WILLAKUYKUNA

Willakuq ruku

Nuestros relatos 1
QICHWA
1
 Ministerio de Educación
Yachay Kamayuq Umalliq
Jaime Saavedra Chanduví

Perú Suyuchaw Yachatsiykuna Umalliq

Jorge Ernesto Arrunátegui Gadea

Perú Suyuchaw Yachay Wayikuna Puritsiq

Juan Pablo Silva Macher

Shimikunachaw, Kawaykunachaw, Sapsikunachaw tukuy niraq Yachatsiy Umalliq

Elena Antonia Burga Cabrera

Ishkay Shimichaw Kawaypura Yachatsiy Umalliq

Nora Delgado Díaz
Ñawintsaana maytu: 1 Willakuykuna
Nuestros relatos 1 - Quechua variante central

Ruraqkuna
Humberto Avelino León Huarac, Dionisio Beltrán León Tahua, César Vargas Arce, Quispe Loli Judit, Cervantes Julca Guerrero,
Hercilio Rodriguez Milla, Leocadia Robles Luciano, Helí Vidal López, Odilio Chuqui Laveriano López, Imelda Rios castillo, Nelly
Sánchez Vilcarina, Teddy Castillo, Achic, Eliseo Alvarado Caushi, Rufa Olórtegui Mariño, Carolina Asunción Villafuerte Zuñiga,
Violeta Lidia Espinoza Albornoz

DIGEIBIRA Llapan uryaychaw yanapaq

Humberto Avelino León Huarac

Qichwapa qillqaynin qawapaq

Humberto Avelino León Huarac

Maytu tupatsiq
Rodrigo Vásquez Nuñonca

Siqiq
DIGEIBIRA nishqapa siqinkuna

Qillqashqa rikapaq
Javier Ugaz Aguilar y Patricia Escudero Ciancas

2016 Watachaw qishpitsishqa

27 000 miratsishqa

Impreso por: xxxxxxxxxxx

©Ministerio de Educación
Comercio Nanpi 193 yupayyuq, San Borja llaqtachaw
Lima, Perú
Teléfono: 6155800
www.minedu.gob.pe

xxxxxx yupawan Perú Suyupa hatun Ñawitsana Wayinchaw Churashqa

Hecho el Depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú N°xxxxxxxxxx

Kay maytutaqa ruraqkunapa mana shiminwanqa, manam pipis miratsinmantsu

Impreso en el Perú / Printed in Perú / Perú suyuchaw miratsishqa
 Riqitsikuynin

Kuyashqa wamrakuna:

Qamkunapaqmi kay ñawintsana maytuta makiykikunaman

churamuu, kaywanmi tukuy yachaykunata yachakuyanki.
Hatun shunquukunawanmi qamkunaraykur qichwa
yachatsikuqkuna kay maytutaqa qillqayaamushqa,
yachatsikuqniykikunawan, aylluykikunawan yanapanakushpa
shumaq yachakuyaanaykipaq.

Kay maytuchaw kayqaq qillqakunaqa markaykipa

yachaynintam, kawaynintam shumaq rikaatsishunki. Niykur
qichwachaw ñawintsayta qillqaytapis yachakunaykipaq
yanapashunki; aylluykita, markaykita kuyanaykipaq
yanapashunki; pachamamata shumaq kuyanaykipaqpis
yanapashunki.

Kay qillqashqa maytuqa antsa kuyashqayki mayiykinawmi,

tsaymi shumaq shunquykiwan qawaykunayki, yachayniyki
shumaqlla mirananpaq.

¡Kushishqalla kay, kuyashllapa uryaykullay (aruykullay)!

Yachay umalliq
 Uqa suwakuna

Huk kutish ishkaq

runakuna (nunakuna)
ampipa yarkuyaanaq
uqa suwakuq.

Chakraman chaarirnash
shikrankunata churaykur
kishinkunawan uqtir
qallaykuyaanaq.

Tinkuratsirnash chaqchar
qallaykuyaanaq.
Chaqchar
kaykaayaptinnash huk
runaqa hanankunapa
qawarkunaq.

Tsay runapis maa suwakuq aywanaq. Imanawtaq kaa nirshi

tapukunaq kikinllachaw; niykurshi “Ah kananmi tsayqa kaykunataqa
mantsakaykatsishaq”, nishqana. Tsaypitash kurpata tsarirkur runata
tsakpiikunaq piqachaw, pasaypa kuchpakar aywaqpaq ¡Haaa! pitaq

Kikin rimaykuna: runa = nuna piqa = uma tinkuratsir = tinkurachir

5
 uqaata
suwakuykan! nir
Willakuykuna

qaparishpa.

Tsaynash
hukninqa
uqatapis
haqiriykur
uraypa ayqinaq;
hukninnash
piqanta tsarikurkur
laatayllapa
kinraypa
qishpirinaq.

Mantsakaatsikuqqa shumaq yaykurirshi, uqata katakurkur chaqchallapa

chakrapita yarqunaq. Tsaynash wayiman chaariykur pakayllapa huk
kutallaman churarinaq, warminwan tsurinkunawan mikukuyaananpaq.

Manam suwakuyqa allitsu, tsayta munaptiykiqa hukllapaqmi uryakunki.

Qillqaq: Beltrán León Tahua

Kikin rimaykuna: piqa = uma tsaynash = chaynash

6
 Supaypa hipaynin

Unay patsakunash, huk supay

runakunata ampillapa suwayta
munaq. Tsayshi wayikunaman char
ashmakunawan tinkuriq.

Paykunawanshi puntataqa rimakuriq.

Yaykuyta munarshi imaykanawpis
punutsita munaq.

Allaapash allqukunataqa
mantsaykuq, paykunaqa manash
supaykunata, hupaykunatawan
chaskiyaqtsu; wawllarshi
qatipakuyaq illakaatsiyanqanyaq.

Huk ampinash, supayqa aywanaq tsunyaq wayiman. Maa tsaychawqa

allqu kanaqtsu, apakushqa kayaanaq tsukllaman waatakuna taapaq.

Wayi waqtanchawshi tinkuriyaanaq huk chiwawan, huk uushawanpis.

Chiwaqa manash mantsakaanaqtsu, uushanash allaapa mantsakar
pututuukunaq. Tsayta maakurnash runanqa yarqamunaq qaparir,
wichyapakur.

Kikin rimaykuna: patsa = pacha huk = shuk = suk wayi = wasi

7
 Waraaninnash supayqa kutinaq, tsayshi chiwata ninaq: “Runaykita
qaraykamay”, nishpa. Chiwaqa yaskirinaq: “Paytaqa apakuypis ari”, nir.
Willakuykuna

Kushishqanash supayqa uushaman chaarinaq. Paytanash tapurinaq:

uusha, runaykita qarayqamay, taqay chiwaqa aaniramashqanam, nir.

Uushanash llapan kallpanwan mana mantsakashpana ninaq: runaata

apakuyta munarqa llapan millwaatam yupanyanki, huk kuchullanpiq,
chaki puntapiq, piqa puntayaq; tsaytam ushanayki manaraq waraq
quyllur yarqamuptin.

Tsaynash supayqa uushata iskaykatsir millwanta yupar qallaykunaq:

—Huk, ishskay, kima, chusku... pachak... maa pantakaykunaq.

Tsaynash uushaqa ninaq; kananpita pantakarqa hukpitam kuchunpiq

yupanki, ninaq. Supayqa atska kutish pantakaykunaq, niykurshi hukpita
qallaykullaq. Tsaynaw kaykaptinshi waraq quyllur qawarkamunaq.
Uushaqa shaarikurkur ninaq; manam runataqa qarashqaykitsu, manam
millwaakunata yurpar ushaqunkitsu, nirshi tapsikurinaq.

Tsaypita patsash tsay supay uushapa millwanta yupayta atipantsu,

itsanqa runantapis apayta atipantsu, mantsanshi uushata rikaykurqa
runaman yaykuyta. Tsayshi uusha waatakuyqa alli, chiwataqa ama
waataypistsu.

Qillqaq: Beltrán León Tahua

8
 Killawan atuq

Huk kutish atuq,

muspaynichaw
Mama Killawan
kuyanakuyaanaq.

Tsayshi atuq
riyarkamur Mama
Killata ashir
markan markan
waqaraykar,
maychawraq
kuyayllaa nir waqar
purinaq. Karu
markachawna
huk rachak
pintikachaykaqta
taririr tapukunaq. ¿Maychawtaq Mama Killa taaran? nir. Tsayshi ninaq:
Payqa allaapa karuchawmi taaran, taqay yuraq hirka waqtanchawmi.

Tsayshi atuq kushishqa ayqillapa aywakunaq, hirkata wayranaw

hiqarkunaq.

Charkur, wakman kayman rikachakurinanpaq, imapis kanaqtsu. Tsayshi

atuq iktsuriryan waqakuykunaq; maychawraq kuyanqallaa nir.

Kikin rimaykuna: kanaqtsu = kanaqchu tsayshi = chayshi

9
 Nikanqanchaw
puñukaarinaq.
Willakuykuna

Muspayninchaw,
tukupa
punchawninchaw
allaapa hatun
raymichaw, kushishqa
Mama Killawan
tushuyaanaq.

Riyarkamunanpaqna,
Mama Killa chipipirraq
ñawpanchaw
kaykaanaq, tsayshi
kushishqa Mama Killata
waqukurkushaq nir
hananman pintiykunaq.

Tsay hunaqpitash atuq,

kananyaq Mama
Killachaw laqashqa
kaykaamun.

Willakuq: Donato Rojas Molina

Qillqaq: César Vargas Arce
Marka: Waripampa, Olleros, Waras

Kikin rimaykuna: ratsak = rachak riyay = riway waquy = makallay

10
 Ashnuwan atuq

Unayshi, huk awkis

ashnu wataraallaq,
tsaytanash atuq waskanta
suwapaq, waataqninnash
(ashmaqninnash), ashnu
waskanta uqraptin allaapa
maqanaq. Mana qiwa kaq
pampanchaw wataraatsinaq.

Tsaynash ashnuqa yarpachakur

ninaq:
—Imanirtaq atuqpa hutsan
maqaman, kananmi atuq
musyamanqa nir.
Pampachaw wanuqtukur
hitakaarinaq.
Tsaymanshi atuq yurirkunaq, rikaykur
ninaq:
—Achallaw kaychawmi atska
aytsaqa, yanasaakunata
minkakamushaq nir wayranaw
kutikunaq. Llapan alli chuulu
kaqllata, kallpayuqllata
minkakushaq.

Kikin rimaykuna: tsaytanash = chaytanash huk = shuk = suk

11
 Tsaynash llapan atuqkuna
pinkullunkunawan,
Willakuykuna

tinyankunawan kushishqa
aywayaanaq. Chaykurna,
huknin atuq ashnupa
rurunta (runtunta) rinrintapis
kanipaarinaq.

Mana kuyuptinna
chakinkunapita, waqtanpita,
chupanpitapis watarkur,
qarachar qallaykuyaanaq.
Tsaychawna pinkullupis,
tuntullu, tuntullu niptin atuqkuna allaapa kushishqa qarachar
qallaykuyaanaq.

Pachanta qarachaykayaptinnash ashnuqa shaarirkur; haaachin,

haaachin nir, atuqkunata qaracharkur wayinkama apakunaq. Tsayshi
atuqkunaqa ¡Challakuy shaaaay!, ¡challakuy shaaay! Nishpa qaparikar
ushakaariyaanaq.

Tsaynawpa ashnuqa runanpa waskanta kutitsinaq.

Willakuq: Donato Rojas Molina, de 65 años

Qillqaq: Fraylet Corpus Molina “ILLA PUMA”
QillqaAllitsaq: César Vargas Arce

Kikin rimaykuna: waatay = ashmay ruru = runtu kuyuy = muyuy

12
 Apu kuntur

Unayshi anti hirkachaw

apu kuntur, tsikan
machay rurinchaw
taaraanaq (yachanaq).
Allaapa hatun, waqra
sapa karshi machay
rurinpita yarqamuyta
atinaqtsu. Ayllukuna
chikinakur, maqanakur,
mana alli kawayaptinshi,
allaapa ahar (piñar)
ripranta tapsir, machaypita yarqamuyta munar waqranwan takanaq;
tsayshi patsapis kuyur (muyur) qallaykunaq. Tsaynash hirkakunapita
quchakunapis yarqamur, allaapa tsikan qaqakunapis quchpakaamur,
runakunata (nunakunata) llapan markakunatapis ushakaaratsinaq.

Tsayshi unay runakuna (nunakuna), may tsay ayllupita aywayaamuq,

willka kukankunawan, imayka rikuq mikuyninkunata apakurkur.
Apu kunturta kuyaypa shuqayaananpaq. Yaya Apu Kuntur yarqamurqa
ushakaatsimaashunmi, patsatapis kuyutsimunqam nir.

Tsayshi Yaya Apu Kunturta awilukuna kukankunawan, imayka

rikuq llimpiyuq waytakunawan, willka ninawan shuqayaanaq,
shullpapaayaanaq; mana ahaananpaq (piñananpaq).

Kikin rimaykuna: tsayshi = chayshi

13
 Kananyaqshi Yaya
Apu Kuntur kawan,
Willakuykuna

tsayshi mana
chikinakushpa
kawakushun.

Apu kunturta kuyaypa

shuqayaananpaq.
Yaya Apu Kuntur
yarqamurqa
ushakaatsimaashunmi,
patsatapis
kuyutsimunqam nir.

Tsayshi Yaya Apu

Kunturta awilukuna
kukankunawan,
imayka rikuq llimpiyuq
waytakunawan,
willka ninawan shuqayaanaq, shullpapaayaanaq; mana ahaananpaq
(piñananpaq).

Kananyaqshi Yaya Apu Kuntur kawan, tsayshi mana chikinakushpa

kawakushun.

Willakuq: José Cajaleón, año 1960

Qillqaq: César Vargas Arce

Kikin rimaykuna: ahay = piñay runa = nuna

14
 Sacha kapuli

Shumaq quyu
patsachawshi
unayna huk shumaq
hatun sacha Kapuli
kawakuq. Intiqa rara
patsapita, allaapa
achachayninwan
imanaw kapuli
ichikllapayan
wanukaqta
rikaraakamuq.

Huk punnash yuraq

pukutay chaarinaq,
tsayshi mana allitanaw
rikar tapurinaq kaynaw
nishpa: “Imanirtaq
allaapa ullpanashqa kakunki”.

Kapulinash yaskirinaq kaynaw nishpa: “Allaapa llakishqan kawakuu,

yukiskuna manana kapuliniita mikuyaptin, urpikunapis mananam
rapraakunachaw qishunkunata rurayannatsu, rapraakunapis shikwar
shikwar ushakaariyannam”.

Kikin rimaykuna: kawakuq = taaraakuq = yachakuq

15
 Tsay yuraq pukutaynash
ankupashpa nirinaq:
Willakuykuna

—Munaptiykiqa
aywaa yanaqiikunata
ashiramushaq llapaa
ayllukarkurmi yakuyki
apayaamushaq
alliyaanaykipaq.
—Kay sachaqa kushishqa
aanirinaq. Shuyaraykarshi
killatsaarinaqpis, itsanqa
tamyawan pukutayqa
chaayaanaqtsu, tsayshi
shachaqa wañurinaq.
Tsaki tullunkunallanash
shaykaayaanaq.

Pukutaykuna
chaariyananpaq sachaqa ushakaakushqana kanaq. Tsayta
rikaykurnash kay pukutaykunaqa qaparillapa waqakuykuyaanaq.

Tsay waraaninkunallanash llullu kapulikuna hiqar qallaykuyaanaq.

Ari kay pukutaykunaqa kawaytash waqayan, tsayshi mana paykuna
waqayaamuptinqa patsachaw kaway kantsu.

Qillqaq: Judit Quispe Loli

Kikin rimaykuna: tsayshi = chayshi

16
 Atuq

Atuq hutiyuq ashmaqa

hirkachawmi kawan,
payqa llapan hirka
ashankunapa pushaqninmi,
hapallan ashmam, may
tsay markaman charpis
shumaqmi kawakun,
allqunawmi chusku
chakiyuq, ishkaymi chakcha
rinrinpis, lliki shimi, yukas
sinqa, waska chupanchaw
añarishqa.

China kaqqa pitsqa

chunka kimsa hunaqchawmi wawankunata wachan, tsay machay
wachayanqanllachwmi taapayan, chichiriryan kimsa killa kama,
tsaypitaqa kay malta atuqkunaqa aywakuyannam.

Urqu kaqkunaqa rasllam aywakuyan maypapis.

Atuqpaqa ñawin, rinrin, sinqanpis alli alli winashqam, tsaymi imayka

wamayaytapis raslla maakurin.
Kay ashmaqa ampillapam mikuq yarqamun, allaapa mallaqarllam
hunaqpa waqachar purin.

17
 Payqa mikun:
Uushata, wallpata,
Willakuykuna

chakwata, wachwata,
runtuta, kurukunata,
lluychukunatapis;
aytsanllata akraykur.

Atuqqa runakunata
mantsakaatsin
chupanchaw
upayaatsikuq añanwanshi,
Kikinta rikaykuptintsikqa
witsaypam ayqin, ari
ñawpa kaq chakinshi ichik
taksha, qipa kaqnash
hatun, tsaynash uraypa
ayqita atipantsu.

Machaykunachawmi rataran, mana pipis rikaananchaw,

tsaychawmi purwakaayan kastankunawan imata taripakurpis
llamitsinakuyaananpaq.

Atuqkunapa llimpinqa uqim, wakin qamlaq qarwa, qarwa allpa rikuq

tsaymi ratakuptin rikantsiktsu, tsaynawpam ñawintsiktapis pantaratsimun.
Payqa qanchis watayaqmi kawan yurikunqan patsachaw.

Qillqaq: Judit Quispe Loli

Kikin rimaykuna: ñawintsik = ñawinchik -tsik = -chik

18
 Qanchis tsurikuna

Huk runapash qanchis

tsurinkuna kapunaq,
tsaykunatash imaypis
kaynawmi willapayaq
alli kawakuyta
munarqa hukllaman
ayllunakushqam
kayanayki huk
runanawlla nir
willapaq.

Tsaynaw taytankuna
nikaptinshi kay
tsurinkuna mana
wiyayaanaqtsu
imachawpis kayinakuyaqtsu, imaypis maqanakurlla kawakuyaq.

Tsayta rikarnash taytankuna allaapa llakikuyaq. Hukpinnash llapanta

qayatsiyanaq ayllukur willapayananpaq, tsay ayllukariyaptinnash
taytankuna niyanaq: “Llapaykikuna huk llanu shukshuta apayaami”.

Tsaytanash kay runaqa ayllurkur alli charaq wataanaq, tsay watashqa

shukshukunata tsurinkunata tsaratsinaq kaynaw nishpa: ¡Ma kayta
pakiraayaamuy!

19
 Tsaytanash
wamrankunaqa pakita
Willakuykuna

munayaanaq, manash
atipayanaqtsu, qanchis
llanu shukhukuna
watashqata,
llapan tsariykurpis
pakiyaanaqtsu.

Tsaytanash taytanqa
tsay qanchis
shukshukunata
paskarinaq, tsurinkunata
huk huk tsaratsinanpaq:
—Maa kanan pakiyay tsaytaqa rasllash pakiriyaanaq.
Tsaynash taytankuna kaynaw ninaq:
—Llapan kawayniykikunachaw kayta yarpayanki.
Mamaaninkunaash ninaq:
—Mayqaykikunapis hapallaykikuna kayanqaykichaw, kay
llanu shukshunawmi ras pakirillapaq kayanki, llapaykikunatsun
purwanakushqa kawakuyanki huk alli puqushqa chukru sachanawmi
kayanki.

¡Purwanakushqa kar kallpantsiktam winatsintsik!

Qillqaq: Judit Quispe Loli

20
 Maraywan añas

Huk añasshi
pintikachayllapa
huk hatun maraypa
hananman
ishparinaq, kay upa
marayqa imatapis
makunqatsu nishpa.

Tsayraykurnash
marayqa piñashqa
ninaq:
—Asyaq siki
¿imanirtaq
hanaaman
ishpamunki?
Tsayraykurnash añasqa yaskirinaq:
—Qam rumitaq kanki, imanamankiraq qampaqa makiykipis, chakiykipis
manataq kapushunkitsu maqamanaykipaqpis.
Tsaynaw niptinna marayqa ninaq:
—Atataw qam allqutsaamanki, munaptiykiqa taqay mayuman ayqillapa
llallinakurishun.
Tsaynash añasqa ninaq:
—Qam tsaynaw nimaanaykipaq, qamqa manataq kuyukunkillapistsu.

21
 Tsayraykurna
marayqa ninaq:
Willakuykuna

—Kuyurkatsimaylla
nuqaqa
llallishqaykim.

Aanir añas
kuyurkatsiptin, maray
puntallanta añasqa
aywakullaanaq.
Marayqa
aanishqanraykur
“wun”, “wun”,
“wun” nir kuchpakar
qallaykunaq,
añasqa tikrarkuryan
puntallanta
aywakullaanaq.
Maray
kuchpakar pullan
aywanqanchawna
añaspa waqtallanta
amllurillaanaq.
Tsayshi tullullankunapis wakman kayman ankupaypaq witsirinaq.

Qillqaq: Cervantes Julca Guerrero

Kikin rimaykuna: tsayraykur = chayraykur

22
 Uusha mitsiq panchu

Huk hunaqshi Mallka Panchuta ninaq: qam

uushantsikkunata qatinki Hatunkunkapa, nuqana
kutishaq wayita arukuq.

Tsaypita ninaq: nuqa arukurirnin Kishtiwan uqata

allayaamushaq. Panchu mana kaasukunaqtsu. Mama
Kallminash wayita aywar taririshqa Panchutaqa
pukllakuykaqta.

Tsaynash ancharkur apashqa ¡Maytan

uushantsikkunaqa, nuqaqa rikarquu qanchisllatam,
manam llapantsu kayarqun!, nishpa.

Tsaynash Panchuqa waqallapa aywanaq

uushankuna ashiq, hinantinpa ashirirnash
tariykunaq patsapis tutapaykaqna.

Uushankunata tariykurnash allaapa kushishqa

chikunman qatikunaq qutsullapa.

Tsay hunaqpita Panchu uushankunata mana

qilanashllapa mitsikunaq.

Qillqaq: Hercilio Rodriguez Milla

Kikin rimaykuna: arukuq = yanukuq tuta = ampi chiku = kancha

23
 Pukiitawan Mañuuka
Willakuykuna

Waraquran llaqtachawshi huk shumaq Pukiita shutishqa chipi kanaq.

Pukiita allaapa yachanaypaq chipish kanaq, pampa hachakunachaw

pintir ratakur purinaq.

Yanasan Mañuuka
achkunanpaq
qatikaachaq, Pukiitana
hachakunapa
waqtankunachaw
pintir pintir ayqikachaq.

Mañuukana
Pukiitata ashiq mana
yanasankuna kaptin.

Imaypis Pukiitaqa
yanasankunawan
paqta paqta
purikuyaq, niykur
Mañuukapa
waqtankunachawpis

Kikin rimaykuna: chipi = chipsa = wishpa = chisha = pishqu

24
chawkiykachar
purinaq,
waqtanchaw
paqchipaananta
munar.

Kananqa
Mañuuka rikantsu,
maychawraq
Pukiita kakuykan.

Mañuuka
yachaywayinta
aywakun allaapa
llakinashqa.

Tsayshi, kananqa
yuyaykan
witsaypam
Pukiitaata
apakushaq yachaywayiiman nishpa.

Qillqaq: Hercilio Rodriguez Milla

Kikin rimaykuna: Yuyay = yarpay

25
 Chiwapa willapan
Willakuykuna

Unayshi Willka Pampa markachaw

Qanchis Rusalis nishqan runa
achka ashmakunata uywanaq,
chaychawshi huk hatun chiwatapis
uywanaq.

Chay chiwaqa kanchanpita waray

waray illakaq, chayshi Qanchis
Rusalisqa chiwata huk waraq
qatipanaq; chayshi chiwaqa karuta
aywanaq, niykur Paqcha Raqra
nishqanman yaykunaq.

Chaychawshi, achka asyaqkuna

shuyaraykaayaanaq; chaynash chiwaqa shumaqlla huk tirnuta
churakunaq, llapan asyaqkunawan takinanpaq; chayta rikaykurshi
chiwataqa Qanchis Rusalis kanchanman pacha waray kutiriptin
pishtarinaq.

Huk asyaqnash Qanchis Rusalista qatipamunaq, chayshi llapan

runakuna chariykur asyaqtaqa kayaykuyaanaq, chaypitash asyaqkuna
illakaayashqa.

Qillqaq: Leocadia Robles Luciano

Kikin rimaykuna: Tsayshi = chayshi

26
 Papa muruq atuq

Unayshi, hallqachaw Shatu shutiyuq

atuq yachanaq.

Tsay atuqshi, muru muru wayru

papata wata wata hirka
chakrankunachaw murukuq.

Huk kutinash, huk yana añas,

paqaspa atuqpa papantaqa
chakrachaw limpu ramaykunaq.

Tsayshi atuq allaapa piñar kaynaw

ninaq: “Kananmi añastaqa tsariykur
mikushaq”, nir.

Tsayshi atuqqa paqaspa añasta

shuyaanaq, huk hachapa sikinchaw
ratakuykur, añas yuririptinnash
tsarishaq nir qimtsikurkur ayqikunaq,
tsayshi añasqa atuqta ñawichaw
ishpapuykunaq.
Tsayshi atuq wisku tikrarinaq.

Qillqaq: Humberto León Huarac

Kikin rimaykuna: Shuti = huti = suti tsay = chay

27
 Mishiwan ukush
Willakuykuna

Huk mishish hachakunachaw

awkisyanqanyaq taakunaq.

Huk hunaqnash mallaqar llakishqa

taaraykaptin ukush yuripuskir
tushuykachar ninaq:

—Tiyuy, tiyuy ¿llakishqaku,

piñashqaku kaykanki? niptinshi.

Mishiqa yaskirinaq:

—sinqasapa ¿Imatatan ashinki? nirnin, sharkur qatikachaanaq.

Ukushnash kinran, kinran asipar puripaanaq, tsaynash awkin mishiqa

hamaynin tsapakaariptin wañurinaq (wañuskinaq). Ukush wañunqanta
musyarir (musyaskir) ninaq:

—¡Añañaw kushikullaa! ¡Chikimaqnii ushakaarin! nishpa, kushishqa sikinta

muyuratsir hiqarinaq.

Qillqaq: Helí Vidal López

Kikin rimaykuna: wañurinaq = wañuskinaq yuripuskir = yuripurir

28
 Ñuyaashuwan chukllush

Huk chukllushshi llapan paqas

qutsuyllata yachaq, hunaqpanash
mallaqar llakikuyta tariq.

Mayparaq aywaa nishpa.

Yarpachakuykanqanpitash
yanasan ñuyaashuman mañakuq
aywanaq:

—Tiyay, tiyay ichik haraykita

llamiykatsimay niptinnash.

Ñuyaashuqa:

—Kayllam kallan, nishpa makyanaq.

Huk hunaqnash tsaynawlla kutinaq; punkullapitanash rimapaanaq:

—¿Imanawllanataq tiyay kaykanki? , niptinshi.

Ñuyaashuqa yaskirinaq:

—¡Yamayllam! ¿qamqa?, niptinshi.

Kikin rimaykuna: piqa = uma

29
 Paypis yaskirinaq:
Willakuykuna

—Nuqaqa hinallam
qishyaykaa, manatsuraq
tiyay purash harallata
rakipaykamankiman,
niptinshi.

Ñuyaashuqa yaskirinaq:

—Allaapa qilatanam
waatarquq,
paqaskuna qutsukurir
(qutsuskir) nuqallaman
yarparaykanki, aywakuy
manam rikaytapis
munaqtsu, nirshi
qarqunaq.

Chukllushqa,
mallaqaypita allaapa
waqar aywakunaq.

Yachatsikuynin: Ama qilaqa kawashwantsu, arukuq, yanapakuq

kashunqa.

Qillqaq: Helí Vidal López

30
 Inkakunapa ushakayninkuna

Ñawpatash inkakuna allaapa

kallpasapa kayaanaq, tsayshi hatusaq
rumikunatapis apakuyaq chikutiwan
sipyaraykar munayanqanpa uraypapis
witsaypapis.

Tsayshi huk hunaq inkakuna

yarpaayaanaq, kanan nuqantsik
taytantsik intita aywar shumaq
rikaamushun, tsaypaqmi kanan ima
tsikan huk iskalirata hatusaq rumipita
rurashun Intiyaq chanqantsikyaq,
niykurmi nuqantsik shumaq
parlakushun taytantsikwan,
parlakurirnam mañakamushun
llanqinta inkakunapaq niyaanaq.

Tsaypitash llapan runakuna arur

qallaykuyaanaq hatusaqta
ichishaqtapis may tsaypita rumikunata
apar.

Niykurnash pirqar rurayaanaq hatun iskalirata intiman chaayaananpaq,

intikaqman.

Kikin rimaykuna: arur = uryar

31
 Pirqar chaykapaptinnash,
inti allaapa piñashqa llapan
Willakuykuna

pirqankunata haytariykamunaq;
Tsaynash llapan pirqankuna
huchuramunaq.

Tayta intish tsay hunaqpita ninaq

kanan llapan inkakunatam
ushakaatsishaq nuqapa llanqiyta
apayta munayashqa.

Kanan tsaypaqmi runakunata

astka shaprayuqta apamushaq
alli karu markapita, paykuna
markan markan wanutsikur
puriyaananpaq, inkakuna tsay rurayninkunawan allaapam
piñatsiyaamashqa; tsaymi yuraq runakuna qishyayninkunawan
paqaspa hunaqpa uryaykatsir ushakaatsiyanqa. Tsay ninqanpita mana
unayllatash shaprayuq runakuna chaarayaamunaq, inti ninqannaw
llapan inkakunata manyapita qisyaywan, mallaqaywan, uryawan
ushakaaratsiyaanaq, mana huk kuyapayta.

Tsaynawshi intipa kastiigunwan llapan runakuna wañur ushakariyaanaq,

manash pipis paykunata kuyapaarinaqtsu.

Qillqaq: Odilio Chuqui Laveriano López

Kikin rimaykuna: wañur = wanur

32
 Kuchikunapa yurikuynin

Huk markamanshi
taytantsik huk awkin tukur
chaykullaanaq, payqa
allaapa mallaqarshi
wayin wayin purinaq
mikuykunata ashir,
tsaychawshi pipis
qaranaqtsu huk taasa
yakunllapis.

Tsayshi huk hunaq shumaq

hatun wayiman chaanaq,
tsay wayichawna atska
warmipis, ullqupis,
wamrapis rukupis,
chakwanpis, awkinpis
tantata ruraykaayaanaq, chaykurnash mana pinqakuyta tantata
mañakullaanaq.

Mañakuptinnash llapan runakuna taytantsikta mana tantata qarar

qarquyaanaq, tsayshi taytantsik allaapa llakinashqa ninaq “kay runakuna
pasaypa micha kayan, tsaymi kanan huk kastiigunkuna kanqa”.

Kikin rimaykuna: micha = tikti siki

33
 Kikinllachaw shumaq
yarpachakurir
Willakuykuna

runakuna tantata
ruraykaqta llapanta
tikraratsinaq atska
kuchikunaman,
mana tantata
qarayanqanpita;
tsay hunaqpitash
hatusaqpis,
ichishaqpis,
murukunapis,
qalakunapis atska
millwayuqkunapis,
imayka rikuq
atska kuchikuna
kapamantsik.

Tsayshi llapan
kuchikuna alayta
allaapa mantsayan
runakunanaw, tsayshi
wayikunallachaw
punukuyan.

Qillqaq: Odilio Chuqui Laveriano López

34
 Atuqwan maray

Unayshi huk
mallaqashqa Yaqa
atuq puriykaanaq,
tsayshi ruku wayiman
chaskin, tsaychawqa
huk hatun maray
hitaraykaanaq.

Atuq rikaskirqa
ashllinaq: “Hitaraykanki
qila maray, manaku
nuqanaw kankiman,
nuqaqa tuta tutalla
purii”, ninaq.

Tsaynash maray ninaq:

“Nuqa qila kaptiiqa maa shuyunakuskishun, maa pish qila kanqa: taqay
hirkaman apamay, nirkurqa uchkuta ruray huk kuchuuchu, say uchkuman
watuta watanki, huk kaq watupa puntantaqa kunkaykiman shumaq
watakunki, nirkurqa urayninpa tanqariikamanki, niykur qampis shamunki;
saychawmi musyashun pi qila kashqanta”.

Atuq mana yarpachakuypa awninaq, maray nishqanta.

Kikin rimaykuna: piqa = uma shuyunakuy = llallinakuy

35
 Atuq marayta
umallishqa (aparishqa)
Willakuykuna

hirkayaq apanaq,
tsaychaw maraypa
kuchunchaw uchkuta
ruranaq, tsay
uchkuman watuta
wataanaq, niykur
watupa huk kaq
kuchunta kunkanman
watakunaqn,
niykurqa marayta
tanqariykunaq, tsayshi
marayqa urayninpa
wipipillaraq aywanaq,
atuqnin qarachashqa.

Allaw atuqpaqa huk

ratayllachawna (tikrayllachawna) pachan pashtaskinaq, ishkaychuwqa
uman karuman aywaskinaq, kimsachawqa chip ushakaarinaq.

Marayqa kikillan mayuman watun qarachapakushqa chaarinaq.

Qillqa: Imelda Ríos Castillo

Willapaamarqa: Máxima Castillo Alarcón
(Chuquibamba markachaw)

Kikin rimaykuna: piqa = uma

36
 Ichik ullqu

Mama Liyukashi huk hunaq

uushankunatawan, ashnunta
mitsikuq aywanaq Sawsi Raqrapa.
Tsaychawqa qiwapis yakupis
shumaqshi kanaq.

Tsay hunaqqa shumaq

chakchaparshi taykaanaq,
tsawraqa ishkay ashnukuna
kaninakuqtanaw wiyanaq,
tsawraqa mantsakar
wiyashqankaqpa uraanaq. Tsay
urarpunanpaq huk chuya yakuyuq pukyuchaw ichik ullqu pulchak
pulchak nir armakuykaanaq. Ichik Ullquqa runanawshi kanaq, shapranpis
kanaqshi, rinrinqa kuchipanawshi chakcharaanaq.

Mama Liyukaqa mantsakashqa hinanchawshi uushanta, ashnunta

qatikurkur wayinpa aywakunaq. Ichik ullqu payta manash rikaanaqtsu,
rikaptinqa wañunmanshi karqan.

Qillqa: Imdelda Ríos Castillo

Willapaamarqa: Leonidas Evangelista
(Chuquibamba markachaw)

37
 Hara muruy
Willakuykuna

Unayshi Hoyada markachaw Lliku

harata murunaq, tsaynash ashma
wanukunallawan wanutsaq.

Harakunaqa shumaq
kasharaakurllana hiqaykaayaanaq.

Tsaynash, hara uryaychawna

huk runa chaanaq, ranti wanun
katakuhsqa. Llikuqa mana
munaykar rantinaq, tsaywan
harantaqa wanutsaykunaq.
Hatusaq harakunata aylluykunaq.
Tsaypitanash yapay muruptinna
haranqa ichisaqlla pashtataarinaq.

Tsaynash Llikuqa llakishqa mama

patsata allaapa qayakur kaykunaq.

Mama patsanash yapayqa ama

llutakunawan qishyatsimankitsu ninaq.

Qillqaq: Nelly Sánchez Vilcarina

38
 Mana wiyakuq runa

Wayllu llaktachawshi
kima warmikuna
taakuyaanaq.

Kimanpash
wamrankuna
kanaq. Paykunaqa
paqtayaanaq huk
markakunaman
taakuq
aywayaananpaq.

Tutu kaqqa
hinanllachaw
taakunaq,
tsaymannash huk runa
chaanaq, tsaynash tutuqa triguta ayllur yanapaykallaamay ninaq.

Runaqa ahayar munanaqtsu.

Tsaypitanash, runaqa mana yanapakuyta munar, aywakuumi ninaq.

Tsaynash warmiqa, kaychaw mana yanapakurqa manam taqay wachuta

tsimpankitsu ninaq, tsaytatsun tsimpanki, tsayqa wanunkim.

Kikin rimaykuna: wanuy = wañuy

39
 Runaqa llutatam
nin, nir pintiykunaq,
Willakuykuna

tsayllachaw
waqran aparinaq.
Tsaynash warmiqa
punkun rurinllaman
pampaykunaq.

Tsaypitanash
kananyaq tsay runaqa
hukkuna chaptin,
punininkunallachaw
willapan ima
ruraychawpis
yanapakuyaananpaq.

Ruraq: Nelly Sánchez Vilcarina

40
 Pumawan warmi

Unayshi Wakra
markachaw huk puma
kanaq.

Kay pumaqa huk

mitsikuqtash watiqaq.
Tsaypitanash
mitsikuqtaqa kuyakurkur
apakunaq. Tsaynash
mitsikuq warmiqa
qaparir qayarir kanaq,
pipis maakunaqtsu.

Tsaynash pumaqa
machay wayinman
chaykatsirna,
tsaychaw warmitaqa
waatakunaq.

Tsaynash warmiqa
qishyaqyaarinaq,
tsaypitanash qishpikurinaq huk wamrata (pullan runa, pullan puma
kanaq).

Kikin rimaykuna: huk = shuk = suk

41
 Tsaypitanash
pumaqa allaapa
Willakuykuna

warminpaq uryaq.
Wamraqa hatun
runana tikrarinaq,
tsaynash warmiqa
willaykunaq llapan
kawayninta.

Tsayta musyarirnash
wamraqa taytanta
huk kulluwan
wiliikunaq urusnin
pashtashqanyaq.

Tsaypitanash,
wamraqa
mamallanta machay
rurinpita hurqurir,
ayllunkunaman
aywakuyaanaq
Tsaychawnash
kushishqa
kawakuyaanaq.

Ruraq: Nelly Sánchez Vilcarina

42
 Hirkantsikpa wayllukuynin

Unayshi Rapayan markachaw huk runa Marco hutiyuq kanaq,

warminwan, tsurinkunawan kawanaq, llapan watakunash muruyninkuna
shumaq shakshaanaq tsayshi kastankunaqa mallaqanayta riqiyaanaqtsu,
itsanqa wakin marka runakuna paykunata mikuyta mañayaptin mana
qarayaqtsu, kay mikuykunaqa nuqakunallapaq niyaq, tsaynash marka
runakunaqa llakishqa aywakuyaq.
Tsayta rikarqa tayta hirka alli kawakuyta paykunata yachatsinaq. Tsayshi
waray wataninqa muruyninkuna shakshanaqtsu, muchuyta qallayaanaq,
wakin marka runakunaqa atska mikuyninkuna quriyanaq (aylluyaanaq),
Marcoqa mana mikuy kaptin yarpachakunaq, imanawraq kanan
mañakushaq runa marka mayikunataqa nir.

43
 Kay Marco runaqa,
Willakuykuna

kastankuna
mallaqayanaptin
pinqakuykarpis runa
marka mayinkunata
mañakuq aywanaq,
Rapayan markapa
runankunaqa tsayta
rikar llakipaayaanaq.

Tsayshi papata,
harata, uqata,
mashwata, tuqushata
qarayaanaq
kastankunawan
mikuyaananpaq,
Marco atska
mikuykunata aparir
wayinman charqan, tsayta rikar warmin, sturinkuna kushikuyanaq.
Tsaypitash manaraq mikuyta qallar Hirkapa rimayninta wiyayaanaq:
“Kanan qamkuna yachakuyashkanki shumaq kawakuyta, wakin
runa markaykikuna muchuyaptin qamkuna qarayanki, mañayanki,
yanapayanki”, tsay hunaqpita llapan runakuna shumaq kawakuyanaq.

Qillqaq: Teddy Castillo Achic

44
 Hupaykunapa willakuynin

Unayshi Chunas markachaw

wamrakuna paqaspa purita
mantsakuyanaq, awilankunashi
willapaayaanaq hupaykuna
paqaspa puriyanqanta, pullan
paqaspitaqa ama yarquyankitsu
niyanaq tsayshi paykunaqa
manaraq paqas pullanman chaptin
puñukuyaq.

Huk wamrash Pedro hutiyuq

kanaq, payqa hupaykunata riqita
munanaq, tsayshi huk paqas
pullanman chaskiptin, llapan wamrakuna puñukuykaayaptin wayinpita
puriq yarqunaq, wayinpa waqtanchaw purikaptin atska yuraq hupaykuna
chipikyaypa yuripayanaq. Tsayshi payqa mantsakar parlaytapis
pashtatsinaqtsu, tsayqa hupaykuna niyaanaq ama imatapis parlaysu,
kikillaykipam nuqakunata rikaayamashqayki, qamwan alli kayaashaq
mana pitapis willapaptiyki, mana allinta rurarqa wanunkim, tsaypami
nuqakuna shayaamushaq ayatanaw apayaanaapaq karu atska nina
tsariqman. Tsay paqaspitash Pedro Wamraqa upalla kawakunaq, pitapis
mana willapaypa hupaykunata rikashqanpaq, itsanqa kushish karqan
hupaykunata riqiskir.

Qillqaq: Teddy Castillo Achic

45
 Papakunawan ratsak
Willakuykuna

Huk markachawshi, atska murukuq

runa kaq. Payshi papata, harata,
imayka mikuykunata murukuq.

Tsaynash huk kutiqa, papa uryanan

kaykaq qishyakurpunaq. Tasyyaqnash
mana alli qurakuna chakra hunta
winayaanaq.

Papakunanash akapaarillaayaanaq.
Tsaynash, papakunaqa llakishpa
murukuqninpaq tapukullaayanaq:

—¿Itsa piyllapis murukuqllaakuna

runata rikaykuyarqunki?, nishpa.

Tsaynash ratsakqa, qurakuna rurinpita, yaskinaq:

—Murukuqniykiqa wañukushqam, manam yurimunqatsu, nishpa.

Tsaynash papakunaqa, mantsakashqa tapuyaanaq:

—¿Imanawpataq qam yana ratsak musyanki?, nishpa.

46
—¡Qanyanmi pamparamurquu!
Tsaymi makiykuna liqitashqa
kaykan, ninaq yana ratsakqa. .

Tsaynash papakunaqa llapan

waqallaayaanaq:

—¿Kananqa pillaraq, mayllaraq

uryamaashun?, nishpa.

Ratsaknash qurakuna rurinchaw

qutsukuykaq. Qurakunanash
wakman kayman siqikar, wayrawan, tushukuykaayaq.

Tsaypita, kimsa hunaqtanash, murukuq runaqa uryakuq chaanaq.

Tsaynash yana ratsakqa pintipa pintir aywakunaq, tsayshi qurakunapis
mantsakashqa puktikaariyaanaq.

Papakunanash:
—¡Murukuqnintsik chaaraamushqa!, nishpa kushiyaanaq.
Tsaynawnash runaqa papakunata uryanaq. Papakunanash kushishqa
tushuyaanaq, waytankunapis hinantinman pukutayninta ramayaanaq.

Tsaynawshi, imayka mikuykunapis uryapashqa, qurapashqa, kushiyan.

Qillqaq: Eliseo Alvarado Caushi.

Kikin rimaykuna: kimsa = kima

47
 Kinwawan tawripa yuriynin
Willakuykuna

Unay patsachawshi, huk

markachaw ishkay shipashkuna
kikillankunalla kawayaanaq;
paykunash allaapa shumaq
kayaanaq. Tsaymanshi
yanasatukur huk waywash
chaanaq.

Shumaq yuraq kunka kaptinshi

yanasanpaq awniyaanaq.

Tsayta mayaskirna, huk asyaq

tsiktsi shipashkunapa wayinman waywashtukur paqasllapa aywanaq.
Shipashkunaqa kushishqa chaskiyaanaq: “Kayqa shumaq waywashchi”
nirnin. Kimsan qurikarkur pukllayaanaq.

Tsiktsiqa atskita tsaritsiyta munayaptin michaakunaq:

“Tsaynawlla, tsakayllachaw pukllakushun”, nir. Shipashkunaqa
awniyaanaq.
Patsa waraanaptinqa tsiktsiqa qishpinaq mana riqiyananpaq.
Atska kutish tsaynaw ruranaq. Tsayraykur shipashkunaqa
yarpachakuyaanaq: “¿Imanirraq yanasantsikqa aywakun manaraq
patsapis waraptin?”, nir. Huk paqaschawna hipashkunaqa alli
willanakuskir yachatsinakuyaanaq: “Kananqa ama qishpitsuntsu

Kikin rimaykuna: piqa = uma mayaskir = maakur kimsa = kima

48
patsa waranqanyaq, tsaypaq
punkuta alli wichqashun”, nirnin.

Tsaynawpa tsiktsi chaariptinqa

punkukunata alli wichqayaanaq.
Tsiktsiqa mana yarquyta atir
wayi pachanchaw laqakashqa
waraamunaq. Patsa waraskiptinqa
shipashkunaqa waywashta
ashiyaanaq.

Tsiktsillata tariyaanaq: “¡Atataw!

¡Asyaq kuru! ¡Paywanchi yanasa karqantsik!”, niyaanaq.

Allaapa ahashqa, milanashqa huk yakupa ñawinman mayllakuq

aywakuyaanaq. Tsaychawqa huk kaq shipash puntata ninaq: “Kananqa
huk humaqmi ushmaraashaq kay asyay yarqunanpaq”. Tsayshi hukninpis
ninaq: “Nuqaqa pitsqa hunaqraqmi ushmaraashaq, tsayraqmi kay asyay
yarqunqa”.

Tsayta niskirqa shumaq shipashkunaqa ishkay hachaman tikraskiyaanaq.

Huk kaq kinwaman, hukninna tarwiman. Tsaynawshi kinwawan tawri kay
patsachaw yuriyaanaq.

Willakuq: Rosalía Mariño Balabarca.

Willakuyta aylluq: Rufa Olórtegui Mariño.

Kikin rimaykuna: piqa = uma mayllakuq = paqakuq = armakuq

49
 Yana warmi qucha
Willakuykuna

Unayshi huk warmi taakunaq

Illawru marka hananchaw,
huk qucha kuchunchaw.
Ashmankunapis atska atska
kaq. Tsayshi warmiqa quyay
quyay mitsikuq qucha
kuchullanchaw.

Tsay warmiqa
hirkakunawan rimaq,
mañakuq waatankunata
taapananpaq; mana suwa apananpaq, mana atuq mikunanpaq.
Tsaynawpash ashmankuna miraq.

Payta huk mana alli runa ashinaq warminpaq; pay awninaqtsu,

hirka willapaanaq puñuyninchaw: “Tsay runaqa manam qamta
kuyashunkitsu, ashmaykikunallatam munan nir, karu markapa
apananpaq”, nir.

Huk hunaqnash mitsikuykar rikaarinaq tsay runata yanaqinkunawan

shamuqta. Yarpachakunaq imataraq munayan, nir, waskankunatawan
rikar.

Yarpaarinaq tayta hirka ninqanta. Kikillaaqa imanawraq kashaq, nir

waqanaq.

50
Nikaptinqa quchaqa yana
yana tikraskinaq, pukutaypis
yurikurkunaq.

Qucha chawpinpitaqa
huk tuuru yarqaramunaq;
uushankunata qurirkur
quchaman yaykutsinaq.

Runakunaqa warmiman
tumaykuyaanaq.

Paynash mantsakar
putskallan aptashqa
patsallanchaw shaykaanaq:
“¡Tayta hirkakuna! nir, qaparinaq pasaypa payman runakuna
chaykaayaptinna”.

Tsaynash tayta kirkakuna rumiman tikraykatsiyaanaq putskallan

aptashqata, huk washki uushantawan.

Tsaypitash quchapa hutinta churayaanaq Yana warmi qucha nir.

Tsaychawshi kanankama huk hatun rumi kaykan. Warmiwan washki
uushash tsaychaw rikakun.

Willakuq: Ceneida Obregón Sáenz
Willakuyta aylluq: Rufa Olórtegui Mariño

Kikin rimaykuna: piqa = uma tikraskinaq = tikrarinaq

51
 Pukutay millwa
Willakuykuna

Mamaniimi chumpaa awaykarqan uushapa millwanwan Chinchay

Qucha witsay mitsikunqaayaq.

Millwan ushakaarinaq, tsayraykur llakikuyman chaarinaq. Chinchay

Quchapita shumaq yuraq pukutay imayka uushapa millwannaw
yarqaramunaq mamaniiman witishpa.

Tsayqa mamaanii ama kuyukullaytsu, ninaq. Pukutayta tsariykur

putskakuykunaq hatullan kururuykama qishpitsinqanyaq. Usharir
pukutayta, payllaa mamita, ninaq.
Quchaman pukutay kutirinaq.

Hatun kururuywanqa chumpaata kushishqa usharinaq kaa; tsaypitaqa

hina chumpankuna papaaniipaqpis, nanaakunapaqpis, turiikunapaqpis
ruranaq kaa. Tsaykunata ushariptiipis millwa kanaqraq chuskun
awiluukunapaq. Tsayraykurmi chumpaakunata quyaamaptin ayqiyaq
kaa Chinchay Quchaman, payllaa, mamita, niq.

Kananqa llapaakunam chumpayuq kaykaayaa.

Hina huk chumpaqa pishiykanran ari. Tsaytami nuqa allaapa kuyakuypa

awashaq.

Qillqaq: Macedonio Villafán Broncano

Kikin rimaykuna: piqa = uma

52
 Wallpawan anka

Huk markachwashi huk wallpa

chipsankunawan allaapa kushi
kushi purikaayaanaq, tsaynaw
kaykaayaptinshi huk anka hanankuna
wayrapa rikachakur yurikurinaq,
niykurshi huk chipsata (wishpata)
tsarirkur wayrapa paarir apakunaq.

Tsaynash wallpaqa
qayariqachaykunaq wañuytapish munarnin. Tsaymannash wallpapa
waataqnin yurirkunaq; paynash warakanta hipirirnin ankataqa rumiwan
wiqapaykunaq, tsayshi piqanchaw rumi rataykuptin ankaqa pasaypa
upayashqa patsaman hiqarkamunaq.

Tsaypitanash ankaqa shaarirkurir, pasaypa paaritapis mana

atishpa aywakunaq; runanash “¡Wapu! ¡Wapu! ¡Wapu!”, nishpa
qaparikachaykunaq. Tsay hunaqpitash anka rara wayrapa yurimuptin
llapan runakuna ¡wapu! wapu! ¡wapu!, nishpa qayarikachaayan, tsayna
ankaqa rara wayrallapa kutikun mana imatapis apashpa.

Tsay hunaqpitash llapan wallpakunapis ¡wapu! ¡wapu! ¡wapu!, nishpa

runakuna niyaptinqa llapan wishpankunawan ratakuyan.

Qillqaq: Carolina Asunción Villafuerte Zuñiga

Kikin rimaykuna: chipsa = chipi = wishpa = chisha = pishqu

53
 Atuqwan Añas
Willakuykuna

Huk kutish huk atuq

añaspa wayinman
mallaqashqa chaarinaq,
kaynaw nishpa:
“Imanawllataq kaykanki
yanasha”. Añasnashi
ninaq: “Kaynawmi nuqa
kaykaa, manam allinawtsu
kaykaa, paqaspa
pirqata pintinqatam
kashata haruykurquu,
tsaymi chakiichaw
yakaraptin purita atiytsu”.
Kima quyanam mallaq
kaykaa nirnin waqarinaq, tsaypitanash ñawinta pitsapakurir ninaq:
“Qamqa ¿imanawllataq kaykanki?”. Atuqnash ninaq: “Nuqapis manam
allinawtsu kaykaa, mallaq mallaqmi purikaa, uushallapis, pishqullapish
kaptikiyqa qamtachi mikukurkuqman”, nishpa.

Niptinnnash, añasqa kaynaw ninaq: “Yanasa, mallaqaytaqa

awantarinkimanchi, manam kay nanayta awantankimantsu, qamqa
allaapa yachaq musyaqshi kanki niyashunkitaq, ¿manaku kay kashata
chakillaapita hurquramunkiman?, hurquramuptiykiqa huk washkitachi
paqashpa suwaykur qaraykuqman”, ninaq.

54
Tsayshi atuqna
chakiykichaw
kashata
hurqumushaq
nir añaspa
chakinta ñawinta
alliq kichaykur
qawanaq, tsaynaw
kaykaptinnash
añasqa chupanta
qalirkurnin shimichaw
ishpapuykamunaq.

Tsayshi, ishkan ñawin

wisku tikrariptin,
upayashqa
qayaykachar
sharkurkur ninaq: “Manam rikaatsu ¿imanirtaq rikaatsu?, ¿imanirtaq asyaq
añas kayta ruraykamarqunki?”, nirnin hitakaykunaq.

Tsaynash añasqa atuqpa hananman harirkurnin ninaq: “Qammi allaapa

uli siki kanki, llullu wamra mitsikuqman chaykur llullu washkinkunata mikunki,
¿manaku nuqanaw arunkiman paqasta, hunaqta?, tsaynaw kaptiykim runa
chikishunki uushanta suwaptiyki, kananmi rikaakushqayki wishku ñawiykiwan
imanawshi kawanki niykur aywakunaq”.

Qillqaq: Violeta Lidia Espinoza Albornoz.

Kikin rimaykuna: arunkiman = uryankiman

55