100% encontró este documento útil (1 voto)
164 vistas51 páginas

Polychrome Bib

Cargado por

Dennis Hasi Saes
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
100% encontró este documento útil (1 voto)
164 vistas51 páginas

Polychrome Bib

Cargado por

Dennis Hasi Saes
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

CORPUS BIBLIOGRÁFICO BIBLIOGRAPHY

1
Este Corpus Bibliográfico brinda a los responsables y profe- This Bibliography offers professionals and those responsible
sionales encargados de la preservación y conservación de los for the preservation and conservation of wooden altarpieces
retablos una herramienta de trabajo eminentemente práctica, an eminently practical working tool for supporting the study
de apoyo al estudio y a la investigación que cualquier tipo de and research required for any kind of intervention on these
intervención sobre estos bienes requieren. Los campos de la assets. The conservation-restoration field encompasses very
conservación-restauración abarcan actividades muy diversas different activities which demand that this research be carried
que demandan que esta investigación se realice desde diver- out from many different viewpoints, from that of Art History
sas perspectivas, que van desde la Historia del Arte hasta el to understanding the cultural realm which the assets are a
conocimiento del ámbito cultural en el cual los bienes se part of. Without questioning the importance of all these areas
encuentran inmersos. Sin dudar de la importancia del conjun- of research, this Bibliography has intentionally assumed an
to de estos estudios, a este Corpus conscientemente se le ha approach that focuses on wooden altarpieces from different
conferido un enfoque dirigido al estudio del retablo desde levels: the materials and techniques used for making them
diferentes niveles: los materiales y las técnicas empleadas en and the technology demanded by research done on them and
su ejecución y la tecnología que demanda su estudio y su con- for their conservation-restoration.
servación-restauración.
In putting it together, the following criteria have been pre-
En su elaboración han predominado los siguientes criterios: eminent:

• Sólo se han tenido en consideración las referencias biblio- • Only those bibliographical references that are in the lan-
gráficas citadas en los idiomas abordados en los produc- guages used in the dissemination products emerging
tos de difusión del proyecto “Taller sobre metodología from the “Taller sobre metodología para la conservación
para la conservación de retablos de madera policroma- de retablos de madera policromada” have been taken
da”, es decir: español, francés, inglés, italiano y portu- into consideration; i.e., those in Spanish, French, English,
gués. Italian and Portuguese.

• Se han incluido sólo las referencias publicadas, desesti- • Only published references have been included, conscious-
mándose conscientemente la literatura gris, como infor- ly disregarding gray literature, such as reports, narrow-
mes, tesinas, trabajos de investigación, etc. focus studies, research works, etc.

• Se han recopilado únicamente las referencias a retablos o • Only references to wooden altarpieces and to decorative
a partes decorativas o constitutivas de los materiales or integral parts of the materials worked on during the
abordados en el proyecto, excluyéndose aquellos otros no project have been compiled, excluding all non-related
relacionados, como la piedra o el estuco. ones, such as stone or stucco.

• Por regla general se cita la referencia de la publicación, no • As a general rule, reference is made to a publication and
los artículos que contiene. not to the individual articles it may contain.

• Por último, cabe mencionar que se han incluido fuentes • Lastly, it should be mentioned that sources that may con-
que pueden suministrar información importante sobre tribute important information about specific cases have
casos específicos, como las cartas de encargo, los archivos been included, such as letters of commission, archives,
y cuentas de los cabildos, etc. cabildo accounting, etc.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

Esta compilación se llevó a cabo en el 2004, actualizándose en This compilation was carried out in 2004 and it has been
el 2005. updated in 2005.

Este Corpus constituye la primera bibliografía específica This Bibliography is the first one that is specific to the knowl-
sobre el conocimiento de los retablos y sobre su conservación- edge of wooden altarpieces and their conservation-restora-
restauración. Coordinando esfuerzos de varios participantes tion. By coordinating the efforts of several Workshop atten-
del Taller, se ha intentado establecer una bibliografía útil y dants, we have tried to put together a useful and comprehen-
completa, avalada por la convergencia de referencias sumi- sive bibliography, one that is supported by all the references
nistradas por los diversos profesionales experimentados en supplied by the many professionals with experience in this
este campo que han colaborado en su elaboración. Se espera field who have helped put it together. In the future, it is
que en el futuro puedan añadirse otras referencias a esta hoped, more references can be added to this bibliography, for
bibliografía, con el fin de actualizarla o de llenar lagunas en the purpose of updating it or of filling gaps in its content and
su contenido y estructura. structure.
2

Para facilitar su consulta, este Corpus se ha estructurado en To facilitate its consultation and use, this Corpus has been struc-
siete epígrafes que recopilan la selección de referencias más tured into seven sections that compile a selection of the most
significativas para abordar, desde el conocimiento, el comple- important references for approaching an understanding of the
jo mundo de la Conservación-Restauración de retablos: complex world of altarpiece conservation and restoration:

1. Tratados 1. Treatises
2. Materiales, técnicas y sistemas constructivos. 2. Materials, techniques and bulding systems
3. Investigación. 3. Research
4. Conservación e intervención. 4. Conservation and intervention
5. Retablos: Estudio de casos. 5. Altarpieces, case studies
6. Glosarios, diccionarios y enciclopedias. 6. Glossaries, dictionaries and encyclopedias
7. Teoría de la Conservación-Restauración. 7. Theory of Conservation.

Esta compilación, fruto del encuentro del 2002, ha sido elabo- This compilation is the direct product of the 2002 meeting
rada bajo la dirección de María José González López y de and has been carried out under the direction of María José
Françoise Descamps con el apoyo de Antonio Martín Pradas. González López and Françoise Descamps with the support of
Su recopilación no hubiese sido posible sin las contribuciones Antonio Martín Pradas. It would not have been possible
de ambas directoras y de Ana Carrason, Franco Del Zotto, without the contributions of both directors and that of Ana
Agnès Le Gac, Adriano Ramos, Carlos Rua Landa, Irene Sen, Carrason, Franco Del Zotto, Agnès Le Gac, Adriano Ramos,
Myriam Serck Dewaide, Francesca Tonini y Fanny Unikel. Carlos Rua Landa, Irene Sen, Myriam Serck Dewaide,
Este agradecimiento debe asismismo incluir a Jennifer Carba- Francesca Tonini and Fanny Unikel. This acknowledgement
llo, quien organizó las referencias y a Anne de Place por la should be extended as well to Jennifer Carballo, who organ-
edición final de las citas. ized all the references and to Anne de Place, who did the final
editing of the entries.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

ALEMANY, Miguel: Tratado práctico de carpintería y ebanistería moderna. México: Pax-


Tratados - Treatises Mexico, 1944.

ARMENINI, Giovan Battista: De’veri precetti della Pittura. Torino: Giulio Einaudi, 1988.

ARMENINI, Giovanni Battista: De los verdaderos preceptos de la Pintura. Visor Libros,


1999.

BARBIER DE MONTAULT, Mgr. Xavier: Traité Pratique de l’Ameublement et de la


Décoration des Églises selon les Règles Canoniques et les Traditions romaines. Paris: Louis-
Vivés Libraire-éditeur, 1878, 2 tomes.

3 BAXANDALL, M.: Scultori in legno del Rinascimento tedesco. Torino: Einaudi, 1989.

BELDA NAVARRO, Cristóbal: “Metodología para el estudio del retablo barroco”. En


Imafronte, 12-13, 1996-1997, p. 25-49.

BRUNELLO, F.: De arte illuminandi. Vicenza: Neri Pozza, 1975.

BRUQUETAS GALÁN, Rocio: “«Reglas para pintar». Un manuscrito anónimo del


siglo XVI”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 24, año VI, sep-
tiembre 1998. Sevilla: IAPH, p. 33-44.

CARLI, E.: La scultura lignea in Italia. Milano: 1966.

CAYLUS, Anne Claude Philippe, Comte de & MAJAULT, Michel Joseph: Mémoire sur
la peinture à l’encaustique et sur la peinture à la cire. Facsímilé: Erec. 1999. Genève: Pissot,
1755.

CENNINI, Cennino d’Andrea: Le Livre de l’Art ou Traité de la Peinture (1390 ou 1437 ?),
mis en lumière pour la première fois avec des notes par le Chevalier G. Tambroni.
Traduit par Victor Mottez (nouvelle édition augmentée). L. Rouart et J. Watelin Édi-
teurs, Paris, s/d. [début XXe s.].

CENNINI, Cennino: Il libro dell’arte o trattato della pittura / di Cennino Cennini; a cura di
Fernando Tempesti. 1a ed. Biblioteca Longanesi. Milano: Longanesi, 1984.

CENNINI, Cennino: Tratado de la pintura. 4a ed. Barcelona: Sucesor de E. Messeguer,


1979.

CHANSON, Lucien: Traité d’Ébénisterie. Dourdan: Éditions H. Vial, 1985

CHOISY, Auguste: Vitruve. Nouvelle édition avec une préface par Fernand Pouillon.
Paris: F. Nobele, 1971.

Compositiones ad tingenda. Manuscrit dit de Lucques. Italie: MS 490 de la bibliothèque


capitulaire de Lucques, VIIIe siècle.

CONSTABLE, W. G.: The painter´s workshop. New York: Dover, 1979.

D’APLIGNY, Le Pileur: Traité des couleurs matérielles et de la manière de colorier. Chez


Saugrain et Lamy Libraires, Paris, 1779.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

DA CUNHA TABORDA, J.: Regras da Arte da Pintura… por Prunetti. Accresce Memoria
dos mais famosos Pintores Portuguezes, & dos melhores Quadros Seus. Lisboa: 1815
(Réimpresión Coimbra: 1922).

DA VINCI, Leonardo: Trattato della pittura. Roma: Newton & Compton, 1996.

DE CARVALHO SAMPAIO, Diogo: Tratado das Cores. Na Officina Typografica de


S.A.E., 1787.

DE MONTON, Bernardo: Segredos das artes liberaes e mecanicas recopiladas, e traduzidos


de varios autores selectos, que tratão de fisica, pintura, arquitectura, optica, quimica, dourada,
e acharoado, com outras curiosidades proveitosas, e divertidas. Lisboa: Na Officina de
Domingos Gonçalves, 1744.
4

DE VINCI, Leonard: Traité de la peinture (1490-1517 / Fragments de plusieurs épo-


ques). Textes traduits et présentés par André Chastel. Éditions Berger Levrault, Paris,
1987.

DESCHAMPS DE PAS, L.: Notice sur un traité relatif à la peinture au Moyen Âge par Pierre
de Saint-Omar, inséré dans le manuscrit no 6741 de la Bibliothèque Nationale.

EASTLAKE, Sir Charles Lock: Methods and materials of painting of the great schools and
masters. New York: Dover Publication Inc., 1960.

ERACLIO: De coloribus at artibus Romanorum; I colori e le arti dei Romani. Bologna: Il


Mulino, 1996.

FÉLIBIEN, André: Des principes de l’architecture, de la peinture et des autres arts qui en
dépendent. Avec un dictionnaire des termes propres à chacun de ces arts. J. B. Coignard,
Paris, 1676. In-4º, XXIV-795.

FIGUEIREDO DE SEIXAS, José (Arquitecto/ Ordem terceira de Na Sa do Carmo):


Livro de Perspectiva pictorica & architectura do Padre Jesuita Andrea Pozzo (Traducción por
primera vez del italiano para português de la edición italiana de 1700), 1732. En
CÓDICE 222 / Biblioteca Geral da Universidade de Coimbra.

FURNA: Dionisio da Ermeneutica della Pittura / A cura da Giovanna Donato Grasso.


Napoli: Fiorentino, 1971.

GHEROLDI, V.: Le Vernici al principio del Setecento. Studi sul Trattato di Filippo Bonanni.
Italia: Turris Editrice Cremona, 1995.

GIRY, A.: “Notice sur un traité du Moyen Âge intitulé De Coloribus et artibus
Romanorum”. En Mélanges, publiés par la Section Historique de l’École des Hautes Études
pour le 10ème anniversaire de sa fondation. Paris: 1878, p. 210-227.

GONZÁLEZ-ALONSO MARTÍNEZ, E.: Tratado del dorado, plateado y su policromía.


Universidad Politécnica de Valencia, 1997.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

JUDAH IBN HAYYM, Abraão B.: O livro de como se fazem as cores (Escrito en caracteres
hebraicos en Portugal, en el siglo XIII, XV ou XVI). Traduzido del hebraico para por-
tugués por MOREIRA DE SÃ, A.: “O livro de como se fazem as cores de Abraão B.
Judah Ibn Hayym”. En Revista da Faculdade de Letras. Universidade de Lisboa, IIIª série,
1960, nº 4, p. 210-213 – Citado por VENTURA, Leontina. En NUNES, Filipe: Arte da
Pintura. Symmetria & Perspectiua. (Facsimil de la edición de 1615). Porto: Editorial
Paisagem, 1982, p. 46, nota 68.

LE CLERC, Sébastien: Traité d’Architecture. Paris : Éd. Pierre Giffart, 1714.

LEROY, Paul: Traité de la peinture. Anciennes disciplines, formules nouvelles. Paris:


Universelles, 1947.
5
Liber Illuministarius ou Tegernsee Manuskript. In Cod. Germ. 821, Munich Library. –
Translated from current German to English of the sections «Von dem stanniol» and
«Also nutz das stanniol» in BROEKMANN-BOKSTIJN M. [et al.] : “The scientific exa-
mination of the polychromed sculpture in the Herlin Altarpiece”. Studies in
Conservation, vol. 15, nº 4, November 1970, p. 389-390. – Traducción del alemán actual y
del inglés para el español de los mismos apartados en GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria
José: “Brocado aplicado: Fuentes escritas, materiales y técnicas de ejecución”. En PH -
Boletín del Instituto Andaluz del Património Histórico, año VIII, nº 31, junio 2000, p. 71-72.

LOMAZZO, Giovanni Paolo: Trattato dell’arte della pittvra, scoltvra, et architettvra di Gio.
Paolo Lomazzo milanese pittore: diuiso in sette libri, ne’ qvali si discorre de la proportione, de’
moti, de’ colori, de’ lumi, de la prospettiua, de la prattica de la pittura, et finalmente de le isto-
rie d’essa pittura: con vna tauola de’nomi de tutti li pittori, scoltori, architetti, & matematici
antichi & moderni. Verlagsbuchhandlung: Anast. Haldsheim, George Olms, 1968.

LOUMYER, G.: Les traditions techniques de la peinture médiévale. Bruxelles et Paris:


Librairie d’Art et d’Histoire. G. Van. Ofst & Cia, 1914.

MAYERNE, Théodore Turquet de: Pictoria sculptoria & quae subalternarum artium, 1620:
Le manuscrit de Turquet de Mayerne, présenté par M. Faidutti et C. Versini. Lyon: Audin,
1974.

MERRIFIELD, P. Mary: Original treatises on the arts of painting. New York: Dover
Publications, Inc., 1967.

MUÑOZ VIÑAS, Salvador: “Original written sources for the history of medieval
painting techniques and materials: a list of published texts”. In Studies in Conservation,
vol. 43, nº 2, May 1998, p. 114-128.

NUNES, P.: Arte da Pintura. Simetría e Perspectiua em Lisboa. Anno 1615. Porto:
Paisagem, 1982.

PACHECO, Francisco: Arte de la pintura. Madrid: Cátedra, 1990.

PAILLOT DE MONTABERT, J.-N.: Traité complet de la peinture. Paris: Éditions


Bossange, 1829, 9 tomes.

PALOMINO, Antonio: El Museo Pictórico y escala óptica. El Parnaso español pintoresco


laureado. Madrid: Aguilar S.A. Ediciones, 1988.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

PERNETY, Antoine-Joseph: Dictionnaire Portatif de Peinture, Sculpture & Gravure, avec


un Traité pratique des différentes manières de peindre. (Paris: Chez Bauche Imprimeur et
Libraire – 1757). Genève: Minkoff Reprint, 1972.

PHILLIPPS, Thomas: “Letter from Sir Thomas Phillipps addressed to A. Way commu-
nicating a transcript of a M. S. treatise on the preparation of pigments and various
processes of the decorative arts practised during the Middle Ages, written in the
twelfth century, and entitled Mappae Clavicula”. En Archeologia: or Miscellaneous
Tracts, relating to Antiquity, vol XXXII, 1847, p. 183-244.

PLINE L’ANCIEN: Historía Naturalis. Paris: Les Belles Lettres, 1985.

6 POPELIN, Claudio: De la Statue et de la Peinture. Traité de Leon Bautista Alberti, noble flo-
rentin, traduit du Latin en Français par Claudius Popelin. Paris: Chez A. Lévy, 1869.

REINACH, Adolphe: Recueil Milliet. Textes grecs et latins relatifs à l’histoire de la Peinture
Ancienne. Paris: Libr. C. Klincksieck, 1921.

ROMAIN, Adolphe: Nouveau manuel complet du fabricant de vernis de toute espèce, com-
prenant une étude générale raisonnée des matières entrant dans la préparation des vernis, la
fabrication et la composition des vernis à l’éther, à l’alcool, aux essences, des vernis gras, des
vernis au caoutchouc, au goudron, etc. Nouvelle édition revue et augmentée. Paris: L.
Laget, 1977.

s/a. (Anónimo). Miscellanea de curiosidades reunidas no fim do séc. XVII. En CÓDICE 589
/ B.N.L., «Varias curiosidades para tintas», fls. 46 e 47.

s/a. (Anónimo). Segredos Necessarios para os Officios, Artes e Manufacturas, e para muitos
Objectos sobre a Economia Domestica. Lisboa: Na Offic. de Simão Thaddeo Ferreira, 1794,
2 tomos.

SAN ISIDORO DE SEVILLA: Etimologías I y II. 2a ed. Biblioteca de autores cristianos,


de la Editoria Católica, S. A., 1995.

SARAIVA, João: Livro de Prespectiva do Padre Jesuita Andrea Pozzo. Traducción por pri-
mera vez del latino para português de la primera parte, c. 1740.

SCHLOSSER, J.: La literatura artística. 3a ed. Cátedra, 1976.

STOOTER, Joaõ: Arte de Brilhantes Vernizes & das tinturas. Fazelas & o como obrar com
ellas. Anveres (Anvers): Por la Viuva de Henrico Verdussen, 1729.

STRASSBURGER: The Strasburg manuscript: a medieval painters’ handbook/ translated from


the Old German by Viola & Rosamund Borradaile, editors’ text translated into German by
Johanna M. Frank, foreword by John Harthan. Munchen: Callwey, 1982.

THÉOPHILE (prêtre et moine): Essai sur divers arts (Libri III seu diversarum artium
schedula), Publié par le Comte Charles de l’Escalopier, et précédé d’une introduction
par J. Marie Guichard. Nogent-Le-Roi: L.A.M.E., 1996 (3ème. édition française – texte en
latin et français – facsimilé du XIIe siècle).
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

THIELE: Peinture Artistique. Préparation des couleurs, des vernis et des toiles. Broyage des
couleurs à l’huile, préparation des toiles, panneaux de bois, cartons, vernis à peindre, vernis à
retoucher, vernis à tableaux, d’après les textes des vieux manuscrits et les procédés modernes.
Paris: H. Laurens, 1949.

THOMPSON, Daniel: “Liber de coloribus illuminatorum sive pictorum from sloane.


M. S. no 1754”. In Speculum a Journal of Medieval Studies, vol I, no 3, 1926, p. 281-307.

Traité des Bois et des différentes manières de les Semer, Planter, Cultiver, Exploiter,
Transporter & Conserver. Paris: Chez Hochereau Libraire, Imprimerie de la Veuve
Simon, 1769, Tome 2.

7 TUBEUF, Georges: Encyclopédie des connaissances utiles – Traité d’Architecture théorique et


pratique. Paris: Éd. Georges Fanchon, s/d, 2 tomes.

TURQUET DE MAYERNE, Théodore: Pictoria, sculptoria, tinctoria et quae subalternari-


um artium spectantia… (1620). Lyon: Audin, 1965.

Vasari on technique being the introduction to the three arts of design architecture, sculpture
and painting, prefixed to the lives of the most excellent painters, sculptors and architects…
Translated into English by Louisa S. Maclehose, edited with introduction and notes by
professor G. Baldwin-Brown. NewYork: Dover publications, 1960.

VASARI, Giorgio: Le Techniche Artistiche (1550). Introducción y comentarios de G.


Baldwin Brown, Vicenza: Neri Pozza Editore, 1996.

VASCONCELLOS, Padre Ignácio da Piedade: Artefactos Symmetriacos e Geometricos,


advertidos, e descobertos pela industriosa perfeição das artes, esculturaria, architectonica, e da
pintura. Lisboa Occidental: Na Officina de Joseph Antonio da Sylva. Impressa da
Academia Real, 1733.

VIBERT, Jehan Georges: La Science de la Peinture. Paris: 1902.

VILLAÇA, Frei José de Santo António Ferreira: Livro de Prespectiva e tambem de


Architetura de Andre Poso (Pozzo). (Cópia manuscrita de la traducción del latin y italia-
no para portugués, realizada por Frei Francisco de Sam José). Tibães: 1768. En
CÓDICE. 4.414 / B.N.L. (Microfilme F.R.995), «Miscelânea, Papeis vários dos séculos
XVII e XVIII (cópias diversas)», fls. 69-104v.

WATIN, Jean Félix: L’Art du peintre, doreur, vernisseur, (facsimilé de la 2ème. édition
revue et corrigée et considérablement augmentée de 1778). Paris: Chez Léonce Laget,
1977.

WOLKMAR MACHADO, Cirilo: Tratado de Pintura e Arquitectura (Facsimil del manus-


crito realizado entre 1796 y 1808 – Paleografia de Ana Calado Inácio). Lisboa: Edição
Fundação Calouste Gulbenkian, 2002.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

Actes du Colloque de Colmar, Novembre 1987. Colmar : Bulletin de la société


Materiales, técnicas y Schongauer, numéro spécial, 1989, p. 91-97.
sistemas constructivos
Materials, techniques Adhésifs et Consolidants. Preprints du 10ème Congrès International tenu à Paris, 2-7
and building systems septembre 1984. Paris: SFIIC, 1984.

BALL, P.: Colore una biografia. Milano: Rizzoli, 2001.

BARTOLOMÉ GARCÍA, Fernando: La policromía barroca en Álava. Diputación Foral de


Álava, 2001.

BAXANDALL, Michael: The Limewood Sculptors of Renaissance Germany. New Haven


8 and London: Yale University Press, 1980, Cap. II «Material», p. 27-49.

BAZZI, M.: The Artists Methods and Materials. John Murray, 1960.

BERGÓS, J.: Madera de construcción, decoración y artesanía. Barcelona: Gustavo Gili. S.A.,
1951.

BERMPOHL, R., WINKELMANN, H. & CHEVALLEY, E.: Technologie du Bois.


Lausanne: Éditions SPES / Paris: Éditions Bordas. 1969.

BERTI, N. R.: Contributi scientifico-pratici per una migliore conoscenza ed utilizzazione del
legno. Firenze: Edizioni CNR, 1979.

BIERLING, P.: Trabajo en madera, carpintería básica, materiales, técnicas, aplicaciones y


ejemplos prácticos. S.A.E.P., 1991.

BIGELOW, Deborah: Gilded wood: conservation and history. Madison, Connecticut:


Sound View Press, 1991.

BOMFORD, D., DUNKERTON, J., GORDON, D., & ROY, A.: Art in the making: Italian
Painting before 1400. Barcelona: Serbal, 1995.

BONDIL, Nathalie: La Sculpture, art du modelage. Paris: Éd. Fleurus Idées, 1996.

BORDALLO PINHEIRO, Thomas: Manual do Formador e Estucador. Biblioteca de


Instrução Profissional. Bertrand, 2ª edição, s/d.

BOUCHER, Nicolas: “Le bois, matériau vivant”. En Coré – Conservation et restauration


du patrimoine culturel, nº 7, novembre 1999. Paris: Éditions Errance, p. 6-8.

BROEKMANN-BOKSTIJN, M., ASPEREN DE BOER, J. R. J., VAN THUL-EHRNRE-


ICH, E. H. & VERDUYN-GROEN, C. M.: “The scientific examination of the poly-
chromed sculpture in the Herlin Altarpiece”. In Studies in Conservation, vol. 15, nº 4,
November 1970, p. 370-400.

BRUSATIN, M.: Storia dei colori. Torino: Einaudi, 1999.

BRUYNE, N. A. & HOUWINK, R.: Adhesion and adhesives. Amsterdam: Elsevier


Publishing Company, 1951.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

CASTELLANO ANTINUCCI, Ma G.: “Tecniche di esecuzione e materiali costitutivi”.


En Leganti proteici. Corso sulla manutenzione di pinti murali, mosaichi, stuchi. Roma:
Istituto Centrale del Restauro.

CENTRE TECHNIQUE DU BOIS: Le collage du Bois. Cahier nº 109, Paris: CTB, 1983.

CLÉRIN, Philippe: La Sculpture. Toutes les techniques. Paris: Éd. Dessain et Tolra, 2001
(2ème. édition).

CNRS: Pigments et colorants: De l’Antiquité et du Moyen Âge. Centre National de la


Recherche Scientifique, 1990.

9 Conservation of the Iberian and Latin American Cultural Heritage. Preprints of the
Congress of Madrid, September 9-12,1992, IIC. London: Ed. H.W.M. Hodges, John S.
Mills and Perry Smith, 1992,

COUTRAIT, J. P.: Les secrets du vernissage et du laquage du bois. (Paris: Éditions Charles
Moreau – 1923). Liège: René Baudouin Successeur, s/d. (nouvelle édition revue et aug-
mentée).

COUTRAIT, J. P.: Nouveaux trucs et procédés du bois. (Paris: Éditions Charles Moreau –
1920). Liège: René Baudouin Successeur, s/d (nouvelle édition revue et augmentée).

DALBON, Charles: Les origines de la peinture à l’huile. Étude historique et critique. París:
Perrin et Cie Libraires, 1904.

DAVIDSON, R. L.: Handbook of watersoluble Gums and Resins. MacGraw, New York: Will
Book Co, 1980.

DE CARVALHO, Albino: Madeiras Portuguesas. Lisboa: Ed. Direcção Geral das


Florestas, 1997, 2 tomos.

DE CARVALHO, Albino: Os defeitos da Madeira. Direcção Geral dos Serviços Florestais


e Agrícolas, Lisboa, 1957.

DE LA POZA LLEIDA, J. M.: La madera y su secado. Barcelona: Oikus-Tau, 1991.

DELAMARE, François & GUINEAU, Bernard: Color Making and using Dyes and pig-
ments. New Horizons Serie, New York. Thames Hudson 2000..

DELAMARE, François & GUINEAU, Bernard: Les matériaux de la couleur. Collection


“Découvertes”. Paris: Éd. Gallimard, 1999.

DELMONTE, J.: The technology of adhesives. New York: Reinhold Publishing


Corporation, 1947.

DESAINT, A. & DUCROISET, C.: Décoration de Bois et Marbres (24 Planches


d’Imitations Bois et Marbres, et textes explicatifs de réalisation). Éditions H. Vial,
Diffusion Eyrolles, 1986.

Dorures, brocarts et glacis: S.O.S. Polychromies. Catalogue d’exposition, 27 oct.-31 déc.


1995. Musée des Arts Anciens du Namurois, Namur / Bruxelles, 1995.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

DOS SANTOS SEGURADO, João Emílio: “Trabalhos de Carpintaria Civil”. Biblioteca


de Instrução Profissional. Lisboa: Livraria Bertrand, s/d [início siglo XX].

DOVAI, A.: “Les colles animales”. En Conservation-Restauration, no 3, 1985, p. 26-27.

DRAFT, A. W. C.: “The ground in pictures”. In ICOM Commission for the Care of
Paintings. ICOM, 1963, p. 14.

DROVANT, Armand: Traité de la peinture. Procédé à l’huile. Genève: Pierre Cailler, 1960.

DUBERY, F. & WILLATS, J.: Perspective and Other Drawing Systems. The Herbert Press,
1983.
10
Early Italian Paintings. Techniques and Analysis. Acts of the Maastricht Symposium,
October 9-10, 1996, Limburg Conservation Institute. Maastricht, The Netherlands: Ed.
Tonnie Bakkenist / René Hoppenbrouwers / Hélène Dubois, 1997.

EDEBÉ: Tecnología de la madera. 5a ed. Edebé, 1965.

ESTRADE, Ma De los Milagros: “Brocado aplicado: una técnica insólita empleada en


el retablo de Santa María de Galdakao (Bizkaia)”. En VII Congreso de Conservación de
Bienes Culturales, 23, 24 y 25 de septiembre 1991. Universidad de Deusto. Bilbao. Vitoria:
Gobierno Vasco. Departamento de Cultura y Turismo, 1991, p. 126-136.

FAMIGLIETTI, Laura & SCIOSCIA SANTORO, Chiara: “La tecnica dello stucco attra-
verso le fonti: tecnica d’esecuzione e caratterizzazione chimico-fisica dei materiali cos-
titutivi”. En Lo Stucco – Cultura, Tecnologia, Conoscenza. Actas del XVII «Convegno di
studi. Scienza e Beni Culturali», Bressanone, 10-13 de julio 2001. Guido Bisconti y
Guido Driussi (Coords.). Veneza: Edizioni Arcadia Ricerche, 2001, p. 19-26.

FELLER, R. L., STOLOW, N. & JONES, E. H.: On pictures varnishes and their solvents.
Cleveland: Ed. The Press of Case Western Reserve University, 1971.

FELLER, Robert L.: Artists´ Pigments: A handbook of their History and Characteristics.
Cambridge: Cambridge University Press, 1986.

FERRÃO DE TAVARES E TÁVORA, Bernardo: Imagens de Malines. Colecção/Museu


Nacional de Arte Antiga. Lisboa: 1976. Reeditado en [Link]. Estudos sobre Escultura e
Escultores do Norte da Europa em Portugal – Época manuelina. Pedro Dias (Coord.).
Lisboa: Comissão Nacional para as Comemorações dos Descobrimentos Portugueses,
1997, p. 105-192.

FHAN, A.: Anatomía vegetal. Barcelona: Blume, 1978.

FRAZZONI, D.: L´Imbianchino Decoratore-Stuccatore. 8a ed. Milano: Hoepli, 1975.

FRINTA M. S., “The use of wax for appliqué relief brocade on wooden statuary”. In
Studies in conservation, nº 8, 1963, p. 136-148.

GAÑÁN MEDINA, Constantino: Técnicas y evolución de la imaginería polícroma en


Sevilla. Universidad de Sevilla, 1999.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

GETTENS, R. J. & STOUT, G. L.: Painting Materials: a Short Encyclopaedia. Dover


Publications, 1966.

GHEROLDI, V.: Le Vernici al principio del Setecento. Studi sul Trattato di Filippo Bonanni.
Italia: Turris Editrice Cremona, 1995.

GÓMEZ ESPINOSA T.: “Policromía del Gótico final. Retablo Mayor de la Catedral de
Toledo y obras burgalesas de Gil Siloe”. En Actas del Congreso Internacional: Gil Siloe y
la escultura de su época. Burgos, 2001, p. 573-582.

GÓMEZ GONZÁLEZ, Marisa: “Evaluación técnica y variaciones de los materiales de


dos retablos del mismo autor: Colmenar Viejo y El Espinar”. En Congreso Nacional.
11 Madrid en el contexto de lo hispánico desde la época de los descubrimientos. 1994, p. 1357-
1368.

GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José: “Brocado aplicado: Fuentes escritas, materiales y


técnicas de ejecución”. En PH - Boletín del Instituto Andaluz del Património Histórico, año
VIII, nº 31, junio 2000, p. 67-77.

GONZÁLEZ LÒPEZ, María José: “La Naturaleza de la capa de preparación según la


visión de los principales tratadistas de la Historia de la Pintura”. En PH-Boletín del
Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 19, año V, junio 1997. Sevilla: IAPH, p. 51-57.

GONZÁLEZ LÓPEZ, María José: Estudio de las preparaciones de pintura sobre soportes de
tela y tabla. Caracterización de sus principales componentes, comportamiento y factor de dete-
rioro. Editorial de la Universidad de Sevilla (ISBN: 84-472-0105-8), 1993.

HARLEY, R. D.: Artists Pigments 1600-1835. Butterworth, 1970.

HAVEL, M.: La technique du tableau. Dessain & Tolra, 1974.

HAYWARD, Charles H.: Uniones y ensambles de la madera. Barcelona: Ediciones CEAC,


S.A., 1990.

HECK, Christian & RECHT, Roland: Le retable d’Issenheim avant Grünewald – Les
Sculptures de Nicolas de Haguenau. Colmar, Musée d’Unterlinden, 1987.

HENDY, P. & LUCAS, A. S.: “Les préparations des peintures”. In Museum, Vol XXI,
no 4, 1968, p. 1-12.

HERBERT, K.: The Complete Book of Artists’ Techniques. Thames and Hudson, 1958.

HERRANZ, Eugenio: El arte de dorar. Madrid: Editorial Dossat, 1975 (3ª edición).

HILER, H.: Notes on the Technique of Painting. 2d edition. Faber, 1957.

HORIE, C. V.: Material for conservation: organic consolidants, adhesives and coatings.
Butterworths & Company Publishers, 1987.

HOUWINK, R. & SALOMON, G.: Adhesion and adhesives. Elsevier, 1965.

HUGH, J.: La madera. Barcelona: Blume, 1994.


BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

I supporti nelle arti pittoriche. Storia, tecnica e restauro. Murcia, 1990.

JACKSON, A. & DAY, D.: Manual completo de la madera, la carpintería y la ebanistería. Del
Prado, 1993.

JACKSON, Albert & DAY, David: Herramientas. Características y usos. México: Trillas,
1990.

JANUSZCZAK, W.: Técnicas de los grandes pintores. Madrid: Blume, 1981.

JOHNSON, D.: La madera, clases y características. CEAC, 1999.

12 K4, CONSERVAÇÃO E RESTAURO: “Policromias da capela do Solar dos Brasis: mate-


riais e técnicas”. En Monumentos, nº 14, março 2001. Lisboa: Ed. Direcção Geral dos
Edifícios e Monumentos Nacionais, p. 106-115.

KAY, N. W.: Carpintería de armar y de taller. Guía práctica de todas las ramas de la profesión.
Barcelona: Gustavo Gili, 1971.

KOZAR, Ladislao Julio: Curso de carpintería. México: Porrúa, S.A., 1976.

La fabbrica dei colori pigmenti e coloranti nella pittura e nella tintoria. Il Bagatto, 1985.

La madera en la conservación y restauración del Patrimonio Cultural. Ministerio de Cultura,


1985.

La Sculpture. Méthode et vocabulaire. 2ème édition. Paris: Ministère de la Culture,


Imprimerie Nationale, 1984.

LANGLAIS, Xavier de: La technique de la peinture à l’huile: histoire du procédé à l’huile, de


Van Eyck à nos jour: éléments, recettes et manipulations pratiques du métier. Paris:
Flammarion, 1959.

LAURIE, A. P.: Greek and Roman Methods of Painting. Cambridge University Press, 1910.

LAURIE, A. P.: The Painters Methods and Materials. Dover Publications Inc., 1967.

LAURIE, A. P.: The Technique of the Great Painters. Carroll & Nicholson Ltd., 1949.

LE GAC, Agnès & ALCOFORADA, Ana: Frei Cipriano da Cruz em Coimbra. Catálogo de
exposição, setembro 2003. Museu Nacional Machado de Castro. Coimbra: Ed.
Coimbra-Capital Nacional da Cultura, 2003.

LE GAC, Agnès: “First critical study in gilded raised decorations from Portuguese
polychrome sculptures of the Eighteenth Century”. In Polychrome Skulptur in Europa -
Technologie, Komservierung, Restaurierung. Acts of the International Congress of
Polychrome Sculpture, Dresden School of Fine Arts, November 11-13, 1999. Ulrich
Schiessel & Renate Kühnen (Coords). Dresden: Hochschule für Bidende Künste
Dresden, 1999, p. 69-76.

LE GAC, Agnès: O conjunto Escultórico em Terracota Policromada da Sacristia do Mosteiro


São Martinho de Tibães. Parecer 2000, Departamento de Conservação e Restauro da
Universidade Nova de Lisboa, 2000, (2 tomos 1664 / DRAC / IGAC).
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

LÉVY, Juliette & MEYOHAS, Marie-Emmanuelle: “Étude de la polychromie”. En


HECK, Christian & RECHT, Roland: Le retable d’Issenheim avant Grünewald – Les sculp-
tures de Nicolas de Haguenau. Colmar, Musée d’Unterlinden, 1987, p. 70-73.

LLAMAS PACHECO, Rosario & VIVANCOS RAMÓN, Victoria: “La pintura gótica
valenciana: estudio estructural de los soportes como punto de partida para su correc-
ta conservación”. En Cuadernos de Restauración, 2, 2000, p. 9-18.

LÓPEZ DE ARENAS, Diego: Breve compendio de la carpintería de lo blanco y tratado de ala-


rifes. Ed. de María Ángeles Toajas. Madrid: Visor Libros, 1997.

LÓPEZ GONZÁLEZ, G.: La guía INFACO de los árboles y arbustos de la Península Ibérica.
13 Madrid: INFACO, 1982.

LOSOS, L.: Las técnicas de la Pintura. Madrid: Libsa, 1990.

MALTESE, C.: Las técnicas artísticas. Madrid: Cátedra, S.A., 1980.

MARCELLINI, Domingos: Manual de Tecnologia da Mobília (Marcenaria e lustração). São


Paulo: Livraria Editora Record, 1940.

MARETTE, Jacqueline: Connaissance des primitifs par l’étude du bois: du XIIe au XVIe siè-
cle. Paris: A. & J. Picard, 1961.

MARINHO FERREIRA ALVES, Natália: A Arte da Talha no Porto na Época Barroca


(Artistas e Clientela, Materiais e Técnicas). Porto, 1989, 2 tomos.

MASSCHELEIN-KLEINER, L., HEYLEN, J., & TRICOT-MARCKX: “Contribution à


l’analyse des liants, adhésifs et vernis anciens”. In Studies in Conservation, vol 13, 1968,
p. 105-121.

MASSCHELEIN-KLEINER, Liliane: “Contribution à l’étude des détrempes protéiques


anciennes”. In IIC Congress Preprints: Conservation of Paintings and the Graphic Arts.
Lisboa, 1972, p. 715-719.

MASSCHELEIN-KLEINER, Liliane: “Contribution to the Study of Aged Proteinaceous


Media”. In BROMMELLE, Norman & SMITH, Perry (Coord.). Conservation and
Restoration of Pictorial Art. London, Boston: Butterworths, 1976, p. 84-87.

MASSCHELEIN-KLEINER, Liliane: Liants, Vernis et Adhésifs Anciens. 2ème édition-mise


à jour. Bruxelles: Institut Royal du Patrimoine Artistique, 1983.

MAYER, R.: A Dictionary of Art Terms and Techniques. A. & C. Black, 1981.

MAYER, R.: The Artists Handbook of Materials and Techniques. Hermann Blume, 1985.

MENDONÇA DE OLIVEIRA, Mário, CELESTINO SANTIAGO, Cybèle & LEGAL


LEAL, João: “Rudimentos para Oficiais de Conservação e Restauro”. Rio de Janeiro:
ABRACOR, 1996.

MEHRA, V. R.: Foderatura a freddo. Nardini Editore, 1995.


BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

MILLS, John S. & WHITE, Raymond: “Natural Resins of Art and Archeology. Their
sources, chemistry and identification”. In Studies in Conservation, vol nº 22, 1977, p.12-31

MONTAGNA, G.: I Pigmenti. Prontuario per l´arte e il restauro. Firenze: Nardini, 1993.

MURRAY, Peter & MURRAY, Linda: The Penguin Dictionary of Art and Artists. 7th edi-
tion. London: Penguin Books, 1997.

NUERE, Enrique: La carpintería de armar española. 1a edición. Ministerio de Cultura.


Instituto de Conservación y Restauración de Bienes Culturales, 1989.

OSBORNE, Roy: Lights and Pigments. Londres: John Murray, 1980.

14
OSBORNE, Roy: Paint and Paintings. Tate Gallery, 1982.

Painted Wood: History and Conservation. Proceedings of the Symposium organized by


the Wooden Artifacts Group of the American Institute for Conservation of Historic
and Artistic Works. Wiliamsburg, Virginia, November 1994. The Getty Conservation
Institute, 1998.

Painting Techniques History, Materials and Studio Practice. IIC, 1998.

Peintures, pigments, vernis. Paris: Société de productions documentaires, 1963.

PENNY, Nicholas: The Materials of Sculpture. New Haven, 1993.

PERRAULT, Gilles: Dorure et Polychromie sur bois. Dijon: Éditions Faton, 1992.

PETIT, J. & VALOT, H.: Glossaire des peintures et vernis des substances naturelles et des
matériaux synthétiques. Paris: SFIIC-ARAAFU-IFROA, 1991.

PIERASCA, G.: Il legno e l’arte di costruire mobili e serramenti. Milano: Hoepli, 1991.

PIVA, G.: Manuale pratico di tecnica pittorica. Milano: Hoepli, 1980.

PIVA, Gino: La tecnica della pittura ad olio e del disegno artistico. Con note sulla tecnica di
alcuni grandi pittori del passato e sulla pittura in genere nel corso della storia. Milano: Ulrico
Hoepli, 1970.

Policromia. Actas del Congreso Internacional de Escultura Policromada celebrado en la


Fundação Calouste Gulbenkian, 30 oct.-1 nov. 2002. Ana Isabel Seruya (Coord.).
Lisboa: 2004.

Polychrome skulptur in Europa - Technologie, Komservierung, Restaurierung. Acts of the


International Congress of Polychrome Sculpture, Dresden School of Fine Arts,
November 11-13, 1999. Ulrich Schießel & Renate Kühnen (Coords). Dresden:
Hochschule für Bidende Künste Dresden, 1999, p. 69-76.

PRAT GRAU, Nuria: “Estudio de la mecánica de ejecución del reverso del “Retablo de
San Eloy de los Plateros”, de Pere Nunyes. Estado de conservación y restauración de
las tablas “Pasaje de las sillas ante el rey Clotario II” y “Traslación del cuerpo de San
Marcial”. En Bulletí del Museu Nacuiona d´Art de Catalunya, 5, 2001, p. 59-75.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

PREVIATI, G.: La tecnica della pittura. Milano: Sugarco, 1990.

PYE, Chris: Woodcarving. Tools, Materials & Equipment. Guild of Master Craftsman.

Retables brabançons des XVe et XVIe siècles. Actes du Colloque du Musée du Louvre, mai
2001. Sophie Guillot de Suduiraut (Dir.). Paris : La Documentation Française, 2002.

RIBEIRO, Isabel, SERUYA, Ana Isabel & SERRANO, Carmo: “Ex-votos do Santuário
da Lapa. Estudo material”. En Do Gesto à Memória, Ex-votos. Catálogo de exposição iti-
nerante, 1998-1999. Museu da Guarda / Museu de Grão Vasco / Museu de Lamego:
Ed. Instituto Português de Museus, 1998, p. 55-60.

15 RICH, Jack C.: The materials and methods of sculpture. (New York: Oxford University
Press – 1947). New York: Dover Publications, 1974.

RIVERA MADRID, Gabriel: Sistema constructivo de las esculturas novohispanas talladas en


madera. Escuela Nacional de Conservación, Restauración y Museografía, 1995.

ROCA, J. F.: Barnices: Fabricación y empleo. Serrahina y Urpi.

ROFF, W. J. & SCOTT, J. R.: Fibers, films, plastic and rubbers. London: Butterworths,
1971.

ROMAIN, Adolphe: Nouveau manuel complet du fabricant de vernis de toute espèce, com-
prenant une étude générale raisonnée des matières entrant dans la préparation des vernis, la
fabrication et la composition des vernis à l’éther, à l’alcool, aux essences, des vernis gras, des
vernis au caoutchouc, au goudron, etc. Nouvelle édition revue et augmentée. Paris: L.
Laget, 1977.

ROY, Ashok: Artist´s Pigments: A Handbook of their History and Characteristics.


Cambridge: Cambridge University Press, 1993.

RUDEL, J.: Technique de la peinture. 10ème édition. Presses Universitaires de France,


1986.

RUDEL, Jean: Technique de la sculpture. Collection "Que sais je?". Le point des connais-
sances actuelles no 1773. Paris: Presses Universitaires de France, 1980 (1ère édition).

SCOTT, E.: Lavorare il legno. Bologna: Zanichelli, 1983.

Sculptures médiévales allemandes. Conservation et restauration. Actes du Colloque du


Musée du Louvre, 6-7 décembre 1991. Sophie Guillot de Suduiraut (Dir.). Paris: La
Documentation Française, 1993.

SECRETS: Les secrets des maîtres anciens. Causerie sur les couleurs, huiles et vernis pour
artistes et la technique des maîtres anciens. Apeldoorn. Soc. And Talens & Zoon, 1928.

SELIM, A.: Los colores antiguos y los colores modernos. Nápoles: 1919.

SENNELIER, G.: Fabricant de Couleurs fines et Matériel d’Artistes. Paris: 1904.


BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

SERCK-DEWAIDE, Myriam, [et al.] (Belgique), NARANJO, Maria Campoy, [et al.]
(Espagne) & LE GAC, Agnès, [et al.] (Portugal): “Les techniques utilisées dans l’art
baroque religieux des XVIIe et XVIIIe siècles au Portugal, en Espagne et en Belgique”.
En Policromia. Actas del Congreso Internacional de Escultura Policromada celebrado
en la Fundação Calouste Gulbenkian, 30 oct.-1 nov. 2002. Ana Isabel Seruya (Coord.).
Lisboa: 2004, p. 117-152.

SEYMOUR, John: Artes y oficios de ayer. Barcelona: Óptima, 2001.

SHIELDS, J.: Adhesives handbook. 1st edition. England: Butterworths Group, 1970.

SMITH, Robert: A talha em Portugal. Lisboa: Livros Horizonte, 1962.


16
SOUZA, Luiz A. C. & PEREIRA, M.O.S.: “Étude technique de six peintures attribuées
à Maître Athayde, le peintre le plus important de la période baroque/rococo à Minas
Gerais, Brésil”. In ICOM Committee for Conservation, 9th Triennal Meeting. Dresden,
1990, p. 83-87.

STEPHENSON, J.: The materials and techniques of painting. Londres: Thames and
Hudson, 1993.

STOREY, J.: Tintes y tejidos. Herman Blume, 1978.

Studies in Conservation, Volume 15 – Number 4, November 1970: Special Issue on the


Conservation, Technique and Examination of Polychrome sculpture.

TABLES: “Tables for identification of pigments”. In Studies in Conservation, vol 2, no 2,


1956, p. 134-155.

TAMPONE, G. (a cura di): Legno nel restauro e restauro nel legno. En Atti del primo
Congresso Nazionale Restauro del Legno. Milano: Il Polifilo, 1983.

TECNICAL COMMITTEE “C”: Identificación de fibras textiles. 1a edición. Barcelona:


Blume, 1965.

Tecnología textil básica. México: 1980.

TEIXEIRA, Anjos: Tecnologias da escultura. Instituto Superior de Artes Plásticas da


Madeira. Funchal: 1980.

THOMPSON, Daniel V.: The Materials and Techniques of Medieval Painting. New York:
Dover Publications, 1956.

THOMPSON, Daniel V.: The Practice of Tempera Painting. New York: Dover, 1962.

THOMSON, Garry: “Some pictures varnishes”. In Studies in Conservation, vol 3, no 2,


1958, p. 64-79.

TOAJA, Ma Ángeles: “Léxico técnico”. En LÓPEZ DE ARENAS, Diego (Coord.). Breve


compendio de la carpintería de lo blanco y tratado de alarifes. Madrid: Visor Libros, 1997, p.
289-312.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

TURCO, A.: Coloritura. Verniciatura e laccatura del legno. 3a edición corregida y amplia-
da. Editrice Hoepli Milano, 1991.

TURCO, A.: Il doratore. 2a ed. Milano: Hoepli, 1991.

VALOT, Henri & PETIT, Jean: Les résines synthétiques et les substances naturelles. École
du Louvre. Muséologie-quatrième année, 1988.

VAN DE GRAAF, J. A.: “The interpretation of oil painting recipes”. In Burlington


Magazine, 1962, p. 471-475.

VEIGA, Adalberto: Manual do dourador e do prateador. Porto: Adalberto Veiga & Martins
17 d’Araújo Editores, 1902.

VIBERT, Jehan Georges: The science of painting. 8th edition. London: P. Young, 1892.

VIGNOTE PEÑA, S.: Tecnología de la madera. 2a ed. Mundi Prensa Libros, 2000.

WALLERT, Arie: “Pigments and organic colorants: two case studies”. In Early Italian
Paintings. Techniques and Analysis. Acts of the Symposium, Maastricht, October 9-10,
1996. Limburg Conservation Institute. Maastricht, The Netherlands: Ed. Tonnie
Bakkenist / René Hoppenbrouwers / Hélène Dubois, 1997, p. 73-78.

WARD, James: History and methods of ancient painting: From the earliest time to the begin-
ning of the Renaissance period including the methods and materials of the painter’s craft of
ancient and modern times. London: Chapman & Hald Ltd., 1913.

WHEELER, W. & HAYWARD, C.: Pratiques de la sculpture sur bois et de la dorure. Paris:
Éd. Eyrolles, 1981.

WOODS, K.: “Five Netherlandish carved altar-pieces in England and the Brussels
school of carving c. 1470-1520”. In Burlington Magazine, vol. 138, n° 1125, 1996, p. 788-
800.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

ALDROVANDI, A. [et al.]: “Multispectral image processing of paintings”. In Studies in


Investigación Conservation, vol. 33, nº 3, August 1988, p. 154-164.
Research
ALFREY G. F. & JAMES, K.: “The gamma-ray radiography of decorative plaster-
work”. In Studies in Conservation, vol. 31, nº 2, May 1986, p. 70-76.

ALTHÖFER, Heinz: La radiologia per il restauro delle opere d’arte moderne e contemporanee.
Fiesole (FI): Nardini, 1997.

ALVES, Luisa M. Picciochi: “Estudo da Alteração e Conservação do Grupo


Escultórico”. En Problemas de Alteração e Conservação do Conjunto em Terracota da Morte
de S. Bernardo no Mosteiro de Alcobaça. Alcobaciana 1, Alcobaça, 1974, p.49-56.
18
ASPEREN DE BOER, J. R. J. van: Infrared reflectography: a contribution to the examination
of earlier European paintings. Amsterdam: Central Research Laboratory for Objects of
Art and Science, 1970.

BALDINI, U.: Metodo e scienza. Operatività e ricerca nel restauro. Firenze: 1982.

BARBA, Carlos, SAN ANDRÉS, Margarita, PEINADO, Javier, BÁEZ, María Isabel &
BALDONEDO, Juan Luis: “A note on the characterization of paint layers by transmis-
sion electron microscopy”. In Studies in Conservation, vol. 40, nº 3, August 1995, p. 194-
200.

BIANCHETTI, P. L., LAURENZI TABASSO, M., & MARIOTTI, M.: “Osservazioni


stratigrafiche e identificazione dei pigmenti: Incoronazione della Vergine”. En La Pala,
1988, p. 127-136.

BIRSTEIN, V. & TULCHINSKY, V. M.: “IR-spectroscopic analysis of aged gelatins”. In


ICOM Committee for Conservation, 6th triennial meeting, Ottawa, September 21-25, 1981:
Preprints. 1981, p. [Link]-[Link].

BIRSTEIN, V.: “Comparison of gelatins isolated from grounds of polychrome painting


of wood sculptures and easel tempera paintings of the 15th-18th centuries”. In ICOM
Committee for Conservation, 5th triennial meeting, Zagreb, October 1-8, 1978. Preprints.
1978, p. 78.5.1-78.5.7.

BONES, R. A.: “The analysis of calcium sulfate by an X-ray difraction process”. In


Studies in Conservation, vol. 1, no 4, 1954, p. 193-195.

BRAVO AGUILAR, Rosario. Propuesta de una guía metodológica para diagnosticar el esta-
do de conservación de los retablos. Ejemplos de aplicación. Escuela Nacional de
Conservación, Restauración y Museografía (2003).

BURMESTER, A.: “Investigation of paint media by differential scanning calorimetry


(DSC)”. In Studies in Conservation, vol. 37, nº 2, May 1992, p. 73-81.

BUSSOTTI, Laura [et al.]: “Identification of pigments in a fourteenth century minia-


ture by combined micro-Raman and PIXE spectroscopic techniques”. In Studies in
Conservation, vol. 42, nº 2, May 1997, p. 83-92.

CABRERA ORTI, M. Angustias: Los métodos de análisis fisicoquímicos y la historia del arte.
Granada: Universidad de Granada, Diputación Provincial de Granada, 1994.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

CABRERA, J. M. & GARRIDO, M. C.: “Aplicación de las radiaciones ionizantes al


estudio y conservación de las Obras de Arte”. En Actas del V Congreso Mundial de la
Radiología. Madrid: 1973.

CABRERA, J. M.: “Contribución de la química a las Bellas Artes”. En Revista de la Real


Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales. Madrid: 1981.

CAMUFFO, Dario: Microclimate for cultural heritage. Amsterdam: Ed. Elsevier, 1998.

CANEVA, G., NUGARI, M. P.& SALVADORI, O.: La Biología en la Restauración («La


biologia nel restauro» – 1994). Traducción Rosalía Gómez. Madrid/Sevilla : Editorial
Nerea/Junta de Andalucía-Consejería de Cultura-IAPH, 2000.
19
CARLSON, Shawn M. & SCHNIEWIND, Arno P.: “Residual solvents in wood-consol-
idant composites”. In Studies in Conservation, vol. 35, nº 1, February 1990, p. 26-32.

CARVALHO, António P. O. & LENCASTRE, Margarida: “Absorção sonora de retábu-


lo em talha barroca”. En Ciências e Técnicas Aplicadas ao Património. Revista
Estudos/Património Nº 3. Lisboa: Ed. Instituto Português do Património
Arquitectónico, 2002, p. 14-18.

CELLERIER, J. F.: “Les méthodes scientifiques en usage dans l´examen de peinture”.


En Mouseion, vol. 13-14, 1931.

COLINART, Sylvie & DRILHON, France: “Radiographie et analyse stratigraphique de


la polychromie”. En HECK, Christian & RECHT, Roland: Le Retable d’Issenheim avant
Grünewald – Les Sculptures de Nicolas de Haguenau. Colmar: Musée d’Unterlinden, 1987,
p. 74-89.

2a Conferenza Internazionale sulle prove non distrutive, metodi microanalitici e indagine


ambientali per lo studio e la conservazione delle opere d’arte. Preprints. Istituto Centrale per il
Restauro Associazione Italiana prove non distrutive. Perugia, 17-20 aprile 1988.

CORDARO, M.: “Indagine sulla tecnica di esecuzione di pinti Cinquencenteschi”. En


Quaderni di Palazzo Venezia, 1, 1981, p. 53.

COREMANS, P.: “L´introduction d´un nouveau critère dans l´appréciation des


œuvres d´art: les sciences naturelles”. En Alumni, vol. XIX, 1950, p. 292-301.

COREMANS, Paul: “La recherche scientifique et la restauration des tableaux”. En


Bulletin. Institut Royal du Patrimoine Artistique, vol. IV, 1961, p. 109-116.

COSTA PESSOA, João & FIGUEIREDO, Maria Ondina: “Uma contribuição da


Química para o diagnóstico de problemas de conservação”. En Monumentos, nº 10,
março 1999. Lisboa: Ed. Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais, p. 80-
89 (Vide «Conservação e restauro do tecto e retábulos», p. 84-89).

COX CREWS, Patricia: “The fading rates of some natural dyes”. In Studies in
Conservation, vol. 32, nº 2, May 1987, p. 65-72.

DE LA RIE, R.: “Fluorescence of paint and varnish layers. Part I”. In Studies in
Conservation, vol. 27, no 1, 1982, p. 1-7.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

DE LA RIE, R.: “The influence of varnishes on the appearance of paintings”. In Studies


in Conservation, vol. 32, nº 1, February 1987, p. 1-13.

DELBOURGO, S. & PETIT, J.: “Application de l’analyse microscopique et chimique à


quelques tableaux de Poussin”. En Bulletin du Laboratoire du Musée du Louvre, no 5,
1960, p. 41-54.

DELBOURGO, Suzy: “Application of the electron microprobe to the study of some


Italian paintings of the fourteenth to the sixteenth century”. In BROMMELLE,
Norman & SMITH, Perry (Coord.). Conservation and Restoration of Pictorial Art.
London, Boston: Butterworths, 1976, p. 27-35.

20 DELBOURGO, Suzy: “Note technique sur l’utilisation de la microsonde électronique


dans l’analyse des éléments constitutifs de la couche picturale”. En Annales. Laboratoire
de Recherche des Musées de France. 1971, p. 25-35.

DELCROIX, Gilbert & HAVEL, Marc: Phénomènes physiques et peinture artistique. Erec,
1988.

DERRICK, Michele R., STULIK, Dusan C. & LANDRY, James M.: Infrared spectroscopy
in conservation science. Los Angeles: Getty Conservation Institute, 1999.

DEVOS, W., MOENS, L., VON BOHLEN, A. & KLOCKENKÄMPER, R.: “Ultra-micro-
analysis of organic pigments on painted objects by total reflection X-ray fluorescence
analysis”. In Studies in Conservation, vol. 40, nº 3, August 1995, p. 153-162.

DOWN, Jane L., McDONALD, Maureen A., TÉTREAULT, Jean & WILLIAMS, R.
Scott.: “Adhesive testing at the Canadian Conservation Institute – an evaluation of
selected poly(vinyl acetate) and acrylic adhesives”. In Studies in Conservation, vol. 41,
nº 1, February 1996, p. 19-44.

DUURSMA, Marc C. & RAINFORD, David: “Molecular aspects of mobile and station-
ary phases in ageing tempera and oil paint films”. In Early Italian Paintings. Techniques
and Analysis. Acts of the Symposium, Maastricht, 9-10 October 1996, Limburg
Conservation Institute. Maastricht, The Netherlands: Ed. Tonnie Bakkenist / René
Hoppenbrouwers / Hélène Dubois, 1997, p. 35-56.

DUVAL, Alain R.: “Les préparations colorées de tableaux de l’École française des dix-
septième et dix-huitième siècles”. In Studies in Conservation, vol. 37, nº 4, November
1992, p. 239-258.

EMILE-MALE, Gilbert & DELSAUX, N.: “Laboratoire et service de restauration:


Collaboration à propos de la Charité d’Andrea del Sarto”. In ICOM Committee for
Conservation, 7th triennial meeting, Copenhagen 1984. Preprints. Copenhagen: 1984, p.
84.1.29-84.1.31.

FERRERO, José Luis, ROLDÁN, Clodoaldo, NAVARRO, Elisa, RODRÍGUEZ, Mar,


ARDID, Miguel, MARZAL, Manuel, ALMIRANTE, Julián & INEBA, Pilar: “Estudio
mediante fluorescencia de rayos-X de pigmentos amarillos en retablos valencianos de
los siglos XV y XVI”. En Cesaraugusta, 73, 1999, p. 257-262.

FERRETTI, Marco: Scientific investigations of works of art. Rome: 1993.


BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

GALLONE, A.: Análisis fisiche e conservazione: edifici, dipinti murali, sculture policrome e
arredi. Milano: Italia, 1998.

GARRIDO, C.: “Aplicación de la metodología científica al estudio de la pintura”. En


A.A.V.V. (Coord.). Arte: materiales y conservación. Fundación Argentaria, 1998, p. 41-65.

GILARDONI, A.: Rays in Art. Gilardoni, Italia, 1994.

GILLARD, R. D., HARDMAN, S. M., THOMAS, R. G. & WATKINSON, D. E.: “The


detection of dyes by FTIR microscopy”. In Studies in Conservation, vol. 39, nº 3, August
1994, p. 187-192.

GÓMEZ GONZÁLEZ M. L.: “Examen científico del Santo Entierro de Granada atribu-
21
ído a Jacopo Torni”. En el X Congreso de Conservación y Restauración de Bienes Culturales.
Cuenca: 1994, p. 263-272.

GÓMEZ GONZÁLEZ, M. L. & GÓMEZ ESPINOSA, T.: “Diagnóstico y metodología


de restauración en la escultura en madera policromada”. En Arbor, no. 667-668, 2001.

GÓMEZ GONZÁLEZ, Ma Luisa: La Restauración: Examen científico aplicado a la conser-


vación de obras de arte. Madrid: Cátedra, Instituto del Patrimonio Histórico Español,
1998.

GRATTAN, D. W. & BARCLAY, R. L.: “A study of gap-fillers for wooden objects”. In


Studies in Conservation, vol. 33, nº 2, May 1988, p. 71-86.

GRUPER, P. & STERNAD, B.: “The detection and identification of Gypsum alteration
products in stone by means of ultraviolet fluorescence microscopy”. In Studies in
Conservation, vol. 26, no 4, 1981, p. 161-167.

GUINEAU, Bernard: “Non-destructive analysis of organic pigments and dyes using


Raman microprobe, microfluorometer or absorption micro-spectrophotometer”. In
Studies in Conservation, vol. 34, nº 1, February 1989, p. 38-44.

GUTIÉRREZ, Francisco: “Aplicación de la espectrometria infrarroja al análisis quími-


co de los bienes culturales”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico,
nº 18, año V, marzo 1997. Sevilla: IAPH, p. 56-60.

GUTIÉRREZ, Francisco: “Aplicación de las técnicas cromatográficas al análisis quími-


co de los Bienes Culturales”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio
Histórico, nº 24, año VI, septiembre 1998. Sevilla: IAPH, p. 45-51.

HALPINE, Susana M.: “An improved dye and lake pigment analysis method for high-
performance liquid chromatography and diode-array detector”. In Studies in
Conservation, vol. 41, nº 2, May 1996, p. 76-94.

HALPINE, Susana M.: “Analyses of artists’ materials using High-Performance Liquid


Chromatography”. In Early Italian Paintings. Techniques and Analysis. Acts of the
Symposium, Maastricht, October 9-10, 1996. Limburg Conservation Institute.
Maastricht, The Netherlands: Ed. Tonnie Bakkenist / René Hoppenbrouwers / Hélène
Dubois, 1997, p. 21-29.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

HEBRARD, Michel & SMALL, Sophie: “Experiments in the use of polyvinyl alcohol
as a substitute for animal glues in the conservation of gilded wood”. In Gilded Wood -
Conservation and History. Postprints of the Gilding Conservation Symposium,
Philadelphia Museum of Art, October 1988. Madison, Connecticut: Sound View Press,
1991, p. 277-290.

HEDLEY, Gerry [et al.]: “A study of mechanical and surface properties of oil paint
films treated with organic solvents and water”. In Cleaning, retouching and coatings:
technology and practice for easel paintings and polychrome sculpture. Preprints of the
Contributions to the Brussels Congress, September 3-7,1990. London: Ed. John S. Mills
& Perry Smith, 1990, p. 111-118.

22 HEDLEY, Gerry: “Relative Humidity and the stress/strain response of canvas paint-
ings: uniaxial measurements of naturally aged samples”. In Studies in Conservation, vol.
33, nº 3, August 1988, p. 133-148.

HOURS, M. & MIEDAN, M.: A la découverte de la peinture par les méthodes physiques.
Paris: Arts et Métiers Graphiques, 1957.

HOURS, Madeleine: “L’analyse scientifique des peintures. Essais de méthodologie”.


En Annales. Laboratoire de recherche des musées de France, 1971, p. 3-6.

HOURS, Madeleine: Analyse scientifique et conservation des peintures. Fribourg, Suisse:


Office du Livre S.A., 1976.

HOURS, Madeleine: La vie mystérieuse des chefs-d’œuvre: La science au service de l´art.


Éditions de la Réunion des Musées Nationaux, 1980.

HUYGUEM, R.: Dialogue avec le visible. Paris: Flammarion, 1955.

JOHNSON, Meryl & PACKAERD, Elisabeth: “Methods used for identification of bind-
ing media in Italian Paintings of the fifteenth and sixteenth centuries”. In Studies in
Conservation, vol. 16, no 4, 1971, p. 145-164.

KEISH, Bernard: “On the use of isotope mass-spectrometry in the identification of


artist’s pigments”. In Studies in Conservation, vol. 15, no 1, 1970, p. 1-11.

KEKS, S. & PETERS, T.: “Identification of Protein Containing Paint Media by


Quantitative Amino Acids Analysis”. In Studies in Conservation, vol. 14, no 4, 1969, p.
75-82.

KLEBER, R. & MASSCHELEIN-KLEINER, L.: “Contribution à l’analyse des composés


résineux utilisés dans les œuvres d’art”. En Bulletin. Institut Royal du Patrimoine
Artistique, vol. 7, 1964, p. 196-218.

KLEBER, R. & TRICOT-MARCKX, F.: “Essai d’identification d’une colle animale utilisée
par Rubens”. En Bulletin. Institut Royal du Patrimoine Artistique, vol. 6, 1963, p. 57-62.

KLEIN, Peter: “Dendrochronological studies on panels by Jean Fouquet”. In ICOM


Committee for Conservation, 7th triennial meeting, Preprints, Copenhagen 1984.
Copenhagen: 1984, p. 84.1.25-84.1.26.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

KOCKAERT, L. & VERRIER, M.: “Application des colorations à l’identification des


liants de Van Eyck”. En Bulletin. Institut Royal du Patrimoine Artistique, vol. 17, 1978-
1979, p. 122-126.

KOCKAERT, L.: “Note sur l’émulsion des Primitifs Flamands”. En Bulletin. Institut
Royal du Patrimoine Artistique, vol. 14, 1973-1974, p. 133-139.

KOESTLER, R. J., PARREIRA, E., SANTORO, E. D. & NOBLE, P.: “Visual effects of
selected biocides on easel painting materials”. In Studies in Conservation, vol. 38, nº 4,
November 1993, p. 265-273.

KOLLER, Manfred & MALRINGER, Franz: “Problems of Varnishes Use, Appearance


and Possibilities of Examination”. In Preprints of the ICOM, 4th triennial meeting. Venice:
23
1975, p. 9-1-5.

KOZLOWSKI, Rudolf: “La Microstéréoradiographie”. In Studies in Conservation, vol. 5,


1960, p. 89-97.

KUNH, Herman: “Trace elements in White Lead and their determination by Emission
Spectrum and Neutron Activation Analysis”. In Studies in Conservation, vol. 11, no 2,
1966, p. 163-169.

LAMBERT, Isabelle & SALTRON, Frédéric: “Méthylcellulose, hydroxypropylcellulo-


se. Expérimentation sur la résistance d’un film sec de colle”. En Conservation
Restauration des Biens Culturels CRBC, nº 2, décembre 1990. Paris: ARAAFU, p. 81-85.

LAURENZI TABASSO, Marisa: “Indagini sui leganti e analisi della polvere deposita-
ta sull dipinto”. En La Pala. Venezia: 1988, p. 143-143.

LAVIER, C.: “The use of Dendochronology for the analysis of Works of Art”. In
International Symposium on Wood and Furniture Conservation. Acts of the 3rd
Colloquium, Amsterdam, Rijksmuseum, December 11-12,1996. Amsterdam:1997,
p. 61-65.

LLOYD, Jones P.: “Some observations on methods for identifying proteins in paint
media”. In Studies in Conservation, vol. 7, no 1, 1962, p. 10-16.

Looking through paintings: the study of painting techniques and materials in support of art
historical research. Baarn: De Prom, 1998.

LORUSSO, S. & SCHIPPA, B.: Le metodologie scientifique per lo studio dei beni culturali.
Bulzoni Editore, 1992.

LOW, M. J. D. & VARLASHKIN, P. G.: “Application of infrared Fourier transform


spectroscopy to problems in conservation. II. Photothermal beam deflection”. In
Studies in Conservation, vol. 31, nº 2, May 1986, p. 77-82.

MAGLIANO, Patrizia & BOESMI, Bruno: “Xeroradiography for paintings on canvas


and wood”. In Studies in Conservation, vol. 33, nº 1, February 1988, p. 41-52.

MARTÍN GARCIA, Lourdes & SAMEÑO, Marta: “Examen científico del Retablo
mayor de la Iglesia del Carmen de Córdoba”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del
Patrimonio Histórico, nº 33, año VIII, diciembre 2000. Sevilla: IAPH, p. 57-68.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

MARTÍN GARCIA, Lourdes: “Técnicas analíticas aplicadas a la conservación de


Bienes Muebles: El estudio estratigráfico de películas pictóricas”. En PH-Boletín del
Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 16, año IV, septiembre 1996. Sevilla: IAPH,
p. 30-37.

MARTIN, Elisabeth & DUVAL, Alain R.: “Les deux variétés de jaune de plomb et d’é-
tain: étude chronologique”. In Studies in Conservation, vol. 35, nº 3, August 1990, p. 117-
136.

MARTIN, Elisabeth: “Application des tests sur coupes minces à l’identification des
émulsions dans les liants de peintures”. En Annales. Laboratoire de Recherche des Musées
de France, 1977, p. 25-33.
24
MARTIN, Elisabeth: “Contribution à l’analyse des liants mixtes”. In Preprints ICOM
Committee for Conservation, 5th triennal meeting, Zagreb 1978. Zagreb: 1978, p. 1-5.

MARTIN, Elisabeth: “Note sur l’identification des protéines dans les liants de peintu-
re”. En Annales. Laboratoire de Recherche des Musées de France, 1975, p. 57-60.

MARTIN, Elisabeth: “Some improvements in techniques of analysis of paint media”.


In Studies in Conservation, vol. 22, no 2, 1977, p. 63-67.

MASSCHELEIN-KLEINER, Liliane: “An improved method for the thinlayer chro-


matography of media in tempera”. In Studies in Conservation, vol. 19, no 4, 1974, p. 207-
211.

MATTEINI, Mauro & MOLES, Arcangelo: La Chimica nel Restauro. Il Materiali dell Arte
Pittorica. Nardini Editore, 1989

MATTEINI, Mauro & MOLES, Arcangelo: Scienza e restauro. Metodi di indagine. Nardini
Editore, 1984.

MECKLENBURG, Marion F.: “Some Mechanical and Physical Properties of Gilding


Gesso”. In Gilded Wood - Conservation and History. Postprints of the Gilding Conservation
Symposium, Philadelphia Museum of Art, October 1988. Madison, Connecticut: Sound
View Press, 1991, p. 163-170.

MEILUNAS, Raymond J., BENTSEN, James G. & STEINBERG, Arthur: “Analysis of


aged paint binders by FTIR spectroscopy”. In Studies in Conservation, vol. 35, nº 1,
February 1990, p. 33-52.

MICHALSKI, Stefan: “Crack mecanisms in gilding”. In Gilded Wood - Conservation and


History. Postprints of the Gilding Conservation Symposium, Philadelphia Museum of
Art, October 1988. Madison, Connecticut: Sound View Press, 1991, p. 171-184.

Microanalytical Methods and Environnement Evaluation for Study and Conservation of


Works of Art. Proceedings of the 2nd international conference on “Non-Destructive
Testing in Conservation of Works of Art”. Perugia, 17-20 April 1988.

MILLS, John S.: “The Gas Chromatography Examination of Paint Media. Part I”. In
Studies in Conservation, vol. 11, 1966, p. 92-108.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

MILLS, John S.: “The Identification of Paint media - An Introduction”. In BROM-


MELLE, Norman & SMITH, Perry (Coord.). Conservation and Restoration of Pictorial
Art. London, Boston: Butterworths, 1976, p. 69-71.

MILLS, John S.: “The Identification of Paint Media. An Introduction”. In IIC Congress
Preprints: Conservation of Paintings and the Graphic Arts. Lisboa: 1972, p. 701-703.

MORESI, Claudina M. Dultra, WOUTERS, Jan, PEREIRA, Marília O. Da Silva:


“Estudo da laca de garança americana e o seu uso na identificação de lacas vermelhas
usadas em obras de arte mineira”. En Anais do VIII Congresso da Associação Brasileira de
Conservadores Restauradores de Bens Culturais, 3-8 de novembro de 1996. Ouro Preto,
Minais Gerais: ABRACOR, 1996, p. 313-318.

25
MORIN, Katerine France & MAZURE, Cyrille: “Contrôle de l’humidité relative par un
mélange eau/glycérol: deux approches complémentaires”. En Conservation
Restauration des Biens Culturels CRBC, nº 6, décembre 1994. Paris: ARAAFU, p. 71-74.

NAOKO SONODA, Martin & DUVAL, R. A.: “Utilisation des microscopes optiques et
électroniques pour l’étude des préparations blanches et de tableaux italiens sur bois”.
In Preprints, 9th triennial meeting, Dresden 1990. Dresden : 1990, p.79-82.

NAUMOVA, M. M. & PISAREVA, S. A.: “A note on the use of blue and green copper
compounds in paintings”. In Studies in Conservation, vol. 39, nº 4, November 1994, p.
277-280.

Non-Destructive Testing in Conservation of Works of Art. Proceedings of the 1st interna-


tional conference on “Non-destructive testing in conservation of works of art”. Rome,
27-29 October 1983.

NOWIK, Witold: “La problématique générale de l’analyse des substances organiques


des polychromies dans l’art monumental”. En Conservation Restauration des Biens
Culturels CRBC, nº 17/18, décembre 2001. Paris: ARAAFU, p. 33-42.

NOWIK, Witold: “Acides aminés et acides gras sur un même chromatogramme – un


autre regard sur l’analyse des liants en peinture”. In Studies in Conservation, vol. 40, nº
2, May 1995, p. 120-126.

PALAZZI, Sergio: Analisi chimica per l´Arte e il Restauro. Nardini Editore, 1997.

PANCELLA, Renato & BART, Richard: “Identification des liants organiques dans les
couches picturales par chromatographie en phase gazeuse”. In Technologie und Analyse
von Bindemitteln. Wernersche, Verlagsgesellschaft, 1989, p. 9-27.

PANCELLA, Renato, BART, Richard, & FURLAN, Vinicio: “Application de la chro-


matographie en phase gazeuse à l’identification des matières organiques dans les
couches picturales”. En SCHWEIZER, François & VILLIGER, Verena (Coord.).
Méthodes de conservation des biens culturels. Suisse: 1989, p. 39-44.

PAPILLON, Marie-Christine, MARTIN, Elisabeth, LEFÈVRE, Roger, & PHILIPPON,


Jacques: “Microscopie électronique analytique en transmission de coupes ultrafines de
peintures de deux primitifs italiens”. En Actes de la 2nde Conférence Internationale sur les
preuves non-destructives, méthodes microanalytiques et recherche ambiante pour l’étude et la
recherche de l’œuvre d’art, Perugia 17-20 abril 1988. Traitement éditorial, 1988, p. II.30.1-
II.30.9.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

PHENIX, Alan & BURNSTOCK, Aviva: “The deposition of dirt: a review of the litera-
ture, with scanning electron microscope studies of dirt on selected painting”. In Dirt
and Picture separated. UKIC, 1990, p. 11-18.

PLESTERS, Joyce: “Microphotographies de coupes de couches picturales et de prépa-


rations”. In Museum, vol. XXI, no 4, 257-265.

RAMIREZ BARAT, Blanca, DE LA VIÑA FERRER, Sonsoles & SAN ANDRÉS MOYA,
Margarita: “Fundamentos de las técnicas inmunoquímicas y sus posibles aplicaciones
en la caracterización de aglutinantes protéicos”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del
Patrimonio Histórico, nº 36, año IX, septiembre 2001. Sevilla: IAPH, p. 47-52.

REES-JONES, Stephen G.: “Early experiments in pigment analysis”. In Studies in


26
Conservation, vol. 35, nº 2, May 1990, p. 93-101.

REES-JONES, Stephen G.: “The changed appearance of oil painting due to increased
transparency”. In Studies in Conservation, vol. 36, nº 3, August 1991, p. 151-154.

RINUY, Anne & GROS, Laurence: “Identification des liants picturaux anciens par des
méthodes simples développées pour l’ensemble de la couche picturale”. En
SCHWEIZER, François & VILLIGER, Verena (Coord.). Méthodes de conservation des
biens culturels. Suisse: 1989, p. 27-32.

RINUY, Anne & GROS, Laurence: “Liants dans les peintures anciennes: méthodes d’i-
dentification et d’étude du vieillissement”. In Technologie und Analyse von Bindemitteln.
Wernersche, Verlagsgesellschaft, 1989, p. 9-27.

ROCHE, Alain: “Influence du type de châssis sur le vieillissement mécanique d’une


peinture sur toile”. In Studies in Conservation, vol. 38, nº 1, February 1993, p. 17-24.

ROELFOS, W. G.: “Some experiments with high performance liquid chromatography


in analysing binding media in objects of art”. In Preprints, ICOM Committee for
Conservation, 4th Triennal Meeting. Venice: (1975), p.1-21.

ROGERS, George deWitt: “An improved pyrolytic technique for the quantitative char-
acterization of the media of works of art”. In BROMMELLE, Norman & SMITH, Perry
(Coord.). Conservation and restoration of pictorial art. London, Boston: Butterworths,
1976, p. 93-100.

RONCA, Francesca: “Protein determination in polychromed stone sculptures, stuc-


coes and gesso grounds”. In Studies in Conservation, vol. 39, nº 2, May 1994, p. 107-120.

ROY, Ashok: “The laser microspectral analysis”. In National Gallery technical bulletin,
vol. 3, 1979, p. 43-50.

SALMON, Lynn G. & CASS, Glen R.: “The fading of artists’ colorants by exposure to
atmospheric nitric acid”. In Studies in Conservation, vol. 38, nº 2, May 1993, p. 73-91.

SANZ, E. [et al.]: “Análisis de pigmentos por microscopia Raman. Espectros Raman
de referencia de algunos pigmentos de interés artístico”. En PH-Boletín del Instituto
Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 38 año X, marzo 2002. Sevilla: IAPH, p. 71-78.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

SAYRE, V. Eduard & LECHTMAN, Heather N.: “Neutron Activation


Autoradiography of oil paintings”. In Studies in Conservation, vol. 13, no 4, 1968, p. 161-
185.

SCHAEFER, Stephan: “Fluorescent staining techniques for the characterization of


binding media within paint cross-sections and digital image processing for the quan-
tification of staining results”. In Early Italian Paintings. Techniques and Analysis. Acts of
the Symposium, Maastricht, October 9-10,1996. Limburg Conservation Institute.
Maastricht, The Netherlands: Ed. Tonnie Bakkenist / René Hoppenbrouwers / Hélène
Dubois, 1997, p. 57-64.

SCHNIEWND, Arno P. & KRONKRIGHT, Dal P.: “ Étude de la résistance de bois


27 altérés traités par des consolidants”. En Adhésifs et Consolidants. Preprints du 10ème
Congrès International tenu à Paris, 2-7 septembre 1984. Paris: SFIIC, 1984, p. 152-157.

Science, technology, and European cultural heritage: proceedings of the European symposium,
Bologna, Italy, June 13-16 1989. Oxford, Boston: Published for the Commission of the
European Communities by Butterworth-Heinemann Publishers, 1991.

SELDES, Alicia Marta: “A note on the pigments and media in some Spanish colonial
paintings from Argentina”. In Studies in Conservation, vol. 39, nº 4, November 1994, p.
272-276.

STOLOW, Nathan: “The application of gaschromatography in the investigation of


work of art”. In Application of Science in the Examination of Works of Art. Boston: 1976,
p. 72-83.

TABARES ESTEBAN, G., FERNÁNDEZ DE GAMBOA, C., & BALLESTEROS


GARCÍA-ASENJO, E.: “La fotogrametría y la ortofoto: Técnica y aplicación práctica al
proyecto de investigación e intervención del retablo mayor de la Capilla Real de
Granada”. En PH. Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, 7, 27, 1999, p. 91-98.

Técnicas de diagnóstico aplicadas a la conservación de los bienes muebles. 1996.

THOMSON, G.: “The penetration of radiation into old paint films”. In National Gallery
Technical Bulletin, vol. 3, 1979, p. 25-33.

TOMEK, Jind∂ich & PECHOVÁ, Dorothea: “A note on the thin-layer chromatography


of media in paintings”. In Studies in Conservation, vol. 37, nº 1, February 1992, p. 39-41.

VALOT, Henri: “Compositions gélifiées neutres pour l’élimination de vernis, repeints,


mastics insolubles, huileux ou non”. En Conservation Restauration des Biens Culturels
CRBC, nº 3, décembre 1991. Paris: ARAAFU, p. 14-15.

VAN DER DOELEN, Gisela A., Van DEN Klaas Jan & BOON, Jaap J.: “Comparative
chromatographic and mass-spectrometric studies of triterpenoid varnishes: fresh
material and aged simple from paintings”. In Studies in Conservation, vol. 43, nº 4,
November 1998, p. 249-264.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

VAN ZELST, L., VON ENDT, W. D. & BAKER, T. M.: “Non-destructive and micro-
sample FTIR spectrometric analysis of organic materials in art objects”. En
Proceedings of the 2nd international conference on “Non-Destructive Testing in
Conservation of Works of Art”. Perugia, 17-20 April 1988. Traitement éditorial, 1988,
p. I.30.2-I.30.17.

VILLEGAS S., R.: “La Microscopia Electrónica de Barrido para el estudio del
Patrimonío Histórico”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº
40/41, año X, noviembre 2002. Sevilla: IAPH, p. 117-122.

VOLPIN, S. & APPOLONIA, L.: Le analisi di laboratorio aplícate ai beni artistici policromi.
Il Prato, 1999.
28
VON ENDT, David W. & BAKER, Mary T.: “The Chemistry of Filled Animal Glue
Systems”. In Gilded Wood - Conservation and History. Postprints of the Gilding
Conservation Symposium, Philadelphia Museum of Art, October 1988. Madison,
Connecticut: Sound View Press, 1991, p. 155-162.

WEISS, Norman R. & BIEMANN, K.: “Application of mass-spectrometric techniques


to the differentiation of paint media”. In BROMMELLE, Norman & SMITH, Perry
(Coord.). Conservation and Restoration of Pictorial Art. London, Boston: Butterworths,
1976, p. 88-92.

WINTER, John: “Note on the preparation and mounting of samples of chalk-glue


ground from paintings for Scanning Electron Microscopy”. In Studies in Conservation,
vol. 20, no 3, 1975, p. 169-173.

WOLBERS, R. & LANDREY, G.: “The use of direct reactive fluorescent dyes for the
characterization of binding media in cross-sectional examinations”. In Preprints of the
15th annual meeting of the American Institute for Conservation. Vancouver, British
Colombia, Washington D.C.: AIC, 1987, p. 168-203.

WOUTERS, Jan & VERHECKEN: “The coccid insect dyes: HPLC and computerized
diode-array analysis of dyed yarns”,. In Studies in Conservation, vol. 34, nº 4, November
1989, p. 189-200.

YAROSH, V. N.: “Analysis of Painting Binding materials Containing Polysaccharides


by Photometry Methods as well as by Paper and Liquid Column Chomatography”. In
Preprints, 9th triennial meeting, Dresden 1990. Dresden:1990, p. 95-98.

YOUNG, G. W., HALL, E. T., GETTENS, R. G., PLESTERS, J., & SELIM, A.: “Physical
and Chemical methods of analysis”. In Studies in Conservation, vol. 6, no 4, 1961.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

Actas de los «III Encontros Científicos do IPCR», 5-7 de diciembre de 2001. Ana Isabel
Conservación e Seruya (Dir.). Lisboa: Ministério da Cultura e Instituto Português de Conservação e
intervención Restauro, 2003, p. 14-21.
Conservation and
intervention ALBUQUERQUE Beatriz & ROCHA, Isabel Manuela: «Soluções técnicas da conservação
do retábulo da Capela-Mor», p. 48-52.

ARANSAY, Cristina: “Metodologia para la recogida sistemática de motivos decorati-


vos en la policromía”. En Akobe – Restauración y Conservación de Bienes Culturales, nº 1,
año 2000. Vitoria-Gasteiz: Zutabe, p. 4-7.

Arte: Materiales y conservación. Actas de las Jornadas celebradas en la Universidad


29 Complutense de Madrid, mayo 1996. Madrid: Fundación Argentaria y Visor, 1998,
Tomo II.

BAGLIONI, Raniero & GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José: “Metodologia aplicada al


estudio y a la intervención de bienes culturales”. En Metodologias de Diagnóstico e de
Intervenção no Património. Actas do III Encontros Científicos do IPCR, 5-7 de dezembro
2001. Ana Isabel Seruya (Dir.). Lisboa: Ministério da Cultura e Instituto Português de
Conservação e Restauro, 2003, p. 161-165.

BAGLIONI, Raniero, GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José & LÓPEZ ROMÁN, António:
“Catálogo de simbologia de apoyo a la representación gráfica del informe técnico de
bienes culturales (I)”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 19,
año V, junio 1997. Sevilla: IAPH, p. 41-50.

BAGLIONI, Raniero, GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José & LÓPEZ ROMÁN, António:
“Catálogo de simbologia de apoyo a la representación gráfica del informe técnico de
bienes culturales (II)”.En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 20,
año V, septiembre 1997. Sevilla: IAPH, p. 32-45.

BAGLIONI, Raniero: “La iluminación de un bien cultural: Problemas conservativos y


nuevos avances”. En Boletín Informativo, Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico,
nº 23, ano VI, junio 1998. Sevilla, p.51-62.

BALLESTREM, Agnès: “Cleaning of Polychrome Sculpture”. In Conservation of Stone


and Wooden Objects. Preprints of the New-York Conference, June 7-13, 1970. London:
IIC, 1970, p. 69-73.

BARREIRO, Alexandrina & MURTA, Elsa: “A Conservação e restauro da Capela-


Relicário do Mosteiro de Alcobaça”. En Cister: Espaços, Territórios, Paisagens. Colóquio
Internacional organizado por el Instituto Portugués do Património Arquitectónico en
Alcobaça, 1998. Lisboa: IPPAR, 1998, p. 635-640.

BARROS GARCIA, J. M.: “Fundamentos metodológicos en la limpieza de estructuras


pictóricas: una visión objectiva”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio
Histórico, nº 30, año VIII, marzo 2000. Sevilla: IAPH, p. 75-84.

BASILE, Giuseppe: L´opere d´arte negli edifici di culto. 1a ed. La Nuova Italia Científica,
1994.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

BELDA NAVARRO, Cristóbal: “Metodología para el estudio del retablo barroco”. En


Imafronte, 12-13, 1996-1997, p. 25-49.

BELLAFEMMINA, A.: Roma: Il restauro dei supporti lignei, 1979.

BELLUCCI, Roberto, CREMONESI, Paolo & PIGNAGNOLI, Ginebra: “A preliminary


note on the use of enzymes in conservation: the removal of aged acrylic resin coatings
with lipase”. In Studies in Conservation, vol. 44, nº 4, November 1999, p. 278-280.

BERGERON-LANGLE, Ségolène: “«Patine» – Œuvre du Temps”, 30th International


Congress of History of Art: TIME, Section 19: «Patine», September 3-8, 2000, London). In
Zeitschrift für Kunsttechnologie und Konservierung, nº 17, 2003/1. Dresden : Wernersche
Ed., p. 129-131.
30

BERGERON-LANGLE, Ségolène: “Lisibilité et intégration”. En Visibilité de la


Restauration, Lisibilité de l’œuvre. Actes du 5ème Colloque International de l’Association
des Restaurateurs d’Art et d’Archéologie de Formation Universitaire, 13-15 juin 2002.
Paris: CRBC-ARAAFU, 2003, p. 121-130.

BUCKLOW, Spike: “The description and classification of craquelure”. In Studies in


Conservation, vol. 44, nº 4, November 1999, p. 233-244.

BUCKLOW, Spike: “The description of craquelure patterns”. In Studies in Conservation,


vol. 42, nº 3, August 1997, p. 129-140.

BURNSTOCK, Aviva & LEARNER, Tom: “Changes in the surface characteristics of


artificially aged mastic varnishes after cleaning using alkaline reagents”. In Studies in
Conservation, vol. 37, nº 3, August 1992, p. 165-184.

BURNSTOCK, Aviva: “Recent development in cleaning research: surface characteriza-


tion studies”. En Conservation Restauration des Biens Culturels CRBC, nº 3, décembre 1991.
Paris: ARAAFU, p. 43-45.

CAMUFFO, Dario, STURARO, Giovanni, VALENTINO, Antonio & CAMUFFO,


Marco: “The conservation of artworks and hot air heating systems in churches: are
they compatible? The case of Rocca Pietore, Italian Alps”. In Studies in Conservation,
vol. 44, nº 3, August 1999, p. 209-216.

CANEVA, G., NUGARI, M. P., PINNA, D., & SALVADORI, O.: Il controllo del degrado
biologico. Nardini: 1996.

CANTOS MARTÍNEZ O.: “Restauración del retablo mayor de la iglesia de San Miguel
de los Navarros. Estúdio de los brocados aplicados”. En Bienes Culturales, nº 2. Madrid:
IPHE, 2003, p. 117-131.

CASTELLI, C.: “Problemi e soluzioni tecniche del consolidamento del legno nelle
tavole dipinte e nella scultura lignea”. En Quaderni di skill. Brescia: 1988, p. 54-59.

CHATAIGNÈRE, Myriam : “La problématique du traitement des chefs-d’œuvre”. En


Visibilité de la Restauration, Lisibilité de l’œuvre. Actes du 5ème Colloque International de
l’Association des Restaurateurs d’Art et d’Archéologie de Formation Universitaire, 13-
15 juin 2002. Paris: CRBC-ARAAFU, 2003, p. 37-46.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

CHAUVRAT, Elisabeth : “Restaurer une œuvre d’art ou préserver un document? Le


cas du «Tryptique de la Lamentation»”. En Visibilité de la Restauration, Lisibilité de l’œu-
vre. Actes du 5ème Colloque International de l’Association des Restaurateurs d’Art et
d’Archéologie de Formation Universitaire, 13-15 juin 2002. Paris: CRBC-ARAAFU,
2003, p. 27-35.

CIATTI, M., CASTELLI, C., & SANTACESARIA, A.: Dipinti su tavola. La tecnica e la con-
servazione dei supporti. Firenze: Edifir, 1999.

Cleaning, retouching and coatings: technology and practice for easel paintings and polychrome
sculpture. Preprints of the Contributions to the Brussels Congress, September 3-7, 1990.
London: Ed. John S. Mills & Perry Smith, 1990.
31
Come conservare un Patrimonio. Gli oggeti antichi nelle chiese. Ed. Electa, 2001.

Conservation and Restoration of Pictorial Art. N. Brommelle and P. Smith, IIC.

Conservation of Stone and Wooden Objects. Preprints of the New-York Conference, June
7-13, 1970, IIC, 1970.

DE FREITAS, Ana: “Intervenções de conservação e restauro na Capela-Mor da igreja


do Mosteiro de Santa Maria de Pombeiro”. En Salvaguarda. Memória. Intervenções.
Revista Estudos/Património Nº 5. Lisboa: Ed. Instituto Português do Património
Arquitectónico, 2003, p. 112-118.

DE TAPOL, Benoît: “De l’évaluation au plan de conservation préventive: réflexion sur


l’évolution de la gestion de la préservation”. En Conservation Restauration des Biens
Culturels CRBC, nº 17/18, décembre 2001. Paris: ARAAFU, p. 81-94.

DE WITTE, E., GUISLAIN-WITTERMAN, R. & MASSCHELEIN-KLEINER, L.:


“Comparación entre algunos materiales y técnicas de reintegración”. En PH-Boletín del
Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 16, año IV, septiembre 1996, Sevilla: IAPH,
p. 63-66.

DEILLER, Thierry: “Le passé recomposé; patrimoine et images virtuelles 3D.


Expérimentation et exposé du procédé de Relevé 3D par triangulation laser”. En Coré
– Conservation et restauration du patrimoine culturel, nº 5, novembre 1998. Paris: Éditions
Errance, p. 37-41.

Dipinti su tavola. La técnica e la conservazione dei supporti. Edifir, Edizioni Firenze, 1999.

Dossier Art Sacré. En Conservation Restauration des Biens Culturels CRBC, nº 11, juin 1998.
Paris: ARAAFU, p. 58-68.

Edifici Storici di culto decorazioni, arredi. Guida alla manutenzione. Ministero per i Beni
Culturali e Ambientali. Istituto Centrale per il Restauro. Edizioni De Luca, 1999.

FANCELLI, Paolo: Il progetto di conservazione. Roma: Guido Guidotti, 1983.

FEIFFER, Cesare: Il progetto di conservazione. Franco Angeli, 1990.


BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

FERNÁNDEZ MEDINA, María Isabel: “Reflexiones sobre reversibilidad. La reversibi-


lidad entre la teoría y la praxis”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio
Histórico, nº 30, año VIII, marzo 2000. Sevilla: IAPH, p. 70-74.

FERRÃO AFONSO, José: “A capela de Nossa Senhora de Agosto ou dos Alfaiates”. En


Monumentos, nº 14, março 2001. Lisboa: Ed. Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos
Nacionais, p. 58-63.

FERRERAS, G. [et al.]: “Conservación de Escultura policromada de la segunda mitad


del s. XVII: Cristo de las Misericordias”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del
Patrimonio Histórico, nº 37, año IX, diciembre 2001. Sevilla: IAPH, p. 63-78.

32 FLORES DE MEDEIROS, Gilca: “Restauração da escultura em tecido policromado”.


En Anais do VIII Congresso da Associação Brasileira de Conservadores Restauradores de Bens
Culturais, 3-8 de noviembre 1996. Ouro Preto, Minais Gerais: ABRACOR, 1996, p. 163-
168.

GARCIA RAMOS, Rosaura & RUIZ DE ARCAUTE, Emílio: “The conservation and
restoration of the polychrome sculpture in Álava. The main altarpiece of San Vicente
de Arana and the bust-reliquaries of the Church of San Miguel de Vitoria”. In
Polychrome Skulptur in Europa - Technologie, Komservierung, Restaurierung. Acts of the
International Congress of Polychrome Sculpture, Dresden School of Fine Arts,
November 11-13, 1999. Ulrich Schießel & Renate Kühnen (Coords). Dresden:
Hochschule für Bidende Künste Dresden, 1999, p. 84-89.

GARCÍA RAMOS, Rosaura & RUÍZ DE ARCAUTE MARTÍNEZ, Emilio: “La escultu-
ra policromada. Criterios de intervención y técnicas de estudio”. En Arbor, 2001, p.
645-676.

GÉRARD, Aubert: “La désinsectisation par anoxie”. En Coré – Conservation et restaura-


tion du patrimoine culturel, nº 8, juin 2000. Paris: Éditions Errance, p. 26-31.

GILBERG, Mark: “Inert atmosphere disinfestation using Ageless® oxygen scavenger”.


In ICOM Committee for Conservation, 9th triennial meeting. Dresden, German Democratic
Republic, August 26-31, 1990: Preprints. Dresden:1990, p. 812-816.

GIUFFREDI, Augusto, IEMMI, Fabio, & CIGARINI, Claudio: Il cantiere di restauro.


Materiali, technique, aplicación. Alinea editrice, 1998. (MJG)

GOACOBINI, C.: Elementi di scienze naturali e di microbiologia. Roma: ICR, 1970.

GÓMEZ GONZÁLEZ, Marisa y GÓMEZ ESPINOSA, Teresa: “Diagnóstico y metodo-


logía de restauración en la escultura policromada”. En Arbor, 2001, p. 613-644.

GONZÁLEZ LÓPEZ, María José, GUTIERREZ, Enrique C., FERRERAS, Gabriel R. &
MARTÍN, Lourdes G: “Imagen escultórica policromada de Jesús Orando en el Huerto.
Investigación y tratamiento”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio
Histórico, nº 15, año IV, junio 1996. Sevilla: IAPH, p. 25-40.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José, LE GAC, Agnès, RABELO, Erika, BARREIRO,


Alexandrina & BAGLIONI, Raniero: “La escultura barroca policromada y su conser-
vación. Estudio comparativo de alteraciones”. En Policromia. Actas del Congreso
Internacional de Escultura Policromada celebrado en la Fundação Calouste
Gulbenkian, 30 oct.-1 nov. de [Link] Isabel Seruya (Coord.). Lisboa: 2004, p.261-284

GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José: “Metodologia de Estudio de Correspondencia de


Capas Polícromas Aplicado al Conocimiento de la Escultura en Madera Policromada”.
En Boletín Informativo del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, año II, n° 8, octubre
1994. Sevilla, p. 10-13.

GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José: “Metodologia de estudio y criterios de intervención


33 en escultura policromada en el Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico (I)”. En
Boletín Informativo del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, año III, n° 11, junio 1995.
Sevilla, p. 30-33.

GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José: “Metodologia de estudio y criterios de intervención


en escultura policromada en el Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico (II)”. En
Boletín Informativo del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, año III, n° 12, septiembre
1995. Sevilla, p. 44-49.

GRATTAN, D. W.: “Consolidants for degraded and damaged Wood”. In Proceedings of the
Furniture and Wooden Objects. Ottawa: Canadian Conservation Institute, 1980, p. 27-42.

GÜICHEN, G.: “La conservation préventive: un changement profond de mentalité”.


En Cahiers d´étude, no. 1, 1995, p. 4-6.

GÜICHEN, G.: Le climat dans les musées. ICCROM.

GUILLEMARD, Denis & LAROQUE, Claude: Manuel de Conservation Préventive,


Gestion et contrôle des collections. Paris: Université Paris I, 1994.

HERARDT, David & BISCHOFF, Judith J.: “The roles of various components of resin
soaps, bile acid soaps and gels, and their effects on oil paint films”. In Studies in
Conservation, vol. 39, nº 1, February 1994, p. 3-27.

HICKIN, Norman, “Wood-destroying insects and works of art”. In Conservation of


Stone and Wooden [Link] of the New-York Conference, June 7-13, 1970, IIC,
1970, 2nd part, p. 75-80.

HILFRICH, UWE & WESER, Ulrico: “The cleaning of varnish coated paint surfaces by
Ammonium Citrate”. In Zeitschrift für Kunsttechnologie und Konservierung, nº 17, 2003/1.
Dresden : Wernersche Ed., p. 85-94

HORIE, C. V.: Materials for Conservation. Organic consolidants, adhesives and coating.
London: Butterworth, 1987.

Il restauro del legno. Nardini Editore, 1989.

International Symposium on Wood and Furniture Conservation. Acts of the 3rd


Colloquium, Amsterdam, Rijksmuseum, December 11-12, 1996. Amsterdam: 1997.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

KIRBY, Jo, SAUNDERS, David & CUPITT, John: “Colorants and colour change”. In
Early Italian Paintings. Techniques and Analysis. Acts of the Symposium, Maastricht,
October 9-10, 1996, Limburg Conservation Institute. Maastricht, The Netherlands: Ed.
Tonnie Bakkenist / René Hoppenbrouwers / Hélène Dubois, 1997, p. 65-72.

KUEHLENTHAL, Michael: “The impact of Time on Work of Art: an irreversible


process”, 30th International Congress of History of Art: TIME, Section 19: «Patine»,
September 3-8, 2000, London). In Zeitschrift für Kunsttechnologie und Konservierung, nº
17, 2003/1. Dresden : Wernersche Ed., p. 132-137.

La conservación preventiva de bienes culturales. Actas del Coloquio Internacional celebrado en


Vigo en 1996. Diputación Provincial de Pontevedra. 1a ed. Servicio de Publicaciones.
34
La Conservation Préventive. Preprints du 3ème Colloque International de l’ Association
des Restaurateurs d’Art et d’Archéologie de Formation Universitaire, 8-10 octobre
1992. Paris : CRBC-ARAAFU, 1992.

LE CHANU, Patrick: “Quelques aspects des relations du laboratoire et de la restaura-


tion des peintures à la lumière de la situation française”. En Metodologia de Diagnóstico
e de Intervenção no Património. Actas de los «III Encontros Científicos do IPCR», 5-7 de
diciembre [Link]: Fundação Calouste Gulbenkian, IPCR, 2003, p. 23-27.

LE GAC, Agnès: “As predelas do santuário de Nossa Senhora da Lapa. Património a


conservar, mas em que condições?”. En Do Gesto à Memória, Ex-votos. Catálogo de
exposição itinerante, 1998-1999. Museu da Guarda / Museu de Grão Vasco / Museu
de Lamego: Ed. Instituto Português de Museus, 1998, p. 39-54.

LE GAC, Agnès: “Lecture du Temps pour une œuvre multiple. La Vierge en Majesté
du Musée National d’Art Ancien de Lisbonne”. 30th International Congress of History of
Art : TIME, Section 19 : «Patine», September 3-8, 2000, London). In Zeitschrift für
Kunsttechnologie und Konservierung, nº 17, 2003/1. Dresden : Wernersche Ed., p. 163-
178.

LÓPEZ GUADALUPE MUÑOZ, Juan Jesús: “La conservación del mobiliario litúrgico
andaluz. Problemática de los frontales de altar”. En Boletín Informativo del Instituto
Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 22, año VI, marzo 1998. Sevilla, p. 95-101.

LÓPEZ ROMÁN, Antonio & SAMEÑO PUERTO, Marta: “Aplicación del análisis digi-
tal de imagen a los estudios de biodeterioro del patrimonio histórico”. En PH-Boletín
del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 21, año V, diciembre 1997. Sevilla: IAPH,
p. 86-91.

LORUSSO, S. & SCHIPPA, B.: Le metodologie scientifique per lo studio dei beni cul-
turali. Bulzoni Editore, 1992.

LUCAS RUIZ, R. & RAMÍREZ DE ARELLANO AGUDO, A.: Clasificación Sistemática


para la Conservación y Restauración de Bienes Muebles. Junta de Andalucía.
Consejería de Cultura, 1993.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

MANGORRINHA, Maria Angelina: “Que critérios de intervenção, que metodologias?


Para que objectos artísticos? Contributos para uma reflexão”. En Metodologias de
Diagnóstico e de Intervenção no Património. Actas de los «III Encontros Científicos do
IPCR», 5-7 Diciembre 2001. Ana Isabel Seruya (Dir.). Lisboa: Ministério da Cultura e
Instituto Português de Conservação e Restauro, 2003, p. 38-43.

Manual del Grupo Andino para la preservación de madera. Lima: Proyecto subregional de
promoción industrial de la madera para construcción (PRID-MADERA) de la Junta
del Acuerdo de Cartagena, 1988.

MARAMOTTI, Anna Lucia: La materia del restauro. Franco Angeli, 1989.

35 MARIJNISSEN, R. H.: Dégradation, Conservation et Restauration de l´Œuvre d´art.

MARINO, Luigi: Il progetto di restauro. Alinea, 1981.

MASSCHELEIN-KLEINER, Lilianne: “Observaciones sobre la utilización de disolven-


tes en tareas de conservación”. En Boletin Informativo del Instituto Andaluz del
Patrimonio Histórico, nº 23, año VI, junio 1998. Sevilla, p. 67-71.

MASSCHELEIN-KLEINER, Lilianne: Les Solvants. Cours de Conservation 2, Bruxelles:


Institut Royal du Patrimoine Artistique, 1981.

MENDES, Marylka & BAPTISTA, Antonio Carlos N. (Coords y traductores):


Restauração. Ciência e Arte. Rio de Janeiro : Editora UFRJ / IPHAN, 1996.

MESTRE, Victor [et al], “Convento de Santa Clara do Funchal”. En Monumentos, nº 19,
setembro 2003. Lisboa: Ed. Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais, p.
132-141. (Ver CARVALHEIRA, Marília & GUEDES, Maria José: «Capela de S. Gonçalo de
Amarante e Oratório de Parede. Dois espaços restaurados», p. 137-139).

Metodologia de Diagnóstico e de Intervenção no Património. Actas del III «Encontro


Científico do IPCR» celebrado en Lisboa, 5, 6 y 7 de diciembre 2001. Lisboa, Fundação
Calouste Gulbenkian, IPCR, 2003.

MORA, P. & L. & PHILIPOT, P.: La conservation des peintures murales. Editrice compo-
sitori Bologna, 1975.

ORTEGA Y ORTEGA, Enrique, VILLANUEVA ROMERO, Eva, FERNÁNDEZ RUIZ,


Eugenio, MARTÍN GARCIA, Lourdes & SAMEÑO PUERTO, Marta: “Cinco siglos a
través de Santa Maria de la Alhambra. Investigación y tratamiento de una escultura
del siglo XV”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 21, año V,
diciembre 1997. Sevilla: IAPH, p. 59-70.

Painted Wood: History and Conservation. Proceedings of the Symposium organized by


the Wooden Artifacts Group of the American Institute for Conservation of Historic
and Artistic Works. Wiliamsburg, Virginia, November 1994. The Getty Conservation
Institute, 1998.

Patrimoine culturel et altérations biologiques: actes des journées d’étude de la S.F.I.I.C,


Poitiers, 17 et 18 novembre 1988. Paris: Section française de l’Institut international de
conservation, 1989.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

PÉRIER-D’IETEREN, Catheline (Coord.): Pénétrer l’art, Restaurer l’œuvre. Une vision


humaniste. Hommage en forme de florilège. Catheline Périer-d’Ieteren, Bruxelles, s/d.

PÉRIER-D’IETEREN, Catheline: “La notion de patine en peinture de chevalet : l’atti-


tude prônée en Belgique et sa place dans la réflexion générale”. 30th International
Congress of History of Art: TIME, Section 19: «Patine», Septiember 3-8, 2000, London. In
Zeitschrift für Kunsttechnologie und Konservierung, nº 17, 2003/1. Dresden : Wernersche
Ed., p. 156-162.

PÉRIER-D’IETEREN, Catheline: La restauration en Belgique de 1830 à nos jours.


Mardaga, 1991.

36 PERUSINI, G.: Il restauro dei dipini e delle sculture lignee. Editore del Bianco, 1989.

PHILIPPOT, Paul, “Problèmes esthétiques et archéologiques de conservation des


sculptures”. In Conservation of Stone and Wooden Objects. Preprints of the New-York
Conference, June 7-13, 1970, IIC, 1970, 2nd part, p. 59-62.

PHILIPPOT, Paul: “El concepto de pátina y la limpieza de pinturas”. En PH-Boletín del


Instituto Andaluz del Património Histórico, año IV, nº 15, junio 1996. Sevilla: IAPH, p. 92-94.

PHILIPPOT, Paul: “La restauration des sculptures polychromes”. En Pénétrer l’art,


Restaurer l’œuvre. Une vision humaniste. Hommage en forme de florilège. Catheline
Périer-d’Ieteren (Coord.). Bruxelles, s/d., p. 471-474.

PHILIPPOT, Paul: “Retour sur le Tratteggio”. En Coré – Conservation et restauration du


patrimoine culturel, nº 9, novembre 2000. Paris: Éditions Errance, p. 50-52.

PINNIGER, David: Insect pests in museums. London: Institute of Archaeology


Publications, 1989.

PINTO FERREIRA, J. A.: “Nota sobre a imagem de Na Sa de Agosto, escultura do séc.


XVI, da antiga Capela dos Alfaiates”. En Separata do Boletim Cultural da Câmara
Municipal do Porto, 1956, vol XVIII, fasc. 3-4, p. 410-414.

PIVA, G. (a cura di): L’arte del restauro. Milano: Hoepli, 1980.

PORTELL, Jean: “Altered Silver Gilding”. In Gilded Wood - Conservation and History.
Postprints of the Gilding Conservation Symposium. Philadelphia Museum of Art,
October 1988. Madison, Connecticut: Sound View Press, 1991, p. 205-216.

Proceedings of the Furniture and Wooden Objects. Ottawa: Canadian Conservation


Institute, 1980.

QUITES, Maria Regina Emery: “Olhos de vidro na Escultura Policromada: Tecnologia


e Restauração”. En Anais do VIII Congresso da Associação Brasileira de Conservadores-
Restauradores de Bens Culturais, 3-8 de novembro de 1996. Ouro Preto-Minas Gerais:
ABRACOR, p. 189-193.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

REGRA DE OURO (Sociedade de Restauradores, Lda): “Intervenções de conservação


e restauro na Capela da Santo Cristo de Teixoso”. En Conservação e Restauro do patrimó-
nio móvel e integrado, Revista Estudos/Património nº 4, Lisboa: Ed. Instituto Português
do Património Arquitectónico, 2003, p. 97- 101.

Restauro dei dipinti su tavola, I supporti, (Atti della giornata di studi) . Bologna: Nardini,
1998.

“Regulamentação em Conservação Preventiva”. En A Conservação Preventiva e as expo-


sições temporrárias. Actas de los «II Encontros Científicos do IPCR», 6-8 de juño de 2001.
Ana Isabel Seruya (Dir.). Lisboa: Ministério da Cultura e Instituto Português de
Conservação e Restauro, 2003, p. 89-91.
37
RIBEIRO, Conceição: “Igreja de Santa Maria de Almoster – escultura de madeira poli-
croma: critérios de reintegração cromática”. En Conservação e Restauro do património
móvel e integrado. Revista Estudos/Património nº 4. Lisboa: Ed. Instituto Português do
Património Arquitectónico, 2003, p. 73-77.

RUBIO, Cintia, VILLANUEVA, Eva, MARTÍN, Lourdes & SAMEÑO, Marta:


“Crucificado de los Vaqueros. Investigación y tratamiento”. En PH-Boletín del Instituto
Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 24, año VI, septiembre 1998. Sevilla: IAPH, p. 25-32.

RUBIO, Cintia, VILLEGAS S., R., SAMEÑO PUERTO, Marta & MARTÍN G., L.:
“Cristo de la Salud. Hermandad de la Vera Cruz, Olivares, Sevilla”. En PH-Boletín del
Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 40/41, año X, noviembre 2002. Sevilla: IAPH,
p. 75-86.

RUIZ DE ARCAUTE MARTÍNEZ, Emílio: “Reconstitutions des polychromies par


ordinateur. Possibilités et limites”. En La couleur et la pierre. Polychromie des portails
gothiques. Actes du Colloque d’ Amiens, 12-14 octobre 2000. Denis Verret & Delphine
Steyaert (Dirs.). Éditions A. et J. Picard, Agence Régionale du Patrimoine de Picardie,
p. 259-265.

SALGADO, António: “Igreja de Santa Maria de Almoster – Conservação e restauro do


retábulo de Nossa Senhora da Conceição”. En Conservação e Restauro do património
móvel e integrado. Revista Estudos/Património nº 4. Lisboa: Ed. Instituto Português do
Património Arquitectónico, 2003, p. 69-72.

Salvaguarda. Memória. Intervenções. Revista Estudos/Património nº 5. Lisboa: Ed.


Instituto Português do Património Arquitectónico, 2003.

SAMEÑO PUERTO, Marta & GARCÍA ROWE, Jorge: “Biodeterioro. Alteración bioló-
gica de monumentos y obras de arte”. En Boletín Informativo del Instituto Andaluz del
Patrimonio Histórico, año III, n° 10, marzo 1995. Sevilla, p. 26-27.

SAMEÑO PUERTO, Marta & RUBIO FAURE, Cintia: “Métodos de control biológico
aplicados en la escultura en madera”. En Boletín Informativo del Instituto Andaluz del
Patrimonio Histórico, nº 23, año VI, junio 1998. Sevilla, p. 46-50.

SANPAOLESI, Piero: Discorso sulla metodologia generale del restauro dei monumenti.
Editrice Adam, 1990.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

SCHINZEL, Hiltrud : “Visibility of restoration, legibility of artwork : the topicality of


a compromise”. En Visibilité de la restauration, Lisibilité de l’œuvre. Actes du 5ème
Colloque International de l’Association des Restaurateurs d’Art et d’Archéologie de
Formation Universitaire, 13-15 juin 2002. Paris: CRBC-ARAAFU, 2003, p. 55-63.

Sculptures médiévales allemandes. Conservation et restauration. Actes du Colloque du


Musée du Louvre, 6-7 décembre 1991. Sophie Guillot de Suduiraut (Dir.). Paris: La
Documentation Française, 1993.

SECCO-SUARDO, G.: Manuale ragionato per la parte meccanica del restauratore dei
dipinti. Milano: 1866.

38 SERCK-DEWAIDE, M.: “Bref historique de l’évolution des traitements des sculptu-


res”. En Bulletin de l’IRPA, XXVII, 1997/98, 50 ans: 1948-1998, 2000, p. 157-174.

SERCK-DEWAIDE, Myriam : “La reconstitution et la retouche en sculpture : Pour


qui? Pourquoi? Comment ?”. En Visibilité de la Restauration, Lisibilité de l’œuvre. Actes
du 5ème Colloque International de l’Association des Restaurateurs d’Art et
d’Archéologie de Formation Universitaire, 13-15 juin 2002. Paris: CRBC-ARAAFU,
2003, p. 151-160.

STAMM, Alfred J.: “Wood deterioration and its prevention”. In Conservation of Stone
and Wooden Objects. Preprints of the New-York Conference, June 7-13, 1970, IIC, 1970,
2nd part, p. 1-12.

STEFANAGGI, Marcel (Coord.): Préserver les objets de son patrimoine. Précis de conserva-
tion préventive. SFIIC, Sprimont (Belgique): Pierre Mardaga Editeur, 2001.

STOLOW, Nathan: Conservation and exhibitions: packing, transport, storage, and environ-
mental considerations. London, Boston: Buttersworth, 1987.

STOVEL, H.: Risk preparedness: a management manual for world cultural heritage. Rome:
ICCROM, 1998.

Sul Restauro. Piccola Biblioteca Einaudi, 1962.

TAUBERT, Johannes: “The conservation of wood”. In Conservation of Stone and Wooden


Objects. Preprints of the New-York Conference, June 7-13, 1970, IIC, 1970, 2nd part, p.
81-85.

TAUBERT, Johannes: Farbige Skulpturen. Bedeutung–Fassung–Restaurierung. Munich:


Ed. Callwey, 1983.

The structural conservation of panel paintings. Proceedings of a Symposium, April 24-28,


1995. Los Angeles: The Getty Conservation Institute, 1998.

TSESMELOGLOU, Kiriaki & LE MEN, Gaëlle: “Quelques réflexions sur la restaura-


tion des icônes en tant qu’objets de culte. Modernité et respect de la déontologie de la
restauration signifient-ils obligatoirement rupture avec la tradition?”. En Conservation
Restauration des Biens Culturels CRBC, nº 11, juin 1998. Paris: ARAAFU, p. 13-20.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

UZIELLI, L. & CASAZZA, O.: Conservazione dei dipinti su tavola. Firenze: Nardini, 1994.

“Vade-mecum pour la protection et l´entretien du patrimoine artistique”. En Bulletin


I.R.P.A., No. XXI, 1986-1987.

VALENTIN, Nieves: “Comparative analysis of insect control by nitrogen, argon and


carbon dioxide in museum, archive and herbarium collections”. In International biode-
terioration & biodegradation, 32, n° 4, 1993, p. 263-278.

VAZ FREIRE, Rita, LORENA, Mercês & CAETANO, Joaquim Inácio: “A Igreja Matriz
de Santa Marinha de Trevões – São João de Pasqueira”. En Monumentos, nº 14,março
2001. Lisboa: Ed. Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais, p. 116-123
(Ver “Intervenções no retábulo da Capela dos Melos”, p. 116-121).
39

VILLANUEVA, Eva [et al.]: “Cristo de las Vigías, siglo XVI. Investigación y
Tratamiento”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 34, año IX,
marzo 2001. Sevilla: IAPH, p. 43-56.

Visibilité de la Restauration, Lisibilité de l’œuvre. Actes du 5ème Colloque International de


l’Association des Restaurateurs d’Art et d’Archéologie de Formation Universitaire, 13-
15 juin 2002. Paris: CRBC-ARAAFU, 2003.

VON REVENTLOW, Victor: “The treatment of gilded objects with rabbit-skin glue
size as consolidating adhesive”. En Gilded Wood - Conservation and History. Postprints
of the Gilding Conservation Symposium, Philadelphia Museum of Art, October 1988.
Madison, Connecticut: Sound View Press, 1991, p. 269-276.

WESTHOFF, Hans: “Coatings of medieval gilded surfaces and their deterioration”. In


Gilded Wood - Conservation and History. Postprints of the Gilding Conservation
Symposium, Philadelphia Museum of Art, October 1988. Madison, Connecticut: Sound
View Press, 1991, p. 79-86.

WOLBERS, Richard: Cleaning Painted Surfaces – Aqueous Methods. 2000.

“Wood Objects”. In Gilded Wood - Conservation and History. Postprints of the Gilding
Conservation Symposium, Philadelphia Museum of Art, October 1988. Madison,
Connecticut: Sound View Press, 1991, p. 65-78.

YELA, José Luis & SAMEÑO, Marta: “Los insectos y el biodeterioro del Patrimonio
Histórico Cultural”. En PH-Boletín del Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 18,
año V, marzo 1997. Sevilla: IAPH, p. 67-76.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

AGUADO GUARDIOLA, Elena & LOZANO LÓPEZ, Juan Carlos: “El retablo de
Retablos: Santa Lucía y Santa Bárbara en la iglesia de Santa María de Borja (Zaragoza) y su res-
estudio de casos tauración”. En Artigrama, 15, 2000, p. 519-532.
Altarpieces:
case studies ALONSO LUTTEROTH, Armida: Estudio de la tecnología de los retablos dorados españo-
les y su comparación con el retablo de San Bernardino en Xochimilco. Escuela Nacional de
Conservación, Restauración y Museografía (1979).

ÁLVAREZ ARRANZ, Alfredo & SANCHEZ ORTIZ, Alicia: “Retablo Mayor de la cate-
dral de León. La restauración íntegra como exordio conceptual”. En Ars Sacra, 33,
2002, p. 108-111.

III Anuário do Museu da Inconfidencia: Documento sobre artistas e oficiais na região de


40
Ouro Preto e Mariana. Ouro Preto: Ministério da Educação e Saúde, diretoria do
Patrimônio Histórico e Artístico Nacional, 1955-57. .

ARIAS MARTÍNEZ, MANUEL (coord.): El retablo mayor de la catedral de Astorga.


Historia y restauración. Valladolid: Fundación del Patrimonio Histórico de Castilla y
León, 2001.

ARIAS, Manuel: El retablo mayor de la catedral de Astorga. Historia y restauración.


Salamanca: Fundación del Patrimonio Histórico de Castilla y León, 2001.

AZANZA LÓPEZ, J. Javier, DE ORBE Y SIVATTE, Asunción, & ROLDÁN


MARRODÁN, Fco. Javier: Las parroquias de Huarte. Historia y Arte. Ayuntamiento de
Huarte, Caja Municipal de Pamplona y Parroquia de S. Juan y S. Esteban de Huarte,
1999.

BAGLIONI, Raniero & GONZÁLEZ LÓPEZ, Maria José: “Criteria and methodology
in the study and treatment of altarpieces at the I.A.P.H.: The conservation of the altar-
piece of the «Capilla Real» in Granada and of «San Luís de los Franceses» in Sevilla”.
In Polychrome Skulptur in Europa - Technologie, Komservierung, Restaurierung. Acts of the
International Congress of the Polychrome Sculpture, Dresden School of Fine Arts,
November 11-13, 1999. Ulrich Schiessel & Renate Kühnen (Coords). Dresden:
Hochschule für Bidende Künste Dresden, 1999, p. 77-83

BALLESTREM, A.: “Un témoin de la conception polychrome des retables bruxellois


au début du XVIe siècle”. En Bulletin de l’Institut royal du Patrimoine artistique, t. X,
1968, p. 36-45.

BAURET, C. & SERCK-DEWAIDE, M.: Le retable de la Vraie Croix (vers 1556) (Bouvignes-
sur-Meuse, église Saint-Lambert). Bruxelles: Fondation Roi Baudouin, 1993.

BAZIN, Germain: “Morphologie du retable portugais”. En Belas Artes, 2nde série, nº 5,


1953.

BERG-SOBRE, Judith: Behind the altar table: the development of the painted retable in Spain,
1350-1500. Columbia: University of Missouri Press, 1989.

BERTRAND, Ariel & MERTENS, Juliette: “Encore un retable coupé en morceaux!


Restauration d’un panneau retrouvé (Église de Nantois - Meuse)”. En Conservation
Restauration des Biens Culturels CRBC, nº 12, décembre 1998. Paris: ARAAFU, p. 52-54.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

BUCES AGUADO, José Antonio: “Criterios de actuación en obras ya intervenidas: el


retablo de S. Miguel de Juan de Flandes”. En IX Congreso de Conservación y Restauración
de Bienes Culturales. Sevilla: Junta de Andalucía, Ayuntamiento, Universidad, 1992, p.
130-136.

BURCKHARDT, Jacob: The altarpiece in Renaissance Italy. Oxford: Phaidon, 1988.

CAJIAS, Fernando: “Retablos en Bolivia”. En Arte y Arqueología, 7, 1981, p. 73-82.

CAMPUZANO RUÍZ, Enrique & RAMOS NOTARIO, Antonio: “La restauración de


retablos en Cantabria”. En VIII Congreso de Conservación de Bienes Culturales. Valencia:
Consellería de Cultura, Educación y Ciencia. Generalitat valenciana, 1990, p. 159-161.
41
CARDOSO RAMALHO, José Filipe [et al.]: “O Convento de Santa Maria Scala Coeli.
Uma intervenção global (1995-1999)”. En Monumentos, nº 13, setembro 2000. Lisboa: Ed.
Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais, p. 42-65 (Ver CARVALHO,
Luis, ALBUQUERQUE Beatriz & ROCHA, Isabel Manuela: «Soluções técnicas da conser-
vação do retábulo da Capela-Mor», p. 48-52).

CASCIO, Agnès & LÉVY, Juliette: “Étude et restauration de trois éléments dispersés
d’un retable de l’entourage de Daniel Mauch”. En Sculptures médiévales allemandes.
Conservation et restauration. Actes du Colloque du Musée du Louvre, 6-7 décembre
1991. Sophie Guillot de Suduiraut (Dir.). Paris: La Documentation Française, 1993, p.
323-335.

CASTRO MORALES, Efraín: “Juan Montero, ensamblador y arquitecto novohispano


del siglo XVII”. En Boletín de Monumentos Históricos, N° 6, 5-26.

COTO COBO, Juan Luis & SÁNCHEZ DE LA HERAS, Carlos: El retablo mayor de la
iglesia del Carmen de Córdoba. Andalucía: Consejería de Cultura, 1998.

COUTO, Armando: “Do retábulo (do Hospital) de Santa Catarina e um pintor…


restaurador quinhentista”. En Boletim Cultural da Câmara Municipal do Porto, tomo II,
fasc. II, junho 1939, p. 261-263.

Damián Forment. Escultor renacentista. Catálogo de la exposición celebrada en Sevilla,


1995.

DEL ZOTTO, F. & TONINI, F.: “Il recupero di un altare ligneo del XVII secolo: meto-
dologia e restauro”. En Arte Cristiana. Rivista internazionale di storia dell’arte e di arti
liturgiche a cura della Scuola Beato Angelico e dell’Istituto di Storia dell’Arte dell’Universitá
Cattolica, n° 761, 1994, p. 147-158.

DEL ZOTTO, F. & TONINI, F.: “The rescue of a seventeenth-century retable: method-
ology and conservation”. In ICOM-CC Preprints, Washington D.C. 1993. London: James
& James, 1993, p. 205-210.

DEL ZOTTO, F. & TONINI, F.: “The anastylosis and the conservation of the main altar-
piece of Madonna del Giglio in Tarcento (1604)”. In Polychrome Skulptur in Europa
Technologie Konservierung Restaurierung. Tagungsbeitaege, November 11-13, 1999.
Dresden, Germany: Hochschule für Bildende Künste, 1999, p. 90-97.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

El retablo aragonés del siglo XVI: estudio evolutivo de las mazonerías. Diputación General
de Aragón. Servicio de Publicaciones, 1993.

El retablo barroco sevillano. Sevilla: Fundación El Monte, 2000.

El Retablo de Carbonero el Mayor. Estudio e investigación. Madrid: Ministerio de


Educación, Cultura y Deporte, 2003.

El retablo de S. Miguel de Ágreda (Soria): historia y restauración. Salamanca: Caja Duero.


Obra Social y Cultural, 1997.

El Retablo mayor de la Catedral de Sevilla: Estudios e investigaciones realizados con motivo de


su restauracion. Sevilla: Monte de Piedad y Caja de Ahorros de Sevilla, 1981.
42

El Retablo Mayor de la catedral de Tudela. Historia y Conservación. Pamplona: Gobierno de


Navarra, 2001.

El retablo mayor de la iglesia parroquial de Albolote, Granada: restauración, estudio histórico


artístico, estudio científico. Sevilla: Andalucía. Consejería de Cultura, 1999.

El Retablo Renacentista de Bidaurreta. Diputación Foral de Guipuzkoa, 1991.

El Retablo y la sarga de San Eutropio de El Espinar. 1a edición. Madrid: Instituto de


Conservacion y Restauracion de Bienes Culturales : Ministerio de Cultura, 1992.

El retablo: tipología, iconografía y restauración. Simposio Hspano-Portugués de Historia del


Arte (9a) 1999. Uorense: Xunta de Galicia, 2002.

FERNÁNDEZ-LADREDA AGUADÉ, Clara & ROLDÁN MARRODÁN, Fco. Javier: El


retablo de las Navas de Tolosa de la catedral de Pamplona. Pamplona: Fundación Fuentes
Dutor, 1999.

GARCÍA MOGOLLÓN, Francisco Javier: El retablo mayor de la iglesia parroquial de


Ceclavín y su restauración. Cáceres: Universidad de Extremadura. Servicio de
Publicaciones, 2001.

GIRBAL, Josep, IGLESIAS, Manuel, PRADA, J. L., MONTSERRAT PUGÉS & ROCA-
BAYERA, Rosa: “Estudio de las patologias del retablo del altar mayor de a Sé da
Guarda (Portugal)”. En Ciências e Técnicas Aplicadas ao Património. Revista
Estudos/Património nº 3. Lisboa: Ed. Instituto Português do Património
Arquitectónico, 2002, p. 70-78.

GONZÁLEZ GALVÁN, Manuel: “Vigencia del retablo”. En Comisión Nacional de


Arte Sacro. A. C. CNCA SEDESOL (Coord.). Primer Simposio Internacional de Arte Sacro
en México. México: Azabache, 1992, p. 185-188.

GONZÁLEZ LÓPEZ, Ma José: “Metodología de estudio para la definición del proyec-


to de intervención en el retablo Mayor de la Capilla Real de Granada”. En Boletín del
Instituto Andaluz del Patrimonio Histórico, año VI, no 25, 1998, p. 89-96.

HASBACH LUBO, B. & HERNANDEZ NUÑEZ, Juan Carlos: “La restauración del
retablo de Santa Bárbara de la catedral de Málaga”. En Laboratorio de Arte, 10, 1997, p.
81-103.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

HECK, C., DIDIER, R., KOLLER, M., SERCK-DEWAIDE, M., BRUNEL, P., & OELLER-
MAN, E.: Le retable d’Issenheim et la sculpture au Nord des Alpes à la fin du Moyen-Âge.
Colmar, 1989.

HECK, Christian: “La partie sculptée du retable d’Issenheim: bilan d’une première
analyse et problèmes de restauration”. En HECK, Christian & RECHT, Roland: Le
Retable d’Issenheim avant Grünewald – Les Sculptures de Nicolas de Haguenau. Colmar,
Musée d’Unterlinden, 1987, p. 48-69.

HEINZE, Borghild: “Der Altar aus Unterelkofen” («Le retable d’Unterelkofen»). En


Sculptures médiévales allemandes. Conservation et restauration. Actes du Colloque du
Musée du Louvre, 6-7 décembre 1991. Sophie Guillot de Suduiraut (Dir.). Paris: La
43 Documentation Française, 1993, p. 357-381.

HERRERA GARCÍA, Francisco Javier: El retablo sevillano en la primera mitad del


siglo XVIII. Evolución y difusión del retablo de estípites. Sevilla: Diputación de
Sevilla, 2001.

JACOBS, Lynn F.: Early Netherlandisch Carved Altarpieces, 1380-1550. Medieval Tastes and
Mass Marketing. Cambridge University Press, 1998.

JOHNSON, Craig & COUTURE-RIGERT, Doris: “ Conservation of a Mid-Eighteenth-


Century water-gilded tabernacle and an Early Nineteenth-Century oil-gilded and
polychromed altar table”. In Gilded Wood - Conservation and History. Postprints of the
Gilding Conservation Symposium, Philadelphia Museum of Art, October 1988. Madison,
Connecticut: Sound View Press, 1991, p. 343-356.

JOVER HERNANDO, Mercedes. (coord.): El Retablo Mayor de la Catedral de Tudela: his-


toria y conservación. Pamplona: Ministerio de Educación, Cultura y Deporte. Dirección
Provincial de Navarra, 2001.

KALICOT, Marina del Rey & MARTÍN, Cármen: “Estudio y puesta a punto de la
metodología de intervención para la restauración del Retablo Mayor del Santuario de
Nuestra Señora de Isziar (Guipuzcoa)”. En Akobe – Restauración y Conservación de
Bienes Culturales, nº 1, año 2000. Vitoria-Gasteiz: Zutabe, p. 59-62.

La restauración del retablo de la catedral vieja de Salamanca. Valladolid: Fundación del


Patrimonio Histórico de Castilla y León, 2000.

LAMEIRA, Francisco: “Os retábulos da Capela da Ordem Terceira (da Igreja do


Convento de São Francisco de Évora). En Monumentos, nº 17, setembro 2002. Lisboa: Ed.
Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais, p. 64-69.

LAURA CASTRO, Elvira y ET ALIA: “Restauración de dos tablas del retablo de Muro
de Alcoy, pintadas por J.R. de Espinosa”. En VIII Congreso de Conservación de Bienes
Culturales. Valencia: Consellería de Cultura, Educación y Ciencia. Generalitat
Valenciana, 1990.

LEONARD, Irving: La época barroca en el México colonial. México: FCE, 1974.


BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

LOERA CABEZA DE VACA, Teresita & MONTEFORTE ITURBE, Anaité. Catálogo de


retablos virreinales del estado de Morelos: un registro para la conservación del patrimonio.
Escuela Nacional de Conservación, Restauración y Museografía (1999).

MAGALHÃES, Joana: “Igreja do Mosteiro de São Martinho de Tibães – intervenção de


conservação e restauro nos retábulos do transepto”. En Conservação e Restauro do patri-
mónio móvel e integrado, Revista Estudos/Património nº 4. Lisboa: Ed. Instituto
Português do Património Arquitectónico, 2003, p. 40-41.

MANRIQUE ARA, María Elena: Jusepe Martínez y el retablo mayor de Santa María de
Uncastillo: estudio histórico-artístico y de restauración. Zaragoza: Diputación Provincial
de Zaragoza. Servicio de Cultura, 2002.
44
MAQUÍVAR MAQUÍVAR, Ma. del Consuelo: “Escultura y retablos, s. XVI-XVII”. En
Enciclopedia del Arte Mexicano. 2a ed. México: Salvat, 1986, p. 1102-1135.

MAQUÍVAR MAQUÍVAR, Ma. del Consuelo: El imaginero novohispano y su obra. Las


esculturas de Tepotzotlán. México: INAH, 1995.

MARTIARENA X. [et al.] : Retablo Renacentista de Bidaurreta. Restauración - Diputación


Foral de Guipúzcoa, 1991.

MARTIN GONZALEZ, Juan José: El retablo barroco en España. Madrid: Alpuerto, 1993.

MAZA, Francisco de la: Los retablos dorados de Nueva España. Mexico: Ediciones
Mexicanas, 1950.

MC ANDREW, John: The open-air churches of sixteenth-century Mexico: atrios, posas, open
chapels, and other studies. Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1965.

MERCIER, Emmanuelle: “Study and treatment of some Brussels altarpieces at the


Royal Institute for Cultural Heritage – Brussels. In Polychrome Skulptur in Europa -
Technologie, Komservierung, Restaurierung. Acts of the International Congress of
Polychrome Sculpture, Dresden School of Fine Arts, November 11-13, 1999. Ulrich
Schießel & Renate Kühnen (Coords). Dresden: Hochschule für Bidende Künste
Dresden, 1999, p. 133-138.

MORTE GARCÍA, Carmen & FATÁS CABEZA, Guillermo (col.): El retablo mayor de la
Catedral de Barbastro: restauración 2002. Zaragoza: Diputación General de Aragón.
Servicio de Publicaciones, 2002.

MOURA, Abel de: “Breve nota sobre o restauro do retábulo da Capela dos Alfaiates
do Porto”. En Boletim Cultural da Câmara Municipal do Porto, set-dez.1954, vol. XVII, fasc.
3-4, p. 433-435.

NIEUWDORP, H. (Dir.): Les retables anversois XVe -XVIe siècles, catalogue d’exposition,
dir. H. Nieuwdorp, vol I & vol II, Essays. Antwerpen: Museum voor Religieuse Kunst,
1993.

O antiguo retablo maior da catedral de Lugo. Galicia: Dirección General del Patrimonio
Histórico y Documental. Xunta de Galicia, 1995.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

OLAZABAL DE ALMADA, Carmen & TOVAR FIGUEIRA, Luis: História e Restauro da


Pintura do Retábulo-Mor do Mosteiro dos Jerónimos. Colecção Cadernos. Lisboa: Ed.
Instituto Português do Património Arquitectónico, 2000.

OLIVEIRA, Myriam Andrade Ribeiro de: “Tipologia da talha rococó em Minas: retá-
bulos de capela-mor”. En Revista Barroco, no 15, 1990.

PALOMERO PARAMO, Jesus Miguel: El retablo sevillano del Renacimiento: análisis y evo-
lución. Sevilla: Excma. Diputación Provincial de Sevilla, 1983.

Patrimonio Histórico restaurado en Andalucía 1987-97. Retablos. Junta de Andalucía.


Consejería de Cultura, 2001.
45
PÉREZ GARCÍA, CARMEN: Restauración y proceso didáctico del retablo renacentista de
Tondos. Madrid: Fundación Universidad-Empresa Madrid, 2000.

PÉREZ MARÍN, Eva & VIVANCOS RAMÓN, María Victoria: Aspectos técnicos y con-
servativos del retablo barroco valenciano. Valencia: Universidad Politécnica de Valencia.
Servicio de Publicaciones: Universitat Politécnica de Valencia. Servei de Publicacions,
2004.

PÉREZ SÁNCHEZ, A.: Restauración del retablo de la catedral de Cuenca. Fundación


Argentaria, 1994.

PÉREZ, Carmen [et al.]: “Restauración y exposición didáctica del proceso seguido en
el retablo de El Peral atribuido a Antonio Comontes”. En IX Congreso de Conservación
y Restauración de Bienes Culturales. Sevilla: Junta de Andalucía, Ayuntamiento,
Universidad, 1992, p. 222-243.

PÉRIER-D’IETEREN, C. & GESCHÉ-KONING, N. (Eds.): Guide bruxellois des retables


des Pays-Bas méridionaux (XVe- XVIe siècles). Bruxelles: ULB, Tempora, 2000.

PHILIPPOT, Paul: “La Conception des Retables Gothiques Brabançons”. En Annales


d’Histoire de l’Art et d’Archéologie de l’Université Libre de Bruxelles, nº I, 1979, p. 29-49.

PINEDA GÓMEZ, Fernando: “El retablo: su evolución en el Virreinato y su validez


actual”. En Comisión Nacional de Arte Sacro. A. C. CNCA SEDESOL (Coord.). Primer
Simposio Internacional de Arte Sacro en México. México: Azabache, 1992, p. 189-193.

POLO SANCHEZ, Julio J.: El retablo mayor de Cicero: historia y restauración. Santander,
España: Fundación Marcelino Botin, 1996.

RAMOS, Adriano: Francisco Viera Servas e o Ofício da Escultura na Capitania das Minas
do Ouro. Belo Horizonte: Instituto Cultural Flávio Gutierrez, 2002.

“Retablos”. En Bienes Culturales, no. 2, 2003.

Retablo Mayor de San Francisco de Cochabamba, Conservación y Restauración. La Paz,


Bolivia: Viceministerio de Cultura, Centro Nacional de Conservación y Restauración,
2000.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

Retablo Mayor, Pulpito y Cancelas del Templo de Caquiaviri. La Paz, Bolivia: Viceministerio
de Cultura, Centro Nacional de Conservación y Restauración, 2001.

Retablos mexicanos. Mexico: Artes de Mexico, 1968.

ROCHA MARTÍNEZ, Rubén: “Análisis estructural del retablo lateral de Santa Rosalía
en el Templo de Santuario Mapethé, Estado de Hidalgo”. En Imprimatura. Revista de
restauración, n° 11, 1995, p. 7-12.

RODRÍGUEZ-BUZÓN CALLE, Manuel, PALOMERO PÁRAMO, Jesús & COTO


COBO, Juan Luis: Retablo de la Virgen de Belén del Convento de Santo Domingo de Osuna:
Antonio Alfián & Lorenzo Meléndez. Sevilla: Padilla Libros, 1999.

46
RUIZ-AYUCAR, María Jesús: Informe restauración retablo mayor de la Ermita de las Vacas.
Institución Gran Duque de Alba, 1987.

RUIZ-AYUCAR ZURDO, María Jesús: Informe sobre los trabajos de conservación del reta-
blo de la Iglesia. Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1985.

San Juan Bautista, Cuauhtinchan: restauración 1987. 1a edición. Mexico: Secretaría de


Desarrollo Urbano y Ecología, 1987.

SERCK-DEWAIDE, M.: “Examens, conservation et restauration”. En BUYLE, M. &


VANTHILLO, C. (Coord.). Retables flamands et brabançons dans les monuments belges.
Bruxelles: Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afdeling Monumenten en
Landschappen, 2000, p. 105-116.

SERCK-DEWAIDE, M.: “Le retable de Belvaux”. En Guide du visiteur, n° 3. Namur:


Société archéologique de Namur, 2002, p. 19-43.

SERCK-DEWAIDE, Myriam : “Examen et restauration du retable tyrolien de


l’Adoration des Mages de 1496”. En Sculptures médiévales allemandes. Conservation et
restauration. Actes du Colloque du Musée du Louvre, 6-7 décembre 1991. Sophie
Guillot de Suduiraut (Dir.). Paris: La Documentation Française, 1993, p. 305-321.

SUZANO LOURO, J. M. : “O restauro do retábulo da Capela mor da Sé Velha no séc.


XVII ”. En Mundo da Arte, nº 13, 1983, p. 60-63.

TEIXEIRA, Luis M.: “O retábulo-mor da Igreja Grande do Funchal”. En Monumentos,


nº 19, setembro 2003. Lisboa: Ed. Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos
Nacionais, p. 50-55.

TOVAR DE TERESA, Guillermo & ORTIZ LAJOUS, Jaime: Catedral de México. Retablo
de los Reyes. Historia y restauración. México: SEDUE, 1985.

TOVAR DE TERESA, Guillermo: “Consideraciones sobre retablos, gremios y artífices


de la Nueva España en los siglos XVII y XVIII”. En Historia Mexicana, n°133, 1986.

TOVAR DE TERESA, Guillermo: Renacimiento en México: artistas y retablos. México,


D.F.: Secretaría de Asentamientos Humanos y Obras Públicas, SAHOP, 1979.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

VANDEVIVERE, Ignace: “Le retable sculpté à volets peints de la chapelle des Rois
Mages d’Estreito de Calheta, Madère: une production anversoise des années 1520”. En
Revue des Archéologues et Historiens d’Art de Louvain. Leuven: 1970, nº 3.

VANDEVIVERE, Ignace: La Cathédrale de Palencia et l’ Église paroissiale de Cervera de


Pisuerga. Bruxelles: Centre national de recherches “Primitifs flamands”, 1967.

VARGAS LUGO, Elisa: “Ultrabarroco o anástilo”. En Artes de México. Retablos mexica-


nos, n° 106, 1968.

VICTORIA, José Guadalupe: “Forma y expresión de un retablo novohispano del siglo


XVII”. En Estudios de arte novohispano. Homenaje a Elisa Vargas Lugo. México: UNAM,
47 Coord. de Humanidades, 1983.

VILA JATO, Dolores (Dir.): El retablo: tipología, iconografía y restauración. Simposio


Hispano-Portugués de Historia del Arte (9o, 1999, Ourense). Santiago de Compostela:
Xunta de Galicia, 2002.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

ÁVILA, Affonso, MACHADO GONTIJO, João Marcos, & GUEDES MACHADO,


Glosarios, diccionarios Reinaldo: Barroco mineiro, glossário de arquitetura e ornamentação. 3. ed. ver. e ampl. Belo
y enciclopedias Horizonte: Fundação João Pinheiro, Centro de Estudos Históricos e Culturais, 1996.
Glossaries, dictionaries
& encyclopedias BÁEZ ALIO, María Isabel & SAN ANDRÉS MOYA, Margarita: “La práctica de la pin-
tura a través de las antiguas fuentes documentales”. En PH-Boletín del Instituto
Andaluz del Patrimonio Histórico, nº 34, año IX, marzo 2001. Sevilla: IAPH, p. 64-77.

BARGELLINI, Clara: “Escultura y retablos del s. XVIII”. En Enciclopedia del arte mexi-
cano. 2 ed. México: Salvat, 1986, p. 1136-1153.

BÉGUIN, André: Dictionnaire Technique de la Peinture. Paris: Édition Chez l’Auteur,


1982-1985, 6 tomes.
48

BOAVENTURA REAL, Raul: Vocabulário de Termos Técnicos, em Português, Francês e


Inglês. Biblioteca de Instrução Profissional, Lisboa: Livraria Bertrand, s/d. (início XXe s.).

C.R.I.S.T.A.L. – Conservation Restoration Institutions for Scientific Terminology dedicated to


Art Learning Network. Commission européenne, Direction générale X, C2RMF,1999-2000.

CALVO, Ana: Conservación y Restauración – Materiales, técnicas y procedimientos de la A


a la Z. Barcelona: Ediciones del Serbal, 1997.

CALZADA ECHEVARRÍA, Andrés: Diccionario clásico de arquitectura y bellas artes.


Bassegoda y Real Cátedra Gaudi, Ediciones del Serbal, 2003.

CARO QUESADA, Ma Salud: Noticias de Escultura (1700-1720). Colección. Fuentes para


la Historia del Arte Andaluz III. Sevilla: Guadalquivir S.L., 1992.

CD ROM NARCISSE: Glossaire multilangue. Lisboa: Arquivos Nacionais/Torre do


Tombo, 1993.

CORNEILLE, Thomas: Le Dictionnaire des Arts et des Sciences. Paris: Chez la Veuve de
Jean- Baptiste Coignard, 1694.

DE MESA, José: Glosario mínimo de términos de arquitectura virreynal en el área andina.


Cusco, Perú: 1980.

DEMMIN, Auguste: Encyclopédie historique, archéologique, biographique, chronologique et


monogrammatique des Beaux-Arts plastiques. Éd. Farne, Youbert et Cie, s/d (1873), 3 tomes.

DE VOGÜÉ, Melchior & NEUFVILLE, Jean: Glossaire de Termes techniques (avec l’équi-
valent des termes français en allemand, en anglais, en espagnol et en italien). 4ème édition
révisée et corrigée par Raymond Oursel. Éditions du Zodiaque, 1989.

Diccionario técnico Akal de Conservación y restauración de bienes culturales. Español-


Alemán- Inglés-Italiano-Francés. Ed. Akal, 2003.

DIDEROT, Denis & ALEMBERT, Jean Le Rond d’: L’Encyclopédie. Recueil de Planches sur
les Sciences, les Arts Libéraux et les Arts Mécaniques, avec leur explication. Bibliothèque de
l’Image. Tours: Éd. Inter-Livres, 2001, 25 tomes.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

DIDEROT, Denis & D’ALEMBERT, Jean Le Rond : Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné


des Sciences, des Arts et des Métiers. Paris : Chez Briasson - David - Le Breton et Durand
Imprimeurs, 1751-1772 (1ª edición) – Lucques, Ed. lit., Vincent Giuntini, 1758-1776 (2e
éd.), 28 tomos (17 Volumes et 11 Recueils de Planches).

DINTCEL, René: Encyclopédie du Patrimoine. Paris: Éd. Les Encyclopédies du


Patrimoine, s/d.

Encyclopédie Méthodique. Paris: Chez H. Agasse, 1795-1828, 28 tomes.

FERNANDES PEREIRA, José (Dir.) & PEREIRA, Paulo (Coord.): Dicionário da Arte
Barroca em Portugal. Lisboa: Editorial Presença, 1989.
49
GIANNINI, Cristina & ROANI, Roberta: Dizionario del restauro e della diagnostica. 2a ed.
Nardini editore, 2003.

La Grande Encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts. Paris, s/d
[1783], 30 tomes.

LABORDE, Léon de: Glossaire français du Moyen Âge à l’usage de l’archéologue et de l’a-
mateur des arts. Nogent-Le-Roi: Jacques Laget Éditeur, L.A.M.E., 1994 (Réimpression
de l’édition de 1872).

LABOULAYE, Charles: Encyclopédie technologique. Dictionnaire des arts et manufactures.


s/d., 6 vols.

LODY, Raul: Dicionário de Arte Sacra & Técnicas Afro-Brasileiras. Rio de Janeiro: Pallas
Editora, 2003.

LUCIE-SMITH, E.: Dizionario dei termini d’arte. Padova: Ed. Muzzio, 1988.

MACHADO DE CASTRO, Joaquim: Dicionário de Escultura (Edición póstuma después


de 1812). Inéditos de História da Arte, Lisboa: Livraria Coelho, 1937.

MADEIRA RODRIGUES, Maria João, FIALHO DE SOUSA, Pedro & PEREIRA


BONIFÁCIO, Horácio Manuel: Vocabulário Técnico e Crítico de Arquitectura. Coimbra:
Quimera Editores, 1990.

MARANCÉ, Albert: Encyclopédie de l’Architecture. Paris: Éd. lit., Albert Marancé, s/d,
12 tomes.

MARTÍNEZ CABETAS, Celia & RICO MARTÍNEZ, Lourdes (Coords.): Diccionario


Técnico Akal de Conservación y Restauración de bienes culturales. Español-Alemán-Inglés-
Italiano-Francés. Nº 2, Madrid: Ediciones Akal, 2003.

MARTINS, Judith: Diccionário de Artistas e Artífices dos Séculos XVIII e XIX em Minas
Gerais. Rio de Janeiro: Ministério da Educaçao e Cultura, 1974

MONTEVECCHI, B. & VASCO ROCCA, S.: Dizionari terminologici. 4. Suppellettile eccle-


siastica. Firenze: Centro Di, 1987.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

MORVAN, R. G. (Dir.): Encyclopédie internationale des Sciences et Techniques. Vérone :


Groupe des Presses de la Cité. Dépositaire Larousse, 1969-1973, 11 tomes.

PEREZ CALVO, Carlos E.: Diccionario ilustrado de arquitectura. Bogota: J. Plazas S.,
1979.

PERNETY, Antoine Joseph: Dictionnaire Portatif de Peinture, Sculpture & Gravure, avec
un Traité pratique des différentes manières de peindre (Paris: Chez Bauche Imprimeur et
Libraire – 1757). Genève: Minkoff Reprint, 1972.

PEVSNER, N., FLEMING, J., & HONOUR, H.: Dizionario di architettura. Torino:
Einaudi, 1981.
50
PRIETO GORDILLO, Juan: Noticias de Escultura (1761-1780). Colección. Fuentes para la
Historia del Arte Andaluz XV. Sevilla: Guadalquivir S.L., 1995.

QUILES GARCÍA, Fernando: “Contribución documental al conocimiento de la poli-


cromía barroca”. En Cuadernos de Restauración, 2, 2000, p. 67-77.

QUILES GARCÍA, Fernando: Noticias de Pintura (1700-1720). Colección. Fuentes para la


Historia del Arte Andaluz I. Sevilla: Guadalquivir S.L., 1990.

RODRIGUES, Francisco d’Assis: Diccionario Technico e Historico de Pintura, Esculptura,


Architectura e Gravura. Lisboa: Imprensa Nacional, 1876.

ROUVEYRE, Edouard: Définition de la Technique des Artistes. Signification de 596 termes


et application qu’il est d’usage d’en faire. Paris : G Baranger Fils, 1911.

SÁENZ DE LA CALZADA, Consuelo: “El retablo Barroco español y su terminología


artística”. En Archivo Español de Arte, tomo XXIX, no 115, 1956, p. 211-242.

SALAMAN, Raphael A.: Dictionnary of Woodworking tools c. 1700-1970, and tools of allied
trades (London: George Allen & Unwin, 1975). An International Craft Classic, The
Taunton Press, edition revised by Philip Walker, London: Unwin Hyman, 1989.

Sciences des Arts et des Métiers. Paris : Chez Briasson - David - Le Breton et Durand
Imprimeurs, 1751-1772 (1ère édition) – Lucques. Éd. lit., Vincent Giuntini, 1758-1776
(2ème éd.), 28 tomes (17 volumes et 11 recueils de planches).

SMITH, Edward Lucie: Dicionário de Termos de Arte («The Thames and Hudson
Dictionary of Art Terms» – 1984). Traducción de Ana Cristina Mântua. Lisboa:
Publicações Dom Quixote, 1995.

Terminologia de Madeiras. Especificações E 31 – 1954. Lisboa: Laboratório Nacional de


Engenharia Civil – LNEC, 1955.

Thesaurus des objects religieux. Paris: Édition du Patrimoine, 1999.

TUBEUF, Georges: Encyclopédie des connaissances utiles – Traité d’Architecture théorique et


pratique. Paris: Éd. Georges Fanchon, s/d, 2 tomes avec gravures.

WARE, Dora & BEATTY, Betty: Diccionario manual ilustrado de arquitectura. México:
Ediciones G. Gili, 1994.
BIBLIOGRAFÍA / BIBLIOGRAPHY

Atti del Convegno Cesare Brandi Teoria ed esperienza dell'arte. Siena 12-14 novembre 1998.
Teoría de la conservación- Milano: Silvana Editoriale, 2001.
restauración
Theory of the BRANDI, C.: Teoria del Restauro. Torino: Einaudi, 1977.
conservation-restauration
Carta de los Retablos. Conclusiones del curso «Los Retablos: estudios, proyecto e inter-
vención», celebrado en el Centro Iberoamericano de Formación de Cartagena de
Indias (Colombia), 25 Feb.-1 Março 2002. En Bienes Culturales, nº 2, 2003, Madrid :
IPHE, p. 45-47.

CASAZZA, O.: Il restauro pittorico nell'unitá di metodologia. Firenze: Nardini, 1981.

51 CONTI, A.: Storia del restauro e della conservazione delle opere d'arte. Milano: 1988.

CORDARO, M. (a cura di): Cesare Brandi. Il restauro. Teoria e pratica. Roma: Editori
Riuniti, 1996.

Historical and Philosophical Issues in the Conservation of Cultural Heritage. Collection


«Readings in conservation». Nicholas Stanley Price, M. Kirby Talley Jr. & Alessandra
Melucco Vaccaro (Eds) Los Angeles: The J. Paul Getty Trust, 1996.

Repertorio de Textos Internacionales del Patrimonio Cultural. Junta de Andalucía,


Consejería de Cultura y Editorial Comares. Serie Cuadernos nº XIV. 2003. Sevilla.

URBANI, G.: Intorno al restauro. Milano: Skira, 2000.

URBANI, G.: Problemi di conservazione. Bologna : 1971.

También podría gustarte