Moñepyrû(Introducción)

El Paraguay es uno de los países con mayor y más rica tradición Folklórica.
En el mundo; posee un inmenso caudal de sabiduría popular que pervive a
través del tiempo gracias a la memoria colectiva, que unifica a todos los
paraguayos en un mismo sentir, pensar y actuar, vivificando nuestras
raíces históricas. Es por ello que cada 22 de agosto recordamos el día del
Folklore Paraguayo, fecha establecida para celebrar las costumbres,
conocimientos y usos de nuestro pueblo transmitidos de generación en
generación.

Paraguái ningo heta ha iporãitemi hína itavarandu, ha péva ojekuaa yvy

tuichakue javeve. Hetaiteko’e aranduka’aty hekoresãiva oreko gueteri,
umíva oikovére tetãyguakuéra apytu’ũ ha jurúpe, jepémo heta árama
ohasa; ko’ã arandu ñanembojoaju paraguaiguakuérape, ñanemoñeñandu,
ñanemopensa ha ñanemboguata peteĩcha, ha omombarete ñande rapo.
Opaite 22 jasypoapy ojegueromandu’a “Paraguái Tavarandu ára”

Ñagueromandu’a pota ñane Tavarandu ára (folklore); jaikuaaháicha,

tavarandu téra tetã kuaaty ojeipuru ojehero haguã umi mba´e ja’e,
jeroviapy (creencias), jepokuaa (costumbres), mombe´ugua´u (mitos),
mombe´upy (leyendas), ñe’ẽ arandu (proverbios), ñe’ẽnga (refranes),
tetãygua rembiapokue. Upe ñe’ẽ omoheñoiva’ekue peteĩ karai katupyry
hérava Willians John Thoms.
Tavarandu há’eva’era katuete:

 Mba’echa’e (tradición). Péva niko he’ise pe mba’e ñandéve pe mba’e

avarandugua (hecho folklórico) taha’e ha’eva ohasaha sy ha túvagui,
ñemoñarépe. “Tuka’e” jaipuru ko’agaite peve ñembosaráiro, ñande sy
ha ñande ru ombohoságui ñandéve ha upekuévo omyesakagui ñandéve
mba’échapa ñaha’ava’era.
 Tetaygua rembiapokue (vulgar). Ápe katu oje’e ñandéve pe mba’e
tavarandugua ikatuha heñoi oimerae hendápe. Natekotevei jaha
ñañemoarandu upeva’era téra ñaime petei mbo’ehaópe heñoi hagua
tavarandu.

Péicha petei jahero (marcante) oimeraeva moheñoikuaa.

 Ijapoharekuaa’yva (anónimo). Avei oje’e mba’e tavarandugua

ijapoharekuaa’yha.

Techapyráro, avave ndoikuaái mávapa oipuru’ypýkuri pe ñe’e

“amóntema”.

 Purupyra (útil).Mba’e tavarandugua niko ojekuaa, ojepuru aja.

Ndojepurúiramo, ndojekuaái ha upe mba’e pya’e omano.

Tereré, vorivori, chipa, tatapyi ári jehasa umíva ha’égui purupyra,

hekove; ha oi gueterei ñande apytépe ko’agaite peve.

 Heñoisapy’áva (espontáneo). Péva he’ise mba’e tavarandugua

noikoteveiha ñembosako’i arére. Oimerae hendápe, heñóite jave,
heñói. Techapyraro, ja’ekuaa “yvyrasyi” heñoi hague petei ára. Hoky
petei ñande rapicha apytu’ume (heñoisapy’a) ha péa oikuaakáo
hapichápe, ojekuaa ha ojepurúmakatu.

Kóva hina Tau ha Kerana ñemoñare irundyha. Ko mita’i yvágaicha hesa

hovy hasy ha kuarahy mimbícha iñakarague sa’yju.

Oguahevo asajepyte ndaje ose omyasai mborayhu. Oje’e hese opívo

oguataha ha oguerekoha ipópe ka’a raka pehengue ome’eva ichupe
imba’ekuaaita.
Mombe’upy niko oñeha’a ombohovái mba’eicharupípa oi yvy ape ári umi
hekomymbáva, hekoka’avóva ha mba’ehekotee’yva.

Káso ñemombe’u niko umi ñemombe’u iñasaiva ñane retapýre ha ñande

rapicha omombe’uva imandu’akuéo hembiasakue téra ambue hapicha
rembiasakuére.

Opaichagua káso niko oi, péicha, ñahendukuaa póra, pombero, pláta,

yygy, paje, Pychaichi ha Perurima umíva rehegua. Oi avei omombe’úva
mba’éichapa heñóikuri tavakuéra, yramo oñe’eva guyra, mymba, téra
ka’avokuéra rehe. Oi itie’yva, avei ñanembopukáva, ñanemongyhyjéa ha
opaichaguáva. Upeichavéro jepe, maymáva ñanerekombo’e ohechaukágui
ñandéve pe ñande reko; avei oguerekógui upe arandu ka’aty je’eha.
Ko’ága rupi oñembyaty ha mbeguekatúpe ojehai ohóvo. Avei
oñemombaéguasúve ha ojehechakuaaramojey.

Tavarandu ñemohenda

1. Apytu'ũ rehegua tavarandu = Folklore Espiritual o Animista

2. Mba'e'apo rehegua tavarandu = Folklore Material o Ergológico
3. Ava'aty rehegua tavarandu = Folklore Social o Sociológico

APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU

Kóvape oikepaite mba'e tavarandugua oñemombytáva ñane apytu'ũme,

tekotevẽ'ỹre jahecha térã jajapo. Hyepýpe jajuhukuaa: ñe'ẽjovake,
ñe'ẽñemiguerojera, mombe'ugua'u, mombe'upy, káso ñemombe'u,
ñe'ẽnga ha hetaiteve mba'e.

1.1. Ñe'ẽjovake (relación) niko ñe'ẽpotymimi joguaha ja'éva ojupe, ha

ñane irũ ombohovakekuaáva ñandéve.

Techapyrã:

Che korapýpe areko

Ka'avo hérava aromita
Jepémo ápe heta nde rogaygua
Che rohetũmíta
Nde korapýpe reguereko
peteĩ ka'avo hérava aromíta
Anínte eja cherehe, ¡cháke! Che ru nderaviramíta

1.2. Ñe'ẽñemiguerojera (adivinanza) niko ñe'ẽporandu oñepyrũva

maravichu maravichúpe, ha oha'ãrõva ñembohovái katupyry.

Techapyrã :

1. Maravichu maravichu, mba'émotepa ñapo'ẽramo hesape okaru (jetapa)

2. Maravichu, maravichu, mba'émotepa peteĩ karai po'i oike ka'aguýpe ha
osẽ iñakã rehe ysypo (ju).

1.3. Jeroviapy (creencia) niko umi mba'ekuaa jaguerekóva, jepémo ñe'ẽrei,

upeichavérõ jepe ojepuru tapiáva oparupiete oñembohováivo mba'e
hesaka'ỹva.

Techapyrã:

 Mbarakaja hekove pokõi

 Mbarakaja hũ ome'ẽ po'a
 Chavurro hasẽramo, okýta

1.4. Jeroviajerovu (superstición) niko umi mba'ekuaa oñembotuichareíva;

ja'eporãsérõ, jeroviajerovu niko ha'ehína umi jeroviapy ñemongakuaave.

Techapyrã:

 Typycha okẽ kupépe pya'e omondo ogapýgui jahayhu'ỹvape

 Kuña ndojahuiva'erã imemby rire, ỹramo imembymi omanokuaa
chugui
 Pitogue opurahéiramo, he'ise oĩha hyeguasúva

1.5. Paje (magia) niko mba'ekuaa ojepurúva mba'e porã ha mba'e vai
aporã. Oĩ tapicha -iñaranduka'atýva- oñembokatupyryva'ekue pajépe,
upéicha rupi umíva oporopohãnokuaa. Heta tapicha ohasa'asýva,
hasykatuetéva, ndojejuhúiva, ndaipirapiréiva, ikerairũ pochýva hamba'e
oñepohãnouka hekokatujey hag̃ua ỹramo ojora hag̃ua mba'e vai ojejapóva
hesekuéra; ha katu, oĩ oipurúva paje oharu hag̃ua hapichápe. Ja'ekuaa avei
oĩha kuimba'e ha kuña ojapokuaáva paje. Oĩ oipurúva imba'ekuaa oharu,
ojahéi térã ombyai hag̃ua oimerãévape, umívape oñembohéra paje apoha
hũva; oĩháicha avei ojoráva mba'e vai térã ombohekokatujeýva tapicha
ojeharuva'ekuépe, ha ko'ãvape oñembohéra paje apoha morotĩva. Pe paje
morotĩ apohára ndaikatúi ojapo paje hũva ha péicha avei pe paje hũ
apohára ndaikatúi ojapo paje morotĩva. Paje apópe ojepuru opa mba'e:
ñana, tembi'u, yvoty, tuguy, yvy, kuatia, ao, inimbo, ta'ãnga,
marangatukuéra ra'ãnga, kurusu, y karaipyre, juky, akãrague, kangue,
kavure'i rague, guinéa kyra, tepoti, ka'a, itakaru, ju ha ñembo'e San
Antonio, San Miguel Arcángel, Santo Tomás, Santa Elena ha Santa Catalina
de Sena-pe.

1.6. Ñepohãno chae (medicina popular): Paraguáype hetaiteve oĩ tapicha

hasykatu jave oñepohãnoukáva pohãnohára chaépe ha umichahápe ñe'ẽ
ojepuruvéva ñomongetahápe ha'ehína avañe'ẽ. Umi pohãnohára chae
oipuru pohãrõ umi mba'e oguerekóva hekohápe. Ndaipóri
ha'ekuéraichagua oikuaa porãvéva ka'avo ha ñanamimi oĩva ijerére. Umíva
ha'ehína hembipuru. Umi pohã oipuru hikuái oporomonguera hag̃ua. Oĩ
ambue pohãnohára ndoipurúiva ñana. Añetehápe, oĩ oporomongueráva
yvy, y térã katu oporopohãnóva ñembo'e rupive. Nahi'ãi jaheja tesaráipe
Guaranikuéra oikuaaporãhague upe hekoha. Ndaipóri ka'avo, ita térã
mymba hera'ỹva Guaraníme. Ko'ã tapicha imba'ekuaáva apytépe, oĩ avei
pe oporomomembýva, oñembohérava partéra chae, oipytyvõva kuña
hyeguasúvape imemby hag̃ua, hogapýpe. Jaikuaaháicha sa'i oĩ kuña ohóva
peteĩ tasyópe (hospital) imemby.

Iporã avei ja'e, mba'asykuéra oĩháicha heraha avei Guaraníme.

Techapyrãrõ: ohéo térã haru; py'aruru; tavardillo; kambyrujere;
mitãreterasy; isípula; topepireko ha ambuéva.

Pohãramo ojepuru ko'ãva: ka'ahái, ka'arẽ; guavirami, taperyva; arasa,

yvapurũ; tapekue; tarope, jaguarundi; amba'y, kumanda yvyra'i, mamóne;
kokũ, jaguareteka'a; karaguata, mba'ysyvo; ka'arurupe, ka'apiky'i;
kalaguala ha ambuéva.

1.7. Jeroviakatu (religión). Ñane retãygua omomba'eguasu opa mba'e ijáva

jeroviakatúpe, taha'e ha'eháicha. Péicha opavave jaguereko peteĩ térã
hetave ñangarekohára: San Blas (ahy'o rerekua), San Roque (jagua ha
imeg̃uáva rerekua); Santa Lucía (ohecha'ỹva rerekua); San Ramón
(hyeguasúva ha imembyramóva rerekua); San Isidro (ñemitỹhára rerekua),
San Cayetano (mba'apohára rerekua); Santo Tomás (oñemoarandúva ha
iñarandúva rerekua); Santa Cecilia (puraheihára rerekua); San Antonio
(ojohayhúva rerekua); San Judas Tadeo (imba'ehasýva ha apañuãi
rerekua).
Paraguáype -héra Guaraní reheve- jahechakuaa gueterei: tupãnói, óga
ñemongarai; jepokuaa ha jerovia póra rehegua (upéva jeko
hekovaiva'ekue, iñangaipa hetava'ekue), ha Estacionero opurahei'asýva
kurusu árape ha Arapokõindy Marangatúpe (Samana Santa).

1.8. Mombe'ugua'u (mito) oñeha'ã ombohovái umi mba'e iñypytũ, hypy'ũ,

jahecha'ỹ ha jaikuaaporã'ỹva, jepémo upéicha jagueroviáva.

Mitokuéra

 Teju jagua: Ha’e Tau ha Kerana memby ypykue. Ko mymba tuicha ha

ivaietereíva, hete teju ha iñakã jagua. Oje’e hese oguerekoha ipoguýpe
itakua ha avei oñangarekoha yvakuéra rehe.
 Mbói tu’ĩ: Tau ha Kerana memby mokõiha. Hete ojogua mbóipe ha
ijuru ha’ete tu’î. Mbói tu’î oñangarekóje umi mymba oikóva yvy ári ha
ýpe oikokuaáva rehe.
 Moñái: Ha’e hína Tau ha Kerana memby mbohapyha. Mbohapy hague,
umi ñu ha yvytyjere, ipokovívare ija’éva ha mondaha pytyvõhára. Ha’e
karai guasu umi ñúre ha oñangareko yvytu ha guyrakuéra rehe;
ha’eichagua ndaipóri umi tendáre.
 Kurupi: Tau ha Kerana memby poha. Ha’e ndajeko peteĩ karia’y karape’i
oikóva asajepyte ka’aguýre kañyhápe. Oikóje ohape ra’arõ mitãkuña
osẽva asajerei hógagui.

Ndaipóri kuñataĩ oñanise’ÿva ahechávo karia’y vaiete. Kurupi ojura

katuete ha ogueraha ka’aguy hesakãhápe kapi’ipe hovyũ ha
hyakuãvureíva ári arairõ ombotarova térã ojuka peve.

 Ao ao: Tau ha Kerana ñemoñare poteĩha. Oje’e niko Ao ao oikoha kure

ka’aguýcha, aty atýpe oñondive, ha oikoha yvypóra ro’óre. Upévare
oiko tapia ko’ãva rapykuéri.

Oĩ ramo ojupíva yvyra rakãre ani haguã Ao ao ho’u chupe, pindo mátare
ojupívare katu mba’eve ndojapói, ku oguerokorõguáicha hesekuéra
kurundu.

 Luisõ: Tau ha Kerana memby pokõiha. Ha’e peteĩ mymba jaguápe

ojoguáva, ivai, hesa vera ha iñakã guasu. Pyhare pytévove oho
ojapajeréi te’ongue ári, upévare hesa’yju ha ine.
 Jasy Jatere: Kóva hina Tau ha Kerana ñemoñare irundyha. Ko mitã'i
yvágaicha hesa hovy hasy ha kuarahy mimbícha iñakãrague sa'yju.
 Og̃uahẽvo asajepyte ndaje osẽ omyasãi mborayhu. Oje'e hese opívo
oguataha ha oguerekoha ipópe ka'a rakã pehẽngue ome'ẽva ichupe
imba'ekuaaita.

1.9. Mombe'upy (leyenda) niko oñeha'ã ombohovái mba'eicharupíva oĩ

yvy ape ári umi hekomymbáva (animales), hekoka'avóva (vegetales) ha
mba'ehekotee'ỹva (minerales). Techapyra: ka’a

Peteĩ áraje Ñande Ru ou, tujamíramo, yvy ape ári oguatávo, ha

ikane'õmarõ oheka peteĩ ogami opytu'u hag̃ua. Ohohápente mavave
ndoipe'ái chupe hóga rokẽ. Maymávante oñembotavypa chugui.
Ipahaitépe, og̃uahẽ peteĩ tujami rógape. Upéva ombohasa chupe hógape,
ome'ẽ chupe y ha tembi'u, ha okemi hag̃ua avei ome'ẽ chupe. Upe tujami
oikóje itajýra ndive, ha mokõive rasa oñangareko porã Ñande Ru rehe.

Ohecharamógui tujami ha tajýra reko marangatu, Ñande Ru ojevúvo

yvágape omoheñoiukáje tujami róga korapýpe, peteĩ ka'avo pyahu avave
oikuaa'ỹva. Upei og̃uahẽkuri tujami rendápe Ñande Ru remimbou;
ombo'eva'ekue tujami ha tajýrape mba'eichaitépa ojepuru'arã upe ka'avo
pyahu, hérava ka'a, opytava'ekue mokõivéva poguýpe.

1.10. Káso ñemombe'u (Cuentos populares) niko umi ñemombe'u iñasãiva

ñane retãpýre ha ñande rapicha omombe'úva imandu'akuévo
hembiasakue térã ambue hapicha rembiasakuére. Opaichagua káso niko
oĩ, péicha, ñahendukuaa póra, pombéro, pláta yvyguy, paje, Pychãichi ha
Perurima umíva rehegua. Oĩ avei omombe'úva mba'éichapa heñóikuri
tavakuéra, ỹramo oñe'ẽva guyra, mymba, térã ka'avokuéra rehe. Oĩ
itie'ỹva, avei ñanembopukáva, ñanemongyhyjéva ha opaichaguáva.
Upeichavérõ jepe, maymáva ñanerekombo'e ohechaukágui ñandéve pe
ñande rekoite; avei oguerekógui upe arandu ka'aty oje'eha. Ko'ág̃a rupi ae
oñembyaty ha mbeguekatúpe ojehai ohóvo. Avei oñemomba'eguasúve ha
ojehechakuaaramojey.

Tembi'u Paraguay (alimentos)

Tembi'u apópe ojepuru ko'ãva: aramirõ, avati, kure ñandy, kamby, kesu,
ryguasu rupi'a, mymba ro'o opaichagua. Mboheha (condimento) apytépe
jajuhukuaa: áho, sevói, ky'ỹi, asuka, juky, laurel rogue ha limõ. Tembi'u
Paraguáy apytépe oĩ: huitĩ maimbe, rora, kavure, mbeju, chipa, so'o
jukysy, so'o josopy, so'o apu'a, so'o chyryry, so'o ka'ẽ, puchéro, vífe
koy'gua, chamuchína, asado de carnes, guiso, pajagua maskáda, chatáka,
votifarra, mbusia, kumanda, lókro, saporo, jopara, ipokue, iñakãngue
yvyguy, chicharõ, chipa guasu, mbaipy, kiveve, kosereva, kaguyjy, kamby-
arro, arapaho, alóha, terere, guari, chícha ha ambuéva.

Ñembosarái ha tetia’era:

 Tuka’e
 kuairu kañy
 tevi trápo;
 valita, tikichuéla
 pandorga
 trompo
 Pulseada
 Partido
 Kalesíta
 lotería familiar
 carrera vosa
 Kambuchijejoka
 paila jeheréi
 tata ári jehasa
 yvyrasyi
 tóro ñemoñaro
 toro kandil

La Artesanía: su geografía y materiales empleados (Mba’e’apo: táva

ojejapohápe ha mba’e ojejapóva):

 Ita, Aregua, Tovatî: (alfarería y cerámica)

 Karapegua (algodón = poyvi)
 San Miguel (lana = ovecha rague); Jataity (ao po’i)
 Kapiata (escobas = typycha)
 Luque (orfebrería e instrumentos musicales)
 Limpio (karanda’y = sombreros, cestos)
 Itaugua (ñanduti); Pirivevúi (póncho 60 lista)
 Ka’akupe (dulces = mba’ehe’ê)
 Cnel. Bogado, Eusebio Ayala (chipa);
 Apodos (Jehero)

Comúnmente llamados “marcantes”, es el nombre que se suele poner a

alguien tomando algún defecto o particularidad del mismo. Jehero niko
teratee’ŷva jaipurúva ogapýpe térâ angirû apytépe.

Techapyrâ: Chiquitín, Pancho, Aguara’i, Avión Koli, Anguja, Kavaju Rembe,

Kururu, Gállo Perô, Guyra Tavy, Jaguarete, Jatevu, Jagua’i Pakéte, Ka’i,
Jagua Perô, Vaka resa.

 Ñe'ẽnga (Refranes) niko ohechauka ava arandu ka'aty, ñe'ẽ'apesã

rupive.

Techapyrã:

Ahaséma ógape, he'i hyéva ikasõme.

Aisu'u ha amokõ hykuere, heíje ináko reheve okeva'ekue.
Aháta aju, he'i osóva.
Avy'a ha ndavy'ái, he'íje iména manóva.
Ág̃ante re'áne che píkore, he'íje lóro.
Che ndaka'úi, he'i oka'úva.
Chéngo ha'emínte, he'i loríto óga.
Ivai la situ, he'íje hekakapa'ãva.
Javy'ahag̃uánte, he'íje ikomáipe omoakãperõva'ekue.

Danzas tradicionales del Paraguay (jeroky Paraguay)

 Chopî
 Golondrina
 Pericón con y sin relaciones
 Cazador
 Cuadrilla paraguaya
 Montonero
 Galopa
 Palomita
 Solito
 Londón karapé
 Malagueño
 Danza de las galoperas
 Ñanduti, aopaje ijojaha´ỹva

Ñanduti ningo ha´e ao paraguaiete ju ha inimbógui ijapopyre. Táva Itaugua

ha Guarambarépe hetaite oĩ ijapoha ymaite guive.

Ko ao ningo hepyeterei ojehepyme´ẽ ñemuhã techaukaha isarambíva

oparupiete, ha umi tetã ambueyguá oúva ko´árupi itavýta hese.
Ñanduti ningo he´ise "ñandu renimbo morotĩ", ojoguágui upe mymba
chu´i renimbópe osãingóva umi ñana rakã rehe pe ka´aguýre. Ha aveí
ymaite morotĩnte va´ekue isa´y, ko´ag̃a ramog̃uarã ningo oĩma opáichagua
sa´ýgui ijapopyre.

Poha ñana

Pohã ñana (karaiñe'ẽ: planta medicinal) mba'e ka'avo okuerava

mba'asygui, oporomongueráva, ikatu jaipuru hogukue, ipotykue, ipirekue
térã hapokue. Ava guarani oguerekova'ekue arandu tuichaitereíva ha
oikuaa porãiterei pohã ñana oguerekoha pokatu oporomonguera hag̃ua,
oikuaa avei mba'éichapa ombojehe'áva'erã, máva mávapa ikatu oipuru
oñondive ha mávapa ndaikatúi ombojehe'a ambue ndive. Yma guivéma
voi ñande ypykuéra omomba'e ha oiporu pohã ñana, péicha ha'ekuéra
ohapejoko ha omonguera mba'asy.

Vy'arã marangatúva (fiestas patronales)

Ko'ápe oĩ 6 jasyteĩ: Reyes Magos; 21 jasyteĩ: Ñandejára Guasu,

Pirivevúipe; 2 jasykõi: La Candelaria, Kapiatãpe; 3 jasykõi: San Blas,
Pirivevui ha Itápe; 3 jasypo: kurusu ára; 24 jasypoteĩ: San Juan ára; 10
jasyapy: San Lorenzo, Ky'ỹindy ha San Lorenzo-pe; 1 jasypateĩ: Todos los
Santos, 2 jasypateĩ: día de los difuntos, 8 jasypakõi: Tupãsy Ka'akupe; 21
jasypakõi: Santo Tomás, Paraguarípe; ha 24 jasypakõi: Tupãra'y arareñòi.
 Paha(Conclusión)

Ñamomba’eguasu vaera ñande poaha jaguerekógui mokói ñe’e, ha

jahechaukávo ñande poyhu hese, ñamba’apo mitanguera ha mitarusu
oikuaa ha oguerohory hagua iñe’ekói.

22 jasypoapy, jagueromandu’ a kuri Tavarandu Ára; jaikuaháicha

tavarandu apytépe oike jepokuaa, jeroviapy, ha opa mba’e oguaheva
ñandéve ñande ypykuéragui ko’ agaitépeve ñemombe’u rupi.

Mbo’eharaháicha jaguereko ñande pópe ñanememby, ñaneremimbo’e ha

opavave reko, upévare tuichave ñande rembiapo jahechaukávo
chupekuéra oguerombae vaeraha iñe’e ha itavarandu, michi guive
ikatuhaguaicha tuichavo, oiko chugui tekove oikuaáva ha opoihúva
“ñanemba’éva guive.
Mbojuapy (Anexo)
 Instituto de Educación Superior
Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní
Mbo’eha guasu
Tavarandu Ara
Mbo’ehára: Lic. Milcíades Alberto
Rodríguez Rojas
Temimbo’ekuera:
*Mirta Villalba *Liz Pineda
*Rosa Quintana *Julia Romero
*Romina Miranda *Ernan Irala

Mbo’esyry: mokõiha ary

Asunción-Paraguay
Ary: 2017