QUECHUA CHANKA O SUREÑO
1. Qillqanapaq qillqanakuna / Letras para escribir
Luqyanayuqkuna / Consonantes
CH, H, K, L, LL, M, N, Ñ, P, Q, R, S, T, W, Y.
Luqyanakuna / Vocales
A I U
2. Napaykuna / Saludos: El saludo inicia de una interrogante.
SALUDOS AUTENTICOS
¿Imaynalla kachkanki? ¿Cómo está Ud.? ¿Allinllachu? ¿Cómo estas?
Rimaykullayki; Te saludo atentamente, Napaykullayki; Te saludo, Wasillayki,
vengo a visitarte, watukuq hamuni, vengo a verte, watukuq hamuchkani; Estoy
viniendo a verte: Todos ellos reemplazan a: Buenos días, buenas tardes, buenas
noches.
Tayta! Mama! …….: Al encontrarse por primera vez con alguien durante el día.
Esto es un saludo que reemplaza a buenos días, buenas tardes, buenas noches.
Allinllachu!: Al encontrarse por primera vez con alguien durante el día. Esto es un
saludo que reemplaza a buenos días, buenas tardes, buenas noches.
SALUDOS MODERNIZADOS:
Allin punchaw, Buenos días, Allin suka, Allin chisi Buenas tardes, Allin tuta,
Buenas noches
Imam sutiyki: ¿Cómo te llamas?
Imataq sutiyki ¿Cuál es tu nombre?
Sutiyqa __________: Me llamo _______
Qampa sutiyki y tu nombre/y el tuyo
Imaynallam kachkanki: ¿Cómo estás?
Tayta: Señor, don, padre, papá
Mama: Señora, mamá, doña, señora
Sipas: Señorita
Allinllachu HOLA
Hayka watayuqmi kachkanki ¿Cuántos años tienes?
Ayka watayuqmi kachkanki ¿Cuántos años tienes?
Iskay chunka watayuqmi kani Tengo 20 años
Iskay chunka hukniyuq watayuqmi kani Tengo 21 años
Maqta: Jóven
Wayna: Jóven/enamorado
Ñaña Hermana de la dama
Pani Hermana del varón
Turi Hermano de la dama
Wawqi Entre hermanos o primos
Masa Yerno
Llumchuy Nuera
Awilu/machula Abuelo
Awila Abuela
Hampikuq Médico, enfermera/el/la que cura
Wiraqucha hampiq Señor médico
Yachachiq/amawta Profesor
Allinmi kachkani: Estoy bien
Karillam kachkani: Estoy sanito(a)
Allinllataq kachkani Estoy bien, estoy bien nomas
Manam allinchu kani: Estoy mal
Unqusqam kachkani: Estoy enferma/o
Pay, añay, sulpay: Gracias
Kusikuni (m): Encantado/a – me alegro
Maypi yachanki: ¿Dónde vives?
Ñuqaqa_______ yachani: Vivo en _______
Ñuqa Icapi yachani Yo vivo en Ica
Maymantataq kanki: ¿De dónde eres?
Ayakuchumanta kani: Soy de Ayacucho
Limamantam kani Soy de Lima
Allin qamusqa kay Sea bienvenido(a)
Allin qamusqa kaychik Sean bienvenidos
Allinmi kachkani Estoy bien
Allinllam kachkani Estoy bien
Hawkallam kachkani Estoy tranquilo(a) en paz, sosegado
Kunanmi ripusaq Me voy ahora
Kunan punchawmi ripukusaq El día de hoy me voy a ir
Imatam munanki ¡Qué quieres!
Kuyaykim Te amo, te aprecio
Anchatam Munayki Te quiero mucho
Upallay simi Cállate la boca
Manam imatapas munanichu No quiero nada
FORMAS DE DESPEDIDA
Qawanakunanchikkama: Hasta otra vista
Huk punchawkama: Hasta otro día
Huk kutikama: Hasta otro momento
Huk ratukama Hasta luego
Tutakama Hasta la noche
Paqarinkama Hasta mañana
Minchakama Hasta pasado mañana
Huk killakama Hasta el otro mes
Watankama Hasta el próximo año