III UNIDAD
LENGUA NATIVA: QUECHUA I
SEQ’EKUNA / LOS SUFIJOS
SUFIJOS SUSTANTIVALES
SUFIJO OTAQ “PI” SEQ’E
Indica el lugar, el medio que se Se utiliza para expresar el Se utiliza cuando responde a
utiliza para trasladase medio de trasporte en que las interrogantes:
se utiliza Pi + pi = en quien
Su traducción es:
Ima + pi = en qué
La traducción es:
Dentro, sobre, encima de o Mayqen + pi = en cual
durante (tiempo) En, a, por May + pi = en donde
Ukhu + pi = dentro Ima + pi apamusaq = en que voy
Wasi + pi = en la casa
a traer.
Maki pata + pi = sobre la mano May + pi tarisaq = en donde
Chaki + pi = a pie
Moqo pata + pi = encima de la rodilla voy a encontrar.
K’ijlluy + pi = en mi calle Mayqen + pi qelqana kashan = en
Punchay + pi = en el día quien está el lapicero.
ITALIAPI AYLLUY
Milan llaqtapi paqarirani, Italia mama suyupi, 1824 watapi, tarpuy killapi, 19 p’unchaypi.
Taytaypa sutinqa Enrique, mamaypataq Rebeca, paykunawan kuska, tawa
wawqichaykunawanpas huk munay wasipi tiyarqayku. Sapa kuti urpikunap
rapapapasqanta qhawayta munaspa, t’ika pampakunapi kusisqa puriq kani. ¡Paykunarayku
Pachamamanchiktaqa anchata munakuni!
Wichaypi willakuyta ñawinchay, chaymanta orqoy pi seq’ewan rimaykunata, hinaspataq
qelqay.
……………………………. …………………………….
……………………………. …………………………….
……………………………. …………………………….
Qelqay hunt’arimaykunata, sapanka rimaykuna orqosqaykiwan
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
Ukhupi – patapi – wasipi- pipi - imapi – mayqen hanpinawasipi – maypi - chakipi
……………… ………………. Mamayki onqoqta hanpishan?.
Noqanchis …… ………………… K’irita maqchisun?.
Hanpikamayoq …….………….. kiruta orqoshan.
Manuelcha ……………………. Yachaywasitan rin.
Wasiqata ………………. Joseicha samashan.
Onqoq warmi ……………….. wachachiqta suyashan.
……………….. allin yachay kashan?.
……………………………………………. Hanpikamaq mario llankan?.
SUFIJO OTAQ “CHA” SEQ’E
SUFIJO DIMINUTIVO “CHA” Su connotación puede ser diminutivo, apreciativo o despreciativo,
dependiente del locutor.
Qhawarichiykuna
Wasicha = casita Hanp’aracha = mesita Erquecha = niñito
Punkucha = puertita Alqocha = perrito Ususicha = hijita
Carluscha = Carlitos Wallpacha = gallinita Churicha = hijito
Hunt’arimaykuna
Qhawarichiykuna
Juancha Pedruchawan kirunkuta maqchikunku.
- Juancito y pedro lavan sus dientes.
Wayqeypa umachan sichita nanan.
- La cabecita de mi hermano le duele mucho.
-
Mamaypa wijsachan nishuta q’ewishan.
- Su barriguita de mi mamá le retuerce.
-
Taytaypa waqtachan p’akirukun.
- Su costillita de mi papá se ha roto.
Qelqay hunt’arimaykunata, sapanka rimaykuna orqosqaykiwan
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
SISICHAMANTA
Huk kutis huk sisicha hatun mayuchata chinpayta munasqa. Chaysi chakata mana tariyta
atispa huk sach’a rap’ipi chinpayta qallarisqa. Ña rap’i puririqtinsi, huk kurucha
rikuruspa nisqa:
- manan sach’a rap’illapiqa kay hatun mayu chinpaytaqa atiwaqchu. aswanqa
haku arañachaq wasinta, paymi yanapawasunchis, nispa.
Chaysi arañachaq wasichanta risqaku. Payqa llikatas awashaasqa.
- arañacha hatun mayuta chinpayta mana atinikuchu, ¿manachu yanapariwankikuman? -
nispa kuruchaqa nisqa.
Kusa, kusa, haku, arí, chayqa qankunawan kuska llamkarusun – nisqa arañachaqa.
Chaysi, kimsantinkumanta, mayu patapi qorakunata arwispa, arañachaq llikanmanta
chaka ruwayta qallarisqaku.
Chay chakata tukuruspataqsi, sisichaqa hatun mayuta chinpasqa.
Wichaypi willakuyta ñawinchay, chaymanta orqoy CHA seq’ewan rimaykunata,
hinaspataq qelqay.
……………………………. …………………………….
……………………………. …………………………….
……………………………. …………………………….
Qelqay hunt’arimaykunata, sapanka rimaykuna orqosqaykiwan.
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
……………………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………...……
SUFIJO OTAQ “PUNI” SEQ’E
Enfatiza la afirmación, negación o interrogación y equivale a la
palabra: “MISMO”
Noqapuni ruwasaq : yo mismo voy a hacer.
Mamaypuni rantichun: mi mamá misma que compre.
Paykunapuni tukuchunku : ellos mismos que terminen.
Hunt’arimaykuna
Qhawarichikuykuana
A. qharipuni wasitaqa ruwanan.
El varón mismo tiene que hacer la casa.
B. Ch’uspipunin onqoytaqa apamun.
El mosco mismo trae la enfermedad.
C. Qhellipunin onqoytaqa paqarichin.
La suciedad mima produce la enfermedad.
D. Qellakayninpunin qhepachiqa yachayninta.
Su flojera misma le hará rechazar sus estudios.
E. Wachachiqninpunin hanpitaqa qonan.
Su obstetra misma tiene que dar su medicina.
T’ijray qheswa simiman kay hut’arimaykuanata
Carlos mismo que cure al enfermo.
- ………………………………………………………………………………………………………………
Tu hermano mismo que escriba en el cuaderno.
- ………………………………………………………………………………………………………………
El doctor mismo que le pregunte de su dolor.
- …………………………………………………………………………………………………………….
El mismo que lea lo que escribió.
- …………………………………………………………………………………………………………..
El mismo que compre el medicamento
- …………………………………………………………………………………………………………..
Cambia las oraciones al plural, utilizando los pronombres apropiados después de haber
traducido.
- ………………………………………………………………………………………………………………
- ………………………………………………………………………………………………………………
- ………………………………………………………………………………………………………………
- ………………………………………………………………………………………………………………
- ………………………………………………………………………………………………………………
Completa en los espacios vacíos en las oraciones con las palabras apropiadas del recuadro
P’achachaykita - kunkachaykita - K’irichankuta - Makichaykita – simichaykita - wasachaykita
Lloq’e ………………………………. wichayman oqariy.
Sumaqllata wasipi …………………………….. hanpichunku.
María ……………………………….. hatunta kichay.
Paqarin …………………………………hampikamayoq hanpisunki.
José, ………………………………….. pistukuy uhutaq hap’isunkiman.
………………………………………. ch’ustikuy allinta qhawanaypaq
SUFIJO: “KAMA” Sufijo limitativo: hasta, destino, lugar, tiempo. Denota el
Caso Limitativo límite espacial, temporal o circunstancial. Limita el final de
una acción: hasta, hasta que, tiempo, destino
LLAQTAKAMA
(Hasta el pueblo)
LLAQTA + KAMA
Qhawarichiykuna:
Antonio llaqtankama pusapun = Antonio se lo llevo hasta su pueblo
Punkuykama llank’anki = Hasta mi puerta vas a trabajar
Hunt’arimaykunata llank’ay
1. ………………………………………………………………
2. ……………………………………………………………..
3. …………………………………………………………….
4. …………………………………………………………….
5. …………………………………………………………….
SUFIJO: “KUNA” Denota límite de tiempo o circunstancia que acontece
Caso Pluralizador una acción final. Pluralizador
URPI + KUNA URPIKUNA
(Palomas)
Qhawarichiykuna:
Urpikuna triguta mikhunku = Las palomas comen trigo.
wakakuna kachita mikhunku = Los ganados comen el sal.
Huk’uchakuna sarata mikhun = Los ratones comen maíz
Hunt’arimaykunata llank’ay
1. WASWAKUNA………………………………………………………………………………………………….
2. K’ALLAKUNA ……………………………………………………………………………………………………
3. K’ANKAKUNA ……………………………………………………………………………………………………
4. ……………………………………………………………………………………………….…………………………..
5. ……………………………………………………………………………………………………………………………
6. ……………………………………………………………………………………………………………………….
SUFIJO: “RI” Se añade al final de las palabras que toman la
Conjunción copulativa forma INTERROGATIVA “ y”.
Qan Qan + RI
QANRI
(¿Y TÚ?)
Qhawarichiykuna:
QanRI Maymanta kanki? = ¿Y tú de dónde eres?
PayRI maymanta hamun? = ¿Y el de dónde viene?
PedroRI maypin llank’an ? = ¿Pedro dónde trabaja?
1. Qanri piwantaq tiyanki?………………………………………………………………
2. Qanri imatataq mikhumuranki?……………………………………………………………..
3. ……………………………………………………………… …………………………………………………………….
4. ………………………………………………………………..…………………………………………………………….
5. ……………………………………………………………………………………………………………………………….
6. ………………………………………………………………………….………………………………………………….
SIMICHAQKUNA: LOS VERBOS
El verbo es el núcleo fundamental del sintagma verbal de la oración y que completa la idea.
Indica la acción realizada por el núcleo del sintagma nominal. El verbo se transforma por la
posposición de morfemas flexivos, en diferentes modos, tiempos, número, persona y
aspectos, la conjugación se realiza con los cinco modelos lexicales como son:
Ay: aysay /jalar phalay/ volar llank’ay/ trabajar apay/ llevar munay/ querer
Ey: saqey/ dejar seq’ey/ marcar ayqey/ retirarse
Iy: k’uskiy/ investigar puriy/caminar k’amiy/reñir llinphiy/pintar hanpiy/ curar
Oy: onqoy/ enfermar qoy/dar mosqoy/ soñar orqoy/ sacar
Uy: wayk´uy/ cocinar mikhuy/ comer tusuy/ kasuy, tapuy, luluy, watuy.
QHAWARICHIYKUNA = EJEMPLOS
Kay simichaqkunaq sutinkunata qhelqay.
Mosoq simikuna:
Puñuy: dormir Wayk´uy: cocinar Qelqay: escribir
Hatariy: levantarse Puriy: caminar Llinphiy: pintar
Ukyay: tomar Phaway: correr llank´ay: trabajar
Mikhuy: comer Qhaway: mirar Chutay: jalar
Mast´ay: tender Nawinchay: leer Pukllay: jugar
Maq´alliy: abrazar Umalliy: encabezar Ch´usay: viajar
Rantiy: comprar Yuyachay: pensar Q´epiy: cargar
Ranay: vender Wit´uy: cortar Naqch´ay: peinar
Qhatuy: vender Pichay: barrer Maqllikuy: asearse
Wichay: subir P´istukuy: abrigarse Munay: querer, amar
Hich´ay: hechar Armakuy: bañarse Challway: pescar
Qatakuy: taparse, Hanpiy: curar Ñak´ay: degollar
cubrirse Sipiy: matar T´aqsay: lavar
SIMICHAQPA T’IKRAPAYAKUYNIN : CONJUGACIÓN DEL VERBO
SIMICHAQ PACHANKUNA/ EL TIEMPO DEL VERBO
ÑAUPAQ PACHA KUNAN PACHA HAMUQ PACHA
TIEMPO PASADO O TIEMPO PRESENTE TIEMPO FUTURO
PRETERITO
1. KUNAN PACHA : TIEMPO PRESENTE
KUNAN PACHAPI: PRESENTE SIMPLE
RV+DV (…NI, …NKI, …N, …NCHIS, …YKU, …NKICHIS, …NKU)
PUÑUY = DORMIR
RUNAQ RAIZ MORFEMA EXPRESIÓN TRADUCCIÓN
SUTIN VERBAL DECLINATIVO REAL
RANTINKUNA
Noqa puñu ni Noqa puñuni Yo duermo
Qan puñu nki Qan puñunki Tú duermes
Pay puñu n Pay puñun Él duerme
Noqanchis ( I ) puñu nchis Noqanchis Nosotros dormimos
puñunchis
Noqayku ( E) puñu yku Noqayku puñuyku Nosotros dormimos
Qankuna puñu nkichis Qankuna Ustedes duermen
puñunkichis
Paykuna puñu nku Paykuna puñunku Ellos duermen
RUNAQ SUTIN Ruwachiq T’ikrasqa
RUNAQ
RANTINKUNA
SUTIN ……………………
Ruwachiq T’ikrasqa
RANTINKUNA ……………………
2. ÑAWPAQ PACHAPI : TIEMPO PASADO O PRETERITO
RV+RA/RQA+DV (…NI, …NKI, …N, …NCHIS, …YKU, …NKICHIS, …NKU)
LLANK’AY: TRABAJAR
RUNAQ RAIZ SUFIJO MORFEMA EXPRESIÓN SIGNIFICADO
SUTIN VERBAL DECLINATIVO REAL
RANTINKUNA
Noqa llank’a ra/rqa ni Noqa llank’arani Yo trabajaba
Qan llank’a ra/rqa nki Qan llank’aranki Tú trabajabas
Pay llank’a ra/rqa n Pay llank’aran Él trabajaba
Noqanchis ( I ) llank’a ra/rqa nchis Noqanchis Nosotros
llank’aranchis trabajábamos
Noqayku ( E) llank’a ra/rqa yku Noqayku Nosotros
llank’arayku trabajábamos
Qankuna llank’a ra/rqa nkichis Qankuna Ustedes
llank’arankichis trabajaban
Paykuna llank’a ra/rqa nku Paykuna Ellos trabajaban
llank’aranku
RUNAQ SUTIN Ruwachiq T’ikrasqa
RANTINKUNA ……………………
RUNAQ SUTIN Ruwachiq T’ikrasqa
RANTINKUNA ……………………
3. HAMUQ PACHAPI : TIEMPO FUTURO
RV+DV(…SAQ, …NKI, …NQA, …SUNCHIS, …SAQKU, …NKICHIS,
…NQAKU)
PUÑUY = DORMIR
RUNAQ RAIZ MORFEMA EXPRESIÓN SIGNIFICADO
SUTIN VERBAL DECLINATIVO REAL
RANTINKUNA
Noqa puñu saq Noqa puñusaq Yo dormiré
Qan puñu nki Qan puñunki Tú dormirás
Pay puñu nqa Pay puñunqa Él dormirá
Noqanchis ( i ) puñu sunchis Noqanchis Nosotros
puñusunchis dormiremos
Noqayku ( e) puñu saqku Noqayku puñusaqku Nosotros
dormiremos
Qankuna puñu nkichis Qankuna Ustedes dormirán
puñunkichis
Paykuna puñu nqaku Paykuna puñunqaku Ellos dormirán
KUNANQA, QANÑATAQ KAY SIMICHAQTA HAMUQ PACHAPI T’IKRAPAYAY
RUNAQ SUTIN Ruwachiq T’ikrasqa
RANTINKUNA ……………………
RUNAQ SUTIN Ruwachiq T’ikrasqa
RANTINKUNA ……………………
HUNT´A RIMAYKUNA
Kay qhawaykunawan kinsa hunt´arimaykunata qelqay (sujeto – objeto – verbo)
……………………………………….……………………
……………………………………….……………………
……………………………………….……………………
……………………………………….……………………
……………………………………….……………………
……………………………………….……………………
……………………………………….………………
……………………………………….………………
……………………………………….…………………
Lee atentamente este relato y subraya los verbos
Timoteochapa willakusqanta ñawinchasunchis
Kaykunata k’uychichay p'unchawpi ruwani.
1. Tutallamanta hatarispa, uyayta
uphakuni, kiruyta, chakiyta
mayllikuni, Chukchayta
ñaqch'akuni
2. Chaymantataq lawata upini mot'eyuqta,
ñukñu q´onpuyuqta ima.
3. Pikuyta rikrarikuspa taytaypa
llank'asqanman rini
4. Ayllu masinkunawan kuska, taytayqa
ñanta allichashan. Paykunata ñoqapas
yanapani
5. Chaymantataq wasiyman kaq
kutipuni. Mamaytapas wasipi
rurayninkunapi yanapani
Extraído: del libro “El quechua al alcance de los profesores bilingües”.
1. Kay willakuymanta orqoy simichaqta, sutita, suti chaninchaqta, suti rantinta
ima.
SIMICHAQKUNA SUTIKUNA SUTICHANINCHAQ SUTIQ
RANTIN
TUPASPA RIMANAKUY
Suyani: ¿Maymantan hamushanki, turachay?
Llalliq: Acos llaqtamantan hamushani.¿Qanri?
Suyani: Wasiymanta.
Llalliq: ¿Imatan apashanki?
Suyani: Llank’anaykunata, yachachiqman apashani.
Llalliq: Noqapas paymanmi rishani.
Suyani: ¿Tukumurankichu?
Llalliq: Ari, ichaqa sasan kasqa.
Suyani: Noqapas sasawan ruwani.
Llalliq: ¿Imatacha Niwasunchis?
Suyani: Kusikuywan chaskiwasun.
Llalliq: Riki panachay.
Suyani: Usqhaylla risun.
Llalliq: Hakuya!
Rimanakuyta ñawinchaspa, ruwachiqkunata reqsiy, chaymanta
qanñataq huq rimanakuyta qelqay.
“HUNT’AY”
RUNA SUTIQ
RANTINKUNA mikhuy amachay qhatuy
Noqa amacharani
mikhunki qhatunki
Pay amacharan
mikhunchis qhatusunchis
Noqayku ramachaayku
mikhunkichis qhatunkichis
Paykuna amacharanku
ISKAY ÑEQE YACHAY PUKLLAY
KAY HUNT’A RMAYKUNATA HUNT’APAY
rin hamunchis phawanku pukllan tuytuyku
yachan ñawinchan tusuni qelqanki llank’ankichis
1) Paykuna mayukama ............................
2) Pay Acosman ..........................
3) Noqanchis Limamanta ..................................
4) Qankuna Kuskachana wasipi ................................
5) Qan Munayta ...............................
6) Noqaqa allinta ..........................
7) Yana michi alqowan ..........................
8) Noqayku mamaqochapi ......................................
9) Pablo k’illichakapaq ....................................
10) Saracha allinta ..............................
SEQ’EKUNA
El sufijo “MANTA” indica procedencia (de, del, desde, después, a
MANTA causa de, por)
Qhawarichiykuna
Yunkamanta
Perú suyumanta
Qosqo llaqtamanta
Waynamanta
Alqomanta
Wallpamanta
El sufijo “RAQ” Enfatiza una acción priorizada. También significa
RAQ
todavía. Es una marca de C.D. Actúa también como interrogación.
Qhawarichiykuna
Juancharaq haykuchun
Noqaraqmi takisaq
Manaraqmi hamunchu
Puñuyraq
Qhawayraq
El sufijo “TA” se usa como partícula declinante del acusativo con
TA los sustantivos, con la función de artículo el, la. También significa
Ta = hacia.
Llaqtata risaq
Punuta rini
Llank’anayta risaq
Mamayta yanapamuy
Lea atentamente y subraya los sufijos MANTA, TA y RAQ
HOQ ANKAMANTA ATOQMANTA
Hoq anka kasqa chaysi hananta phawamusqa, Hoq atoqchas mamanmanta chinkarukusqa,
chaymanta pacha hanamanta hoq chiwchita chayñataq waqaspa purisqa, hinamansi hoq
rikuramusqa, chaysi phawayamuspa chiwchita erqecha hamusqa, chaysi nin:
hap’irun. - Atoqcha, imamantataq waqashankiri?
Hinas ankaqa chiwchita aparapusqa, orqoman Hinaspansi atoqchaqa kutichin:
chayachispa mijuranpusqa, phuruntaraqsi - Mamaymanta, chinkarachipuni,
t’akariyun. chaymi maskashani…
Dueñunsi chiwchita maskayun, manañas - Erqecha nillantaq:
tarinñachu. - Ama waqaychu, haqhay chinpapin
mamaykiqa kashan.
Hinaspa atoqchaqa p’itaylla
chinpaman rin.
Qhawarichiykuna
1. Pimanta phawayusqa chiwchicha? 1. Pimanta atoqcha chinkarukusqa?
…………………………………………………………… …………….………………………………………..
2. Imatan dueñu maskasqa? 2. Imamanta atoqcha waqasqa?
……………………………………………………………. …………….…………………………………………
3. Mayta anka chiwchita aparapusqa? 3. Pin yanapan atoqta?
…………………………………………………………… ………………………………………………………..
Traduce al quechua
1. El zorro todavía que duerma ……………………………………………………………………………………..
2. ¿De dónde eres? …………………………………………………………………………………….
3. Yo ingresaré primero ……………………………………………………………………………………..
4. Cuéntame del zorrito ……………………………………………………………………………………..
5. Ayúdale a tu mamá ………………………………………………………………………………………
6. Él cantará todavía ……………………………………………………………………………………..
7. Juanita que cocine todavía ……………………………………………………………………………………..
8. Iré a Ayacucho ……………………………………………………………………………………..
9. Vengo de Arequipa ……………………………………………………………………………………..
10. Hablaremos de Juan ………………………………………………………………………………………