2ª EVALUACIÓN
LATÍN I
Curso 2013/2014
UNIDAD V. Organización militar: el ejército romano.
5.1. LENGUA. MORFOLOGÍA NOMINAL:
5.1.1. Morfología de los Grados del Adjetivo: El comparativo y el
superlativo sintético. Formación y flexión.
Un adjetivo puede estar en grado POSITIVO, COMPARATIVO y SUPERLATIVO.
El grado POSITIVO indica la simple cualidad: lat.: Puer fortis est→ cast.: El
niño es fuerte.
GRADO COMPARATIVO. Si tratamos de “comparar” la fuerza del
niño con la de la niña podemos establecer TRES niveles: IGUAL,
MENOS y MÁS. Esto es, podemos hablar de:
a) Comparativo de Igualdad : Puer est tam fortis quam
puella →cast.: El niño es tan fuerte como la niña
b) Comparativo de Inferioridad: Puer est minus fortis quam
puella→cast.: el niño es menos fuerte que la niña.
c) Comparativo de Superioridad: Puer est magis fortis quam
puella →cast.: el niño es menos fuerte que la niña.
En latín encontramos formalmente DOS TIPOS de comparativos:
a) Comparativo perifrástico (el más usado en castellano). Es el
formado por un ADVERBIO + el adjetivo en grado POSITIVO.
Comparativo CONSTRUCCIÓN CONSTRUCCIÓN
LATINA CASTELLANA
↓
Igualdad TAM…QUAM Tanto…como
Inferioridad MINUS…QUAM Menos…que
Superioridad MAGIS…QUAM
PLUS…QUAM Más…que
Comparativos PERIFRÁSTICOS
b) Comparativo morfemático o sintético (morfema –IOR [masc.-
fem]; -IUS [neut.] ) Lo encontramos sobre todo en el
COMPARATIVO DE SUPERIORIDAD. Es el más usado en
latín. En castellano sólo tiene un uso parcial en algunos
comparativos irregulares procedentes del latín: mayor, menor,
peor, mejor, superior, inferior, senior, iunior,…
Formación del comparativo sintético. El morfema –IOR (masc.,
fem), -IUS (neut.) se une al GENITIVO DE SINGULAR del positivo,
quitando la terminación –i, o –is del adjetivo:
Ej.:
altus, -a, -um (alto)
Genitivo sing.: alt-i →comp. sup.: alt-ior, alt-ius (más alto)
fortis, -e (fuerte)
Genitivo sing.: fort-is →comp. sup.: fort-ior, fort-ius (más
fuerte)
La flexión de esta formación sintética es como sigue.
Simplemente debes recordar que sigue modelos de tema en
consonante líquida (-r) o silbante (-s):
Paradigma: fort-ior, fort-ius
SINGULAR PLURAL
Masc.-Fem. Neutro Masc.- Neutro
CASOS Fem.
Nominat- fort-ior fort-ius fort-iores fort-iora
Vocativo
Acusativo fort-iorem fort-ius fort-iores fort-iora
Genitivo fort-ioris fort-iorum
Dativo fort-iori fort-ioribus
Ablativo fort-iore fort-ioribus
5.1.2. Comparativos y superlativos irregulares. Existen una serie de adjetivos
latinos que presentan una serie de comparativos y superlativos
irregulares. Los más destacados:
POSITIVO COMPARATIVO DE SUPERLATIVO
SUPERIORIDAD
magnus, -a, -um maior, maius maximus, -a, -um
(“grande”)
parvus, -a, -um minor, minus minimus, -a, -um
(“pequeño”)
bonus, -a, -um melior, melius optimus, -a, -um
(“bueno”)
malus, -a, -um peior, peius pessimus, -a, -um
(“malo”)
vetus, veteris vetustior, vetustius veterrimus, -a, -um
(“viejo”)
senex, senis senior, senius.
(“anciano”)
Iuvenis, iuvene
(“joven”) iunior, iunius
También tenemos algunos comparativos irregulares y superlativos
procedentes de formas adverbiales, entre los que destacamos:
ADVERBIO COMPARATIVO DE SUPERLATIVO
SUPERIORIDAD
EXTRA (“fuera de”) exterior extremus
INFRA (“debajo”) inferior infimus
INTUS (“dentro de”) interior intimus
POST (“después, detrás posterior postremus
de”)
PRAE (“delante de”)
prior primus
PROPE (“cerca”)
propior proximus
SUPRA (“encima”)
superior supremus ó
summus
ULTRA (del lado de ulterior ultimus
allá, más allá”)
GRADO SUPERLATIVO. Se usa con más frecuencia en la forma
ABSOLUTA, esto es, sin término de comparación, indicando que el
sustantivo a que se refiere posee la cualidad en un grado elevado
(fortísimo, muy fuerte). Sin embargo, el superlativo RELATIVO nos
indica que el sustantivo es el que posee la cualidad en el más alto grado (el
más fuerte de…).
Morfología del superlativo.
I) SUPERLATIVO SINTÉTICO. El morfema de superlativo castellano
–isimo, -a, -o deriva de la forma más común de superlativo latino:
-issimus, -a, -um. Se flexionan como los adjetivos 2-1-2. En latín
tenemos varias formas de superlativo:
a) –issimus, -a, -um. El más común.
b) –errimus, -a, -um. Para adjetivos latinos terminados en
–ER (pulcher, tener, miser, acer,…).
c) –illimus, -a, -um. En los adjetivos latinos terminados en
-ILIS (facilis, similis, humilis, gracilis,…)
d) –(i)mus, -a, -um (particular de algunos adjetivos, sobre
todo de formación irregular: minimus, optimus,…)
El superlativo latino se forma:
a) supliendo la desinencia de genitivo singular -I o –IS por el
morfema de superlativo –ISSIMUS, -A, -UM:
Ejs.:
altus, -a, -um
Gens. sg.: alt-I → Superlativo.: alt-issimus, -a, -um
fortis, forte
Gens. sg.: fort-IS → Superlativo.: fort-issimus, -a, -um
b) En los adjetivos en –ER, suple la terminación –ER del NOM. SG.
por –ERRIMUS, -A, -UM:
Ejs.:
miser (misera, miserum)
Nom. sg. masc.: mis-ER → Superlativo.: mis-errimus, -a, -um
acer (acris, acre)
Nom. sg. masc.: ac-ER → Superlativo.: ac-errimus, -a, -um.
c) En los adjetivos en –ILIS, suple la terminación –ILIS del nom.
Sg. masc./fem por –ILLIMUS, -A, -UM
Ejemplos:
facilis (facile)
Nom. sg. masc./fem: fac-ILIS → Superlativo.: fac-illimus, -a, -um
similis (simile)
Nom. sg. masc./fem: sim-ILIS → Superlativo.: sim-illimus, -a, -um.
d) Superlativos irregulares:
bonus, -a, -um →sup.: OPTIMUS, -A, -UM
malus, -a, -um →sup.: PESSIMUS, -A, -UM
magnus, -a, -um→sup.: MAXIMUS, -A, -UM
parvus, -a, -um→sup.: MINIMUS, -A, _UM
II) SUPERLATIVO PERIFRÁSTICO. Existen una serie de adjetivos
que deben recurrir a la formación perifrástica, tanto para la
formación del comparativo como del superlativo, sobre todo los
terminados en –IUS (pius), -UUS (arduus) y –EUS (idoneus):
pius, -a, -um →c.sup.: magis ( ó plus) pius →sup.: maxime (ó valde)
pius.
arduus, -ua, -uum →c.sup.: magis ( ó plus) arduus →sup.: maxime (ó
valde) arduus.
idoneus, -ea, -eum →c.sup.: magis ( ó plus) idoneus →sup.: maxime (ó
valde) idoneus.
ACTIVIDADES:
1. Forma el comparativo de superioridad y el superlativo de los adjetivos
latinos siguientes:
amplus
doctus
clarus
conspicuus
miser
firmus
callidus
gratus
latus
liber
niger
piger
ruber
tener
acer
audax, audacis
brevis
felix, felices
gravis
levis
nobilis
pauper
prudens, prudentis
rapax, rapacis
turpis
utilis
ingens, ingentis
mendax, mendacis
2. Forma el comparativo de superioridad y el superlativo de los adjetivos
latinos siguientes y flexiona los mismos:
pulcher, pulchra, pulchrum
altus, -a, -um
3. Identifica los grados comparativo de superioridad y
superlativo de los adjetivos siguientes:
prudens, altus, fortis, magnus, parvus, acer, pauper,
humilis, idoneus
altior
fortius
maior
prudentissimus
acrior
altissimus
magis idoneus
humillimus
minor
acerrimus
humilior
maxime idoenus
pauperior
maximus
pauperrimus
minimus
5.2. FLEXION PRONOMINAL:
5.2.1. Pronombres- adjetivos demostrativos. Los tres demostrativos
propiamente dichos son:
a) Demostrativo de 1ª persona: HIC, HAEC, HOC (éste/este,
ésta/esta, esto). Indica lo que está cerca del que habla o escribe, en el
espacio, en el tiempo o en el pensamiento. Flexión:
HIC SINGULAR PLURAL
Masc. Fem. Neutr. Masc. Fem. Neutr.
Nominat. hic haec hoc hi hae haec
Acusat. hunc hanc hoc hos has haec
Genitivo hu-ius horum harum horum
Dativo hu-ic his
Ablativo hoc hac hoc his
HIC, HAEC, HOC
b) Demostrativo de 2ª persona: ISTE, ISTA, ISTUD (ése/ese,
ésa/esa, eso). Indica lo que está cerca de la persona con quien se habla o
lo que se relaciona directa o indirectamente con ella. Flexión:
ISTE SINGULAR PLURAL
Masc. Fem. Neutr. Masc. Fem. Neutr.
Nominat. iste ista istud isti istae ista
Acusat. istum istam istud istos istas ista
Genitivo ist-ius istorum istarum istorum
Dativo ist-i istis
Ablativo isto ista isto istis
ISTE, ISTA, ISTUD
c) Demostrativo de 3ª persona: ILLE, ILLA, ILLUD (aquél/aquel,
aquélla/aquella, aquello). Expresa lo que está más o menos alejado de
ambos interlocutores, en el espacio o en el tiempo. Flexión:
ILLE SINGULAR PLURAL
Masc. Fem. Neutr. Masc. Fem. Neutr.
Nominat. ille illa illud illi illae illa
Acusat. illum illam illud illos illas illa
Genitivo ill-ius illorum illarum illorum
Dativo ill-i illis
Ablativo illo illa illo illis
ILLE, ILLA, ILLUD
ACTIVIDADES:
I) Análisis morfológico y traducción de las formas o grupos
siguientes:
illi:
istius:
huic:
hoc:
istorum:
iste homo:
istam mulierem:
illud vulnus:
hoc patre:
huius piri (“peral”):
hos homines:
has urbes:
istorum puerorum:
ista templa:
haec flumina:
istius nominis:
illius temporis:
illud corpus:
huic civi:
illi urbi:
II) Declina en SINGULAR o PLURAL:
hic homo (SG)
ille fons (PL.)
illa soror (SG)
haec pars (SG)
hoc tempus (PL.)
illud nomen (SG)
haec civitas (PL.)
illa oratio (PL.)
ista mulier (SG)
hic consul (PL.)
III) Análisis sintáctico y traducción de las frases latinas
siguientes:
a) Illae litterae ab hoc consule mittebantur.
b) In illo tempore haec a forti duce faciebantur.
c) Hae arbores suis foliis hoc tugurium1 tegent et in illa umbra viatores
quiescent.
d) Hic vir noster magister est; nos eius severitatem metuimus, eius
aequitatem et sapientiam diligimus.
e) Illi mali homines virtutem non colunt atque eam suis verbis negant.
5.2.2. El pronombre relativo QUI, QUAE, QUOD. Este pronombre
latino introduce generalmente una ORACIÓN SUBORDINADA DE
1
“cabaña”, “choza”.
RELATIVO, que explica, califica y determina a algún sustantivo o
pronombre de la oración principal. Esa palabra de “referencia” se
llama ANTECEDENTE.
El pronombre relativo presenta DOS FUNCIONES fundamentales:
a) F. anafórica, pues “hace referencia a un antecedente” al que
especifica o explica, con la función propia de un adjetivo.
b) F. de NEXO: el pronombre relativo establece una relación
vinculante entre la proposición principal y la subordinada adjetivo
o de relativo.
Ej.: mater, quae bona est, filias suas amabat.
SUJ Nex ATR VOR C.D. VOP
SUJ.
O.S.Adjet-relat.
Morfología del relativo. Desde el punto de vista flexivo, el pronombre
relativo QUI- (masc.)- QUAE (fem)- QUOD (n.) se declina así:
CASOS SINGULAR PLURAL
MASC. FEMEN. NEUTRO MASC. FEMEN. NEUTRO
Nom. qui quae quod qui quae quae
Acus. quem quam quod quos quas quae
Genit. cu-ius quorum quarum quorum
Dativo cu-i quibus
Ablat. quo qua quo quibus
QUI, QUAE, QUOD: “que, el que, la que, quien, lo que cuyo/a”,…
Actividad. Análisis morfológico y traducción de las formas relativas
siguientes:
cuius:
qui:
cui:
qua:
quibus:
quem:
quam:
quorum:
quae:
quos:
quarum
quas
5.3. MORFOLOGIA VERBAL:
Los tiempos del sistema de perfecto en voz activa del verbo SUM y de las 4
conjugaciones regulares latinas: modo INDICATIVO y SUBJUNTIVO.
MEMORANDA: El verbo latino se sirve de tres temas (PRESENTE, PERFECTO y
SUPINO) para formar los tiempos y modos verbales. De las 5 formas verbales
que suelen indicarse en un enunciado verbal, sólo de la 4ª forma extraemos el
TEMA DE PERFECTO (simplemente has de aislar la desinencia –I).
Fíjate en los siguientes enunciados verbales, en los que se identifica el
tema de perfecto: sum, es, ese, FU-i; narro, -as, -are, NARRAU-i, narratum;
moneo, -es, -ere, MONU-i, monitum; uro, -is, -ere, USS-i, ustum; iacio, -is, -ere,
IEC-i, iactum; haurio, -is, -ire, HAUS-i, haustum.
Los tiempos personales que se sirven de este tema de perfecto activo son 5:
3 en el modo indicativo → el perfecto, el pluscuamperfecto y el futuro
perfecto, y 2 en el modo subjuntivo→ perfecto, el pluscuamperfecto.
Además sigue este tema el INFINITIVO DE PERFECTO ACTIVO
(como ya has visto en el tema anterior).
La conjugación del sistema de perfecto activo es igual para todas las
conjugaciones latinas, tanto regulares como irregulares.
Como paso previo antes de la conjugación de los tiempos personales del
PERFECTUM, deberás recordar los siguientes CUADROS MORFEMÁTICOS ,
que afectan al sistema de perfecto activo:
DESINENCIAS
personales PROPIAS DEL
PFTO. INDICAT. ACTIVO
LATINO
1ª SG -I
2ª SG -ISTI
3ª SG -IT
1ªPL -IMUS
2ªPL -ISTIS
3ªPL -ERUNT (ó -ERE)
MORFEMAS DE TIEMPO Y
MODO DEL SISTEMA DE
PERFECTO ACTIVO
TIEMPOS MODO MODO
INDICATIVO SUBJUNTIVO
PERFECTO -------------------- -ERI-
PLUSCUAMPERFECTO -ERA- -ISSE-
FUTURO PERFECTO -ERO (1ª sg.)
-ERI- ----------------
INFINITIVO DE PERFECTO ACTIVO MORFEMA
-ISSE
I) Pretérito perfecto de indicativo en voz activa. Formación.
Se forma con el tema de perfecto activo + las desinencias personales
propias de este tiempo (-I, -ISTI, -IT,…).
yo he
Se traduce por nuestro pretérito perfecto compuesto o simple:
sido/fui; yo he trabajado/trabajé; yo he destruido/destruí; yo
he gobernado/goberné; yo he tomado/tomé; yo he oído/oí,
etc.
CONJUGACIONES PERFECTO DE INDICATIVO
ACTIVO
FU- -I
sum, es, ese, FU-i; LABORAU- -ISTI
DELEU- -IT
REX- -IMUS
CEP- -ISTIS
AUDIU- -ERUNT
II) Pretérito pluscuamperfecto de indicativo en voz activa
Se forma con el tema de perfecto activo + el morfema temporal-modal
-ERA- + las desinencias personales (-M, -S, -T,…).
Traducción:“yo había sido; yo había trabajado; yo había
destruido; yo había gobernado; yo había tomado; yo había
escuchado;…etc.
TEMA DE PERFECTO MORF. Tº/MODO DESINENCIAS
FU- -M
LABORAU- -S
DELEU- -T
REX- ERA -MUS
CEP- -TIS
AUDIU- -NT
III) Futuro perfecto de indicativo en voz activa
Se forma con el tema de perfecto activo + el morfema
temporal-modal -ERI- (salvo la 1ª sg. que es -ERO) + las
desinencias personales (-O, -S, -T,…).
Traducción: “yo habré sido; yo habré trabajado; yo habré destruido; yo
habré gobernado; yo habré tomado; yo habré escuchado;…etc.
TEMA DE PERFECTO MORF. Tº/MODO DESINENCIAS
FU- ER- -O
LABORAU- -S
ER-I
DELEU- -T
ER-I
REX- -MUS
ER-I
CEP- -TIS
ER-I
AUDIU- ER-I -NT
IV) Pretérito perfecto de subjuntivo en voz activa.
Se forma con el tema de perfecto activo + el morfema temporal-modal
-ERI- + las desinencias personales (-M, -S, -T,…).
Traducción:“yo haya sido; yo haya trabajado; yo haya
destruido; yo haya gobernado; yo haya tomado; yo haya
escuchado;…etc.
TEMA DE PERFECTO MORF. Tº/MODO DESINENCIAS
FU- -M
LABORAU- -S
DELEU- -T
REX- ERI -MUS
CEP- -TIS
AUDIU- -NT
V) Pretérito pluscuamperfecto de subjuntivo en voz activa.
Se forma con el tema de perfecto activo + el morfema temporal-modal
-ISSE- + las desinencias personales (-M, -S, -T,…).
Traducción:
“yo hubiera/hubiese/habría sido; yo hubiera/hubiese/habría trabajado;
yo hubiera/hubiese/habría destruido; yo hubiera/hubiese/habría
gobernado; yo hubiera/hubiese/habría tomado; yo haya
escuchado;…etc.
TEMA DE PERFECTO MORF. Tº/MODO DESINENCIAS
FU- -M
LABORAU- -S
DELEU- -T
REX- ISSE -MUS
CEP- -TIS
AUDIU- -NT
VI) El infinitivo de perfecto activo. Se forma con el tema de
perfecto activo + el morfema modal -ISSE- .
Traducción:
“haber sido; haber trabajado; haber destruido; haber gobernado; haber
tomado; haber escuchado;…etc.
TEMA DE PERFECTO MORF. MODO
FU-
LABORAU-
DELEU-
REX- ISSE
CEP-
AUDIU-
ACTIVIDADES:
I. Análisis morfológico y traducción de las formas verbales
siguientes:
docuisti (doceo, enseñar)
docuisse
pugnaveras (pugno, luchar)
pugnavisse
cecinisset (cano, cantar)
cecinisse
hausero (haurio, apurar)
hausisse
vulneraverim (vulnero, herir)
vulneravisse
senserunt (sentio, sentir)
sensisse
dixit (dico, decir)
dixisse
feceris (facio, hacer)
fecisse
vici (vinco, vencer)
vicisse
videramus (video, ver)
vidisse
II. Conjuga los tiempos siguientes:
perfecto de indicativo activo del verbo frango, -is, -ere, FREGI
Infinitivo de perfecto activo del verbo frango, -is, -ere, FREGI
perfecto de subjuntivo activo del verbo veho, -is, -ere, VEXI
Infinitivo de perfecto activo del verbo veho, -is, -ere, VEXI
pluscuamperfecto de indicativo activo del verbo instruo, -is, -ere, INSTRUXI
Infinitivo de perfecto activo del verbo instruo, -is, -ere, INSTRUXI
futuro perfecto de indicativo activo del verbo cupio, -is, -ere, CUPIUI
Infinitivo de perfecto activo del verbo cupio, -is, -ere, CUPIUI
pluscuamperfecto de subjuntivo activo del verbo do, das, dare, DEDI
Infinitivo de perfecto activo del verbo do, das, dare, DEDI
5.4. SINTAXIS:
5.4.1. Sintaxis del Comparativo y del Superlativo.
a) El Comparativo de Superioridad suele llevar un Complemento
que recibe el nombre de SEGUNDO TËRMINO DE LA
COMPARACIÓN. Encontramos hasta 3 tipos de construcciones:
En 2º término en el mismo caso que el primero, pero precedido del
enlace comparativo QUAM.
Hic puer altior quam frater est →Este niño es más alto que el hermano
Atr. 2º t. comp
El 2º término de la comparación en caso ablativo (ABLATIVO
COMPARATIVO), pero sin QUAM. Ej.:
Hic puer altior fratre est→ Este niño es más alto que el hermano
Atr. Ab. comp
Sin segundo término de la comparación o COMPARATIVO
ABSOLUTO o INTENSIVO. En este caso, el comparativo se
podrá traducir, según los casos, por demasiado, bastante, un
poco, un tanto, muy + adjetivo positivo. Ej.:
Hic puer altior est→Este niño es bastante alto
b) El Superlativo. Recuerda que en castellano se divide en
ABSOLUTO y RELATIVO.
Superlativo absoluto: hic puer altissimus est (→este niño es
altísimo/muy alto)
Superlativo relativo: hic puer altissimus fratrum (ó inter fratres /ó
e fratribus) est (→este niño es el más alto de los hermanos)
Por tanto, el Complemento del Superlativo relativo en latín se
puede construir de tres modos, reseñados por su frecuencia de uso:
b.1.) en caso GENITIVO (→GENITIVO PARTITIVO)
b.2.) prep. INTER + acusativo.
b.3.) prep. E(X) + ablativo
ACTIVIDAD. Análisis sintáctico y traducción de las frases
latinas siguientes:
Octavia magistra optima et pulcherrima mulierum erat.
Tullius doctissimus et clarissimus discipulorum meorum erat.
Agnus tener lupum callidisimum ferarum in rivi altissima ripa
videbat.
Vergilius clarissimus poetarum romanorum in Italia et Romae
erat.
Omnis aetas pauperibus et infirmis molesta est, tamen
veterum vitia paupertate et infirmitate turpiora sunt.
Dolor animi gravior quam corporis dolor est.
Ferrum durius et utilius auro est.
Saepe utilior est homo silens quam loquax orator.
Vulneris curatio gravior vulnere saepe est.
Nemo oratorum vehementior callidiorque quam graecus
Demosthenes erat.
Saturnus, saevissimus patrum, filios suos vorabat.
Hannibal ex imperatoribus Carthaginis prudentissimus et
infelicissimus erat.
Corinthus inter omnes urbes Graeciae pulcherrima et
celeberrima erat.
5.4.2. La oración de relativo.
El pronombre relativo QUI, QUAE, QUOD (nexo de mayor
uso) en la frase tiene una doble función: como nexo relativo, y la
propia del caso dentro de la proposición relativa.
En cualquier caso, debes recordar esta regla general: EL
RELATIVO CONCIERTA CON EL ANTECEDENTE EN GÉNERO
Y NÚMERO, pero NO en caso. Éste depende de la función del
relativo en la proposición relativa.
Ej.: Hic homo, quem ibi vides, frater meus est
Ac.CD VOR
ANTEC. Prop. relat.
Este hombre, a quien estás viendo allí, es hermano mío
Por lo general, se OMITE EL ANTECEDENTE, cuando se trata de uno
de los pronombres (HIC, IS, ILLE, ALIQUIS) y coincide con el relativo
en caso.
Ej.: Non qui multum habet, sed qui paucum desiderat, (ille) dives est
Suj. Suj.
No el que tiene mucho, sino el que desea poco, (aquél) es rico.
ACTIVIDAD. Analiza sintácticamente y traduce las
proposiciones de relativo siguientes:
Caesar, qui Gallos vincebat, postea contra Pompeium pugnabat.
Augustus, cuius auctoritas magna erat, dictator perpetuus electus erat.
Saepe agricolae serunt illas arbores, quarum fructum filii et nepotes capient.
Iuppiter, cui Romani in Capitolio templum dedicabant, maximus deorum
erat.
Libenter legimus Vergilii carmina, quae Aeneam, Veneris filium,
celebrabant.
Qui nescit tacere, is nescit audire ea, quae amici eius dicunt.
Homines diligunt quae habent et desiderant quae alii homines habent.
Herodotus bellum, quod a Graecis cum Persis gestum erat, narrabat.
Socrates, cuius virtus summa erat, a civibus suis damnatus est.
Phidias Minervae simulacrum facit, quo ornat templum, quod Athenienses
illi deae sacrabant.
5.4.3. Complementos Circunstanciales de Lugar y de Tiempo.
a) Complementos Circunstanciales de Lugar. Completan la acción verbal,
expresando circunstancias concretas de lugar. Responden a las cuestiones
siguientes:
a) ubi? (¿dónde?)
b) quo? (¿a dónde?)
c) unde? (¿de dónde?)
d) qua? (¿por dónde?)
¿En qué caso se formulan los C.C.L? En primer lugar, tienes que
distinguir varias categorías de nombres:
I) Nombres comunes
II) Nombres propios, que pueden ser: a) de lugar mayor (continentes,
naciones, provincias); b) de lugar menor (ciudades, villas, islas pequeñas)
Por tanto, observa en el esquema que siguen las construcciones
circunstanciales de lugar en latín:
NOMBRES C.C.L. UBI? C.C.L. QUO? C.C.L. C.C.L. QUA?
UNDE?
A) Nombres Prep. IN + Prep. IN, AD Prep. A(B),
Comunes ablativo=” + E(X), DE +
en….” Acusativo= ablativo =
“a, hacia…” “de, desde…”
B.1)Nombres Prep. IN + Prep. IN, AD . A(B),
propios de Lugar ablativo=” + E(X), DE + Ablativo
mayor en….” Acusativo=
“a, hacia…”
ablativo =
“de, desde…”
sólo o
Prep. PER
C
B.2) Nombres a) Locativo, si +acusativo:
propios de Lugar se declina por ACUSATIVO ABLATIVO “por…”
menor el singular de
la 1ª o 2ª D
sólo (sin
preposición):
sólo (sin
preposición):
C
(Romae, Sami, Romam,
Valentiae….) Samum, Romā, Samō,
b)
sólo,
Ablativo
en el
Lutetiam,… Lutetiā,…
“de Roma,
L
resto: de Samos,
Athenis, de Lutecia
Carthagine,… (París),…
EJERCICIOS
Análisis y traducción de las oraciones siguientes. Identifica y
especifica los distintos C.C.L.:
a) Ego in Hispaniam sum, antea Romae.
b) Agricolae ex villa ad silvam ambulabant.
c) Ferae magnae in ripa aquam frigidam potabunt.
d) Poeta Romanus in via erat, sed agrícola in villam rusticam ambulabat.
e) Nos ex Hispania per Galliam in Italiam ambulabamus.
f) In agricolarum villa domina pulchra aquā rosas albas rigabat.
g) Nos ex terra stellas albas videmus, sed stellae in terra non sunt.
h) In schola magistrae suis fabulis discípulas impigras delectabant.
i) Dea Minerva in Attica et Athenis multas aras et statuas habebat.
j) Multa itinera per maria et terras sunt.
k) Caesar in Italiam magnis itineribus contendebat (se dirigía) duuasque ibi
legiones conscribebat (“reclutaba”) et tres legiones ex hibernis educebat et
in Ulteriorem Hispaniam contendebat (se dirigía).
l) Rex per Achaiam Boeotiamque et Euboeam in Thesaliam
perveniebat.
m) Spartae quinque ephori rem publicam administrabant.
n) Antiqui Romani domi militiaque2 bonos mores semper colebant.
o) Mago, Hamilcaris filius, a minore Balearium insula in Italiam
traiiciebat.
p) Dux terra marique bellum gerebat.
q) Athenis Romam litteras (“carta”) mittebam.
r) Iuventus Romanam in arcem confugiebant (“se refugiaban”), at senes domi
manebant.
s) Hostes Romam ad senatum crebras legiones mittebant.
t) Romae imperatores triumphantes Via Sacra per forum in Capitolium
ascendebant.
b) Complementos Circunstanciales de Tiempo. Se construyen, como
ocurría con los C.C.L., en dos casos fundamentales: ACUSATIVO y ABLATIVO.
Responden fundamentalmente a 5 cuestiones:
a) Quando? = “¿cuándo?
b) Ex quo tempore? = “desde qué tiempo? “
c) Quousque? = “¿hasta cuándo? “
d) Quamdiu? = “¿Durante cuánto tiempo?
e) Quamdudum? = “¿Cuánto tiempo hace?”
2
expresión cliché: “en la paz y en la guerra”.
En consecuencia, observa en el siguiente esquema las construcciones
circunstanciales de tiempo en latín:
C.C.Tº Quando? Ex quo
tempore?
Quousque? Quamdiu? Quamdudum?
Prep. IN, AD o Acusativo a) ABHINC +
USQUE AD + sólo; o prep.
acusativo +
Acusativo: PER +
In noctem acusativo: número ordinal (si
proximam: Tres acción pasada):
“para la annos: abhinc annos
ACUSATIVO
noche “tres decem (“hace diez
próxima” años” años”)
Usque ad Per ver: b) Acusativo
senectute “durante sólo + número
m : “hasta la ordinal (si acción
la vejez” primavera perdura):
” octauum iam
annum (“hace
siete años”)
Ablativo Prep. A(B),
sólo o E(X) +
también ablativo:
prep. IN + Ab ortu
ablativo:
solis:
Nocte:
“desde la
ABLATIVO
“de
salida del
noche”
sol”
In
A
pueritia:
pueritia:
“en la
“desde la
niñez”
niñez”
ACTIVIDAD:
Análisis sintáctico y traducción de las frases siguientes. Identifica los distintos CCTº:
I) Aestate oues cum canibus in altos montes veniebant et nocte in fronde
requiescebant.
II) Vere et aestate, autumno et hieme, pastores contra lupos oves timidas
defendent.
III) Veris tempore pastores in frondosos valles et frígida flumina gregem suum
ducent.
IV) Canes pastoribus amici sunt et die nocteque pastores canesque oves albas
vigilabunt.
V) Hostes in altos montes perveniebant et usque ad noctem ibi permanebant.
VI) Nocte piscatores retia sua iaciebant et per noctem in alto mari manebant.
VII) Ianuario mense annus íncipit et per tres menses usque ad ver hiems est.
VIII) Iason, Thessaliae tyrannus, illo tempore omnium potentissimus erat.
IX) Proximo die Caesar e castris copias suas educebat.
X) Vere avium cantu rura resonant, aestate sol ardet, autumno agricolae agros
arant, hieme omnia nive operiuntur.
XI) Germani campos et montes hieme et aestate peragrabant (“recorrían”).
XII) Nos hic te ad mensem Ianuarium exspectabimus.
XIII) E corporis vinculis, tamquam e carcere, supremo die animus evolat.
XIV) A meridie ad solis occasum pugnatum est.
XV) Die insequenti hostes fraude ex montibus in valles eliciebat3
5.5. LEXICO:
5.5.1. Vocabulario de verbos 1ª y 2ª C.
ENUNCIADOS VERBALES SIGNIFICADO PALABRAS CASTELLANAS
RELACIONADAS
poto, -as, -are, -avi, -atum “beber” potable, potabilizar, potar,…
porto,-as, -are, -avi, -atum “llevar” portar, portavoz, deportar,
importar, exportar,
transportar,…
servo, -as, -are, -avi, servatum “guardar” conservar, preservar,
reservar, observar,…
honoro, -as, -are, -avi, -atum “honrar” honorable,honorificar,…
apello, -as, -are,-avi, -atum “llamar” apelar, apelativo, apelable,
apelación,…
ambulo, -as, -are, -avi, -atum “andar, pasear” ambulante, ambulatorio,
ambulancia, deambular,
sonámbulo, noctámbulo,…
paro, -as, -are, -avi, -atum “preparar” preparar, preparación,
comparar, reparar, separar,…
do, das, dare, dedi, datum “dar, dador, dativo, …
entregar”
voco, -as, -are, -avi, -atum “llamar” vocativo, avocar, convocar,
3
“Hacía salir, sacaba”
revocar,…
laudo, -as, -are, -avi, -atum “alabar, loar” loar, loable,…
pugno, -as, -are, -avi, a-tum “luchar” impugnar, repugnar,
inexpugnable,…
vulnero, -as, -are, -avi, -atum “herir” vulnerar, vulnerable,
invulnerable,…
aedifico, -as, -are, -avi, -atum “edificar” edificación, edificable,…
desidero, -as, -are, -avi, -atum “desear” desiderata, desiderativa,…
dubito, -as, -are, -avi, -atum “dudar” dubitativo, dubitable,
dubitación,…
educo, -as, -are, -avi, -atum “instruir” educar, educativo,
educación,…
guberno, -as, -are, -avi, -atum “pilotar” gobernar,
gobierno,gobernable,…
impero, -as, -are, -avi,-atum “mandar” imperar, imperativo,…
narro, -as, -are, -avi, -atum “contar” narrar, narración, narrativa,…
nuntio, -as, -are, -avi, -atum “comunicar” anunciar, renunciar,
denunciar,…
doceo, -es, -ere, docui, doctum “enseñar” docente, docencia,
dócil,doctor…
sustineo, -es, -ere, sustinui, “soportar” sostener, sostenible,
sustentum sustentar,…
video, -es, -ere, vidi, visum “ver” vidente, videncia, proveer,
provisto, prever, previsto,
visor, previsor, revisor,…
caveo, -es, -ere, cavi, cautum “guardarse” precaver, cauto, incauto,…
habeo, -es, -ere, habui, habitum “haber, hábil, habilidad, habituar,…
tener”
noceo, -es, -ere, nocui, nocitum “dañar” nocivo, inocente, inocencia
deleo, -es, -ere, delevi, deletum “destruir” deleble, indeleble,…
suadeo, -es, -ere, suasi, suasum “persuadir” persuasión, suasible, suasorio,
disuasorio,…
taceo, -es, -ere, tacui, tacitum “callar” taciturno, tácito,…
5.5.2. Evolución fonética: reglas de evolución fonética (III)
REGLA EXPLICACIÓN FONOLÓGICA EJEMPLOS
Simplificación de geminadas
(Excepción : -rr-) abbatem > abad
12
El grupo latino –ns- > -s ansam > asa
13 trans> tras
14 Pérdida de postónicas internas ás(i)num > asno
(síncopa):
15 La grafía c ante e,i (-ce-, -ci-) > - nascere > nacer
c- /-z
calicem > cáliz
EJERCICIO. Aplicando las reglas anteriores, evoluciona al
castellano las palabras latinas siguientes:
affinem >
affluentem>
aggravare >
aggregare>
allegoriam >
bacillum >
fallacem >
flagellare >
occasum >
peccatum >
praedecessorem >
praeoccupare >
scissionem >
stellarem >
triennalem >
constare >
desponsare >
sponsum >
sponsam >
mensem >
monstrare >
transalpinum >
translatum >
aequiparabilem >
calidum >
diabolum >
dominicum >
inexorabilem >
insulam >
manicam >
nobilem >
operam >
permeabilem >
regulam >
solubilem >
stabilem >
stabulum >
tabulam >
audacem >
feracem >
florescere >
fugacem >
lucem >
matricem >
mendacem >
mordacem >
nescium >
pascere >
pertinacem >
rapacem >
resuscitare >
sagacem >
velocem >
veracem >
voracem >
5.5.3. Expresiones latinas de uso en castellano.
A frigore. “procedente del frío”, “causado por el frío”. Medicina: se
dice de algunas enfermedades “producidas por el frío”.
A latere. “De costado”, “de cerca”. Se habla de una persona “a
latere”, cuando nos referimos a un compañero inseparable.
Ad kalendas graecas. “para las calendas griegas”, “para fecha
indeterminada”. Las calendas era el primer día de cada mes en el
“calendario romano”, pero los meses griegos non tenían calendas.
Por tanto, esta expresión equivale a nuestro “para cuando la rana
críe pelo”.
Ad libitum. “a capricho”, “al gusto”, “a voluntad”, “libremente”.
Ad nauseam. “Hasta la nausea”, “hasta el punto del disgusto”.
Addenda et corrigenda. “Cosas que se deben añadir y corregir”.
Suele ponerse al final de los libros.
Agenda. “Las cosas que deben ser hechas”. En castellano, suele
darse ese nombre al cuaderno o librito en el que se anota lo que
ha de hacerse cada día.
Alea iacta est. “La suerte está echada”. Frase atribuida a César en
el momento de cruzar el Rubicón y marchar con su ejército contra
Roma. Se suele usar cuando se va a tomar una decisión
importante.
Alias. “”De otro modo”. Suele emplearse delante de los apodos
con el valor de “conocido otras veces por el nombre de”.
Animus defendendi. “Intención de defenderse”. Usada en el
lenguaje jurídico.
Animus furandi. “Intención de hurto”. Usada en el lenguaje
jurídico.
Animus iniurandi. “Intención de ofender”. Usada en el lenguaje
jurídico.
Animus laedendi. “Intención de dañar o perjudicar”. Usada en el
lenguaje jurídico.
Animus necandi. “Intención de matar”. Usada en el lenguaje
jurídico.
Animus revertendi. “Intención de volver a casa”. Usada en el
lenguaje jurídico. Costumbre en los animales domésticos de buscar
refugio donde fueron criados. En tanto la misma subsista, el
propietario no pierde el derecho sobre ellos y, por tanto, no
pueden ser apropiados por otro.
Audi, vide, tace, si vis vivere in pace4. “Escucha, mira y calla, si
quieres vivir en paz”. Se trata de un adagio medieval con rima
leonina.
Aut Caesar aut nihil. “O César o nada”. Con ella se quiere indicar
o éxito completo o fracaso total.
Caecus non iudicat de coloribus. “Un ciego no puede juzgar sobre
colores”. Indica que no se debería opinar sobre lo que no se
entiende.
La escritora francesa Madame de Sévigné (s. XVI) decía: Si los hombres han nacido con dos ojos, dos
4
orejas y una sola lengua, es porque se debe escuchar y mirar dos veces antes de hablar”.
5.6. TEXTO LATINO ADAPTADO para APLICACIÓN DE
TÉCNICAS de ANÁLISIS y TRADUCCIÓN DE TEXTOS
LATINOS ADAPTADOS:
La oración de relativo.
Anco Marcio, el cuarto de los reyes romanos.
Ancus Marcius, quartus Romanorum rex, Tullo Hostilio
succedebat. Homo indole pacifica erat; sed bellum gerere
incipiebat cum Sabinis, Etruscis et praesertim Latinis, quibus
complures urbes adimebat (“quitaba”), earumque incolas in
Aventinum traducebat. Qua de causa5, Roma Latinarum urbium
caput faciebatur.
Cuestiones:
1. Análisis morfológico de Tullo, índole, bellum, quibus, urbes
y adimebat.
2. Análisis sintáctico de sed bellum gerere incipiebat cum
Sabinis, Etruscis et praesertim Latinis, quibus complures
urbes adimebat.
3. Transforma a activa o pasiva las formas verbales que aparecen
en el texto
4. Indica dos palabras castellanas relacionadas con los términos
latinos siguientes: rex, regis; bellum, belli; gero, geris, gerere; urbs,
urbis; caput, capitis.
5. Evoluciona al castellano y explica, al menos, dos cambios
fonéticos experimentados por las palabras latinas siguientes en
su paso al castellano:
Tullum >
succedere >
Latinum >
traducere >
caput >
facere >
5
“Por este motivo”.
5.7. CULTURA: Organización militar romana: el
ejército.
5.7.1. La evolución del ejército romano
5.7.2. Su organización.
5.7.3. La estrategia militar