Compilación por Damián Cedillo
Lakota, Dakota, Nakota Olowan
Cantos de la Danza Mirando Al Sol/ Wi Wang Wacipi Olowan
1.- En el idioma Lakota, es esencial entender la pronunciación a fin de expresar las
Emociones plenamente y hacer declaraciones con sentimiento. Los sentimientos son
Importantes en el lenguaje. Podemos decir mil palabras y no decir ninguna en serio si
Nuestros sentimientos no están en ello. Ya sea que escuchemos a oradores ingleses o
Lakota, uno puede notar cuándo utilizan eficazmente su lenguaje porque uno puede
Sentir sus emociones.
Además de emociones y sentimientos, el lenguaje refleja el ambiente. Expresa la
Filosofía. Afirma la espiritualidad. Apoya a la música, las danzas, los buenos tiempos,
Los tiempos tristes. Todos esos sentimientos están contenidos en él. Es la fuerza vital
De la cultura.
— Albert White Hat Sr., "Reading and Writing the Lakota Language"
Es importante saber que el idioma Lakota es un idioma sagrado, de esta forma no
Puede hacerse una traducción literal. El Lakota expresa un concepto con una palabra
Mientras que nuestro idioma se dirige a un acto u objeto
Estructura de los cantos
Algunos comentarios en la estructura básica de los cantos ayudan a entender y disfrutar cantar
cantos Lakotas
1. Casi todas los cantos son de estructura binaria; esto es, la ejecución de un canto está hecha
de dos repeticiones de una melodía específica, siguiendo una frase introductoria llamada
“lead” (voz principal) o “Push up” y su repetición, el “second” (las que la secundan).”
La interpretación típica:
Lead Second Melodía Repetir Melodía
Primera mitad de la Segunda Mitad de la
interpretación interpretación
Ejemplo
Lead Second Melodía Repetir melodía
Ate Wakantanka Ate Wakantanka Ate Wakantanka Ate Wakantanka
heya uweyo Heya uweyo unsimala yo oyate unsimala yo oyate
oyate zanni cin pelo oyate zanni cin pelo
heya hoye wayelo heya hoye wayelo
2. Casi todos los cantos empiezan con notas altas y van descendiendo
3. La voz principal (lead) da normalmente la sección más alta en un canto y consiste en
Compilación por Damián Cedillo
una frase musical. Es cantado por un cantante hombre, conocido como “cantante líder”.
La voz principal es repetida exactamente en el “second” por el resto de los cantantes.
(Si sólo una persona está cantando el canto no hay “second”)”
4. “Entonces todos los cantantes cantan el balance (la segunda parte) de la interpretación
del canto a través de lo que llamamos “primer coro”, “primer final”, “segundo coro”, y
“final final”, frecuentemente una breve frase introductoria precede el segundo coro.”
Lead Second Primer coro Primer final Segundo Final Final
Coro
Vocablo o Vocablo o
silabeo silabeo
Ejemplo
Lead Second Primer coro Primer final Segundo Final final
Coro
Vocablo o Vocablo o Vocablo o Heya heya Vocablo o He ya he yo
Silabeo Silabeo silabeo + haya silabeo
Wakantanka
unsimala
yo/ye wani
kta ca
lecamu welo
-Mujeres una
Octava arriba
5. De esta forma, los cantos pueden ser cantados varias repeticiones en el cual cada
“lead” siguiente se liga al “final final” anterior. Las cantantes mujeres, las “wicaglata”,
empiezan a cantar una octava arriba de los hombres, normalmente después del “second”.
6. “Al final de muchos cantos, la segunda mitad del canto será repetida después de una
breve pausa. La cual es llamada “tail” (final, cola,) o “sinte”. Nos podemos referir a esto
como una “short tail” (final corto) pero si otra repetición completa (o en ocasiones varias
repeticiones) son cantadas además del “short tail” podemos referirnos a esto como “long
tail” (final largo).
7. Cuatro o cinco golpes acentuados son generalmente dejados antes del segundo coro.*1
*1- De Songs and Dances of the Lakota por Ben Black Bear Sr. y R. D. Theisz, North Plain Press,
Aberdeen,
Dakota del sur 1976, pag. 12-13
Compilación por Damián Cedillo
Vocablos o Silabeo
Los espíritus que nos ofrecieron cantos con palabras han dado un gran obsequio. Estas
canciones expresan nuestro conocimiento de y dicha en Wakan Tanka, usando un lenguaje
terrestre con términos racionales. Tienen significados y propósitos y son cantados de acuerdo
a éstos. Pero la mente no puede pensar al Gran Misterio (Wakan Tanka), ni concebir la realidad
como verdaderamente es. Por eso, cantos adicionales se nos han otorgado – cantos con sólo
música- alabanzas expresadas a través de unas pocas silabas sagradas las cuales van más allá
de la mente, más allá de del lenguaje y dicen lo inexpresable, cantan lo que es
intelectualmente inefable. Estas son tal vez los cantos en los que los espíritus mismos cantan-
parecido a los hosannas y aleluyas de otras tradiciones. Por lo tanto, aunque los filósofos, los
musicólogos y los antropólogos tengan poco o nada que decir de estas melodías sin palabras,
debe de ser reconocido que estos son nuestros más elevados y atesorados himnos porque van
más allá del intelecto y estimulan el corazón directamente.
Estos cantos sagrados tienen diferentes propósitos. Los cantantes afirman que la tierra tiene
un latido que crea el ritmo de su música.
Para las ceremonias, estos cantos son dados completamente (sin la influencia creativa del
cantante) del Poder que está más allá de lo humano. La tradición Lakota nos enseña que
algunos de estos cantos son dados a individuos para su uso personal mientras que otros son
dados a la gente. Si el canto es dado a un individuo, esa persona- o quienes vayan a cantar-
tiene que explicar su origen; Igual para un canto para el grupo. A veces estos cantos
ceremoniales son dados cuando un individuo cuando está en el Hanbleceya. Otras veces, como
en la siguiente historia, la ocasión es más pública. Se dice que una vez, hace mucho tiempo, en
el silencio de la tarde después del ocaso, la luna llena iluminó el cielo despejado, en el que las
estrellas brillaban resplandecientemente. Y la gente en el campamento se preparaba para
cuando cayera la noche. De pronto, oyeron una voz hermosa cantando en la pradera. Era la
voz de un hombre, así que revisaron el campamento para ver quien no estaba y explicarse el
canto misterioso. Pero todos estaban ahí. Entonces la gente decidió investigar caminando por
la pradera rodeando a la hermosa voz que oían. Conforme se iba cerrando el círculo,
finalmente se acercaron lo suficiente para ver que el cantante no era un hombre, sino un
coyote. Ahí aprendieron el canto del coyote (Sung`Mahetu Wichakichopi Olowan), y hoy lo
cantamos cuando veneramos.
Hay muchas historias como esta que dicen como los cantos con solo música, fueron y son
brindados. Pero, para algunos que son cantados en la danza del sol, no se pueden citar
orígenes específicos; han sido cantados por años y pasado de una generación a la próxima
hasta que se olvida cómo fueron brindadas. Estos cantos son especialmente capaces de abrir la
mente y estimular el corazón. Evocan emociones del danzante que lo ayudan a rezar
abiertamente. Sus ritmos combinan las acciones de rezar y danzar hasta que se convierten en
una- creando un momento de apertura a la comunicación y unión con Wakan Tanka.
Compilación por Damián Cedillo
Introducción
“Los cantos en este libro son atesorados por la gente Lakota quienes los cantan con respeto y
amor. Son cantos que rezan al Gran espíritu, a los espíritus de las cuatro direcciones y a la
Abuela Tierra. Los espíritus de estas direcciones tienen compasión y amor para la gente. Por
eso, si alguien usa estos cantos con fe de corazón y mente, él o ella recibirán ayuda de los
espíritus.
Las traducciones a inglés del Lakota Por John Around Him no son substituciones de palabra por
palabra, pero siguen cercanamente el sentido y substancia de sus comentarios originales. Las
traducciones de los cantos son más literales pero debido a las diferencias inherentes de los dos
idiomas, no todo tiene una correspondencia “una a una” en los vocabularios.
Finalmente, estos cantos son para el pueblo. Apréndanlos bien y valórenlos con respeto y
amor. Yo creo que crecerán haciéndolo, pero más importante, beneficiarán a tu gente en el
futuro.”
Albert White Hat sr.
Texto Extraído de Ceremonial Lakota Ceremonial Songs de John Around Him traducido por Albert White Hat
Sr. John Around Him es un maestro bilingüe en la escuela Little Wound en Kyle, Dakota del sur, en la
reservación sioux Pine Ridge. Él es un miembro del Comité de Padres Asesores del Programa de Educación
Bilingüe en Kyle, y miembro de la Mesa de Directores la Escuela Comunitatia Lakota Oglala. John participa
como cantante en muchas danzas del sol y otras ceremonias en las reservaciones de Pine Ridge, Rosebud, y
Cheyenne River. Él recibió su guía e instrucciones de líderes espirituales conocedores de las costumbres
tradicionales lakotas.
Compilación por Damián Cedillo
Cantos de entrada de la danza mirando al sol
Canto de Invitación al Coyote/Sung` Mahetu Wičhákičhopi Olowan
Kholá lé miyé čha he waúweló Amigo, soy yo, que vengo
Kholá lé miyé čha he waúweló Amigo, soy yo, que vengo
Kholá/ lé miyé čha he waúweló Amigo, soy yo, que vengo
Waŋmayaŋkáyo waúweló Mírame, vengo
Aŋpé wi kiŋ iyóhlathe he Debajo del sol,
Óčhičhiya kin kta Voy a ayudarte
čha he waúweló Por eso vengo
Waŋmayaŋkáyo waúweló Mírame, vengo
Kholá lé miyé čha he waúweló Amigo, soy yo, que vengo
Kholá lé miyé čha he waúweló amigo, soy yo, que vengo
Kholá/ lé miyé čha he waúweló Soy yo, que vengo
Waŋmayaŋkáyo waúweló Mírame, vengo
Haŋewí kiŋ iyóhlathe he Debajo de la luna,
Óčhičhiya kin kta Voy a ayudarte
čha he waúweló Por eso vengo
Waŋmayankáyo wa íyeló mírame, estoy aquí
-Canto usado cuando los danzantes empiezan la procesión al terreno sagrado de Danza-
Canto 1
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Canto de entrada
Wáŋmákáškáŋ wičhákičhopi ólówáŋ/Canto de Invitación a los Espíritus Animales
**NO PALABRAS SOLO VOCABLOS**
-Canto usado cuando los danzantes están empiezan la procesión al terreno sagrado de Danza-
Canto 2
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Compilación por Damián Cedillo
Canto de los cuatro vientos/Tate Topa Olowan
Wiyóhpeyatakiya Hacia donde baja el sol
étuŋwaŋyo Mira hacia halla
nithúŋkašila ahítuŋwaŋ héyaŋkelo Tu abuelo está sentado viéndote
čhékiyayo Rézale
čhékiyayo Rézale
ahítuŋwaŋ héyaŋkelo está sentado viéndote
Wazíyatakiya Hacia el norte
étuŋwaŋ yo Mira hacia halla
nithúŋkašila ahítuŋwaŋ héyaŋkelo Tu abuelo está sentado viéndote
čhékiyayo Rézale
čhékiyayo Rézale
ahítuŋwaŋ héyaŋkelo está sentado viéndote
wiyóhiyaŋpatakiya Hacia donde sube el sol
étuŋwaŋ yo Mira hacia halla
nithúŋkašila ahítuŋwaŋ héyaŋkelo Tu abuelo está sentado viéndote
čhékiyayo Rézale
čhékiyayo Rézale
ahítuŋwaŋ héyaŋkelo está sentado viéndote
Itókagatakiya Hacia el Sur
étuŋwaŋ yo Mira hacia halla
nithúŋkašila ahítuŋwaŋ héyaŋkelo Tu abuelo está sentado viéndote
čhékiyayo Rézale
čhékiyayo Rézale
ahítuŋwaŋ héyaŋkelo está sentado viéndote
Waŋkátakiya Hacia arriba
étuŋwaŋ yo Mira hacia halla
wakháŋtháŋka héčhiya héyaŋkelo El Gran Misterio en ese lugar esta
čhékiya yo Rézale
čhékiya yo Rézale
ahítuŋwaŋ héyaŋkelo está sentado viéndote
Makhátakiya Hacia la tierra/abajo
étuŋwaŋ yo Mira hacia allá
ŋikhúŋšik’uŋ/úŋšimákákiŋ tu abuela/ abuela tierra
ahítuŋwaŋ héyuŋkelo Está recostada viéndote
čhékiya yo Rézale
čhékiya yo Rézale
anágoptaŋ héyuŋkelo Esta recostada escuchando con atención.
Canto usado cuando los danzantes ya ingresaron al terreno sagrado de danza y comienza el
saludo/permiso a cada dirección a los espíritus a la madre tierra y el gran misterio.
Usado primordialmente en ceremonia de channunpa antes de la procesión al terreno de
danza durante el llenado de la pipa, durante la ceremonia de inipi/ temazkalli y de pipa.
Canto 3
Compilación por Damián Cedillo
Canto de entrada
** Solo vocablos**
Canto 4
Canto de entrada y permiso
Tȟuŋkášila wakȟáŋtȟáŋka heya hoye wayelo Abuelo gran misterio envió una voz
Tȟuŋkášila wakȟáŋtȟáŋka heya hoye wayelo Abuelo gran misterio envió una voz
Takú wakháŋ ŋamici k´un yelo Eso que es sagrado escúchame
Tȟuŋkášila wakȟáŋtȟáŋka heya hoye wayelo Abuelo gran misterio envió una voz
Čhaŋnúŋpa waŋ wakháŋyelo yuhá hoye wayelo Con la pipa que es sagrada envió una voz
Čhaŋnúŋpa waŋ wakháŋyelo yuhá hoye wayelo Con la pipa que es sagrada envió una voz
Takú wakháŋ ŋamici k´un yelo Eso que es sagrado escúchame
Čhaŋnúŋpa waŋ wakháŋyelo yuhá hoye wayelo Con la pipa que es sagrada envió una voz
Tȟuŋkášila wakȟáŋtȟáŋka heya hoye wayelo Abuelo gran misterio envió una voz
Tȟuŋkášila wakȟáŋtȟáŋka heya hoye wayelo Abuelo gran misterio envió una voz
Takú wakháŋ ŋamici k´un yelo Eso que es sagrado escúchame
Canto 5
Canto de entrada
** Solo vocablos**
Canto 6
Tȟúŋkašila waš’ág mayayelo (2) Abuelo dame fuerza (2)
Tȟúŋkašila waš’ág mayayelo Abuelo dame fuerza
Tȟúŋkašila aŋpétu kiŋ le Abuelo este día
Waš’ág mayayelo Dame fuerza
Tȟúŋkašila aŋpétu kiŋ le Abuelo este día
Waš’ág mayayelo Dame fuerza
Canto 7
Waŋblí glešká čhaŋ Un águila moteada
Hé waŋmáŋyaŋka yelo Vean ahí esta
Waŋblí glešká čhaŋ Un águila moteada
Hé waŋmáŋyaŋka yelo Vean ahí esta
Tȟúŋkašila Wakȟáŋtȟáŋka Abuelo gran misterio
waŋmáŋyaŋka yelo Vean ahí esta
Waŋblí glešká čhaŋ Un Águila Moteada
Hé waŋmáŋyaŋka yelo Vean ahí esta
Compilación por Damián Cedillo
Channunpa Olowan / Cantos de Pipa
Čhaŋnúŋpa wáŋ uŋničhaú peló Una Pipa ha sida traída a ti
Taŋyáŋyúza yo Debes cuidarla bien
uŋgnáš mayagŋa yé kiló Quizás dudes de hacerlo
Hé wakháŋyaŋ iwayélo Lo digo de una forma sagrada
uŋgnáš mayagŋa yé kilo Quizás dudes de hacerlo
Disco Tatanka Oyate “sundance2”
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Čhaŋnúŋpa kiŋ lečéla wakháŋ čha Esta pipa es sagrada entonces
yuhá čhékiyayo con ella reza
čhaŋgléška kiŋ lé wakháŋ čha este círculo es sagrado entonces
čhékiya yo Reza con el
Disco Wi Wang Wacipi Olowan– “04 Canupa Olowan”
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Oyáte waŋmáŋyaŋka po (2) Pueblo, mírenme
Oyáte waŋmáŋyaŋka po Pueblo, mírenme
Čhaŋnúŋpa wakháŋ čha La Pipa es sagrada por eso
Yuhá čhéwakiyelo rezo a ella
Oyáte waŋípikta čha La gente quiere vivir entonces
Léčhamuwelo por eso hago esto
Disco TakuWakan“02 Those who passed on” 05:22--08:10
Disco Essential Sundance Song “06 pista 6”
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Čhaŋnúŋpa waŋ yuhá, hóye wayelo Con una Pipa, envió una voz
Oyáte kiŋ waŋípikta čha léčhamuwelo he Para que la gente pueda vivir por eso lo hago
Tȟuŋkášila omakiyayo, omakiyayo he Abuelo ayúdame, ayúdame
Disco Essential Sundance Songs “03 pista 3”
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Le yuhá čhéwakiyelo Con esto rezo
Čhaŋnúŋpa kiŋ le yuhá čhéwakiyelo Con la pipa rezo
Tȟuŋkášila hoyé wayelo Abuelo envió una voz
Disco Sundance Recording Round 1
Compilación por Damián Cedillo
Wocekiye Olowan/Cantos de Rezo
Ečá waŋblí glešká wáŋ Un Águila Moteada vean
U ktA kehapik’uŋ dijiste que venía
waŋa úweló waŋa úweló viene ahora, viene ahora
waŋa íyeló Ya está aquí.
Disco TakuWakan“01 In Memory” 21:24 – 23:39
Disco Essential Sundance Songs “10 pista 10”
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Até Wakháŋtháŋka heya úweyo (2) Padre, Gran Misterio dice ven
Até wakháŋtháŋka uŋsimalayo Padre, Gran Espíritu apiádate de mí
Oyáte, Oyáte zaŋŋi ciŋpelo El pueblo, La gente quiere salud
Heya hóye wayelo De esta manera envío una voz
Disco Essential Sundance Songs “12 pista 12”
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tȟatȟáŋka Oyáte kiŋ, háŋ Si nación del búfalo
akhé oyate kiŋ wačhíŋyaŋpelo la gente depende de nuevo de ti
aŋpétu kiŋ lé wakháŋ čha hoy es un día sagrado por eso
čhéwakiyelo, nawaȟ’úŋyelo rezo, óyeme
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Aŋpétu kiŋ lé En este día
Čhaŋnúŋpa kiŋ yuhá Con esta pipa
čhéwakiyelo Voy a rezar
tȟúŋkašila úŋšimalayo Abuelo apiádate de mi
mitákuye ob Con mi familia
Mazáni kte lo He de tener salud
Heya hóye wayélo De esta manera envío una voz
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tȟúŋkašila waŋmayaŋkáyo (2) Abuelo mírame
Tȟúŋkašila waŋmayaŋkáyo Abuelo mírame
Aŋpétu kiŋ lé Este día
úŋšimalayo Apiádate de mi
makȟáta Por la tierra
omáwani waŋmayaŋkáyo Camino mírame
Compilación por Damián Cedillo
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tȟúŋkašila waŋmayaŋkáyo Abuelo, mírame
Le miyé čha theȟíya náwajiŋyelo, Soy yo, que parado aquí con dificultad
Úŋši máká náwecijin na ya, Yo defiendo a la abuela Tierra
ohówalawan, yuhá waúweló Respeto traigo con mi llegada
Disco Essential Sundance Songs “04 pista 4”
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Wičháȟča wan Había un hombre
thewaȟílak’uŋ que amé muy fuertemente
waŋwegláke kta huŋšé sin duda, lo volveré a ver
Wačhí aún welo waŋyaŋki yelo(2) Vienen y danzan
Wačhí aún welo waŋyaŋki yelo Vienen y danzan
Wačhí aún welo waŋyaŋki yelo Vienen y danzan
Šúŋkawakȟáŋ oyáte La nación del caballo
Wačhí aún welo waŋyaŋki yelo Ellos vienen y danzan
Wačhí aún welo waŋyaŋki yelo Vienen y danzan
Čhaŋnúŋpa waŋ yuhá Con la Pipa
Ho wayiŋktelo Voy a elevar la voz
Kȟolá ho wayiŋktelo amigo, voy elevar una voz
Čhaŋnúŋpa waŋ yuhá Con la Pipa
Ho wayiŋktelo Voy a elevar la voz
Kȟolá ho wayiŋktelo amigo, voy a elevar una voz
Wíŋyaŋ kiŋ háŋ itokamu kta hwo ¿Una mujer que hare con ella?
Šúŋkawakȟáŋ léčheya wačhíŋye Denme un caballo ahora
Compilación por Damián Cedillo
tȟúŋkašila Abuelo
hoye wayiŋkte Un rezo voy a elevar
nawaȟ’úŋyelo Escúchame
makȟá sitomŋiyaŋ Al universo
hoye wayiŋkte Un rezo voy a elevar
nawaȟ’úŋyelo ¡Escúchame!
mitákuye ob Con mi familia
waŋiktelo He de vivir
Epelo Yo digo esto
Čhaŋnúŋpa waŋ yuhá, čhéya wau welo Con una Pipa, llorando llego
Wakȟáŋtȟáŋka úŋšimala yelo he Gran Misterio apiádate de mí
Čhaŋnúŋpa waŋ yuhá, Con una Pipa,
Čhéya wačhí wau welo llorando y danzando llego
Disco Wakan hóye yapi Vol.2 Song 6 Canupa olowan
Disco Tatanka Oyate “3prayer 10”
tȟúŋkašila waŋmayaŋkáyo he Abuelo, mírame
lé miyé čha náwajiŋyelo he Soy yo, parado aquí
waŋmayaŋkáyo lé miyé čha Mírame, soy yo
náwajiŋyelo he parado aquí
Disco Essential Sundance Songs “07 pista 7”
Čhaŋkú lúta omáwani yelo Camino este sendero rojo
Tȟúŋkašila philámayayelo Abuelo estoy agradecido
Čhaŋnúŋpa kiŋ lé yúha Esta pipa que tienes
čhéwakiyelo Reza con ella
tȟúŋkašila, tȟúŋkašila philámayayelo Abuelo, abuelo estoy agradecido.
Waŋí wachíyélo, até he até. (2) Queremos vivir, padre escúchame padre
Waŋí wačhíyelo, até, ówakiya yo, Queremos vivir, padre ayúdame
Makakijelo, he Estoy sufriendo
OŋčíyA čhéchiyelo, namacik´unwa. Con dolor lloro, cumple lo que queremos
Ate he Ate. Padre escúchame padre
Waŋí wačhíyelo, até, ówakiya yo, Queremos vivir, padre ayúdame
Makakijelo, he Estoy sufriendo
Compilación por Damián Cedillo
Wa étuŋwaŋyo čhéwakiyelo he Miramos hacia halla y rezamos
Wa étuŋwaŋyo čhéwakiyelo he Miramos hacia halla y rezamos
wiyóȟpeyata, wazíyata, Donde se pone el sol, Norte,
wiyóhiŋyaŋpata he ya he ya donde se eleva el sol,
itókaǧata, wakȟáŋta, Makȟáta Sur, Arriba (Misterio), abajo(Tierra)
Wa étuŋwaŋyo čhéwakiyelo he Miramos hacia halla y rezamos
nawaȟ’úŋyelo Escúchanos
Wakȟáŋtȟáŋka úŋšimala yelo he Gran Misterio apiádate de mí
Makakijelo wáŋi wachíyélo he Estoy sufriendo, quiero vivir
Čhaŋnúŋpa kiŋ lé yúha Con esta pipa
hoye wayelo he envío una voz
Disco Essential Sundance Songs “05 pista 5”
Pahlokapi olowan/Cantos de Ofrenda
Wakȟáŋtȟáŋka Gran Espíritu
úŋšimala yo Ten piedad de mí
waŋi kta čha He de vivir por eso
Léčhamuwelo estoy haciendo esto
Disco Essential Sundance Songs “08 pista 8”
Wakȟáŋtȟáŋka Gran Misterio
Úŋšimala yelo Ten piedad de mí
waŋi wačhíŋŋa Quiero vivir y
Léčhamuwelo Por eso estoy haciendo esto.
omakiyayo Ayúdame
Makakijelo Estoy sufriendo.
Compilación por Damián Cedillo
Wopila Olowan/Cantos de Agradecimiento
Wakȟáŋtȟáŋka tȟúŋkašila (2) Gran Misterio, abuelo
philámayayelo Gracias
Čhaŋnúŋpa wakháŋ čha Una pipa sagrada
Mayakuwelo Me has entregado
philámayayelo he Gracias
wičhó zaŋŋi Salud
Wa Mayakuwelo nos has dado
philámayaye, philámayayelo he Gracias, Gracias
tȟúŋkašila Abuelo
philámayaye, philámayaye, philámayayelo gracias, gracias, gracias
čhaŋnúŋpa waŋ mayaku čha philámayayelo he Una Pipa me has dado, gracias
Disco Essential Sundance Songs “11 pista 11”