Escuela Amawta urin qichwa
07 Kaq yachana
1. Yennywan Dina allqumanta rimachkanku.
YENNY: ¿Mayqintaq allquyki?
DINA: ¿Wak hatunmi
YENNY: ¿pipataq kayqa?
DINA: kay taksaqa Turiypam.
a. Tapukukuna kutichipiwan.
¿Imataq kay?
Kayqa allqum Kayqa misim Kayqa llamam
¿Imataq chay?
Chayqa waytam Chayqa wasim Chayqa allqukunam
¿Imataq wak?
Wakqa luqum wakqa killinmi wakqa allqukunam
¿Imakuntaq kaykuna?
Escuela Amawta urin qichwa
Kaykunaqa pichqa kaykunaqa kimsa kaykunaqa iskay
allqukunam misikunam wasikunam.
b. Yachasunchik.
Pronombres demostrativos
SINGULAR
Kay éste, ésta, esto Al lado del hablante
Chay ése, ésa, eso Cerca del oyente
Wak aquél, aquélla(o) Lejos de las dos
personas
Locativo: -pi ‘en’
¿hatun yachay wasipichu kachkanki?
………………………………………………………..
Kaypi Chaypi wakpi
Aquí AhÍ Allí
Kay wayta Chay allqu
Esta flor Ese perro
Wak misi Kay wawqiykuna
aquel gato estos mis hermanos
Escuela Amawta urin qichwa
Chay alqukuna chay misikuna
ésos perros esos gatos
La partícula “chu” que se junta al adjetivo demostrativo en la oración interrogativa,
en la respuesta es sustituida por “mi”.
¿Kaychu hatun runa? ¿Este es el hombre grande?
Arí, kaymi hatun runa si, este es el hombre de grande
¿chaychu llama? .....................................................
ari, kaymi llama ……………………………………
¿Chaychu llama?
. Manam chaychu
Alboradapa takin
Ananaw
Ananáw ananáw ¡Ay! que dolor, ¡Ay! Que dolor,
Nispa niwachkanki me estás diciendo.
Ñuqallapiñam chay ñawiyki sólo en mí nomas ya están tus ojos
Escuela Amawta urin qichwa
Ananáw ananáw ¡Ay! que dolor, ¡Ay! Que dolor,
Nispa niwachkanki me estás diciendo.
Wiñaypaqchum ñuqa qawasqayki crees que para siempre te voy a ver
May runallam kakuchkanki Quien hombre crees que estás
Kaykunallapi waqanaypaq para llorar en estos lugares.
Wañuptiyqa ñakawanki Y cuando muera me maldecirás
Manam munanichu chay yachayta. No quiero afrontar eso.
11.1. Llimpikuna /Rikchaqkuna:
Ñawinchay.
Escuela Amawta urin qichwa
Fernando : Micaela. ¿Margarita waytata riqsinkichu?
Micaela : Manam. ¿Imaynataq?
Fernando : Taksallam.
Micaela : A. ¿Imay rikuqtaq?
Fernando : Margarita waytaqa yuraqmi.
¿Imay rikuqtaq yawar? ¿Imay rikuqtaq kiru? ¿Imay rikuqtaq kiru?
Yawarqa pukam Kiruqa yuraqmi Intiqa qillum
8.2. ¿Imay rikuqtaq kaykuna?
Kimsa yuraq llamakuna sayachkan Iskay yuraq allqukuna
Saraqa kullim Puyukunaqa uqim Sachakunaqa
qumirmi
Negro intenso Chiwi
Amarillo intenso Qilluy qilluy
Rojo intenso Pukay pukay
Escuela Amawta urin qichwa
Muru Allqa
Chiqchi
Urqu : Animal macho.
China : Animal hembra.
Iskay china allqa llamakuna huk urqu allqa llama, huk yuraq paqu,
huk urqu allqa wikuna
1. Kay Yana muru allqu yakuta laplachkan
2. Yuraq kuchi wasita yaykuchkan
3. China kuchi chisi tuta pampapi mikuchkarqan
4. Hatun yana misi ukuchata mikuchkarqan
5. Qayna wata Putuqchi qaqapi usqu misita qawarqani
6. Yuraq wallpam kulli sarata juanpa wasinpi mikuchkarqan.
7. Yana chukcha sipastam qayna wata riqsirqani.
Escuela Amawta urin qichwa
¿Imay rikuqtaq Luisapa chumpan? ¿Imay rikuqtaq juanpa waran?
Luisapa chumpanqaPukam. Juanpa waranqa anqasmi.
¿Imay rikuqtaq kuntur? ¿Imayrikuqtaq kaykuna?
………………………………. ……………………………….
Wayta. ¿Pukachu icha yuraqchu?
Waytaqa yuraqmi.
Kay wayta. ¿Paruchu icha yanachu?
……… Ka waytaqa parum.
Kay wayta. ¿Qumirchu icha qilluchu?
Kay waytaqa qillum.
Escuela Amawta urin qichwa
a. ¿Imaynataq misikuna?
Chayqa
Kayqa taksa
Wakqa
hatun sacham
uchuy
sacham
sacham
Juanqa hatunmi Taksa allqucham Huk hatun misi, huk
uchuy
¿Imay rikuqtaq taksa allqu? ¿Mayqintaq hatun allqu?
Escuela Amawta urin qichwa
………………………………. ……………………………….
¿Chumpi allqu hatunchu icha uchuychu? ¿Puka tiyana hatunchu icha taksachu?
………………………………. ……………………………….
a. ¿Pitaq taksa? b. ¿Pitaq hatun?
b. taksaqa ………………………
c. Hatunqa……………………….
d. uchuyqa……………………………..
b. Pachachakuna:
Escuela Amawta urin qichwa
Abrigo: Anaku. Botines: Chamicha.
Almohada: Sawna. Buzo: Sayay wara.
Corbata: Parinti, Wallki. Calzón: Manchura.
Correa: Wancha. Calzoncillo: Walti, Manchilla.
Faja: Chumpi Camisa: Llutas/unku.
Falda: Wali. Camiseta: Pukllana kutun.
Bibirí: Ukuna kutun. Canillera: Sinsa.
Blusa: Munillu. Gorra: luqu, Chullu.
Brasier: Ñuñu qapichina/ñuñula. Carmín: Chukcha watu.
Bolsa con asa: Aysana. Casaca: Qansa.
Guantes: Harpa. Pañal: Mitaka.
Mandil: Harka wali. Chaleco: Wanku.
Medias: Challus. Chalina: wallqa.
Bolsillo: Tuchu. Pantalón: Wara.
Botas: Chami. Chompa: /chumpa/ Makana.
Polo: Kutun. Ropa: Pacha.
Saco: Tuysi Sandalia: Kataka, Usta.
Sombrero: Chuku, lupichu. Tanga: Nastu.
Terno: Quyturu. Vestido: Pachana.
Vincha: Chukcha hapichina. Zapatilla: / sapatu, Arkalli
Kayqa qari unkum kayqa qari waram kayqa walim
Escuela Amawta urin qichwa
¿Imay rikuqtaq kay chumpa? ¿Imay rikuqtaq unkukuna?
………………………………….. ………………………………………
¿Imay rikuqtaq Anapa taka walin? ¿Imay rikuqtaq unkun?
………………………………. …………..……………………
¿Imay rikuqtaq waranku? ¿Imay rikutaq unkunku?
…………………………….. ……………………………………..
¿Imay rikuqtaq unkunku? ¿Imay rikuqtaq kutunkuna?
Escuela Amawta urin qichwa
…………………………… ………………………………………….
¿Imay rikuqtaq warakuna? ¿Imay rikuqtaq Deliapa
chumpan?
………………………………………….
………………………………………….
¿Imay rikuqkunataq Juliapa pachan?
a. Juliapa unkunqa murum
b. Wallqanqa yuraqmi
c. Waranqa pukam
d. Lupichunqa chumpim
¿Imay rikuqkunataq Pedropa pachan?
a. Pedropa lupichunqa qarwam
b. Unkunqa qamya anqasmi
c. Waranqa anqasmi
¿Imay rikuqkunataq pachayki?
……………..…………………………………………
……………..…………………………………………
……………..…………………………………………
Escuela Amawta urin qichwa
Huk uqi chumpa rantiqmi
richkani. Huk taksa yana ……………..…………………………………………
alquchaypiwanmi ……………..…………………………………………
richkaniku. Paniympas anqas ……………..…………………………………………
watam munachkan.