri ch’iw. Por allá. Jela le’. Por allá vas a traer
Pollo sin cola. Mo’n. Se murió mi pollo tú dinero. Jela le’ kak’ama’ wi ri
sin cola. Xkam ri mo’n wak’. arajil.
Polvoriento. Pukül ulew. El camino Por eso. Rumal. Solamente quiero
hablar contigo, por eso vine. Xäq !
está polvoriento por el paso de los (
carros. pukül ulew ri b’e kumal kech kuwaj kintzijon awuk’ rumal ri’
239
Kaxlan Tzij – K'iche'
xinpetik. Preposición, adentro de, sobre de. Pa.
Porqué. Su che, jas che. ¿Porque no Vine en la costa. Xinpe pa taq’aj.
tienes hijos?. ¿Su che man k’o täj Preprimaria. Majb’äl tijonïk, (Neol).
awalk’uwa’l?. El niño está en preprimaria. Ri ak’al
Porqué?. Jas che, suche. ¿Porqué me lo k’o pa majb’äl tijonik.
cuentas todo?. ¿Jasche kab’ij ronojel Preso. Aj pa che’. Tomás está
chi we?. encarcelado. Aj pa che’ ri a Max.
Posesivo, segunda persona sin. A-. Es Prestamista. Qajanel pwaq. Isabel es
lindo tu caballo. Je’lik, we akej. prestamista. Ri Xpe’r qajanel pwaq.
Postema, (absceso). Sipöj. Se le reventó Préstamo. Jaloj. Quieres que me
el postema. Ri sipöj xpo’q’ik. hagas un préstamo. kawaj tane’ kaya’
Postrarse, doblarse. Meji’k. Te nujalom.
postraste. Xatmeji’k. Préstamo. Qajom. Hice un préstamo
Pozo de agua. K’uwa’, uk'ab’äl. El a la señora Feliciana. Xinb’an jun
pozo de agua es antiguo. Ojer chi ri nuqajom che ri nan Pulsia’n.
uk'ab’äl. Prestar. Qajanïk. Mi vecino presta
Pregunta. K’otb’äl chi’aj. Te preguntan. dinero. Ri nuk’ulb’a’t kuqa’j pwaq.
Kb’an ri k’otoj chi’aj chi awe. Prevenir, detener, impedir. Q’atexïk.
Premio, precio. Tojb’äl. Si ganas el Hay que detener el agua. Keqq’atej
partido te daré un premio. K’o jun ri ja’.
tojb’äl kinya’ chi awe we kach’ak ri Prevenir. Q’ilïk. Previne a Sebastián
etz’anem. para que no fuera al trabajo. Xinq’il
Prendido, pegado. Nak’alïk. El gato ri a Po’x che man kachakun taj.
está prendido detrás de mí. Ri me’s Prieto. Q’eqq’oj. El garañón es de color
nak’äl chi wij. prieto. Q’eqq’oj rij ri ama’ kej.
Prensar, destripar. Pach’alïk, wach’ïk. Primero primaria. Nab’e tijonem.
El caballo dejó prensado al pollo. Ri Chepito está en primer grado
kej xupach’ kanöq ri ak’. primaria. Ri alaj a Xep k’o pa ri
Preocupar. Maynïk. Me preocupa que nab’e tijonem.
la mujer no me habla. Kinmayin Primero. Nab’e. Llegaste primero.
chech ri ixoq man kch’aw täj chi Nab’e xatopanik.
wech. Primogénito, mayor. Nab’e’al. Mi hijo
Preparación de la cal. Polim. La cal mayor se llama Manuel. Wel ub’i’ ri
! se prepara con agua caliente. Ri chun nunab’e’al.
) kpol ruk’ miq’in ja’.
240
Kaxlan Tzij – k'iche’
Principiar. Majixïk. Hoy comienzo t’ok.
a trabajar. Kamik kinmajij b’ik ri Puntiagudo. T’isi’s t’istïk. Es
nuchak. puntiagudo la punta de la aguja.
Procreación. Alk’wa’linem. Dolores T’ist’ik uwi’ ri akuxa.
está en el tiempo de procreación. Ri Punto. Nak’. En este documento
Lol kariqitaj chi upam täq ri q’ij rech usamos siempre el punto. Amaq’el
alk’wa’linem. kqakoj ri nak’ chi upam we wuj.
Profundo. Naj upam. El pozos es Pus (herida). Püj. Hay pus dentro del
profundo. Ri uk’yab’äl näj upam. grano. K’o püj chi upam ri ch’a’k.
Prójimo. Ajil tz’aqat. Mi prójimo
me aconseja. Kuya nuna’oj ri wajil
Q
nutz’aqat.
Protuberancia. Pukpik, b’uk’b’ik. En el
cuello tienes una protuberancia. K’o
jun pukpik chi aqül.
Qué bueno. K’ämo. Qué bueno que
Provocar. Tzurinïk. Están provocando llegaron hoy. K’ämo che xixok loq
al hombre. Tajin katzür ri achi. kamik.
Públicamente. Chisaqil, chiwachilal. Qué clase?. Jas uwäch. ¿Qué clase
Es necesario que publiquen el robo. de papa es?. ¿Jas chi uwäch ri
Rajawaxik chisaqrisaj ri elaq’. saqwach?.
Pudriendo. Q’iyïk. La madera se está Que le hablen. Ch’ab’exöq. Hablen al
pudriendo. Tajin kq’iyir ri che’. señor. Ch’ab’exöq ri tata’.
Pueblo. Tinamit. Mi pueblo está Que sirve de algo. Patanejïk. Esta tabla
arreglando su carretera. Ri nutinamit me sirve de algo. K’o upatnejik ri
tajin kub’an ub’anik ri b’e. tz’alam ri chi we in.
Puerta. Uchi’ja. La puerta ya está Qué. Su, jas. Qué fue lo que me dijiste.
apolillada. Chikopirnäq chik, ri Su xab’ij chi wech.
uchi’ ja.
Qué?. Jas, su, jasa. ¿Qué me dijiste?.
Pulga. K’iyäq. El perro tiene pulgas. Ri ¿Jas xab’ij chi we?.
tz’i’ k’o uk’iyaq.
Quebrado. Paxinäq. Están quebrados
Pulmón. Potzpo’yin, wotzwo’y. A María los adobes. Paxinäq chik ri xan.
le duelen los pulmones. Kq’axow
upotzpo’y ri Li’y. Quebrado. Q’iptajinäq. La silla tiene
la pata quebrada. Q’iptajinäq ri "
Puño. T’ok. Te estuvo pegando con raqän ri tem. =
muchos puños. Xtu ch’ayo ruk’ k’i
241
Kaxlan Tzij – K'iche'
Quebrar. Paxïk. Le quebraron las ollas ajk’ayel rech ichaj.
a Antonia. Xkipaxij ri ub’o’j ri To’n. Quichelense. Aj k’iche’. La señorita
Quebrar. Q’upïk. La milpa se quebró. Antonia es quichelence. Aj K’iche’
Xq’upitaj ri ab’ïx. ri ali To’n.
Quedar. Kanajïk. Te quedaste con tus Quién es. Jachinäq. Quién me llama.
padres. Xatkanaj kanöq kuk’ ri anan Jachin kinsik’anik.
atat. Quién. Jachin, chinäq. Quién viene
Quejarse (dolor). Jilowem. La señora primero. Jachin kpe nab’e.
se queja del dolor. Kajilow ri ixoq Quiere. Kraj. La muchacha me quiere.
rumal ri q’axom. Kinraj ri ali.
Quejido. Jilowem, ch’eqowem. Estas Quieto. Matzalik. El aire está quieto.
quejando del dolor de cabeza. Tajin Matzäl ri kaqiq’.
katjilon che uq’oxom jolomaj.
Quince. Jo’laluj. La señorita tiene
Quemador. T’eqnel. El quemador quince años. Jo’lajuj ujunab’ ri ali.
quemó el rastrojo. Ri t’eqenel xk’at
b’ik ri patz’an. Quince. Olajuj, jo’lajuj. Mi hija
cumplió quince años. Ri numi’al
Quemar. K’atïk. Me quemé la lengua. xuk’is olajuj ab’.
Xk’at ri waq’.
Quinto. Uro’. Mi hermanito está
Quemarse con liquido. Q’ulq’ub’ïk. Mi en quito grado en la escuela. Ri
hermana se quemó con el nixtamal. Ri nuchaq’ k’o pa uro’ q’atoj tijonik pa
wachalal xq’ulq’ub’ ruk’ le tz’i. ri tijob’äl.
Querer, amar. Loq’oxïk. Eres querida Quita sueño (Mariquita, Escarabajo).
por tu hijo. Katloq’äx rumal ri Q’upunel. El quita sueño me hizo una
awal. llaga. Ri q’upunel xuya’ ch’a’k’ chi
Q u e r i d o . L o q ’ . Te q u i e r o . we.
Katinloq’aj.
R
Quetzal (ave). Q’uq’. El quetzal es un
ave hermosa. Ri q’uq’ are jun je’l
chiköp.
Quetzalteco. Aj Xe’ lajuj No’j.
La vendedora de verduras es de Radiografía. K’utb’äl b’aqilal. Tendré
Quetzaltenango. Aj Xe’ lajuj No’j
"
1
"
242
Kaxlan Tzij – k'iche’
que sacar la radiografía. Kinb’a na ri k’utb’äl b’aqilal.
Raíz. Rab’. La raíz del árbol se pudrió. Ri urab’ le che’ q’iynäq chik.
Rajado. Paq’inäq. La pared ya está rajada. Ri xan paq’inäq chik.
Rajadura en la palma de la mano. Salk’am, poch’. La cal me hizo rajaduras en
244
Kaxlan Tzij – k'iche’
vuelta a su recipiente. Ri aq xuwalqatij ri utrub’la’.
Reclamador. Ajch’a’oj, ch’a’nel. El hombre es un reclamador. Ajch’a’oj ri jun
achi.
Recoger. Sïk’ïk. Recojan el maíz. Chsik’a’ ri ixim.
S
Romper. Jisïk, rich’ïk,tzerïk. Le
rompieron todos sus papeles. Xkijispij
ronojel ri uwuj.
Romper. Raqpuxïk, rich’paxïk. El
trabajo que hicieron no está bien, hay Sábado. Saq’ij (Neo). El sábado
que romperlo. Man ütz täj ri chak destazare al cerdo. Kich’ol ri aq pa
xkib’ano rajwaxik kraqpuxik. saq’ij.
Ronco. Jasjik, Jas uqul. Tu voz es Sabe (él o ella). Reta’m. Ella sabe que
ronca. Jas ri aqül. llegaré. Are’ reta’m che kinopanik.
Ropa de cama. Sokaj. Laven la ropa de Sábila. Tzelej. La sábila es una planta
la cama. Chch’aja’ ri sokaj. curativa. Ri tzelej are jun q’ayes
Ropa. Atz’yaq. Con nosotros solo las kkunanik.
mujeres usan el vestuario maya. xu wi Sabio. Eta’manel. Aquí está el
ri ixoqib’ kakikoj ri mayab’ atz’yaq. gran sabio. chi’ k’o wi ri nimläj
Rosa. Ro’s. Rosa es el nombre de mi eta’manel.
abuelita. Ri nuwati’t ub’i’ Ro’s. Sabor. Ki’al. El limón tiene un sabor
Rostro. Wäch. está golpeado el rostro ácido. Ch’em uki’al ri limonäx.
de la señora. Soktajinäq ri uwäch ri Sacabasura. Jokb’äl mes. tráeme el
chichu’. sacabasura. K’ama’ löq chi wech ri
Roto. Rich’om, tzerom. Rompí el papel. jokob’ál mes.
7 Xinrich’ ri wuj. Sacamos. Qesaj. Saquemos el puesto
" a la muchacha. Qesaj ri eqle’m che
248
Kaxlan Tzij – k'iche’
ri ali. nuestra comida. Konwan tza xab’an
Sacapulas. Tujal. En Sacapulas se dan che le qarikil.
jocotes ricos. Patujal kk’iy ri jelik Salado. Tzayim. Prueba si está salada la
q’inom. comida. Chna’ la tza le qarikil.
Sacar, restar. Elesaxïk, esaxïk. Te han Salcajá. Säq k’a ja’. En Salcajá se
eliminado del juego. Xatesäx b’ik chi fabrican los cortes. Pa Säq k’a ja’
upam ri etz’anem. kb’an wi ri uq.
Sacerdote Maya (Señora Serpiente). Sale. Kelik. El sol está saliendo. Tajin
Chalamikat. Chalamikat es uno de los kel löq, ri q’ij.
sacerdotes mayas. Chalamikat jun chi
kech ri mayab’ ajq’ijab’. Salga enseguida. Chelub’ik. Que
salgan primero los animales después
Sacerdote Maya, guía. Ajq’ij. Es las personas. Chelub’ik nab’e ri
necesario creer lo que dice el awajib’ k’ate k’uri’ ri e winäq.
Sacerdote Maya. Rajawaxik kaqakoj Salir. Elem. Saliendo está de la iglesia.
utzij ri Ajq’ij. Elem kub’an pa tyox ja.
Sacerdote. Patre pare. Don Miguel es Salir. Elenïk. Voy a salir temprano de
sacerdote. Ri tat Kel are Patre. la casa. Kinel b’ik b’ajchi’ chi uwäch
Sacudir. Towta’xïk. Hasta cuando ri ja.
sacudió la venta Teodoro, después se Saliva. Chub’. Mi saliva lleva
alegró. Xtowta’x na ri uk’ay ri Lol, enfermedad. Ri nuchub’ rak’a’m
tek’u ri xkiko’tik. yab’il.
Sagrado. Loq’aläj. La tierra es sagrada. Salpicar agua. Chiklonik, chikchaxik.
Loq’aläj ulew. Nos mojamos cuando salpicó el agua.
Sagrados alimentos. Loq’läj wa Xujch’aqaq rumal xchiklo’n ri ja.
uk’ya’, Neol. Debemos de respetar los Saltamonte. Sak’. Los saltamontes se
sagrados alimentos. Rajwaxik qaya’ comieron la siembra. Ri sak’ xekitij
uq’ij ri loq’läj wa uk’ya. ri tiko’n.
Sal. Atz’am. No me gusta la sal. Ütz täj Saltar. Xalq’atixij. Saltas el palo.
kinna’ ri atz’am. Kaxalq’atij kanöq ri che’.
Salado. K’a cha'tz’am. La comida está Saltillo. Rab’arïk tz’ut. En la palabra
salada. K’a cha'tz'am ri rakil. perro se usan saltillos, en Idioma
Salado. Ra'w, tza. La comida está K’iche’. Pa ri tzij tz’i’ keq koj ri
salada. Ri rikil kra'wik. rab’arïk tz’ut.
8
Salado. Tza. Bien salada hiciste a Saltillo. Tz’ut. En la escritura k’iche’ "
usamos el Saltillo continuamente. Pa
249
Kaxlan Tzij – K'iche'
tzij k’iche tajin kkoj ri tz’ut. Saludos. Rutzil wäch. Saludas a tú
Saludo de buenos días. Saqarik. Buenos hermana. Kaya’ rutzil uwäch ri
días a todos. Saqarik iwonojel. awunab’.
Saludo. Rutzil wäch. Saludan a tu hijo. Salvador. Tor. Salvador se llama
Kya’ rutzil uwäch ri ak’ojol. el esposo de Andrea. Tor ub’i’ ri
9
"
250
Kaxlan Tzij – k'iche’
rachajil ri Altre’y.
San Andrés Sajcabaja. Säq kab’ ja’. San Andrés Sajcabaja pertenece al Quiché.
Ri säq kab’ ja’, uq’ab’ tinamit re ri K’iche’.
San Cristóbal Totonicapán. Pajula’. Hoy es día de mercado en San Cristóbal
Totonicapán. Kamik uq’ij ri k’ayb’äl pa Pajula’.
255
Kaxlan Tzij – K'iche'
Soplar. Xut’xïk. Cuando te aviso, Su columna vertebral. Uche’al rij.
entonces soplas. Are chi’ kinya’ A mi hermano mayor le duele la
ub’ixik, kaxut’uj. columna vertebral. Ri wetz kq’exow
Sordo. So’rin (Tek). El hijo de Sebastiana ri uche’al rij.
es sordo. So’r le ral ri Po’x. Su cumpleaños. Ujunab’il. Ella cumple
Sordo. Täk. En la medida que una años dentro de tres meses. Are’ kurïq
persona envejece, se queda sordo. ri ujunab’il pa keb’ ik’.
Are’ chi’’ karijob’ ri winäq kux täk. Su cuñada. Recham. Su cuñada se
llama Lucía. Lu’s ub’i’ ri recham.
Sostener levantado. Telexïk. Entre los
seis lo sostendremos el palo. Kqatelej Su dulzura (de sabor). Uki’al H. Es
ri che´, ujwaqib’. muy rica el sabor de la piña. Sib’aläj
je’lik uki’al ri matzati’.
Sostener. Qato’ïk. Sabemos que el
alimento nos sostiene. Qeta’m che ri Su dureza. Ukowil. La dureza de tus
qawa kujuta’o. sentimientos no te da paz. Ri ukowil
ri anab’alil man kuya’ täj ri ja’maril
Sostener. Toq’exïk. Tenemos que chi awe.
buscar con qué sostener la casa. Keq
tzukuj jas ruk’ keq toq’aj ri ja. Su edad. Ujunab’. Mi mamá tiene
sesenta y cinco años. Oxk’al job’
Sostenido. Lot’em. Sostuvo el palo con ujunab’ ri nuchuch.
las manos por mucho tiempo. Naj
xulot’ej ri che’, ruk’ ri uq’ab’. Su enojo. Roywal. A María no le pasa
su enojo. Man kq’axtaj ri roywal le
Sosteniendo. Uch’elem. La viga está Alya.
siendo sostenida por adobes. Ri xan
uch’elem ri tem. Su flor. Usi’jal. El garbanzo ya está
floreciendo. Tajin kpe usi’jal ri
Su (posesivo). U. Su hija se casó ayer. karwa’n.
Ri umi’al xk’uli’k iwir.
Su forma. Ub’anik. Está bien su forma
Su adorno. Retz’ab’alil. Colocaron en que quedó la casa. Ri ub’anik ri
muchos adornos en el casamiento. ja ütz xelik.
Xekikoj k’i retzb’alil, ri k’ulanem. Su generación. Rija’lil. La generación
Su aliento. Ruxlab’. La bestia aún tiene del señor Tomás, son bastantes. Ek’i
aliento. K’o na ruxlab’ ri awaj. erija’lil e tat Max.
Su carga. Reqa’n. ¿Es pesada la carga Su hermana (o) menor. Uchaq’. Llevaba
del señor?. ¿Al reqa’n ri tat?. a su hermana menor de la mano.
Su cáscara, su espalda. Rij. La cáscara Uk’amom b’ik che uq’ab’ ri uchaq’.
% del huevo es delgada. Xäx rij ri Su hermano. Rachalal. Felipe tiene a
" saqmo’l. su hermano en Momostenango. K’o
256
Kaxlan Tzij – k'iche’
urachalal pa Tz’oloj che’ ri Pe’l. Su ojo. Ub’aqwäch. Su ojo tiene nube.
Su hijo. Ral. El hijo de la señora estudia. K’o sutz’ pa ri ub’aqwäch.
Ri ral ri chichu’ kutijoj rib’. Su pepita. Ub’aq’. La pepita del
Su hueso. Ub’aqil. Se le quebró su durazno es roja. Käq ub’aq’ le tra’s.
hueso. Xq’ip ub’aqil. Su precio, su valor. Rajil. ¿Cuánto
Su igualdad. Ujunamil. Se nota su cuesta la olla?. ¿Jampa’ rajil le
igualdad. Kaq’alijän ri ujunamil. t’u’y’?.
su instrumento para subir. Upaqalb’äl. Su puesto, su cargo. Reqle’n. Hoy
Por su instrumento par subir, logra entrega su puesto el hombre. Kamik
escalar. Rumal ri upaqalbäl kkuwinik kujäch kanöq reqle’n ri achi.
kapaqi’ik. Su raíz (historia). Uxe’al. La historia
Su intestino. Rixko’l. Ayer lo operaron de nuestro pueblo nunca se olvida. Ri
de su intestino. Iwir xpoxch’ chech uxe’al ri qatinamit man kasach taj.
le rixko’l. Su sabiduría, conocimiento.
Su lugar de invocación. Uq’ijilab’äl. Reta’mb’äl. Es mucha la sabiduría
Nuestro lugar de invocación lo de mi abuela. Nim ri reta’mb’al ri
tenemos en el cerro. Ri uq’ijilab’äl wati’t.
k’o jela pa juyub’.
Su suegro o tu yerno. Aji’. Veo que
Su mandato. Utaqanik. El mandato de tú suegro es bueno. Kinwilo chech
mi abuela es, no vender mi terreno. Ri ütz ri aji’.
utaqanik ri wati’t are che man kink’ij
täj ri wulew. Su terminación. Uk’isik. El firmamento
no tiene terminación. Ri kaj man k’ot
Su marido. Rachajil. Juana le da de uk’isik.
comer a su marido. Ri Wa’n kutzuq
ri rachajil. Su totalidad. Utz’aqatil. ¿Cuánto es su
totalidad?. ¿Jumpa’ le utz’aqatil?.
Su mes, su sueldo. Rik’il. Págale su
mensualidad a la muchacha. Chtojo Su tronco. Uku’ta’mil. El tronco de la
ri rik’ilal ri ali. manzana está enterrado bajo la tierra.
Ri uku’tamil ri mansa’n muqtajinäq
Su muslo. Ra’. Se puso colorado su chi uxe’ ri ulew.
muslo por el puñetazo. Räx xub’an
ra’ rumal le t’ok. Su ultima. Uk’isb’äl. Sus últimas
palabra fueron las que entendí. Ri
Su nalga. Rachaq. Se cansó su nalga uk’isb’al tzij are’, ütz xinta’o.
por estar sentado. Xq’ayitaj ri rachaq
che ri t’uyalem. Su vello. Rismal. Se le quemó el
vello del brazo, por el fuego. Xk’at &
Su nido. Usok. El perro se hechó en su rismachi’ uq’ab’ rumal le q’aq’. "
nido. Ri tz’i’ xkoti’ pa usok.
257
Kaxlan Tzij – K'iche'
Su vibración. Ub’irowem. Estábamos persona a supervisarme. Kamik kepe
platicando cuando vimos la vibración ri winäq che nusolixik.
de la fogata. Tajin kujtzijo’n are chi Surco. Q’e’t. La cuerda de terreno tiene
xqïl jun ub’irowem. veinte surcos. Ri jun k’am ulew k’o
Suave. Ch’uch’uj. La tortilla de maíz es junwinaq q’e’t chi upam.
suave. Ch’u’ch’uj ri lej rech ixim. Surtido, de colores. Xolo’m. Es surtida
Sube él. Kaq’anik. Está subiendo en el su venta. Xoltäl uwäch ri uk’ay.
techo. Tajin kaq’an pa uwi’ ri ja. Sus derechos. Kechb’alil . Tiene valor
Subir. Aq’anïk. Subí en cima del árbol. los derechos de la mujer. Nïm rilik ri
Xinb’an ri aq’anem pa uwi’ ri che’. kechb’alil ri ixoqib’.
Sucedido. K’ulmaxik. Es penoso Sus números ordinales. Ucholajib’alil.
lo que aconteció. Sib’aläj k’äx ri Los números ordinales nos indican
xk’umatajik. orden. Ri ucholajib’äl kub’ij chi qech
Sucio. Tz’il. El agua es sucia. Tz’il ri ri nutb’äl.
ja’. Suspendido. Tanab’a’m. Se suspendió
Sudor de fiebre. Saqtikow, k’atanal. el trabajo en el mercado. Xtanab’am
Tiene sudor de fiebre el niño, por la ri chak’ pa k’ayibä’l.
calentura. Kpe saqtikow che le ak’al Sustantivo. B’i’ajnem (Neol.). El
rumal le q’aq’. sustantivo sirve para nombrar
Sudor. K’atnal, b’oqow ja’, k’atan. personas, animales y cosas. Ri
Estás sudando. Katel pa k’atän. b’i’ajnem kuköj kib’i’ täq ri wináq,
awajib’ chi’l jastäq.
Suegro. Ji’. Tu suegro es muy enojado.
Sib’aläj k’a’n ri aji’. Sustento. Wa’uk’iya’. Sin el sustento
morimos. We man k’o le qawa’uk’iya’
Sueño. Achik’. Soñé. Xinachik’nik. kuj kamïk.
Suficiente. Ruk’ la’. Déjalo así, es Susto. Xib’inik. En el camino me
suficiente. Chaya’kan jela’, ruk’ la’. asusté. Xinxij wib’ pa ri b’e.
Suma, juntar. Mulinïk. La suma me
cuesta mucho. K’äx kinräq che ri
T
mulinïk.
Suma. Wiqïk. La suma indica agregar.
Ri wiqik kub’ij che kqaya’ uwi’.
Sumando. Mulinem. ¿Cuánto te da Tábano. Ixkätz. El piquete del tábano
la suma?. ¿Jampa’ kel chi awäch ri da calentura. Ri ut’isb’äl ri ixkätz
/
" mulinem?. kuya q’aq’.
Supervisar. Usolixik. Hoy vienen una
258
Kaxlan Tzij – k'iche’
Tabla. Tz’alam. Se quemaron cinco tayuyos sabrosos. Ri nan Che’p
tablas de madera. Job’ raqän ri kub’an je’l täq ub’en pa luq’ij.
tz’alam xeporoxik. Tambaleo. B’aq’otem. Mi cama está
Tablillas o molendero. Aq’en. El tambaleando. Kb’aq’o’t ri nuch’at.
molendero es ancho. Rapari uwäch También, y. Xuquje’. Cuando vengas,
ri aq’en. también traes a tú mamá. Are chi’
Tablón para siembra. Loch’oj. Miguel katpetik xuquje’ kak’am löq ri anan.
dejó preparado el tablón para sembrar. Tambor. Lab’äl. El niño sabe tocar su
Xub’an kanöq ri loch’oj rech tikonijik tambor. Ri ak’al reta’m uq’osaxik
ri a Kel. ulab’äl.
Tacaño. Xu’y. Gaspar es muy tacaño. Tapadera. Tz’apïb’al. La tapadera de
Ri Pal konwan xu’y. olla se quebró. Ri tz’apïb’äl ri b’o’j
Tacuazín. Wuch’. El tacuazín se llevó xpixik.
tres pollitos. Ri wuch’ xuk’am b’ik Tapado de rastrojo. Malkoli’n. El
oxib’ ch’a’n. tapado de rastrojo está mal hecho.
Man ütz täj ri malkoli’n xb’anik.
Taladro para madera. Tolom. El
taladro es una herramienta que Tapisca. Jach’. Mañana nos iremos a
utiliza el carpintero. Ri tolom are jun la tapisca. Chwe’q kujb’e na pa ri
chukb’äl rech ri ajanel. jach’.
Talpetate, peña, roca. Xäq. El talpetate Tapiscar. Jach’anik. Están tapiscando.
lo trajo mi madre contigo. Ri xäq Tajin kejach’anik.
xuk’am löq ri nunan awuk’. Taquigrafía. Aninäq tz’ib’ (Neol). Mi
Taltuza. B’a. La taltuza escarba la hermana está aprendiendo taquigrafía.
milpa. Ri b’a kulu’ ri ab’ïx. Tajin kareta’maj aninäq tz’ib’ ri
wanab’.
Tamal crudo. Wäs. El tamal que sirvió
la cocinera está crudo. Ri sub’ xuya’ Tarde. Ma’tam. Llegaste tarde para la
ri ajk’ay wa wäs na. comida. Ma’tam xatpe che ri wa’im.
Tamal. Pa’ch. Doña Roberta hace Te están hablando. Katch’ab’exik.
paches. Ri nan We’t kub’an ri pa’ch. Mujer, te están hablando. Tajin
ktch’ab’ëx ixoq.
Tamalito. Sub’. Los tamalitos envueltos
en hoja de milpa son sabrosos. Ri Te vas a caer. Ktzaq b’ik. Te vas a caer
sub’rech uxaq ab’ïx je’lik ktijowik. en el hoyo. Kattzaq b’ik chi upam
ri jül.
Tamalitos con frijol (tayuyos). Ub’en.
Te vas. Katb’ek. ¿Irás con tus hijos?. (
Los días lunes doña Josefa hace "
Katb’ek kuk’ ri awalk’wa’l?.
Tecolote. Tukur. Se dice, cuando el 259
Kaxlan Tzij – K'iche'
tecolote canta es porque alguien blanca antigua era el güipil de la
muere. Kab’ixik are chi ri tukur señora. Saqpor kka’ik ri ki po’t ri
kab’ixonik chi unaqaj ri ja, kamikal nan.
kub’ij. Teléfono. Oyonib’äl. El teléfono se
Tecomate, palangana. Tol, pa’k, tzma. descompuso ayer. Ri oyonib’äl xb’an
Tienes que comprar una palangana de k’äx iwir.
tecomate para sacar agua del pozo. Telegrama. Aninäq taqawuj (Neol).
Kaloq na jun tol che upulxik ri ja’ pa Le mandé un telegrama a mi papá.
ri uk’yab’äl. Xintäq b’ik jun aninäq taqawuj che
Tecomate. Tzu. El tecomate porta agua ri nutat.
fresca. Ri tzu karek’a’j joron.
Temascal. Tuj. Entramos con frecuencia
Teja. Xot. Tienes que arreglar las tejas en el temascal con mi hermano.
porque ya hay lluvia. Kab’an ub’anik Tajinik, kujok pa tuj ruk’ wachalal.
ri xot rumal kpe ri jab’.
Temblar. B’irb’itïk. Tiemblo por la
Tejedor (a). Ajkem. El tejedor tiene fiebre. Kinb’irb’at rumal ri q’aq’.
mucho trabajo. K’o sib’aläj uchak
ri ajkem. Temblor. Kab’raqan. Estuvo fuerte
el temblor. Sib’alaj ri kab’raqän
Tejido. Kem. El tejido que estoy
haciendo es mío. Wech ri kem tajin
kinb’ano.
Tela blanca antiguo. Saqpor. De tela
)
#
260
Kaxlan Tzij – k'iche’
xub’ano.
Templado. Li’loj. Estamos en un clima templado. Ujk’o pa li’loj.
Templo Maya. Tojil. En Utatlán se puede observar todavía, el lugar en donde está
el templo Tojil. Pa Q’umarkan kkil täj na jawije’ xk’uji’ ri Tojil.
262
Kaxlan Tzij – k'iche’
Torcido. Jech’, kotkik, jeyjik, jeyalik. Tostar, freír. K’ilinïk. Tostas el trigo.
Nuestro camino está torcido. Jech’ Kak’ilij ri triko.
ub’anom ri qab’e. Totonicapán. Chi uwi’ miq’in ja’ (Chwi’
Torear. Tzurïk. Nos fuimos a torear. Miq’ina’). La plaza de Totonicapán es
Xujb’e pa tzurik. grande. Nim ri k’ayab’äl pa ri tinamit
Torteado. Lejtajinäq. Toda la masa está Chi Uwi Miq’in Ja’.
torteada. Lejtajinäq ronojel ri q’or. Totonicapense. Aj Chi Uwi’ Miq’in
Tortear. L e j e n ï k . T ú t o r t e a s . ja’, (ajchiwimiq’ina). Pedro es
Katlejanik. Totonicapense. Aj Chi Uwi’ Miq’in
ja’ ri Lu’.
Tortilla de elote. Ak’wa. Las tortillas
de elote son sabrosas. Je’l katijow Trabajador. Ajchak. Manuel, es un
ri ak’wa. buen trabajador. Utzaläj ajchak, ri
Wel.
Tortilla de maíz. Lej. La tortilla está
caliente. Miq’in ri lej. Trabajando. Chakunem. Anastasia
está trabajando en Chimaltenango.
Tortola. Xunkur. La tórtola se mantiene Pa B’oko’ kachakun wi ri Tax.
en el trigo. Ri xunkur kk’uji’ pa täq
ri triko. Trabajar. Chakunïk. Mañana voy
a trabajar día y noche. Chwe’q
Tortuga. Kok. Tengo tres tortugas. K’o kinchakün pa q’ij chi chaq’ab’.
oxib’ nukok.
Trabajo por mes, Mensual. Ik’il.
Tortulero. K’amalb’e. El tortulero Trabajas por mes. Che ik’il
es muy alto. Sib’läj nim raqän ri katchakunik.
k’amalb’e.
Trabajo. Chak. Todos los días trabaja
Tos, amigdalitis. Qulaj. Cristóbal tiene Antonia. Ronojel q’ij kachakün ri
tos. Ri a Xtu’b’, k’o qulaj chech. To’n.
Tos. K’axqul, ojob'. El nene tiene tos. Tradición. Naq’atasb’äl, na’tasb’äl.
Ri ne’ k’o ri k’axqul che. Es tradición nuestra usar la marimba.
Toser. T’ujunïk. El pequeñito tiene tos. Are qanaq’aqisam qib’ chi qech ri
Ko t’ujunïk che ri laj ak’al. ukojik ri q’ojom.
Tosferina. Jiq’, jiq’näq öj. La tosferina Traductor. Q’axanel tzij. Mi trabajo
mata. Kkamsän ri jiq’. es de traductor. Ri nuchak are q’axal
Tostada de maíz. Wotz’otz’. Las tzij.
tostadas son ricas con agua de salpor. Traductor. Tzaqal tzij, q’axel tzij. El
Ri wotz’otz je’lik katijow ruk’ ri uwa’l traductor no me cobró. Ri tzaqal tzij 2
saqpo’r. man k’ot pwaq xuta’ chi we. #
Traer. K’am löq. Acaban de traerlo.
263
Kaxlan Tzij – K'iche'
K’ate’ xk’am löq. Trece. Oxlajuj. Mi hija tiene trece años.
Tragar. B’iq’ïk. Ya trague mi medicina. K’o oxlajuj ujunab’ ri numi’al.
Xinb’iq b’ik ri nukunab’al. Trementina. Q’ol. La leña tiene
trementina. K’o q’ol chi rij ri si’.
Trajes antiguos. Kutin, xerka. Andrés
usa el traje antiguo. Ri a Trix, kuköj Trenzado. Pach’um. Tiene trenzado
ri kutin. el cabello la señorita. Upach’um ri
uwi’ ri ali.
Trama (instrumento para tejer).
Uwakem. Se terminó la trama de Tre n z a n d o ( p a r a s o m b re ro ) .
color blanco. Xk’is ri ukem säq Puch’unik. Las mujeres trenzan. Ri
uwach. ixoqib’ kepuch’unik.
Trampa para pájaros. K’amb’äl, Tres veces. Oxmul. Ixchel toma
lajab’ tz’ikin. Coloqué una trampa medicina tres veces al día. Oxmul
para los pájaros. Kinköj jun lajab’ chi kuqamuj ukunab’al ri Ixchel pa ri
ke täq ri tz’ikin. q’ij.
Trampa. Chapab’äl, lajab’. La taltuza Tres. Oxib’. Te comiste tres tortillas.
cayó en la trampa. Ri b’a’ xqaj chi Xatij oxib’ lej.
upam ri chapab’äl. Trescientos cuarenta. Wuqlajk’al. El
Tramposo, exagerado. Läwlo. Es muy duraznal tiene trescientos cuarenta
exagerado su enojo. Sib’aläj läwlo frutos. Wuqlajk’al uwäch ri tra’s.
uk’a’nal. Trescientos. Olajk’al, Jolajk’al. Ya
Tranca. K’opib’äl, tok’pib’äl. Dejé hemos recorrido trescientos días de
atrancada mi casa. Xintok’pij kanöq éste año. Olajk’al q’ij ujb’enäq che
ri wachoch. we junab’ ri’.
Tranca. Tak’b’äl. Deje atrancada la Triángulo. Oxtzelaj. El médico vive en
puerta. Xintak’pij kanöq ri uchi’ ja. la orilla de El Triángulo. Ri ajkun kel
Tranquilidad. Ja’marin. En estos días chuchi’ ri oxtzelaj.
hay tranquilidad. Pa täq we q’ij k’o Trigo. Triko. El trigo solo se cosecha
ri ja’marin. en tierras frías. Ri triko xäq xüw kuya’
Transparente. Saqte’toj. El papel es pa joron ulew.
transparente. Saqte’toj ri wuj. Trillar el trigo. Ch’ayoj, yoq’oj, q’osin.
Trato formal(2ª.P.s). La, lal. Cómo Tres caballos están trillando el trigo.
está usted. La ütz wäch la. Oxib’ kej tajin kib’an ri ch’ayoj.
Trébol (especie de planta). Lotz. Triste. B’is. La señora está triste.
3 kb’ison ri chuchu’.
# Como el trébol. Kintij ri lotz.
264
Kaxlan Tzij – k'iche’
Troje. K’uja. En el troje se guarda el ubres a la cabra. Tajin kk’iy ri utu’
maíz. Chi upam ri k’uja kak’ol wi ri k’isik'.
ri ixim. Último. K’isb’äl. Me voy de último.
Tronco. Ch’akulal che’, kuta’m. El K’isb’äl kinb’ek.
tronco del árbol es grueso. Sib’aläj Un año. Junab’. El niño tiene un año.
pim uch’akulal ri che’. Jun ujunab’ ri ak’al.
Tronco. Kuta’m. El tronco está Un grupo. Jupuq. Se robaron un rebaño
ardiendo. Tajin kjaluw ri kuta’m. de chivos. Xelq’ax jupuq chij.
Trozo. B’olaj. Rajo la leña sobre el Un lado, un pedazo. Juperaj. Te toca
trozo. Kinpaq’ ri nusi’ pa uwi’ ri el otro lado del terreno. Chwechb’ej
b’olaj. le jun chik juperaj ulew.
Trueno, rallo. Kaqulja. El rayo le
Un par. Juk’ulaj. Una pareja se huyeron.
cayó al hombre. Xqaj chi rij ri achi
Juk’ulaj winäq xe’nimaj b’ik.
ri kaqulja.
Tu b e rc u l o s i s . C h a q i ’ j ö j . L a Un pedacito. Jub’a’, jupb’a’. Quieres
tuberculosis da calentura. Kuya q’aq’ comer un pedacito de tamal. Kawaj
ri chaqij öj. katij jub’a’ wa.
Tuerto. Tzoq’. El hombre se quedó Un poco. Jub’iq’. Aquí hay un poco
tuerto. Ri achi xkanäj tzoq’. para ti. K’o jub’iq chi awech.
Tunco. Kut, ku’t. la cola del perro es Un puño. Juloch’in, jumuq’. Te tiro un
tunco. Kut uje ri tz’e’. puño de tierra. Kink’iyaq b’ik jumuq’
ulew chi awe.
Tupido. Patzapïk. La hierba está tupida
en la milpa. Patzapïk q’ayes chi upam Un quetzal (dinero). Jun q’uq’. El pan
ri ab’ïx. cuesta un quetzal. Jun q’u’q rajil ri
kaxla’n wa.
Tusa, Doblador. Jo’q. Está caro el
doblador. Paqäl rajil ri joq’. Un trago. Juqub’. Tomate este trago de
agua. Chqamuj we juqub’ joron.
Tuyo. Awech. Esa casa es tuyo. Awech
Una mano (cantidad). Jun q’ab’aj. El
le ja.
nance lo venden por una mano en el
mercado. Pa q’ab’aj kk’ayïx wi tapa’l
U
pa ri k’ayib’äl.
Una medida. Jupaj. Quiero que tomes
solo una copa de aguardiente. Xa
jupaj tzam, kwaj kaqamuj.
4
Ubre. Tu’. Ya le están creciendo las Una Vez. Jumul. Hazlo una vez más. #
265
Kaxlan Tzij – K'iche'
Chb’ana’ jumul chik. B’alam Aq’ab’ es uno de los primeros
Unánimes. Junam kiwäch. Los hombres del pueblo maya. Ri B’alam
hermanos están unánimes. Ri achalal Aq’ab’ are’ jun chi kech ri achijab’ re
junam kiwäch. mayab’ tinamit.
Unidad Nacional. Junam Wachil Uno. Jun. Esperaremos solamente uno
Amaq’. El país necesita de la unidad más. Xäq xüw jun chik kqaye’j.
nacional. Rajwaxik ri junam Wachil Urdidor. Q’inol b’atz’. Micaela es una
Amaq’ pa qatinamit. muchacha urdidora. Ajq’inol b’atz’
Unido, añadido. Tiqom. El hilo está ri ali Ke’l.
añadido. Tiqatäl ri b’atz’. Urdidora. Q’inb’äl. Si no se usa la
Unir, añadir. Tiqïk. Tienes que añadir urdidora no queda bien el tejido. We
la punta del lazo con el otro extremo. man kakoj täj ri q’inb’äl man ütz a
Chtiqa utza’m ri klob’ ruk’ ri jun kel ri kem.
chik. Urdir hilo, onomatopéyico del gato.
Unir. Nuk’ïk. Unamos nuestras palabras. B’atz’inïk. Tendré que urdir el hilo.
Chqanuk’u’ ri qatzij. Kinb’atz’ij na ri b’atz’.
Universitario (a). Ajnim tijob’äl. Usado, de segunda mano. Kamulb’äl.
Mi hermano menor es estudiante El carro es de segunda mano.
Universitario. Ri nuchaq’ are’ tijoxel Kamulb’äl ch’ich’.
rech Ajnim Tijob’äl.
Usar, poner. Kojïk. La ropa que les di
Universo. Q’ijsaq, uwächulew. El es para usarse. Rech kojik ri atz’yaq
creador hizo el universo. Ri Ajaw xinya chi iwe.
xub’an ri q’ijsaq.
Ustedes. Aläq. Es mejor si ustedes
Uno de los primeros del pueblo maya. duermen. Ütz we kwar aläq.
B’alam kitze’. B’alam Kitze’, es uno
de los primeros padres del pueblo Ustedes. ïx. Quiero que ustedes lo
maya. Ri B’alam Kitze’ are’ jun chi hagan. Kwaj che ïx kixb’anowik.
kech ri nab’e täq tat rech ri mayab’ Útil. Kpatanajik. La niña es bastante
tinamit. útil. Sib’aläj kpatanäj ri alaj ali.
Uno de los primeros hombres del
V
maíz. Majuk’utaj. Majuk’utaj es uno
de los primeros hombres de maíz en
la cultura maya. Ri Majuk’utaj are
jun chi kech ri nab’e täq achijab’ pa
ri mayab’ k’aslemal.
5 Vacío. Tolonïk. Pasen para acá, aquí
# Uno de los primeros hombres del
está vacío. Chixq’atan löq je wa’,
pueblo maya. B’alam aq’ab’.
266
Kaxlan Tzij – k'iche’
rumal che tolonik. sobre el fuego sale el vapor. Chi’ katïx
ja’ pa uwi’ ri q’aq’ kelöq ri b’uquw.
Vacunación. Toq’oj. En los próximos
días habrá vacunación. Pa täq ri q’ij Variedad de flor de muerto. K’exwa.
petinäq k’o ro toq’oj. la flor de muerto es aromática. K’ok’
ri k’exwa.
Vamos. Jo’. Vamos en tú casa. Jo’ pa
ri awachoch. Ve a decirlo. Jab’ij. Anda a decírselo
a tú papá. Jab’ij che ri atat.
Vapor. B’uquw. Cuando se riega agua
6
#
267
Kaxlan Tzij – K'iche'
Ve a mirar. Ja’wila’. Ve a mirar si ya hay elotes. Ja’wila’ we k’o chik äj.
Veces. Mul. Comeré dos veces. Kamul kinwa’ na.
Vecino. K’ulja, Ayer se casó mi vecino. Iwir xk’uli’k nuk’ulja.
Veinte años. K’atun. Tenemos veinte años de estar trabajando. Xeq k’is jun k’atun
8
#
269
Kaxlan Tzij – K'iche'
muchos visitantes. E k’o sib’läj wula’.
Visitar, revisar. Solixïk. Visité ayer. Xinsolij iwir.
Visitar. Ch’ab’exïk, ulanïk. Vienes a visitarme. Xatpe chech nuch’ab’exik.
Viuda. Malka’n. Mi tía es viuda. Malka’n ri nuch’utinan.
Y
Viudez. Malka’nil. Muchas son las
mujeres que están en la viudez. Ek’i
ri ixoqib’ e k’o pa ri malkanil.
Vivir, despierto. K’aslïk. Estás vivo.
Ät k’aslïk. Yegua. Ati’t kej. El color de mi yegua
es bermejo. Q’än rij ri ati’t nukej.
Vocales. Uk’u’x tz’ib’. Las vocales Yema de huevo. Q’anal. La yema del
nuestro idioma son diez. Ri uk’u’x huevo es amarilla. Q’an ri uq’anal ri
tz’i’b’ pa qatzij e lajuj. saqmo’l.
Volar. Rapinïk, rapapïk. Voló la paloma. Yerno. Ji’ätz. ¿Cómo se llama tú
Xrapap ri plomax. yerno?. ¿Jas ub’i’ ri aji’ätz?.
Yo. In. Me fui con mi amigo. Xinb’e
Volcán. Xkanul. El volcán está lanzando ruk’ ri wachi’l.
piedras. Ri xkanul tajin kuk’iyaq Yuca. Tz’in. La yuca se cosecha
ab’äj. solamente una vez al año. Xa jumul
Volteado. Pask’im, solkapim. La teja kyak uxe’ ri tz’in.
está volteada. Ri xot upask’im rib’.
Z
Voluminoso. Soposïk. Su carga es muy
voluminosa. Soposik le reqa’n.
Vomitar. Xab’ïk. El niño vomitó su
ropa cuando iba en el bus. Ri ak’al
xuxab’aj ratz’iyaq pa ri ch’ich’. Zacualpa. Pamacha’. La mujer es de
Zacualpa. Ri ixoq are aj Pamacha’.
Vuela. Krapapik. El zopilote vuela Zanate. Ch’ok. El zanate daña a
por el aire. Krapap ri k’uch pa ri las siembras. Kub’an k’äx chech ri
kaqiq’. tikonijik ri ch’ok.
Vueltas, olas. Ch’ikma’y. Hay muchas Zancudo. Xa’n, xa’m, us. El zancudo
olas sobre el mar. Sib’aläj kach’ikma’y es transmisor del paludismo. Ri xa’n
uwi’ ri palow. kuya’ jun yab’il ub’i’ q’anyab’il.
9 Zapatería. K’ayib’äl xajab’. Vamos
# a comprar nuestros zapatos en la
zapatería. Keqloq’ ri qaxajab’ pa
k’ayib’äl xajab’.
Zapatero. B’anäl xajäb’. Roberto
es buen zapatero y duran mucho.
Utzalal b’anäl xajäb’ ri a Wet ko’il
näj kakiq’a’o.
Zapato. Säpa’t, xjab’. Llevaban
puestos zapatos negros. Q’eq’ kisäpa’t
kikojom b’ik.
Zapote. Tulül. El árbol zapote tiene
muchos frutos. Ri che’ tulül k’o
sib’läj uwäch.
Zopilote. K’uch. El zopilote come
perro muerto. Kutïj kamanäq tz’i’ ri
k’uch.
Zorro. Par. El zorro hiede mucho.
Chu chu ri par.
Zumbido. Jamumïk. El aire zumba.
Kajumum ri kaqiq’.
0
#
271
Kaxlan Tzij – K'iche'
!
#
272
Kaxlan Tzij – k'iche’
"
#