2.
Alfabeto Idioma Jakalteko/Popti’
a, b’, ch, ch’, e, h, i, j, k, k’, l, m, n, nh, o, p, q’, r,s, t, t’, tz, tz’, tx, tx’, u, w, x, xh, y, (‘ ).
3. Canción en el idioma Popti’
1 TX'OXLAJ
A'wej niman k'ulal winhan.
Chin b'itnoj yinh ni'an son ti'
komo kaw xhtz'a' hin k'ul winhan.
Ay kochinhetik'a mach b'aq'inh xhkanoj B'uxub' ti' wu han.
Yuxin kaw xhtz'a' hin k'ul winhan
yuxin chin b'itnhetojan.
Ham ti' chalkan heb' wes:
«Tiempos que se fueron ya no volverán.»
Yet kin to b'et konhob'an kin okapnoj Tx'oxlajan
Kin t'anhxiktoj yinh ni'an konob'an.
Kochinhe mach b'aq'in xhkanojkan wu han.
Haxa kin meltzopaxan
kin ayiloj Namuxalan.
¡Aytamil sk'ulch'anil jilnikantij heb'naj witz hoynhekan ni'an B'uxub' ti'!
Niman che yute he k'ul winhan
mato k'ul
mato tx'oj xhwal ti'an.
Kaw xhtitkan yul hin k'ulan
tzet xu wul B'uxub' ti'an.
B'isk'ulal jilnikanoj,
alegrexa tinanh
haxka hin meltzohojxa han.
Haktu' chu staq'li ya' Xhap Insen,
haxkam ha' ya' xb'itnhentoj ni'an son ti'.
4.
El ayote está muy amarillo
Kow q’an te’ k’um
Ya hay fiesta en el pueblo
Ayxa q’in b’et konhob’
Necesito un gorro de lana para cubrir mi cabeza del frio
Yilal wanikoj hun wonet yinh hin wi’ yunhe spahni ninoj chew.
Se humedecen las paredes dentro de mi casa
Kaw ay
Siento mucho dolor en el brazo
Kaw ya’ hin wixik’ han
¿Qué está vendiendo?
Tzet chah txonho
Señor, estoy vendiendo ropa , ¿Qué esta bsucando?
Mamin, xilq’ape chin txonho, ¿tzet cha saya ‘
Estamos buscando ropa para estrenas en la fiesta de año nuevo
Lanhan ko sayni xilko q’ap han yunhe janikoj yinh q’inh slawob’al hab’il han.
Tenemos la mejor ropa. Un corte, un güipil. También vendemos calzado.
Kow k’ul xil q’ape chkotxonh han. Hune’ chanhe, un kole. Chkotxonh pax xanhab’e han.
Tal vez un guípil para mi señora, muestrenos uno ahora
Tita chwi’ hunuj kole tet ya wetb’i ti’ han, jila hunuj.
Si seño, tenemos este, depende del gusto de ustedes
Ho’, ay hunti’ la, hextik’a cheyala b’aytet cheyoche
Este tal vez, ¿cua´tno cuesta? Nos hace una rebaja, ¿cuánto es lo menos que nos lo vende?
Ham hunti’ la, ¿ hantaj stohol? Chim heyitij ninoxa, ¿ hantaj kaw cheyakantoj yunhe ko loq’ni
han?
6.
1 niño unin
2. Casa nhah
3. Familia jet chik’il
4. Pato pech
5. Escuela kuyum
6. Techo swi’ nhah
7. gallo chiyoh
8. sillón chem
9. rana pahtza’
10. luna x’ahaw
Pedir q’anwal
Saludar tihoxhloj
Comer wa’oj
Dormir wayoj
Trabajar munlawoj
Delgado tz’ulik
Tímido mach tzoteli
Triste b’isk’ulal
Enojado chiwa sk’ul
Educado kuywinaj
Los niños corren hacia su casa grande
Ch’anhewi nixhtej unin yunhe yapni b’ay niman yatut
Sustantrivo unin yatut
Verbo ch’anhewi
Adjetivo niman
La lombriz busca la tierra humeda
Say no’ lujum tx’otx’ tx’otx’ ay ni’an sha’il
Sustantivo lujum, tx’otx’
Verbo say
Adejtivo ni’an sha’il
Las señoras comen una sopa caliente
Kaw kaj hune’ itah slo heb’ ya’ komi’
Sustantivo komi’, itah
Verbo slo
Adjetivo kaj,
Los jóvenes cortan mangos dulces
Kaw chi’ te’ manku’ chiytij heb’ naj tzeh
Sustantivos manku’, tzeh
Verbo chiytij
Adjetivo chi’
El abuelo contó una historia divertida
Kow tzehob’al nich’an ik’ti’ xal ya mam ichameh
Sustantivo ichameh
Verbo xal
Adjetivo tzehob’al
Quien soy
Mi nombre es Sebastián….
Hayinti’ Xhap Lolen hin han. Ah Jolom Konhob’ hin han, b’eti’ ayin han. B’eti’ x’ehik’oj hin mam
icha b’oj hin mi’ ixnam han, nixtej wuninal han, wet chik’ilal han, Wuxhtaj b’oj wanab’ ayxa
yuninal han. B’eti’ ayonh ah Jolom Konob’ honh han.skawilal niman witz Yax Kalamte’. ¡kaw ay
chew! ¡ch’ay ch’en chew hun tz’ayik! Hayonhti’ han chjal jab’xub’al Q’anjob’al han. Ko kawilal
han ay hunxa nan konob’al han, nan yab’xub’al. Yab’xub’al heb’ ya Chuj chal heb’ ya’.
Número Popti’ cardinal Popti’ ordinal
decimal
1 Hune’ B’ab’el
2 Kab’eb’ skab’
3 Oxeb’ yox
4 Kanheb’ skanh
5 Howeb’ sho’
6 Wajeb’ swaj
7 Hujeb’ shuj
8 Waxajeb’ swaxaj
9 B’alunheb’ sb’alunh
10 Lahunheb’ slahunh
11 Hunlahunheb’ shunlahunh
12 Kab’lahunheb’ skab’lahunh
13 Oxlahunheb’ yoxlahunh
14 Kanhlahunheb’ skanhlahunh
15 Holahunheb’ sho’lahunh
16 Wajlahunheb’ swajlahunh
17 Hujlahunheb’ shujlahunh
18 Waxajlahunheb’ swaxajlahunh
19 B’alunhlahunheb’ sb’alunhlahunh
20 Hunk’al shunk’al
21 Hune’ skak’al B’ab’el skak’al
22 Kab’eb’ skak’al skab’ skak’al
23 Oxeb’ skak’al yox skak’al
24 Kanheb’ skak’al skanh skak’al
25 Howeb’ skak’al sho’ skak’al
26 Wajeb’ skak’al swaj’ skak’al
27 Hujeb’ skak’al shuj skak’al
28 Waxajeb’ skak’al swaxaj skak’al
29 B’alunheb’ skak’al sb’alunh skak’al
30 Lahunheb’ skak’al slahunh skak’al
31 Hunlahunheb’ skak’al shunlahunh skak’al
32 Kab’lanhunheb’ skak’al skab’lanhunh skak’al
33 Oxlahunheb’ skak’al yoxlahunh skak’al
34 Kanhlahunheb’ skak’al skanhlahunh skak’al
35 Holahunheb’ skak’al sho’lahunh skak’al
36 Wajlahunheb’ skak’al swajlahunh skak’al
37 Hujlahunheb’ skak’al shujlahunh skak’al
38 Waxajlahunheb’ skak’al swaxajlahunh skak’al
39 B’alunhlahunheb’ skak’al sb’alunhlahunh skak’al
40 Kak’al skak’al
41 Hune’ yoxk’al B’ab’el yoxk’al
42 Kab’eb’ yoxk’al skab’ yoxk’al
43 Oxeb’ yoxk’al yox yoxk’al
Número Popti’ cardinal Popti’ ordinal
decimal
44 Kanheb’ yoxk’al skanh yoxk’al
45 Howeb’ yoxk’al sho’ yoxk’al
46 Wajeb’ yoxk’al swaj yoxk’al
47 Hujeb’ yoxk’al shuj yoxk’al
48 Waxajeb’ yoxk’al swaxaj yoxk’al
49 B’alunheb’ yoxk’al sb’alunh yoxk’al
50 Lahunheb’ yoxk’al slahunh yoxk’al
51 Hunlahunheb’ yoxk’al shunlahunh yoxk’al
52 Kab’lanhunheb’ yoxk’al skab’lahunh yoxk’al
53 Oxlahunheb’ yoxk’al yoxlahunh yoxk’al
54 Kanhlahunheb’ yoxk’al skanhlahunh yoxk’al
55 Holahunheb’ yoxk’al sho’lahunh yoxk’al
56 Wajlahunheb’ yoxk’al swajlahunh yoxk’al
57 Hujlahunheb’ yoxk’al shujlahunh yoxk’al
58 Waxajlahunheb’ yoxk’al swaxajlahunh yoxk’al
59 B’alunhlahunheb’ yoxk’al sb’alunhlahunh yoxk’al
60 Oxk’al yoxk’al
61 Hune’ skanhk’al B’ab’el skanhk’al
62 Kab’eb’ skanhk’al skab’ skanhk’al
63 Oxeb’ skanhk’al yox skanhk’al
64 Kanheb’ skanhk’al skanh skanhk’al
65 Howeb’ skanhk’al sho’ skanhk’al
66 Wajeb’ skanhk’al swaj skanhk’al
67 Hujeb’ skanhk’al shuj skanhk’al
68 Waxajeb’ skanhk’al swaxaj skanhk’al
69 B’alunheb’ skanhk’al sb’alunh skanhk’al
70 Lahunheb’ skanhk’al slahunh skanhk’al
71 Hunlahunheb’ skanhk’al shunlahunh skanhk’al
72 Kab’lahunheb’ skanhk’al skab’lahunh skanhk’al
73 Oxlahunheb’ skanhk’al yoxlahunh skanhk’al
74 Kanhlahunheb’ skanhk’al skanhlahunh skanhk’al
75 Holahunheb’ skanhk’al sho’lahunh skanhk’al
76 Wajlahunheb’ skanhk’al swajlahunh skanhk’al
77 Hujlahunheb’ skanhk’al shujlahunh skanhk’al
78 Waxajlahunheb’ skanhk’al swaxajlahunh skanhk’al
79 B’alunhlahunheb’ skanhk’al sb’alunhlahunh skanhk’al
80 Kanhk’al skanhk’al
81 Hune’ shok’al B’ab’el shok’al
82 Kab’eb’ shok’al skab’ shok’al
83 Oxeb’ shok’al yox shok’al
84 Kanheb’ shok’al skanh shok’al
85 Howeb’ shok’al sho’ shok’al
Número Popti’ cardinal Popti’ ordinal
decimal
86 Wajeb’ shok’al swaj shok’al
87 Hujeb’ shok’al shuj shok’al
88 Waxajeb’ shok’al swaxaj shok’al
89 B’alunheb’ shok’al sb’alunh shok’al
90 Lahunheb’ shok’al slahunh shok’al
91 Hunlahunheb’ shok’al shunlahunh shok’al
92 Kab’lahunheb’ shok’al skab’lahunh shok’al
93 Oxlahunheb’ shok’al yoxlahunh shok’al
94 Kanhlahunheb’ shok’al skanhlahunh shok’al
95 Holahunheb’ shok’al sho’lahunh shok’al
96 Wajlahunheb’ shok’al swajlahunh shok’al
97 Hujlahunheb’ shok’al shujlahunh shok’al
98 Waxajlahunheb’ shok’al swaxajlahunh shok’al
99 B’alunhlahunheb’ shok’al sb’alunhlahunh shok’al
100 Hok’al shok’al
101 Hune’ swajk’al B’ab’el swajk’al
102 Kab’eb’ swajk’al skab’ swajk’al
103 Oxeb’ swajk’al yox swajk’al
104 Kanheb’ swajk’al skanh swajk’al
105 Howeb’ swajk’al sho’ swajk’al
106 Wajeb’ swajk’al swaj swajk’al
107 Hujeb’ swajk’al shuj swajk’al
108 Waxajeb’ swajk’al swaxaj swajk’al
109 B’alunheb’ swajk’al sb’alunh swajk’al
110 Lahunheb’ swajk’al slahunh swajk’al
111 Hunlahunheb’ swajk’al shunlahunh swajk’al
112 Kab’lahunheb’ swajk’al skab’lahunh swajk’al
113 Oxlahunheb’ swajk’al yoxlahunh swajk’al
114 Kanhlahunheb’ swajk’al skanhlahunh swajk’al
115 Holahunheb’ swajk’al sho’lahunh swajk’al
116 Wajlahunheb’ swajk’al swajlahunh swajk’al
117 Hujlahunheb’ swajk’al shujlahunh swajk’al
118 Waxajlahunheb’ swajk’al swaxajlahunh swajk’al
119 B’alunhlahunheb’ swajk’al sb’alunhlahunh swajk’al
120 Wajk’al swajk’al
121 Hune’ shujk’al B’ab’el shujk’al
122 Kab’eb’ shujk’al skab’ shujk’al
123 Oxeb’ shujk’al yox shujk’al
124 Kanheb’ shujk’al skanh shujk’al
125 Howeb’ shujk’al sho’ shujk’al
126 Wajeb’ shujk’al swaj shujk’al
127 Hujeb’ shujk’al shuj shujk’al
Número Popti’ cardinal Popti’ ordinal
decimal
128 Waxajeb’ shujk’al swaxaj shujk’al
129 B’alunheb’ shujk’al sb’alunh shujk’al
130 Lahunheb’ shujk’al slahunh shujk’al
131 Hunlahunheb’ shujk’al shunlahunh shujk’al
132 Kab’lahunheb’ shujk’al skab’lahunh shujk’al
133 Oxlahunheb’ shujk’al yoxlahunh shujk’al
134 Kanhlahunheb’ shujk’al skanhlahunh shujk’al
135 Holahunheb’ shujk’al sho’lahunh shujk’al
136 Wajlahunheb’ shujk’al swajlahunh shujk’al
137 Hujlahunheb’ shujk’al shujlahunh shujk’al
138 Waxajlahunheb’ shujk’al swaxajlahunh shujk’al
139 B’alunhlahunheb’ shujk’al sb’alunhlahunh shujk’al
140 Hujk’al shujk’al
142 Kab’eb’ swaxajk’al skab’ swaxajk’al
143 Oxeb’ swaxajk’al yox swaxajk’al
144 Kanheb’ swaxajk’al skanh swaxajk’al
145 Howeb’ swaxajk’al sho’ swaxajk’al
146 Wajeb’ swaxajk’al swaj swaxajk’al
147 Hujeb’ swaxajk’al shuj swaxajk’al
148 Waxajeb’ swaxajk’al swaxaj swaxajk’al
149 B’alunheb’ swaxajk’al sb’alunh swaxajk’al
150 Lahunheb’ swaxajk’al slahunh swaxajk’al
151 Hunlahunheb’ swaxajk’al shunlahunh swaxajk’al
152 Kab’lahunheb’ swaxajk’al skab’lahunh swaxajk’al
153 Oxlahunheb’ swaxajk’al yoxlahunh swaxajk’al
154 Kanhlahunheb’ swaxajk’al skanhlahunh swaxajk’al
155 Holahunheb’ swaxajk’al sho’lahunh swaxajk’al
156 Wajlahunheb’ swaxajk’al swajlahunh swaxajk’al
157 Hujlahunheb’ swaxajk’al shujlahunh swaxajk’al
158 Waxajlahunheb’ swaxajk’al swaxajlahunh swaxajk’al
159 B’alunhlahunheb’ swaxajk’al sb’alunhlahunh swaxajk’al
160 Waxajk’al swaxajk’al
161 Hune’ sb’alunhk’al B’ab’el sb’alunhk’al
162 Kab’eb’ sb’alunhk’al skab’ sb’alunhk’al
163 Oxeb’ sb’alunhk’al yox sb’alunhk’al
164 Kanheb’ sb’alunhk’al skanh sb’alunhk’al
165 Howeb’ sb’alunhk’al sho’ sb’alunhk’al
166 Wajeb’ sb’alunhk’al swaj sb’alunhk’al
167 Hujeb’ sb’alunhk’al shuj sb’alunhk’al
168 Waxajeb’ sb’alunhk’al swaxaj sb’alunhk’al
169 B’alunheb’ sb’alunhk’al sb’alunh sb’alunhk’al
170 Lahunheb’ sb’alunhk’al slahunh sb’alunhk’al
Número Popti’ cardinal Popti’ ordinal
decimal
171 Hunlahunheb’ sb’alunhk’al shunlahunh sb’alunhk’al
172 Kab’lahunheb’ sb’alunhk’al skab’lahunh sb’alunhk’al
173 Oxlahunheb’ sb’alunhk’al yoxlahunh sb’alunhk’al
174 Kanhlahunheb’ sb’alunhk’al skanhlahunh sb’alunhk’al
175 Ho’lahunheb’ sb’alunhk’al sho’lahunh sb’alunhk’al
176 Wajlahunheb’ sb’alunhk’al swajlahunh sb’alunhk’al
177 Hujlahunheb’ sb’alunhk’al shujlahunh sb’alunhk’al
178 Waxajlahunheb’ sb’alunhk’al swaxajlahunh sb’alunhk’al
179 B’alunhlahunheb’ sb’alunhk’al sb’alunhlahunh sb’alunhk’al
180 B’alunhk’al sb’alunhk’al
181 Hune’ slahunhk’al B’ab’el slahunhk’al
182 Kab’eb’ slahunhk’al skab’ slahunhk’al
183 Oxeb’ slahunhk’al yox slahunhk’al
184 Kanheb’ slahunhk’al skanh slahunhk’al
185 Howeb’ slahunhk’al sho’ slahunhk’al
186 Wajeb’ slahunhk’al swaj slahunhk’al
187 Hujeb’ slahunhk’al shuj slahunhk’al
188 Waxajeb’ slahunhk’al swaxaj slahunhk’al
189 B’alunheb’ slahunhk’al sb’alunh slahunhk’al
190 Lahunheb’ slahunhk’al slahunh slahunhk’al
191 Hunlahunheb’ slahunhk’al shunlahunh slahunhk’al
192 Kab’lahunheb’ slahunhk’al skab’lahunh slahunhk’al
193 Oxlahunheb’ slahunhk’al yoxlahunh slahunhk’al
194 Kanhlahunheb’ slahunhk’al skanhlahunh slahunhk’al
195 Holahunheb’ slahunhk’al sho’lahunh slahunhk’al
196 Wajlahunheb’ slahunhk’al swajlahunh slahunhk’al
197 Hujlahunheb’ slahunhk’al shujlahunh slahunhk’al
198 Waxajlahunheb’ slahunhk’al swaxajlahunh slahunhk’al
199 B’alunhlahunheb’ slahunhk’al sb’alunhlahunh slahunhk’al
200 Lahunhk’al slahunhk’al
201 Hune’ shunlahunhk’al B’ab’el shunlahunhk’al
202 Kab’eb’ shunlahunhk’al skab’ shunlahunhk’al
203 Oxeb’ shunlahunhk’al yox shunlahunhk’al
204 Kanheb’ shunlahunhk’al skanh shunlahunhk’al
205 Howeb’ shunlahunhk’al sho’ shunlahunhk’al
206 Wajeb’ shunlahunhk’al swaj shunlahunhk’al
207 Hujeb’ shunlahunhk’al shuj shunlahunhk’al
208 Waxajeb’ shunlahunhk’al swaxaj shunlahunhk’al
209 B’alunheb’ shunlahunhk’al sb’alunh shunlahunhk’al
210 Lahunheb’ shunlahunhk’al slahunh shunlahunhk’al
211 Hunlahunheb’ shunlahunhk’al shunlahunh shunlahunhk’al
212 Kab’lahunheb’ shunlahunhk’al skab’lahunh shunlahunhk’al