100% encontró este documento útil (2 votos)
600 vistas881 páginas

Liber Iudiciorum PDF

Cargado por

Kubala9
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
100% encontró este documento útil (2 votos)
600 vistas881 páginas

Liber Iudiciorum PDF

Cargado por

Kubala9
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

LIBER

IUDICIORUM
LIBER

IUDICIORUM

Boletín Oficial del Estado


Leyes Históricas de España
EL LIBRO DE LOS JUICIOS
(Liber Iudiciorum)
EL LIBRO DE LOS JUICIOS
(Liber Iudiciorum)

Estudio Preliminar
RAFAEL RAMIS BARCELÓ

Traducción y notas
PEDRO RAMIS SERRA Y RAFAEL RAMIS BARCELÓ

AGENCIA ESTATAL BOLETÍN OFICIAL DEL ESTADO


MADRID, 2015
Primera edición: abril de 2015

Imagen de cubierta: Crónica Albeldense o Codex Vigilanus (año 881), Chindasvinto, Recesvinto y
Egica (fragmento). Ejemplares en las bibliotecas del Monasterio de El Esco-
rial y de la Real Academia de la Historia.
Moneda del lomo: Tremis de oro de Ervigio emitido en Bracara Augusta (Braga), entre 680 y 687.

Colección Leyes Históricas de España.

©   Estudio preliminar de Rafael Ramis Barceló. Traducción y notas de Pedro Ramis Serra
y Rafael Ramis Barceló
©   Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado, para esta edición

Texto latino: Liber iudiciorum sive Lex Visigothorum. Edita ab Reccessvindo rege c. a. 654.
Renovata ab Ervigio rege c. a. 681. Accedunt leges novellae et extravagantes, de la colección
Monumenta Germaniae Historica. Edición de Karl Zeumer, Hannover. 1902.

http://publicacionesoficiales.boe.es

ISBN: 978-84-340-2189-1
NIPO: 007-15-045-X
Depósito Legal: M-9293-2015

Imprenta Nacional de la Agencia Estatal Boletín Oficial del Estado


Avda. de Manoteras, 54, 28050 Madrid
ÍNDICE GENERAL

ESTUDIO PRELIMINAR  ................................................................................ 11


El Liber y la legislación visigoda  ......................................................................... 13
El Liber en su contexto  ....................................................................................... 23
Epílogo: La herencia y la proyección del Liber  .................................................... 27

NOTAS SOBRE LA EDICIÓN Y LA TRADUCCIÓN  ....................................... 31


Notas a la edición  ............................................................................................... 32
Notas a la traducción  .......................................................................................... 32
Nota del editor  ................................................................................................... 33

LIBER IUDICIORUM  ...................................................................................... 35

Libro primero. De los instrumentos legales  .......................................................... 41


I. Título.  Del legislador  ................................................................................ 41
II. Título.  De la ley  ....................................................................................... 45

Libro segundo. De los asuntos judiciales  .............................................................. 51


I. Título.  De los jueces y de quienes son juzgados  ........................................... 51
II. Título.  Del comienzo de los pleitos  ............................................................. 125
III. Título.  De los mandantes y de los mandatarios  ........................................... 141
IIII. Título. De los testigos y de los testimonios  ................................................... 153
V. Título. Qué escrituras se han de tener por válidas (valituris) y cuáles han de ser
desestimadas (infirmandis), y de la consignación (conscribendis) de la
voluntad de los difuntos  ....................................................... 175

Libro tercero. Del orden conyugal  ........................................................................ 207


I. Título. De las disposiciones de las bodas (nupciarum)  ............................ 207
II. Título. De los casamientos ilícitos  .................................................... 229
III. Título. Del rapto (raptu) de vírgenes o de viudas  ................................... 243
IIII. Título. De los adulterios (adulteriis) [y de los adúlteros add. B]  ................ 257
V. Título. De los incestuosos, de los apóstatas y de los sodomitas [de los adulterios
incestuosos según B en lugar de los incestuosos – sodomitas]  .......... 281
VI. Título. Del divorcio de los matrimonios y de la ruptura de los esponsales  ...... 297

Libro cuarto. Del linaje natural  ........................................................................... 307


I. Título. De los grados  ................................................................................. 307
8 EL LIBRO DE LOS JUICIOS

II. Título: De las sucesiones  ............................................................... 311


III. Título. De los pupilos y de sus tutores  ................................................ 343
IIII. Título. De los infantes expósitos  ...................................................... 351
V. Título. De los bienes naturales  ........................................................ 353

Libro quinto. De las transacciones  ....................................................................... 381


I. Título. De los bienes eclesiásticos  ..................................................... 381
II. Título. De las donaciones en general  ................................................. 385
III. Título. De las donaciones de los patronos  ............................................ 397
IIII. Título. De las permutas y las ventas  .................................................. 399
V. Título. De los encargos y de los préstamos  ........................................... 419
VI. Título. De las pignoraciones y de las deudas  ........................................ 427
VII. Título. De las libertades y de los libertos  ............................................. 433

Libro sexto. De los crímenes (isceleribus) y de los tormentos  .............................. 457


I. Título. De la acusación de los crímenes (criminum) [de los criminales según B
en lugar de los crímenes]  ..................................................... 457
II. Título. De los hechiceros y de aquellos que los consultan y de los envenenadores  . 479
III. Título. De los que provocan el parto humano  ........................................ 485
IIII. Título. De las heridas y de los abatimientos [de los ultrajes, de las heridas y de los
abatimientos de los hombres según B en lugar de las heridas y de los
abatimientos]  ............................................................................. 489
V. Título. Del deceso y la muerte de las personas  ....................................... 503

Libro séptimo. De los hurtos y de los engaños  ...................................................... 537


I. Título: De los delatores de hurtos  ...................................................... 537
II. Título. De los hurtos y de los engaños [objetos robados según B en lugar de hurtos]  .. 541
III. Título.  De los usurpadores y los ladrones de siervos (plagiatoribus mancipiorum). 559
IIII. Título. De la custodia y de la sentencia de los condenados  ........................ 565
V. Título. De los falsificadores (falsariis) de documentos públicos   ................. 569
VI. Título. De los falsificadores de metales  ............................................... 583

Libro octavo. De las violencias y los daños inferidos  ............................................. 589


I. Título. De las invasiones y de los saqueos (direptionibus)  ....................... 589
II. Título. De los incendios y de los incendiarios  ....................................... 601
III. Título. De los daños en los árboles, en los huertos (ortorum) y en cualesquiera
frutos de la tierra  ............................................................... 605
ÍNDICE GENERAL 9

IIII. Título. De los daños en animales y en bienes diversos  ............................. 623


V. Título. Del pastoreo de los cerdos y de la denuncia de los animales errantes  ... 655
VI. Título. De las abejas y de sus daños  .................................................. 663

Libro noveno. De los fugitivos y de los desertores (refugientibus)  ....................... 667


I. Título. De los fugitivos, de sus ocultadores y de los que les facilitaren la fuga
(preventibus)  ................................................................... 667
II. Título. De aquellos que no van a la guerra o bien que desertan (de bello refuciunt)  .. 695
III. Título. De aquellos que se refugian en una iglesia  ................................. 723

Libro décimo. De las particiones, de los períodos de los años y de los plazos (limitibus)  .... 729
I. Título. De las particiones y de las tierras asignadas bajo contrato (ad placitum). 729
II. Título. De la objeción (intentione) de los periodos (temporis) de cincuenta y
treinta años  ...................................................................... 747
III. Título. De los hitos y de los mojones  .................................................. 757

Libro undécimo. De los enfermos, de los muertos y de los mercaderes transmarinos  .... 765
I. Título. De los médicos y de los enfermos (egrotis)  ........................................ 765
II. Título. De la violación de los sepulcros  ............................................... 771
III. Título. De los mercaderes transmarinos  .............................................. 773

Libro duodécimo. De la prohibición de los abusos (removendis pressuris) y de la


extinción de todas las sectas de los herejes  ............................................................ 777
I. Título. De la moderación en el juicio (temperando iudicio) y de la prohibición
de los abusos (removenda pressura)  ........................................ 777
II. Título. De la extirpación de todos los errores (erroribus amputatis) de todos los
herejes y de los judíos  .......................................................... 785
III. Título. De las leyes recientes (novellis) sobre los judíos, con lo que se confirman
las viejas y se añaden unas nuevas  .......................................... 819
estu d io pr e l im in a r

H a y pocos casos en los q u e u n c o n ju n to de leyes p u e d a ser u n a fu e n te ta n ric a e in flu ­


y e n te h is tó ric a m e n te com o la L e x visigotorum , m á s c o n o cid a p o r L ib er iu d icio ru m . D e a h í
la g ra n c a n tid a d de e stu d io s d e stin a d o s a co nocer m e jo r el alc a n c e de la n o rm a tiv a q u e se
recoge en los doce lib ro s q u e lo c o m p o n e n . E l L ib er iu d ic io ru m —el L ib er p o r a n to n o m a s ia
p a r a los h is to ria d o re s del d erech o y de las in s titu c io n e s —c o n s titu y e u n e n o rm e fresco, u n
m o saico p recio so de la sim b io sis social y leg al e n tre el p u e b lo visigodo y el h isp a n o rro m a n o .
L as te n d e n c ia s de estu d io de la época v isig ó tica, m u y c e n tra d a s sobre las C rónicas que
h a n llegado h a s ta n u e stro s d ía s1, h a n to m a d o u n nuevo ru m b o con la e n tra d a de nuevas
o rien tacio n es: la h is to ria eco n ó m ica, la d em o g ra fía , los estu d io s de g é n e ro ... h a n a b ie rto
nuevos cam p o s de tra b a jo q u e ilu m in a n no sólo a las élites, sino ta m b ié n a las d iferen tes so­
ciedades de la H is p a n ia del m o m e n to . A u tores com o Chris W ick h am h a n in te n ta d o reescrib ir
la a lta E d a d M edia, c u e stio n a n d o la tra d ic io n a l tesis de la oposición e n tre el m u n d o ro m an o
y el b á rb a ro . W ic k h a m , fre n te a la id ea tra d ic io n a l de d ecad en cia del Im p e rio ro m a n o , consi­
d e ra q u e éste sobrevivió a tra v é s de u n a fusión con los considerados pueblos b á rb a ro s 2.
T a l p u n to de v is ta , b ie n m ira d o , n o e s tá t a n lejos de m u c h o s de los e stu d io s so b re la
H is p a n ia v is ig ó tic a de los ú ltim o s c in c u e n ta a ñ o s3: la fu sió n social, p o lític a , c u ltu ra l y re li­
g io sa fue u n p ro ceso la rg o y co sto so , q u e a c a b ó a m a lg a m a n d o rasg o s de la c u ltu ra h isp a n o -
r r o m a n a con m u c h o s o tro s, p ro c e d e n te s del m u n d o g erm án ico . D e la p ro h ib ic ió n de los
m a trim o n io s e n tre godos y ro m a n o s , se p a só a su p e rm isió n . D e u n a leg islació n s e p a ra d a
p a r a godos y p a r a ro m a n o s , se alc a n z ó u n c o n ju n to de leyes u n ita rio . D e la d istin c ió n e n tre
a rría n o s y ca tó lic o s, se llegó a la u n ific ació n relig io sa. E l L ib er iu d ic io ru m es, ta l vez, el
te s tim o n io m á s p riv ile g ia d o de e ste esfu erzo de sín tesis a p a re n te m e n te in d o lo ra .
E l L ib er h a sido u n a o b ra m u y a p re c ia d a p o r los h is to ria d o re s del d erech o , p u e s to q u e
en él h a n v is to el p rim e r c u e rp o le g isla tiv o p ro p ia m e n te h isp á n ic o . Y en b u e n a m a n e ra , ello
es así: la sín te sis e n tre el d erech o ro m a n o v u lg a r y el lla m a d o « e le m e n to g e rm á n ic o » d iero n
en H is p a n ia u n f r u to p a r tic u la r m e n te m a d u ro y b ie n a rtic u la d o , q u e a p e n a s tu v o p a r a n ­
g ón e n tre los d e m á s p u e b lo s g e rm á n ic o s4. Y a con el B re v ia rio de A larico o L e x R o m a n a vi-

1 Véase KING, P E T E R D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, Madrid, 1981, cap. 1, pp. 19-41.
2 Es la tesis de W ICKHAM , CH RIS, The Inheritance o f Rome: A History o f Europe from 400
to 1000, London, 2009.
3 Véase GARCÍA-GALLO, ALFONSO, «Consideración crítica de los estudios sobre legislación
y costum bre visigodas», A nuario de Historia del Derecho Español, 44 (1974), pp. 343-464.
4 Véase H IN O JO SA , EDU A RD O de, «El elemento germánico en el derecho español» en Obras,
II, Madrid, 1955, pp. 407-470 y ALVARADO PLANAS, JA V IER, E l problema del germanismo en el
Derecho español. Siglos V -X I, M adrid, 1997.
12 el libro de los ju icios

sigotorum se h a b ía n p u e s to las b ases del ú ltim o e p íto m e de d erech o ro m a n o v u lg a r q u e, en


u n a s itu a c ió n de tra n s ic ió n , sirv ió com o s u s tra to ju ríd ic o de diversos te rrito rio s del su r de
E u ro p a .
H a y q u e lla m a r la a te n c ió n so b re lo re m o to de la p re se n c ia de los v isigodos en el su r de
F ra n c ia y en la p e n ín s u la Ib é ric a . L a co n v iv en cia con los ro m a n o s, d u r a n te el tra m o final
del Im p e rio , h izo q u e sus c o s tu m b re s y sus rasg o s de id e n tid a d q u e d a se n c a d a vez m ás
m a rc a d o s p o r u n a c u ltu r a ro m a n a d e c a d e n te , a u n q u e con su ficien te fu e rz a p a r a d e ja r h u e ­
lla en su v id a c o m u n ita r ia 5. D e a h í q u e, d u r a n te su co n v iv en cia con los h is p a n o rro m a n o s ,
los v isig o d o s, « alco h o lizad o s de ro m a n is m o 6», fu esen tra n s fo rm a n d o a lg u n a s de sus cos­
tu m b re s y a d a p tá n d o la s a la re a lid a d de la H is p a n ia en la q u e m o ra b a n . Sin e m b a rg o ,
m u c h a s p rá c tic a s de o rig en g e rm á n ic o su b sistie ro n in clu so h a s ta la a lta E d a d M edia y d a n
p ie a h a b la r de u n m u y a p re c ia b le poso g erm á n ic o en el d erech o h isp a n o .
N o h a y d u d a de q u e el co lap so del Im p e rio R o m a n o conllevó u n m a trim o n io forzoso de
éste con d ife re n te s p u e b lo s a lia d o s, f u n d a m e n ta lm e n te de p ro c e d e n c ia g e rm á n ic a 7. L os s u ­
cesivos foedera e n tre R o m a y los p u eb lo s g erm á n ic o s h eg em ó n ico s c o m p o rta ro n u n a cesión
p ro g re siv a de las a trib u c io n e s de g o b iern o d esde el e m p e ra d o r h a c ia los cau d illo s m ás p o d e ­
rosos. E l L ib er iu d icio ru m , so b re to d o en el c o n ju n to de leyes a n tig u a s , d a fiel te s tim o n io de
ello.
H u b o en la P e n ín s u la u n a p e rm a n e n c ia a r ra ig a d a de las c u ria s ro m a n a s 8, q u e fu ero n
p ro te g id a s p o r la Ig le sia y q u e p e rd u ra ro n h a s ta el fin al de la d o m in a c ió n v isig ó tic a . Pese a
q u e el L ib er n o h a c e re fe re n c ia a ellas, im p líc ita m e n te se e n tie n d e q u e la re d a d m in is tra tiv a
r o m a n a , p re s id id a p o r el c u ra d o r —e n c a rg a d o de su p e rv is a r las fin a n z a s locales—c o n tin u a b a
p re s e n te , a sí com o u n d e p u ra d o siste m a de re c a u d a c ió n fiscal, en u n se n tid o p rim o rd ia l­
m e n te te r r ito r ia l. C o m e n ta W ic k h a m q u e

«los v isig o d o s m a n tu v ie ro n los g ra v á m e n e s so bre las tie rra s h a s ta el fin al del


re in o , com o e s tip u la n con p e rió d ic a c la rid a d sus leyes. H a c ia el añ o 700, el de los
v isig o d o s e ra el ú n ic o e s ta d o g e rm á n ic o q u e los c o n se rv a b a a escala n a c io n a l9.»

L a c o rre a de tra n s m is ió n q u e p e rm itió u n e n g arce m en o s v io le n to e n tre a m b o s p u eb lo s


fue la Ig le sia c a tó lic a , c o h a b ita n te del p o d e r del e m p e ra d o r, y —com o reco rd ó H o b b e s 10—
su c e so ra de é ste c u a n d o cayó el Im p e rio . L as cró n icas son te stim o n io del p o d e r q u e co n ce­
d ie ro n las fa m ilia s n o ta b le s h is p a n o rro m a n a s a los eclesiástico s m ás d e sta c a d o s. L o c ie rto
es q u e los o b isp o s, re v e stid o s a ú n de m a y o r auctoritas tr a s la c a íd a del Im p e rio , ejerciero n
u n a a u té n tic a tu te la civil y e s p iritu a l en d is tin ta s p ro v in c ia s11, e sp e c ia lm e n te en las de
H is p a n ia .

5 G IB ER T, RAFAEL, «E l reino visigodo y el particularism o español», en Estudios visigóticos,


I, Rom a-M adrid, 1956, pp. 15-47.
6 O RTEG A Y GASSET, JO SÉ , España invertebrada, M adrid, 1922, p. 133.
7 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta Edad M edia. Europa y el mundo mediterráneo,
400-800, Barcelona, 2009, p. 48.
8 Véase SANCHEZ-ALBORNOZ, CLAUDIO, «R uina y extinción del municipio rom ano en
E spaña e Instituciones que lo reem plazan», Estudios visigodos, Rom a, 1971, pp. 9-147.
9 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta Edad M ed ia ..., p. 166.
10 HO BBES, THOMAS, Leviathan [1651], Indiana, 1994, p. 483, «... the Papacy is no other
th a n th e ghost of th e deceased R om an Em pire, sitting crowned upon th e grave thereof».
11 BRUNDAGE, JAM ES A., The M edieval Origins o f the Legal Profession: Canonists, Civi­
lians and Courts. Chicago, 2008, p. 49. «The church, especially its bishops, were key players in this
process. As R om an civil adm inistration began to fade away, bishop filled m uch of the vacuum th a t
it left. T hey took over a host of functions previously perform ed by civil servants. Thus we find
bishops proving wills and supervising the adm inistration of decedents’ estates, provisioning garri­
estudio prelim in a r 13

N o es de e x tr a ñ a r q u e la sín te sis e n tre los h is p a n o rro m a n o s y los v isigodos fu e ra fin a l­


m e n te b e n d e c id a p o r la Ig le sia , q u e co n siguió u n a situ a c ió n v e n ta jo s a p a r a sus m in istro s y
p a r a la e x te n s ió n de su c u lto . E l L ib e r d a c u e n ta de e s ta fu sió n c u ltu ra l y ju ríd ic a : to d o
a q u e llo q u e c o n cern iese a la Ig le sia te n ía q u e e s ta r re g u la d o p o r ella, m ie n tra s q u e las in s ­
titu c io n e s ju ríd ic a s y p o lític a s con m en o s in c u m b e n c ia eclesial q u e d a b a n b a jo la ég id a de
los v isig o d o s.
L a Ig le sia se g a ra n tiz ó su p ro p ia s u p e rv iv e n c ia y su s u p re m a c ía , a c o sta de ced er a los
c o n q u is ta d o re s las esferas de p o d e r q u e los m a g n a te s v isigodos p o d ía n a lc a n z a r p o r la fu e r­
za. L a h is to rio g ra fía , a tra v é s del e stu d io de los co n cilio s12, h a m o s tra d o cóm o la Ig lesia
te n ía la auctoritas, m ie n tra s q u e los p rim e ro s reyes v isigodos g o z a b a n de la potestas. Pese a
lo s im p lis ta del e sq u e m a , ta l r e p a r to sigue sien d o u n m o d elo c o n c e p tu a lm e n te ú til p a ra
e n te n d e r la sín te sis del L iber, ca tó lic o y b á rb a ro , p ia d o so y g u e rre ro , ro m a n o y g erm án ico .
P a r a c o m p re n d e r m e jo r la re le v a n c ia de la L e x visigothorum , en las p á g in a s sig u ien tes
se e s tu d ia rá n , en tre s a p a r ta d o s , a lg u n a s id eas clave. E n p rim e r lu g ar, se lle v a rá a cab o u n a
p re s e n ta c ió n de la o b ra en el m a rc o de la leg islació n p o lític a y ju r íd ic a v isig o d a. E n s e g u n ­
do lu g a r, se e s tu d ia r á el p a p e l del L ib e r en su c o n te x to c u ltu ra l, en especial a tra v é s de u n a
c o m p a ra c ió n con el D igesto y con las E tim o lo g ía s de S an Isid o ro . E l ú ltim o a p a r ta d o , de
c a r á c te r m á s co n clu siv o , e s tá d e s tin a d o a s u b ra y a r el alc a n c e c u ltu ra l y ju ríd ic o del L ib er
iu d icio ru m .

E L L I B E R Y L A L E G IS L A C IÓ N V IS IG O D A

L a b ib lio g ra fía so b re el L ib er (y, en p a rtic u la r, so b re su co m p o sició n y alcan ce) es v e r­


d a d e ra m e n te co p io sa. P o c a s n o v ed ad es p u e d e n a ñ a d irs e a lo y a e scrito , p u e s los h is to ria d o ­
res de los ú ltim o s cien a ñ o s 13 (en el ú ltim o au g e del « v isig o tism o h isp á n ic o » ) h a n tra b a ja d o
se ria m e n te so b re e s ta fu e n te , p u b lic a d a p o r R e c e sv in to en el añ o 654, tr a s h a b e r sido re v i­
s a d a p o r el V I I C oncilio de T oledo. L os p ro b le m a s so b re la a u to r ía fu e ro n in d ic a d o s p o r el
p ro fe so r K in g 14, q u ie n so stu v o q u e C h in d a sv in to fue a u to r de u n g ra n c u e rp o leg al, q u e
p ro m u lg ó d u r a n te el se g u n d o añ o de su re in a d o . E n to d o caso, com o el h ijo fue aso ciad o al
tro n o de su p a d re , n o es im p o sib le q u e la in ic ia tiv a le g isla tiv a fu e ra a n te rio r, q u e se h u b iese
p ro m u lg a d o en t a l fe c h a y q u e en 654, tr a s el e x a m e n de los p a d re s co n ciliares, e n tra s e en
v ig o r el r e s u lta d o re v isa d o y defin itiv o .
K a rl Z e u m e r p u b lic ó la ed ició n c rític a del Liber, q u e h a b ía q u e d a d o recogido en u n a
tr e in te n a de códices. E l e ru d ito a le m á n d istin g u ió e n tre la v id a q u e tu v o com o in s tr u m e n ­
to n o rm a tiv o , a tra v é s de las dos re d a c c io n es sucesivas: la p ro m u lg a d a p o r R e c e sv in to y la
p ro m u lg a d a p o r E rv ig io , q u e fue a c tu a liz a d a p o r las novellae.
E n efecto , d esp u és de la p ro m u lg a c ió n del Liber, el p ro p io R e c e sv in to d ictó n u ev as le ­
yes y lo m ism o h ic ie ro n sus suceso res W a m b a y E rv ig io (680-687). E rv ig io llevó a cabo
a d e m á s u n a re v isió n o n u e v a re d a c c ió n , de s u e rte q u e d esde e s ta ép o ca se conoce ta m b ié n
com o Código de E rv ig io o p o r la re d a c c ió n e rv ig ia n a del Liber. E rv ig io , con el co n cu rso del

sons, supervising th e m aintenance of roads, bridges, and aqueducts, m onitoring the perform ance o
regional adm inistrators, operating schools, and overseeing ta x collection. Bishops, in short, stepped
in to m anage m uch of th e day-to-day m achinery of local governm ent in addition to th eir religious
duties».
12 D ’ABADAL I D E VINYALS, RAMON, Dels visigots als catalans, Barcelona, 1986, pp. 69-94
y J. O R LA N D IS, Historia del Reino visigodo español, M adrid, 1988, pp. 315-317.
13 Copiosa bibliografía puede hallarse en O RLANDIS, JO SÉ , Historia del Reino visigodo espa­
ñol, Madrid, 1988, y ALVARADO PLANAS, J., E l problema del germanismo en el Derecho español...
cit. passim .
14 K IN G , P. D. Derecho y sociedad en el reino visigodo, pp. 37-38.
14 el libro de los ju icios

Concilio X I I de T oledo del a ñ o 681, a ñ a d ió n u e v a s leyes y su p rim ió o co rrig ió o tra s , m u c h a s


de ellas de c a rá c te r re s tric tiv o y de n a tu r a le z a filo eclesiástica: en ellas se m a n ifie s ta n , com o
se v e rá , la d u re z a n o r m a tiv a c o n tr a los ju d ío s , la c o n sa g ra c ió n le g isla tiv a de los acu erd o s
co n ciliares o u n a v isió n e x c lu s iv a m e n te c a tó lic a del m a trim o n io .
E g ic a (687-702), su ceso r de E rv ig io , in te n tó o tra rev isió n del te x to , q u e e n co m en d ó al
Concilio X V I to le d a n o , p e ro p a re c e q u e no llegó a re a liz a rse, p u e s to q u e no llegó a ser s a n ­
c io n a d a . T u v ie ro n , en c a m b io , u n peso re le v a n te las lla m a d a s ediciones vulgatae, q u e s u p ri­
m ie ro n y d e fo rm a ro n m u c h a s n o rm a s , y q u e fu e ro n las q u e se d ifu n d ie ro n d u r a n te la R e ­
c o n q u is ta , com o se p o d rá v er m á s a d e la n te .
L a L e x visigothorum se d iv id ía en u n títu lo p re lim in a r y doce lib ro s, su b d iv id id o s en
c in c u e n ta y c u a tro títu lo s y q u in ie n ta s s e te n ta y ocho leyes. C ada u n o de los lib ro s te n ía
u n a e x te n s ió n m u y d ife re n te . L a o b ra c o n te n ía , de a c u e rd o con los d ife re n te s e stu d io s de
p a lin g e n e sia , tre s c ie n ta s v e in tic u a tro leyes del Código de E urico, n o v e n ta y n u ev e leyes e la ­
b o ra d a s p o r C h in d a s v in to (o en v id a de éste), e n c a b e z a d a s en el te x to con el n o m b re F la ­
v iu s C h in d a sv in tu s R ex, a s í com o o c h e n ta y siete leyes p ro p ia s de R e c e sv in to (p ro m u lg a d a s
b a jo la r ú b ric a F la v iu s R eccesvintus R ex). H a b ía ta m b ié n tre s leyes de R e c a re d o y dos
de S is e b u to 15. T ales in flu e n c ia s re flejan la c o rre la ció n e x is te n te e n tre los te x to s leg islativ o s
de los m o n a rc a s visig o d o s.
A sí p u e s, p ese a las in flu e n c ia s del Codex T heodosianus y del d erech o ro m a n o v u lg a r,
el L ib er Iu d ic io r u m se b a s a b a en fu e n te s de d erech o visigodo a n te rio re s , q u e se in tro d u je ro n
sin m o d ificacio n es, com o Código de E u rico y el Codex R e v isu s (e n c a b e za d o s con la fó rm u la
a n tiq u a ), o c o rre g id o s (q u e, com o es sab id o , en el te x to se calific a b an com o antiquae emen-
d a ta e ).
A n te s de e n tr a r en el c o n te n id o , cab e re c o rd a r y s u b ra y a r a lg u n a s id eas de im p o r ta n ­
cia. E n p rim e r lu g ar, h a y q u e in s istir en la co n cep ció n g lo b al del L ib er com o m o saico de
d ife re n te s n o rm a tiv a s , p e rte n e c ie n te s a m o m e n to s diversos de la h is to ria v isig ó tic a . E s te
c a r á c te r de collage ju ríd ic o le a s e m e ja (com o se v e rá desp u és) al Digesto. P u e d e d ecirse q u e
en el L ib er se c o n tie n e n d ife re n te s re ta z o s del proceso de asim ila c ió n p o lític a , social y c u l­
tu r a l de los v isig o d o s, q u e in fo rm a n de p ro b le m a s y soluciones m u y v a ria d a s y d isp a re s en
el tie m p o 16.
E n se g u n d o lu g a r se tie n e q u e re c a lc a r q u e el L ib er es ta m b ié n u n a s u e rte de cró n ica
ju ríd ic a , p a ra le la a t a n t a s o tra s de la ép o ca, en la q u e q u e d a ro n re g is tra d a s m u c h a s de las
leyes d ic ta d a s a n te s y d esp u és del añ o 654. E l Liber, m á s a llá de su c a rá c te r leg islativ o ,
tie n e u n c a rá c te r e m in e n te m e n te h istó ric o : in v o ca las c o stu m b re s g e rm á n ic a s, e x p lic a con
d e ta lle la sín tesis con los h is p a n o rro m a n o s , m u e s tra la in flu e n c ia de la Ig le sia y, p o r ú ltim o ,
e x p re sa los v aiv en es p o lític o s, sociales y m ilita re s de los ú ltim o s re in a d o s 17.
E n te rc e r lu g ar, en el L ib e r se p u e d e n v er to d o s los d e sg a rro s e n tre to d a s e sta s tr a d ic io ­
nes, con e le m e n to s c o m u n e s, p rá c tic a s p a rtic u la re s , la p e rm a n e n c ia de lo ro m a n o y lo v is i­
godo, la c o rre la c ió n y el e q u ilib rio de fu e rz a s ... L a h is to rio g ra fía , al c o n s ta ta r ta n ta s y ta n
d iv ersas p ro c e d e n c ia s y p rá c tic a s , h a e sta d o d iv id id a e n tre los p a rtid a rio s de la tesis ro m a ­
n a y los d efen so res de la tesis g e rm á n ic a .

15 U na propuesta de atribución de las leyes puede verse en PE T IT , CARLOS, « Iu stitia y iudi-


cium en el Reino de Toledo. Un estudio de teología política visigoda», en L a Giustizia nell’A lto M e­
dioevo (secoli V - V I I I ) , I I Settimane di Studio del centro italiano di Studi sull’A lto Medioevo, Spoleto,
1995, pp. 854-856.
16 Sobre la historia y proyección del Liber, véase GARCIA P É R E Z , YOLANDA, Estudios crí­
ticos y literarios de la «Lex W isigothorum », Alcalá de Henares, 1997.
17 Véase M EN ÉN D EZ PID A L, RAMÓN, Los godos y el origen de la epopeya española, Madrid,
Espasa-Calpe, 1955.
estudio prelim in a r 15

K a rl Z e u m e r d efen d ió u n a le c tu r a d ia c ro n ic a de la im p la n ta c ió n del d erech o y las cos­


tu m b re s g e rm á n ic a s en H is p a n ia 18. A b o gó p o r la te r r ito r ia lid a d p ro g re siv a del d erech o v i­
sigodo, q u e te n ía e s e n c ia lm e n te p ro c e d e n c ia g e rm á n ic a . P a r a Z eum er, la te r r ito ria lid a d
p le n a de la leg islacio n v isig ó tic a em p ezó con el Liber, c u y a ú n ic a re fu n d ic ió n oficial fue la
de E rv ig io . L os g e rm a n is ta s m a tiz a ro n a Z eum er, a u n q u e no se o p u sie ro n d ire c ta m e n te a
sus d o c trin a s . L os ro m a n is ta s , p o r el c o n tra rio , m ira ro n de lim ita r al m á x im o las tesis de
Z e u m e r y de d e fe n d e r la h e g e m o n ía de h e re n c ia ro m a n a h a s ta el fin al de la d o m in a c ió n
v isig ó tic a .
L os p ro p u g n a d o re s de la te o ría g e rm a n is ta , com o S á n c h e z -A lb o rn o z, so stu v ie ro n q u e
las c o s tu m b re s q u e se c o n v irtie ro n en fu e n te s del d erech o fu e ro n de ex clu siv a p ro c e d e n c ia
g e rm a n o -v is ig o d a 19. D iv erso s te s tim o n io s ju ríd ic o s a c re d ita ro n la in flu en cia g e rm á n ic a
h a s ta el siglo V I I , al tie m p o q u e ib a d e sa p a re cie n d o el influ jo del d erech o ro m a n o v u lg ar.
O tro s a u to re s com o P é re z -P re n d e s c o n sid e ra n q u e h u b o siem p re u n d erech o v u lg a r de o ri­
gen g e rm á n ic o , q u e e ra el q u e se a p lic a b a en la m a y o ría de casos (y q u e se a p a r ta b a de las
co m p ilacio n es le g isla tiv a s m á s o m e n o s ro m a n iz a d a s p ro m u lg a d a s p o r los m o n a rc a s )20.
P o r su p a r te , D ’O rs21 y G a rc ía G allo 22 d e fe n d ie ro n la te o ría ro m a n is ta , in d ic a n d o q u e la
p ro p o rc ió n de los v isig o d o s fre n te a los h is p a n o rro m a n o s era m ín im a , de m o d o q u e la r o ­
m a n iz a c ió n de las c o s tu m b re s g e rm á n ic a s fue p ro g re siv a . D e h ech o , c u a n d o los visigodos
h ic ie ro n sus p rim e ra s in c u rsio n e s en la G alia e H is p a n ia y se a s e n ta ro n a tra v é s de los foede-
ra, h a b ía n p a s a d o y a p o r u n a fase de g ra d u a l ro m a n iz a c ió n , p o r lo q u e sus n o rm a s y cos­
tu m b re s se h a b ía n m o d ificad o .
E l p ro b le m a de la te r r ito r ia lid a d o p e rso n a lid a d del d erech o visig o d o h a sido el reverso
de la m o n e d a del d e b a te so b re la tesis r o m a n a y la g e rm á n ic a . L as p o s tu ra s h a n e sta d o m u y
e n c o n a d a s y r e s u lta difícil d a r u n a so lu ción al p ro b le m a . L a ú ltim a g ra n rev isió n so b re este
te m a la h a llev ad o a c ab o J a v ie r A lv a ra d o y su te o ría m ix ta o in te g ra d o ra c o n tie n e m a tic e s
a fav o r de u n o o de o tro . T a l v ez p o r su c a rá c te r sin crético y p o r el h ech o de reco g er c o n si­
d e ra c io n e s de d ife re n te s a u to re s sea la h ip ó te sis m á s e x te n d id a en los ú ltim o s años.
P a r a el p ro fe so r A lv a ra d o , el d e re c h o ro m a n o v u lg a r fue a p lic a d o siem p re: en u n a p r i­
m e ra e ta p a , com o o rd e n a m ie n to p rin c ip a l p a r a los ro m a n o s y su b sid ia rio p a r a los godos y,
en u n se g u n d o m o m e n to , com o fo rm a su b sid ia ria g en eral p a r a to d o s. Con ello, se o p o n ía
ta n t o a la te o ría de la te r r ito r ia lid a d com o a la de la p e rso n a lid a d . E l Codex T heodosianus o
el B re v ia rio de A larico se a p lic a ro n al p u eb lo h is p a n o rro m a n o , m ie n tra s q u e el Código de
E u ric o fue la b a se leg al de los v isig o d o s a p a r tir del a ñ o 475, a p ro x im a d a m e n te . E s te a u to r
c o n sid e ra q u e la clave p a r a in te r p r e ta r el d erech o g erm á n ic o es te n e r en c u e n ta q u e sus
n o rm a s sólo e ra n a p lic a b le s al p u e b lo godo, de m a n e ra q u e éste re s u lta b a « u n D erech o es­
p e c ia l re sp e c to al D ere c h o g e n e ra l ro m a n o 23».

18 ZEU M ER , K A R L, Historia de la legislación visigoda, Barcelona, 1944, esencialmente


pp. 66-111.
19 SANCHEZ ALBORNOZ, C., «Pervivencia y crisis de la tradición jurídica rom ana en la E s­
p añ a goda», en Viejos y nuevos estudios sobre las instituciones medievales españolas, II, M adrid, 1976,
pp. 1009-1065. ^
20 Véase P É R E Z -P R E N D E S , JO S É M ANUEL, Curso de Historia del derecho español, Madrid,
1984, pp. 481-488.
21 D ’ORS, ALVARO, «La territo rialid ad del Derecho de los visigodos», Estudios visigóticos, I,
Rom a-M adrid, 1956, pp. 91-141.
22 GARCIA-GALLO, A., «Consideración crítica de los estudios sobre legislación y costum bre
visigodas», cit., pp. 343-464. U na lectura crítica puede verse en P É R E Z -P R E N D E S , J. M., «La
P iedra Ensim ism ada. N otas sobre la investigacion visigotista de Alfonso Garcia-Gallo», Cuadernos
de Historia del Derecho, 18 (2011), pp. 51-91.
23 ALVARADO PLANAS, J., E l problema del germanismo en el Derecho español..., p. 48.
16 el libro de los ju icios

E n este se n tid o , en la lín e a de G a rcía-G allo , D ’O rs o W ic k h a m , la h e re n c ia ju ríd ic a de


R o m a fue a ú n m u c h o m á s re le v a n te de lo q u e se h a b ía so sten id o h a s ta m e d ia d o s del si­
glo X X . L os p u e b lo s godos se m ira ro n en el espejo ju ríd ic o ro m a n o y fu e ro n re sp e tu o so s
con su d erech o , h a s ta q u e fu e ro n c ap aces de o frecer u n a leg islació n q u e in te g ra s e sus cos­
tu m b re s (m u y ro m a n iz a d a s ) con las de los h a b ita n te s de los te rrito rio s q u e h a b ía n c o n q u is­
ta d o . L a m u y d e b a tid a tesis de O tero V arela, d e s a rro lla d a p o r A q u ilin o Ig le sia , q u e c o n ­
te m p la el d e re c h o h is p a n o com o la ev olución del d erech o ro m a n o v u lg a r en la p e n ín s u la 24,
te n d r ía c ie rto se n tid o , a u n q u e con m a tic e s. E n re a lid a d , h a y a lg u n a s in s titu c io n e s p ro c e ­
d e n te s del d e re c h o g e rm á n ic o q u e e s tá n p re se n te s desde el Código de E u rico h a s ta el L ib er
q u e , en m o d o a lg u n o , p u e d e n c o n sid e ra rse e sp u ria s25, ta l y com o h a b ía n c o n sid e ra d o los
m á s co n sp icu o s d efen so res de la tra d ic ió n ro m a n is ta , desde G arcía-G allo a A q u ilin o ig le s ia ,
p a s a n d o p o r D ’O rs o p o r O te ro V arela.
S e g ú n A lv a r a d o , h a s t a 5 8 0 , la p re la c ió n de la s f u e n te s se ría la s ig u ie n te : en p r im e r
lu g a r, el C ódigo de E u r ic o e ra el t e x t o e x c lu siv o p a r a el p u e b lo v isig o d o ; m ie n tr a s q u e
el B re v ia rio de A la ric o e ra la b a s e p a r a r o m a n o s y s u b s id ia r ia m e n te p a r a g o d o s; en
s e g u n d o lu g a r, la s n o r m a s c o n s u e tu d in a r ia s , p o r el c o n tr a r io , e ra n a p lic a b le s p a r a u n o s
y o tro s . A lv a r a d o d a p o r c ie r ta la e x is te n c ia del C odex R e v is u s , p u b lic a d o p o r L eo v ig il-
do y c o n s id e ra q u e co n su p r o m u lg a c ió n c a m b ió e s ta je r a r q u ía : p o r u n a p a r t e , el C odex
R e v is u s fu e la f u e n te p r in c ip a l p a r a to d o s , m ie n tr a s q u e el B re v ia rio de A la r ic o fu e la
s u b s id ia r ia ; la s o tr a s f u e n te s s u p le to r ia s e ra n la c o s tu m b re y, en su d e fe c to , la s r e s o lu ­
cio n e s d el rey.
E n d e fin itiv a , p a r a J a v ie r A lv a ra d o , h u b o h a s ta el añ o 580 u n a m e z c la de p e rso n a lid a d
en el d e re c h o p rin c ip a l (C ódigo de E u rico y B reviario de A la rico , p a r a visig o d o s e h isp a n o -
rro m a n o s , re s p e c tiv a m e n te ) y de te r r ito r ia lid a d en el su p le to rio (p u e sto q u e el B reviario de
A la ric o fue su b sid ia rio p a r a to d o s). E n c a m b io , desde el Codex R evisu s, éste te n ía c a rá c te r
te r r ito r ia l com o fu e n te p rin c ip a l y el B reviario de A la ric o era ta m b ié n fu e n te te rr ito r ia l,
p e ro con c a rá c te r su b sid ia rio .
T ra s el añ o 654, con la e n tr a d a en v ig o r del L ib er Iu d ic io ru m , se p ro h ib ió la aleg ació n
en ju ic io del d e re c h o ro m a n o y las fu e n te s del d erech o fu e ro n , en p rim e r lu g ar, el L ib er y, en
se g u n d o lu g a r, las reso lu cio n es re g ia s. F re n te a q u ien es e n te n d ía n q u e la p ro m u lg a c ió n del
L ib e r c o n lle v a b a la d e sa p a ric ió n del d erech o ro m a n o , A lv a ra d o in d ic a q u e «en rigor, no
d ero g ó el D ere c h o ro m a n o , sino q u e p ro h ib ió su ap lic a c ió n en ju ic io , lo q u e es m u y d ife re n ­
t e 26». N o sólo eso, sino q u e a g re g a que:

« ... al n o d e ro g a rse fo rm a lm e n te el B re v ia rio de A larico , m u c h a s de sus n o r ­


m a s c o n tin u a ro n a p lic á n d o se m ie n tra s no fu e ra n ecesario a c u d ir a los ju e c e s p a r a
e x ig ir su a p lic a c ió n , p u e s c a re c ían de p ro te c c ió n ju risd ic c io n a l. P u e d e a te s tig u a rs e
q u e a lg u n a s n o rm a s de D erech o ro m a n o sig u iero n v ig e n te s in clu so tr a s la c a íd a de
la m o n a rq u ía to le d a n a . Y no sólo n o rm a s de D erech o p ú b lico sino ta m b ié n de
D ere c h o p riv a d o 27.»

R e s u lta claro q u e el L ib e r es u n a o b ra p e n s a d a p a r a u n a m in o ría , casi u n a s u e rte de


id e a l y de u to p ía ju ríd ic o -ju ris d ic c io n a l. P a r a los godos se m a n te n ía n casi dos terc io s de las

24 IG L E S IA F E R R E IR Ó S , AQUILINO, «Derecho Municipal, Derecho Señorial, Derecho R e­


gio», Historia, Instituciones, Documentos, 4 (1977), pp. 115-197, especialmente, pp. 122 y ss.
25 Algunos argum entos pueden verse en P É R E Z -P R E N D E S , J. M., «La Piedra E nsim ism a­
d a . » , pp. 59-91.
26 ALVARADO PLANAS, J., E l problema del germanismo en el Derecho español..., p. 66.
27 ALVARADO PLANAS, J., E l problema del germanismo en el Derecho e s p a ñ o l., p. 67.
estudio prelim in a r 17

leyes a n tig u a s . A lg u n a s de las leyes a n tig u a s fu e ro n c o rre g id a s o e n m e n d a d a s p o r R eces-


v in to . Con to d o , p a r a los h is p a n o rro m a n o s , la p ro m u lg a c ió n del L ib er su p u so u n a n o v ed ad
a b s o lu ta .
P ese a q u e el L ib er es u n a o b ra e m in e n te m e n te ju ris d ic c io n a l, p o r su c o n te n id o p arece
e v id e n te q u e n o to d o s los h a b ita n te s del R ein o de T oledo p o d ía n se g u ir sus d ire c tric es. O b ­
s e rv a r las d isp o sicio n es del L ib er h u b ie ra sido im p o sib le y h u b ie ra co n llev ad o u n colapso
del sis te m a ju d ic ia l. A l c o n tra rio , p a re c e ser q u e la p ro m u lg a c ió n de este cu e rp o ju ríd ic o no
a lte ró en d e m a s ía la v id a de los h is p a n o rro m a n o s , q u e se g u ía n con sus p rá c tic a s a rra ig a d a s
a l d e re c h o ro m a n o v u lg a r, a d a p ta d o a las c irc u n sta n c ia s .
A sí com o b u e n a p a r te de la p o b la c ió n , en la p rá c tic a , p a re c ía e x c lu id a de la a p licació n
del L iber, to d o in d ic a q u e los p le ito s civiles y a lg u n a s fa lta s o in clu so d elito s fu ero n ju z g a ­
dos p o r e c le siá stic o s28 (o b isp o s, s a c e rd o te s ...) o á rb itro s n o m b ra d o s ad hoc, q u e re so lv ía n
se g ú n las leyes ro m a n a s o m e d ia n te la ru d a e q u id a d . E x is tía , p o r lo ta n to , u n a p rá c tic a
c o n s u e tu d in a ria q u e siguió v ig e n te con la p ro m u lg a c ió n de la L e x visigothorum , y sólo se
a c u d ía a la ju ris d ic c ió n del re y en casos lim ita d o s.
J u n to al L ib e r se p u b licó u n a d isp o sició n especial q u e p ro h ib ía el uso del d erech o e x ­
tr a n je r o (es decir, el ro m a n o ) en los trib u n a le s . E l ju e z q u e ju z g a r a seg ú n o tro c u e rp o n o r ­
m a tiv o , d e b ía p a g a r la e le v a d a s u m a de tr e in ta lib ra s de oro ( i i , 1 , 11). L o s p le ito s en curso
te n ía n q u e ser s u s ta n c ia d o s p o r el Liber, a u n q u e se p ro h ib ía la re tro a c tiv id a d . L a c lá u su la
de c ierre de la p re la c ió n de fu e n te s in d ic a b a q u e si no h a b ía u n a n o rm a ap lic a b le al caso,
d e b ía c o n s u lta rs e al rey, q u e e ra el e n c a rg a d o de d ic ta r ju ris p ru d e n c ia so b re el te m a . A si­
m ism o , el rey, tr a s c o n s u lta r a los o b isp os y a los p rin c ip a le s cargos p a la tin o s , te n d ría d e re ­
cho a a ñ a d ir to d a s las leyes q u e creyese co n v en ien tes.
Cabe in d ic a r q u e después de su p ro m ulgación fue preciso a ñ a d ir u n a n u ev a ley tra n sito ria .
A l ser ta n a lta la d e m a n d a de ejem plares del Código, los precios p o r las copias a u m e n ta ro n con­
sid erab lem en te, y el rey tu v o q u e p ro h ib ir que se co b rara o p a g a ra m ás de doce sueldos p o r u n a
copia; el que incum pliere, fuere co p ista o ad q u ire n te , recibiría cien latigazos (V 4, 22).
L a e s tr u c tu r a del L ib e r n o e s tá d is p u e s ta seg ú n los m o delos ro m a n o s, sino q u e obedece
p r in c ip a lm e n te a la d isp o sició n de las re co p ilacio n es v isig ó tic a s a n te rio re s. Con to d o , p u ed e
d e lim ita rs e a g ra n d e s rasg o s su c o n te n id o , in clu so de a c u e rd o con c a te g o ría s ju ríd ic a s a c ­
tu a le s . E l lib ro p rim e ro t r a t a del le g isla d o r y de la ley, con n o rm a s de c a rá c te r civil y p r o ­
cesal, al ig u a l q u e el seg u n d o , d e d ic a d o a la a d m in is tra c ió n de ju s tic ia , a las e sc ritu ra s y a
los te s ta m e n to s . L os lib ro s te rc e ro a q u in to t r a t a n p ro b le m a s de d erech o civil: el te rc e ro
v e rs a so b re los m a trim o n io s y los d iv o rcios, el c u a rto so b re sucesiones, h e re n c ia s y tu te la s 29
y el q u in to so b re c o n tra to s y d o n a c io n e s. E l lib ro décim o e s tá d e d icad o al d erech o de p r o ­
p ie d a d y a la p re sc rip c ió n .
F re n te a las g ra n d e s co m p ilacio n es de d erech o ro m a n o , el L ib er t r a t a e x te n s a m e n te
c u e stio n e s de d e re c h o p e n a l y lle g a a o c u p a r tre s lib ro s: el se x to (crím enes y to r tu r a s ) , el
s é p tim o (robo y fra u d e ) y el o c ta v o (a c to s de v io le n c ia y lesiones). E l lib ro n o veno v ersa
so b re cu e stio n e s de d erech o m ilita r 30 y so b re el d erech o de asilo eclesiástico . L a o b ra c o n ­
clu y e con dos lib ro s d e d ic a d o s a c u e stio n es especiales: p o r u n a p a r te , el lib ro u n d écim o
v e rs a so b re el ré g im e n le g a l de la re la c ió n e n tre m édicos y en ferm o s y so b re m e rc a d e re s
e x tra n je ro s . E l ú ltim o lib ro t r a t a la e sp in o sa cu e stió n de los h e re je s y los ju d ío s.

28 Véase M A R TIN EZ D IE Z , GONZALO, «Función de inspección y vigilancia del episcopado


sobre las autoridades seculares en el período visigodo-católico», Revista española de derecho canónico,
45 (1960), pp. 579-589.
29 U n buen resum en sobre el derecho de fam ilia puede verse en KIN G , P. D., Derecho y sociedad
en el reino visigodo, cap. 8.
30 ISLA FR E Z , A., Ejército, sociedad y política en la Península Ibérica entre los siglos V I I y X I ,
M adrid, 2010, pp. 48-127.
18 el libro de los ju icios

P ese a q u e la le c tu r a d ire c ta del L ib er es la m e jo r fo rm a de e n tr a r en el u n iv erso le g isla ­


tiv o de la H is p a n ia v is ig ó tic a , n o es ocioso d e s ta c a r a lg u n o s rasg o s id e n tific a tiv o s de este
c u e rp o leg al. M u ch as de las in s titu c io n e s c a ra c te rís tic a s del d erech o g e rm á n ic o p e n e tra ro n ,
a tra v é s del Liber, en el d e re c h o p e n in s u la r y son la b a se de a lg u n a s fig u ras del d erech o es­
p a ñ o l a c tu a l.
E n el p rim e r lib ro se e x p lic a b a q u é e ra la ley y su e s tr u c tu r a in d ic a b a q u e el d erech o a
le g isla r c o rre s p o n d ía a l re y con el O fficiu m P a la tii y los o b ispos com o ó rg an o s co n su ltiv o s.
L a le y o b lig a b a a to d o s, sin d istin c ió n de clase social, co n d ició n , sexo o e d a d , e in c lu ía al
rey. H a y q u e d e s ta c a r q u e a lo la rg o del L ib er se d is tin g u ía e n tre siervos y h o m b re s lib res,
b a se p a r a la e s tr u c tu r a social v isig o d a. E n tr e los siervos se fija b a n tre s c a te g o ría s: siervos
de la c o rte , siervos de la Ig le sia , y siervos de los p a r tic u la r e s 31.
E l lib ro se g u n d o m o s tr a b a q u e los carg o s ju risd ic c io n a le s e stab lecid o s en las o tra s re c o ­
p ila c io n e s se m a n te n ía n en el m o m e n to de p ro m u lg a c ió n del Liber: el d u x p ro v in c ia l, el co­
mes o c o n d e y el th iu fa d u s (tiu fa d o ), a u x ilia d o s p o r u n o s a y u d a n te s . E l tiu fa d o , q u e h a s ta
e n to n c e s h a b ía sido u n carg o e s tric ta m e n te m ilita r, a su m ía ta m b ié n c o m p e te n c ias ju d ic ia ­
les ( I I , 1, 16) y, p o r la c a n tid a d de ta re a s de las q u e se o c u p a b a , n e c e s ita b a u n a y u d a n te .
L os oficiales del e jé rc ito (q u in g en ten a riu s, centenarius, d eca n u s...) a c tu a b a n com o ju eces
m ilita re s 32.
c o n la p ro h ib ic ió n de la a p lic a c ió n del d erech o ro m a n o en ju ic io , d e sa p a re cie ro n a lg u ­
n a s fig u ras com o el g o b e rn a d o r p ro v in c ia l o iu d e x a sí com o su o fficiu m (salvo el n u m erarius,
c u y a c o m p e te n c ia se d esco n o ce), a u n q u e p e rsistió el defensor, q u e se o cu p ó de a lg u n o s c a ­
sos de p o c a re le v a n c ia. L a s a n tig u a s fu n cio n es del g o b e rn a d o r p ro v in c ia l fu e ro n a su m id a s
p o r los co n d es de la c iu d a d y las del deffensor p o r los tiu fa d o s q u e , a p a r t i r de e n to n ces,
a su m ie ro n fu n cio n es ju d ic ia le s y m ilita re s. E l deffensor su b sistió p e ro solo p a r a los casos
m en o s im p o r ta n te s .
D e a c u e rd o con el L ib er, to d o s los ju e c e s e x iste n te s p o d ía n a te n d e r ta n to casos civiles
com o crim in a le s. E n ju ic io s civiles las p ru e b a s p o d ía n ser de c a rá c te r te stific a l, d o c u m e n ta l
y ju r a m e n ta l (sobre la im p o r ta n c ia del ju r a m e n to h a b r á q u e vo lv er m á s a d e la n te ). E l n o m ­
b ra m ie n to de los ju e c e s c o rre s p o n d ía al re y y la su p e rv isió n de q u e éstos fu esen las p e rso n a s
q u e h a b ía n sido d e sig n a d a s al efecto (y no im p o sto re s) c o rre sp o n d ía a los duces provinciae
( I I , 1, 18). L a s se n te n c ia s de u n ju e z p o d ía n ser re c u rrid a s a n te el ju e z su p e rio r (conde) y
d e sp u é s a n te el rey. E n el L ib er n o q u e d a b a claro si las se n te n c ia s de los ju e c e s y los tiu fa d o s
p o d ía n ser re c u rrid a s ta m b ié n a n te el d u x, o b ie n si d e b ía n ser re c u rrid a s a n te el con d e y si
sólo las se n te n c ia s de é ste p o d ía n ser re c u rrid a s a n te el d u x 33.
L a im p o r ta n c ia de la Ig le sia a p a re c e p o r d oquier. S eg ú n el te n o r del Liber, en m u ch o s
casos, el s a c e rd o te y el ju e z c o m p a rtía n las re sp o n sa b ilid a d e s ju risd ic c io n a le s. E n té rm in o s
p ro cesales ca b e in d ic a r q u e c u a n d o se p ro d u c ía u n a a p e la c ió n , el ju e z q u e h a b ía d ic ta d o la
s e n te n c ia se te n ía q u e re u n ir con el ob isp o y e s tu d ia r de n u ev o el fallo. E n el caso de d e s­
a c u e rd o p re v a le c ía la d ecisió n del obispo. s i a m b o s c o n sid e ra b a n el v e re d ic to ju s to y co ­
rre c to , sólo c a b ría la a p e la c ió n a la in s ta n c ia su p e rio r o al re y 34.

31 O R LA N D IS, J., Historia del Reino visigodo español, pp. 247-252.


32 Véase P É R E Z SÁNCHEZ, D., E l ejército en la sociedad visigoda, Salam anca, 1989, p. 72.
33 P ara u n rápido resum en de las instituciones jurisdiccionales, véase KIN G , P. D., Derecho y
sociedad en el reino visigodo, pp. 99-104.
34 H ay num erosos testim onios de que en algunas ocasiones los sacerdotes y diáconos actuaban
como jueces en pleitos entre laicos. E l Liber no lo prohibía, aunque el sínodo de M érida de 666 deter­
m inó que no deberían hacerlo m ás que en casos excepcionales en que obtuvieran perm iso del obispo.
Sobre la actividad jurisdiccional de los obispos, véase BARBERO, ABILIO , L a sociedad visigoda y
su entorno histórico, M adrid, 1984, pp. 13-14.
estudio prelim in a r 19

D el lib ro te rc e ro ca b e d e s ta c a r q u e se derogó la p ro h ib ic ió n de m a trim o n io s m ix to s


e n tre godos y ro m a n o s 35 ( I I I , 1, 1), a u n q u e se m a n tu v o la p ro h ib ic ió n de la c e leb ració n de
m a trim o n io s e n tre lib res y sierv o s36*. E l divorcio e s ta b a p e rm itid o en los casos de a d u lte rio
( I I I , 6, 2). E l ré g im e n eco n ó m ico del m a trim o n io era el de g a n a n c ia le s , h ech o q u e se m a n ­
tu v o en la tra d ic ió n c a s te lla n a y es la ra íz del a c tu a l siste m a económ ico m a trim o n ia l c o m ú n
del Código Civil. C abe in d ic a r q u e los o b ispos y ju e c e s d e b e ría n s e p a ra r a a q u e lla s p a re ja s
en las q u e el v a ró n fu e ra sa c e rd o te , d iá co n o o su b d iáco n o : el cu lp a b le d e b ía ser e n tre g a d o
a l o b isp o p a r a q u e fuese c a stig a d o de a c u e rd o al d erech o can ó n ico , m ie n tra s q u e la m u je r
d e b ía re c ib ir cien la tig a z o s y ser v e n d id a com o sierv a ( I I I , 4, 8).
C abe re c o rd a r q u e los godos e n tr e g a b a n a ca m b io de su p ro m e tid a , si e ra v irg e n , u n a
d o te c o n o c id a com o M orgengabe31 cuyo im p o rte m á x im o q u e d ó fijad o en m il sueldos (q u a n ­
tu m m ille so lid u m s u m m a esse c o n stite rit), diez siervos o sierv as y v e in te cab allo s ( I I I , 1, 5).
L a c ifra de los m il su eld o s h a sido m u y d is c u tid a 38, p ero es u n a de las referen cias p a r a c a l­
c u la r el a lc a n c e del ré g im e n e c o n ó m ic o -m a trim o n ia l de la épo ca. L a ley d isp o n ía q u e si la
m u je r m o ría sin te s ta m e n to , e s ta d o n a c ió n h a b ía de r e to r n a r al m a rid o o a los p a rie n te s
h e re d e ro s del m a rid o .
D el lib ro c u a r to , lo m á s lla m a tiv o t a l vez sea la le g ítim a , q u e c o rre sp o n d ía a los h ijo s o
n ie to s , y a f a lta de to d o s ellos no e x is tía h e re n c ia fo rzo sa39 (IV, 2, 20). Q u ien tu v ie r a h ijo s o
n ie to s sólo p o d ía d isp o n e r lib re m e n te de u n a q u in ta p a r te de sus bien es m á s la to ta lid a d de
los q u e p ro c e d ie ra n de d o n a c io n e s del re y o señor, m ie n tra s q u e los o tro s c u a tro q u in to s
d e b ía n im p u ta r s e a los d erech o s le g itim a rio s de los h ijo s o n ie to s. D e a q u í p ro ced e la le g íti­
m a « la rg a » , a r r a ig a d a en el d e re c h o c a ste lla n o . D e estos c u a tro q u in to s u n te rc io p o d ía
d e tra e rs e en c o n c e p to de m e jo ra p a r a u n o o v a rio s de los le g itim a rio s.
E l lib ro q u in to no co n tie n e m u c h a s in stitu c io n e s id io sin cráticas, a u n q u e cabe c o m e n ta r
q u e p e rm itía u n a p e rso n a física lib re p u d ie ra ven d erse a sí m ism a, y p u d ie ra re c o b ra r su li­
b e r ta d p a g a n d o el precio de la v e n ta (V 4, 10). L a p re n d a y la h ip o te c a e sta b a n re u n id a s en
u n a ú n ic a fig u ra ju ríd ic a d e n o m in a d a penno. C abe in d ic a r q u e no se p o d ía d a r en p re n d a to d o
el p a trim o n io n i p o d ía estab lecerse u n a p re n d a sobre u n a p e rso n a d e te rm in a d a .
E n los lib ro s se x to , sé p tim o y o c ta v o se c o n te n ía el d erech o p e n a l, q u e te n ía s u s ta n c ia ­
les d ife re n c ias con el r o m a n o 40. E n te m a s p e n a le s, el ju e z p o d ía ser recu sad o : si e ra so sp e­
choso d e b ía ju z g a r a c o m p a ñ a d o del o b isp o , y el litig a n te p o d ía a p e la r a n te el re y en caso de
q u e e stim a se in ju s ta la s e n te n c ia . C u an d o u n d e m a n d a n te p re s e n ta s e u n a a c u sa c ió n q u e no
p u d ie ra ser p r o b a d a c o n tra u n m ie m b ro de la n o b le z a p a la tin a d e b ía e n tre g a r al re y o al
ju e z u n a d e c la ra c ió n e sc rita , ra tific a d a p o r la firm a de tre s te stig o s (la lla m a d a inscriptio) y
e n to n c e s se s o m e tía al a c u sa d o a t o r t u r a (V I, 1, 2). s i no c o n fe sa b a , el a c u sa d o r e ra e n tr e ­
g ad o al a c u sa d o com o siervo, p ero el n u ev o am o no p o d ía m a ta rlo .

35 O R LA N D IS, J., Historia del Reino visigodo español, pp. 191-199.


36 VALVERDE, M A RIA R ., «El reino visigodo de Toledo y los m atrim onios m ixtos entre godos
y romanos», Gerion, 20/1 (2002), pp. 511-521.
31 Véase la institución y su evolución en GACTO FE R N Á N D E Z , E N R IQ U E , L a condición
jurídica del cónyuge viudo en el derecho visigodo y en los fueros de León y Castilla, Sevilla, 1915, pp. 15
y ss. Véase tam bién O TERO VARELA, ALFONSO, «Liber Iudiciorum 3, 1, 5 (En tem a de dote y
«donatio p ro p ter nuptias»)», A H D E , 29 (1959), pp. 545-556.
38 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, p. 253, n. 14.
39 Véase P É R E Z D E BENAVIDES, M ANUEL M., E l testamento visigótico. Una contribución al
estudio del derecho romano vulgar, G ranada, 1915, quien destaca las continuidades y discontinuidades
en el derecho sucesorio. Siguen siendo imprescindibles los trabajos de OTERO VARELA, A., «La
m ejora del nieto», A H D E , 31 (1961), pp. 389-400 y «La mejora», A H D E , 33 (1963), pp. 5-132.
40 Véase el clásico opúsculo de GAGO, JO SÉ M ARIA, L a legislación penal de España durante la
dominación visigoda, Madrid, 1854.
20 el libro de los ju icios

E n I os casos c rim in a le s s u rg ía n las o rd a lía s o I o s ju ic io s de D í o s . L a p rá c tic a de las o r­


d a lía s (duelo s, p r u e b a c a ld a ria o el h ie rro c a n d e n te )41 fue b a s ta n te re s trin g id a , a u n q u e su
p re se n c ia en la P e n ín s u la p u e d e d o c u m e n ta rs e en v a rio s fu ero s h a s ta el siglo X I I I y en los
u sa tg e s de B a rc e lo n a . P u e d e decirse q u e el siste m a c iv il-p en al v isig ó tico e s ta b a b a sa d o en
la ju s tic ia v in d ic a to ria , com o h a b r á o casión de c o m e n ta r m ás a d e la n te . L o im p o r ta n te era
re s ta b le c e r la s itu a c ió n o rig in a l, p re v ia a la o fen sa o a la in ju ria . P a r a ello h a b ía u n a c o m ­
p e n sa c ió n civil (el r e to r n o de la cosa o el e q u iv a le n te ), y /o el p a g o de u n a c a n tid a d . E n los
d e lito s p e rso n a le s, en m u c h a s o casiones, la ley p o n ía el ofen so r en m a n o s del o fen d id o , de
m a n e ra q u e é ste p o d ía c a s tig a rle en fu n ció n del d elito q u e h a b ía h ech o . A sim ism o e x istía n
p e n a s p e c u n ia ria s y físicas q u e e ra n acceso rias al re to rn o de la cosa (es decir, q u e lo p rin c i­
p a l e ra re c o m p o n e r la situ a c ió n a n te rio r y sólo d esp u és c a s tig a r al o fen so r o d e lin c u e n te ).
E n o casio n es, el c a stig o del d e lito im p lic a b a u n cam b io de e sta tu s : p o r ejem p lo , c u a n d o
se p ro d u c ía a d u lte rio , e ra c a stig a d o con re d u c c ió n a la se rv id u m b re del a d ú lte ro re sp e c to al
có n y u g e in o c e n te (pero en caso de ser a d ú lte r a la m u jer, el m a rid o p o d ía d a rle m u e rte y
p o d ía m a ta r ta m b ié n al a m a n te si los s o rp re n d ía « in fra g a n ti» ).
E l d e re c h o p e n a l, al ig u a l q u e el de la m a y o ría de los p u eb lo s del m o m e n to , se c a r a c te ­
riz a b a p o r la to r t u r a , las p e n a s p e c u n ia ria s, el ta lió n y los az o te s. L a t o r t u r a , in flig id a en
p re se n c ia del ju e z y de o tro s h o m b re s in v ita d o s de éste, se d e s a rro lla b a d u r a n te tre s días
com o m á x im o (V I, 1, 2). E l ju e z q u e p ro v o c a ra la m u e rte de u n to r tu r a d o (a sa b ie n d a s o
p o r so b o rn o ) se ría e n tre g a d o a los p a rie n te s del m u e rto p a r a ser to r tu r a d o p o r ésto s, p ero
p o d ía lib ra rs e si p r e s ta b a ju r a m e n to de q u e e ra in o c e n te y los in v ita d o s te s tific a b a n su a c ­
tu a c ió n c o rre c ta 42. Sin e m b a rg o , e s ta ría ob lig ad o a p a g a r a los h e re d e ro s del to r tu r a d o fa ­
llecido u n a c o m p e n sa c ió n de tre s c ie n to s sueldos. A l p arecer, la n o b le z a no p o d ía ser t o r t u ­
r a d a en los trib u n a le s m á s q u e en casos m u y lim ita d o s (tra ic ió n , h o m icid io y a d u lte rio ).
E n efecto , el c a stig o a la m a y o ría de los d elito s se re so lv ía p o r p e n a s p e c u n ia ria s , el t a ­
lió n , a z o te s o p o r p e n a de m u e rte . In d ic a Z eu m er q u e los visig o d o s te n ía n « u n a in c lin a c ió n
a los c a stig o s c o rp o ra le s q u e lleg a a h a c e rse de u n a c ru e ld a d in h u m a n a 43». J u n to con el
rasg o de la b r u ta lid a d , el d e re c h o p e n a l visig o d o te n ía u n c a rá c te r e se n c ia lm e n te ta lió n ic o :
se b u s c a b a la re c ip ro c id a d e x a c ta e n tre el d a ñ o infligido y la re p a ra c ió n n e c e sa ria. A sim is­
m o , a q u e l q u e n o p o d ía p a g a r u n a m u lta se c o n v e rtía en siervo del p e rju d ic a d o .
L a p e n a d e m u e r te se a p lic a b a p a r a m u c h o s d e lito s : e n tr e ello s, el h o m ic id io (salv o
el in v o lu n ta r io ) , a los q u e p r a c t i c a b a n a b o r to s , a los a se sin o s d e u n p a r ie n te p ró x im o ,
a los h o m b r e s a r m a d o s q u e p e n e t r a b a n en c a s a de o tro y le d a b a n m u e r te , a los o fic ia ­
les q u e r e h u ía n el c o m b a te , p e se a h a b e r e n v ia d o a los so ld a d o s a lu c h a r. E n a lg u n o s
s u p u e s to s la p e n a e ra la de m u e r te en la h o g u e ra : a lg u n o s de ellos e ra n los sie rv o s q u e
s a q u e a b a n tu m b a s , los in c e n d ia r io s d e c a sa s en la c iu d a d , la m u je r a d u lte r a o q u e i n ­
t e n t a b a c a s a rs e co n u n sie rv o o lib e r to , o el sie rv o q u e v io la b a a u n a m u je r lib re . E n
c aso de h o m ic id io de s ie rv o s , E r v ig io re a liz ó u n a re v is ió n p r o f u n d a de la s p e n a s de la
tr a d ic ió n v is ig ó tic a . E n g e n e ra l, la re d a c c ió n e rv ig ia n a fu e m e n o s g a r a n t i s t a co n los
d e re c h o s de los sie rv o s.
H a y q u e in d ic a r q u e el h o m b re lib re q u e m a ta b a al siervo de o tro h o m b re lib re d e b ía
e n tr e g a r dos siervos de ig u a l v a lo r al p ro p ie ta rio del siervo m u e rto , y a d e m á s q u e d a ría so­
m e tid o a la p e n a de exilio p r e v is ta p o r m a ta r a u n siervo (E rv ig io su p rim ió fin a lm e n te el
exilio p a r a esto s casos). E l h o m b re q u e, en re p re s a lia p o r a lg u n a in ju ria u ofen sa, m a ta b a
a u n siervo p ro p io o de o tro , y p o d ía p ro b a r la c a u sa del crim en m e d ia n te te stig o s o m e d ia n ­
te ju r a m e n to , q u e d a b a lib re. U n siervo q u e (b ajo to r tu r a ) c o n fe sa ra h a b e r m a ta d o a u n

41 ALVARADO PLANAS, J., «Ordalías y derecho consuetudinario», en E l problema del germa­


nism o..., pp. 131 y ss.
42 KIN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, cit., pp. 134-135.
43 Z EU M ER , K., Historia de la legislación visigoda, cit., p. 91.
estudio prelim in a r 21

h o m b re p o r o rd e n de s u a m o , re c ib iría cien la tig a z o s y la d e c a lv a ció n , y s u d u eñ o q u e d a ría


su je to a las p e n a s de h o m ic id io . E rv ig io , p o r el c o n tra rio , estab leció q u e si el am o a c u sa d o
p o r el siervo j u r a b a q u e e ra in o c e n te , q u e d a ría lib re y p o d ría d isp o n e r de la v id a del siervo
q u e h a b ía c o m e tid o el c rim e n y le h a b ía a c u sa d o de in s tig a rlo 44.
L a p re se n c ia de los a z o te s en el d erech o v isig ó tico fue a ú n su p e rio r q u e en o tro s s is te ­
m a s p e n a le s de la m is m a ép o ca. L a c ifra m ás so c o rrid a de a z o te s e ra la de cien, a u n q u e
p o d ía lle g a r h a s ta tre s c ie n to s , c a stig o q u e d a b a lu g a r a n u m e ro sísim a s q u e ja s (V I, 1, 3).
N o rm a lm e n te los a z o te s se c o m b in a b a n con o tra s p e n a s. P o r ejem p lo , el p e rju rio su p o n ía
a z o te s, in fa m ia p a r a el p e rju ro , in h a b ilita c ió n p a r a h a c e r de te stig o y co nfiscación de u n a
c u a r ta p a r te de los b ien es (q u e p a s a b a n al a g ra v ia d o ). E l c o m p o rta m ie n to irre v e re n te de
u n siervo p a r a con u n v ir illu stris e s ta b a c a stig a d o con c u a re n ta la tig a z o s p a r a u n siervo
id ó n eo (d o m éstico ) y c in c u e n ta p a r a u n siervo vil (rú stico ), salvo q u e la p ro v o cació n p a r tie ­
r a del n o b le (en cuyo caso n o h a b ía castig o ). U n h o m b re lib re q u e c o p u la ra con la sierv a de
o tro h o m b re en ca sa del d u e ñ o de é s ta , re c ib iría cien la tig a z o s (c in c u e n ta , si la sierv a era
rú s tic a ). Si el q u e c o p u la b a e ra sierv o , re c ib iría cien to c in c u e n ta la tig a z o s.
P o r o tr a p a r te , los d e lito s p re m e d ita d o s de lesiones o d a ñ o s p e rso n a le s e ra n c a stig a d o s
con el ta lió n (V I, 4, 3). T a m b ié n re c ib ía n el m ism o castig o la d ecalv ació n y las m a rc a s o fe n ­
sivas en la p iel (h e c h a s con c u a lq u ie r in s tru m e n to ) o las m u tila c io n e s (V I, 5, 13). L as m u l­
ta s e ra n m u y fre c u e n te s . L a d e c a lv a ció n del siervo de u n h o m b re lib re p o r o tro h o m b re li­
b re e s ta b a s a n c io n a d a con m u lta de diez su eld o s, y si el siervo e ra d o m éstico re c ib ía a d e m á s
cien la tig a z o s. L a s lesiones a c a u sa de u n a re frie g a o a q u e lla s q u e no fu e ra n p re m e d ita d a s
p o d ía n lle g a r h a s ta los cien su eld o s se g ú n el lu g a r de la lesión.
P a r a los ro b o s m e n o re s se e s ta b le c ía q u e d e b ía devolverse n u ev e veces el v a lo r de lo
ro b a d o a la v íc tim a , salvo si el la d ró n e ra siervo, en cuyo caso el d u e ñ o d e b ía p a g a r sólo el
sé x tu p le . E n to d o caso, el la d ró n e ra c a stig a d o a d e m á s con cien la tig a z o s. Si el d u e ñ o del
siervo n o q u e ría p a g a r, é ste p a s a b a a s e rv ir al p e rju d ic a d o , y si el h o m b re lib re no q u e ría
p a g a r se c o n v e rtía siervo de la v íc tim a del ro b o 45.
H a b ía d e lito s cuyo c a stig o c o n lle v a b a u n c o n ju n to de p e n a s. P o r ejem p lo , la falsifica­
ción de d o c u m e n to s reales e s ta b a c a s tig a d a con la a m p u ta c ió n de u n d ed o , d e c a lv a ció n y
d o sc ie n to s la tig a z o s (V II, 5, 9). L a m u tila c ió n era p e n a d a con d e stie rro d u r a n te tre s añ o s y
la p e n ite n c ia a n te el o b isp o lo cal. L a h o m o s e x u a lid a d re c ib ía el castig o de la c a stra c ió n y el
d e stie rro . A d e m á s, si el h o m o s e x u a l e s ta b a casad o , s u s bien es p a s a b a n a s u s h e re d e ro s, s u
m a trim o n io q u e d a ría a n u la d o y s u m u je r re c o b ra ría la d o te ; si el c u lp a b le era clérigo, sería
se c u la riz ad o y d e s te rra d o .
H a b ía a lg u n o s d e lito s e s p e c ia lm e n te p e rse g u id o s, ta n to p o r el te m o r del re y com o p o r
el de la Ig lesia. E n tr e ellos, so b resale el de las p rá c tic a s de la m a g ia o de la a d iv in a c ió n 46.
L a s p e n a s c o n te n id a s en el B revia rio de A la ric o c o n tra los m ag o s p a s a ro n al Liber, a u n q u e
se elim in ó la p e n a de m u e r te p a r a ellos. A q u ello s q u e re a liz a ra n p rá c tic a s de m a g ia re c ib i­
ría n d o sc ie n to s la tig a z o s. E rv ig io , con s u p o lític a de e n d u re c im ie n to de las p e n a s, los a u ­
m e n tó a q u in ie n to s com o m ín im o p a r a los a d iv in o s47 y e x te n d ió los efectos a los ju eces
(quienes a m e n u d o les c o n su lta b a n ), q u e e ra n co n d en ad o s a la decalv ació n p ú b lica (V I, 2, 2).
D e h e c h o , q u ie n c o n su lta se a u n a d iv in o , d e b ía ser a z o ta d o , sus bien es confiscados y se
c o n v e rtiría en siervo. L o m ism o le o c u rriría al p ro p io ad iv in o . Si el c u lp a b le fu e ra u n siervo
sería to r tu r a d o y v e n d id o fu e ra del rein o.

44 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, pp. 287-292.


45 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, pp. 278-286.
46 ALVARADO PLANAS, J., «Ordalías y derecho consuetudinario», en E l problema del germa­
nism o..., pp. 171-179.
47 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, pp. 168-173.
22 el libro de los ju icios

E l lib ro o c ta v o a b a r c a b a e sp e c íficam en te el d erech o de d a ñ o s y sus san cio n es: las in v a ­


siones, los sa q u e o s, los in c e n d io s, los d a ñ o s en los árb o le s, en los a n im a le s (en p a r tic u la r de
los cerd o s, de los se m o v ie n te s e r ra n te s y de las a b e ja s), a sí com o en a lg u n o s bien es diversos,
com o p o r eje m p lo , la d e s tru c c ió n de m o lin o s o las p re sa s de a g u a ( V I I I , 4, 30).
E l lib ro nov en o c o n tin u a b a en la m ism a d irecció n , al re g u la r el d erech o de asilo. Los
d e c la ra d o s c u lp a b le s de h o m ic id io o de p rá c tic a s m á g ic a s no p o d ría n re fu g ia rse en las ig le­
sias ( I X , 3, 4). Si lo h a c ía n , sus p e rse g u id o re s, de a c u e rd o con el o b isp o , d e b e ría n j u r a r que
no lo m a ta r ía n , tr a s lo c u a l p o d ría ser a rre s ta d o y cegado. L os d em ás d e lin c u e n te s o d e u d o ­
res solo p o d ía n aco g erse al d e re c h o de asilo si no lle v a b a n a rm a s y sólo p o d ía n ser d ete n id o s
p re v ia a u to riz a c ió n del o b isp o . L os d e u d o re s acogidos en asilo en u n a iglesia p o d ía n ser
d e te n id o s p re v io c o n s e n tim ie n to del ob isp o y d esp u és de q u e el a c re e d o r p ro m e tie ra no
h a c e rle s d a ñ o , a c a m b io de la p ro m e sa del m o ro so de q u e p a g a ría en u n p lazo d e te rm in a d o .
D ic h a p ro m e s a se h a c ía a n te u n m ie m b ro del clero, p re s b íte ro o d iáco n o .
E l lib ro décim o t r a t a de la im p o rta n tís im a cu e stió n de la d iv isió n de tie rra s , q u e re g u ­
la b a la sortes goticae. E n el r e p a r to p ro c e d e n te del siglo V —in c o rp o ra d o en el Código de
E u rico —los godos te n ía n las dos te rc e ra s p a r te s , m ie n tra s q u e los ro m a n o s re te n ía n la p a r te
r e s ta n te 48. L a re g u la c ió n del L ib er in d ic a b a q u e las tie rra s q u e se d iv id ie ra n en el fu tu ro
e n tre ro m a n o s y godos se r e p a r tir ía n p o r m ita d (X , 1, 8).
s e in d ic a b a a sim ism o en d ich o lib ro q u e la p ro p ie d a d m u e b le o in m u e b le p o d ía a d q u i­
rirse p o r h e re n c ia , p o r c o m p ra , p o r o c u p a c ió n b élica, p o r accesión, p o r caza o p esca, p o r
p re sc rip c ió n , y p o r d o n a c ió n (real, del señ o r o de p a rtic u la re s ). L a p re sc rip c ió n en g en eral
se p ro d u c ía a los tr e i n t a a ñ o s (X , 2, 3) y, com o ex cep ció n , a los c in c u e n ta (que sólo a fe c ta b a
a las re c la m a c io n e s so b re p a rtic io n e s de tie rra s e n tre ro m a n o s y godos). E n lo to c a n te a los
siervos h u id o s, sólo p o d ía n ser re c la m a d o s d u r a n te tr e in ta añ o s (y e ra n lib res a los c in c u e n ­
t a añ o s).
H a y u n g ra n c o n tr a s te e n tre el lib ro u n d é c im o , d e d icad o a los m éd ico s y a los c o m e r­
c ia n te s (q u e m u e s tr a n la escasa leg islació n so bre el com ercio de la é p o c a 49) y el ú ltim o lib ro ,
d e d ic a d o a l c o m b a te de la h e re jía . E l lib ro d e cim o seg u n d o , en u n o b je tiv o de co n so lid ació n
del p o d e r de la Ig le sia y de la m o n a rq u ía c o n tra las m in o ría s, in d ic a b a q u e to d o h a b ita n te
del re in o o e x tr a n je r o q u e h a b la r a c o n tra la fe c a tó lic a o tu v ie r a id eas h e ré tic a s, sería d e s­
te r r a d o y se le c o n fisc a ría n to d o s sus b ien es.
L a s leyes c o n tra los ju d ío s fu e ro n u n sello id e n tific a tiv o de los ú ltim o s re in a d o s, en los
q u e se re d o b ló la p re sió n e c le siá stic a 50. E l in c u m p lim ie n to de e sta s n o rm a s lle v a b a a p a r e ja ­
do el m á x im o c a stig o ( X I I , 2, 17): la m u e rte en la h o g u e ra (to d o u n a n te c e d e n te de las p e ­
n a s q u e , siglos d e sp u é s, les fu e ro n in flig id as en el m ism o te r rito rio a las m ism as v íc tim a s).
A to d o ju d ío con v erso y b a u tiz a d o le q u e d a b a p ro h ib id o a b a n d o n a r la fe c ris tia n a , a ta c a r ­
la de h e c h o o de p a la b r a y e m ig ra r p a r a e sc a p a r de ella; ta m p o c o p o d ría a ta c a rs e de h ech o
o de p a la b r a n in g u n a p a r te de la p ro fesió n de fe q u e se ex ig ía a los conversos (lla m a d a
p la c itu m 51). E l in c u m p lim ie n to e s ta b a c a stig a d o con la p e n a de m u e rte en la h o g u e ra o con
la p id a c ió n re a liz a d a p o r o tro s ju d ío s conversos. L a m ism a p e n a d e b ía su frir el ju d ío c o n v e r­
so q u e q u e b r a n ta r a los c o m p ro m iso s c o n tra íd o s al co n v e rtirse .
L a s d isp o sicio n es de los m o n a rc a s a n te rio re s no h a b ía n sido ta n re s tric tiv a s . P o r e je m ­
p lo , en el B re v ia rio de A la ric o se c o n sig n a b a la im p o sib ilid a d de p ro c e sa r a u n ju d ío en s á ­
b a d o y se p e r m itía q u e los ra b in o s reso lv iesen p le ito s civiles. Con la p ro m u lg a c ió n del Liber,

48 Véase GARCIA-GALLO, A., «N otas sobre el reparto de tierras entre visigodos y romanos»,
H ispania, 4 (1941), pp. 40-63.
49 Sobre el comercio, O R LA N D IS, J., Historia del Reino visigodo español, pp. 269-278.
50 Véase GARCIA IG LESIA S, L., Los judíos en la España antigua, M adrid, 1978, caps. V a IX
y O RLA N D IS, J., Historia del Reino visigodo español, pp. 142-144 y 304-307.
51 GARCIA IG LESIA S, L., Los judíos en la España antigua, pp. 116-125.
estudio prelim in a r 23

ta le s n o rm a s q u e d a b a n tá c ita m e n te d e ro g a d a s. A p a r tir de ese m o m e n to , las decisiones de


los ra b in o s n o se ría n im p e ra tiv a s (com o si h u b ie ra n salid o de u n tr ib u n a l se c u la r o rd in a rio ).
Q u e d a b a e x p re s a m e n te p ro h ib id a la celeb ració n de la P a s c u a J u d ía , el Sh a b a t, la c ir­
cu n cisió n o las n o rm a s a lim e n tic ia s de su relig ió n o el m a trim o n io en o tro rito q u e fu e ra el
ca tó lic o ( X I I , 3, 1). E l in c u m p lim ie n to de c u a lq u ie ra de e sta s leyes lle v a b a a p a re ja d a la
p e n a de m u e r te en la h o g u e ra . N in g ú n ju d ío , ni siq u ie ra e sta n d o b a u tiz a d o , p o d ría te s tifi­
c a r c o n tr a u n c ris tia n o , n i a u n q u e é ste fu e ra siervo. N o o b s ta n te , no se p ro h ib ió q u e los
ju d ío s p u d ie ra n in ic ia r accio n es leg ales c o n tra c ristia n o s ( ta n to lib res com o siervos) a n te
ju e c e s c ristia n o s. L os h ijo s de ju d ío s b a u tiz a d o s p o d ría n p r e s ta r te s tim o n io c o n tra u n c ris­
tia n o sólo si la fo rta le z a de su fe c a tó lic a y su h o n ra d e z e s ta b a n to ta lm e n te a c re d ita d a s . E l
ju d ío q u e te s tific a ra sería c a stig a d o a sim ism o con la p e n a de m u e rte en la h o g u e ra .
E n el caso de q u e el re y decid iese p e rd o n a r la v id a a u n ju d ío cu lp a b le del q u e b r a n ta ­
m ie n to de a lg u n a ley, é ste se c o n v e rtiría en siervo de la p e rs o n a a la q u e el re y tu v ie r a a b ien
o b se q u ia rlo y n o p o d ría ser m a n u m itid o . E n c u a n to a sus p ro p ie d a d e s, te n ía n q u e ser c o n ­
fiscad as y r e p a r tid a s p o r el re y a su c o n v en ien cia. C abe in d ic a r, en fin, q u e to d a p e rso n a
q u e , p ú b lic a o s e c re ta m e n te , a y u d a se a los ju d ío s a seg u ir en sus creen cias, o a los b a u tiz a ­
dos a r e to r n a r a su a n tig u a fe o a a ta c a r a la relig ió n c a tó lic a , sería e x c o m u lg a d a y se le
co n fisc a ría u n a c u a r ta p a r te de sus b ien es ( X I I , 2, 15).

E L L I B E R E N SU C O N T E X T O

E l c o n te n id o del L ib er m u e s tr a la ev olución desde u n a so cied ad ro m a n a , q u e p e rte n e c ía


a u n im p e rio d e c a d e n te , h a s ta las p rim e ra s tr a z a s de fe u d a lism o 52, p a s a n d o p o r la co n fu sa
in te g ra c ió n de los v isig o d o s en la so cied ad h is p a n o rro m a n a y sus esfuerzos p a r a co n so lid ar
el p oder. P o cas o b ra s, en u n se n tid o h is tó ric o , p e rm ite n c o m p ro b a r el tr á n s ito —a m e n u d o
p ro b le m á tic o — de la E d a d A n tig u a a la E d a d M edia. L a v isió n co sm o p o lita , to le r a n te y
m e d ite r r á n e a se tro c ó p ro g re s iv a m e n te en u n a ó p tic a m ás in te g r is ta , g e rm a n iz a n te y v e h e ­
m e n te . E n las céleb res p a la b r a s de K in g :

«el re in o v isig o d o n ació del c u e rp o m o rib u n d o del Im p e rio R o m a n o de O cci­


d e n te ; e n c o n tró la m u e rte casi dos siglos y m ed io d esp u és, b a jo la e sp a d a del I s ­
la m . Su e x is te n c ia a b a rc ó , p u e s, u n a ép o ca su m a m e n te su g estiv a: u n a ép o ca c re ­
p u sc u la r, p o sc lá sic a , de u n la d o ; u n p erío d o de g e sta c ió n , la a lta E d a d M edia, de
o tro 53.»

C ie rta m e n te , la sín tesis e n tre lo ro m a n o y lo g erm á n ic o , a ta d a p o r el lazo de la relig ió n


c a tó lic a , p e rm itió e s ta tra n s ic ió n h a c ia los rasg o s p ro p io s de lo fe u d a l y lo q u e se h a ven id o
c a ra c te riz a n d o com o « a lto m e d ie v a l» . E l Liber, com o o b ra de reco p ila c ió n , m u e s tra la per-
v iv e n c ia de la b a se g e rm á n ic a y tie n e las m a rc a s de la in flu e n c ia ro m a n a y b iz a n tin a , esen ­
c ia lm e n te del D igesto.
M ie n tra s q u e la m a g n a o b ra ju s tin ia n e a era u n a reco p ilació n de n o rm a s de c e n tu ria s
a n te rio re s , q u e q u e ría n re a firm a r u n p a sa d o y u n p re s e n te , el L ib er fue u n a o b ra de e v o lu ­
ción y de sín te sis, q u e rec o g ía , en su co n fig u ració n in s titu c io n a l, los v aivenes de los ú ltim o s
re in a d o s. L a co m p o sició n del D igesto h a b ía sido u n a o p e ra c ió n m á s a b s tr a c ta , m en o s lig a d a

52 Sigue siendo fundam ental, BA RBERO, A B IL IO y V IG IL, MARCELO, L a formación del


feudalism o en la Península Ibérica, Barcelona, 1982, quienes, siguiendo el m aterialism o histórico,
consideran que el feudalismo en la Península se produjo ya desde la caída del Im perio rom ano, véase
especialm ente pp. 14-15.
53 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, p. 11.
24 el libro de los ju icios

a la in m e d ia te z le g isla tiv a e in clu so a los p ro b le m a s del m o m e n to . M e d ia b a n m u c h o s siglos


e n tre los ju r is ta s com o M o d estin o o P a u lo y el e m p e ra d o r J u s tin ia n o : el d erech o b iz a n tin o
se h a b ía a d a p ta d o a los in te re se s im p e ria le s y a las p rá c tic a s c o n s u e tu d in a ria s , al tie m p o
q u e se h a b ía n re la ja d o m u c h a s de las p re te n sio n e s de los iu ra de los ju r is ta s clásicos.
Sin e m b a rg o , el L ib er n o es u n collage leg islativ o de c a rá c te r m á s o m en o s a rtific ia l, sino
u n a c o m p ila c ió n de n o rm a s te ó ric a m e n te en uso a la sazó n , en las q u e los e q u ilib rio s e n tre
las p o b la c io n e s r o m a n a y g e rm á n ic a seg u ían siendo difíciles. E n el L ib er q u e d a n defin id as
las p ro c e d e n c ia s y las c o y u n tu ra s h istó ric a s: es u n a re a g ru p a c ió n de n o rm a s n u e v a s y v ie ­
ja s q u e h a b ía n c o n fig u ra d o b u e n a p a r te del te jid o leg islativ o del p u e b lo visigodo h a s ta el
m o m e n to , en u n a e x a lta c ió n de lo p a trió tic o , lo religioso y de lo m o ra l, q u e esco n d ía y t a ­
p a b a u n a re a lid a d m u ltifo rm e y c o m p leja.
E l D igesto te n ía u n a p re te n s ió n u n iv e rsa l y re sp o n d ía a u n p ro y e c to re u n ificad o r, de
m o d o q u e la re tó ric a im p e ria l, m o ra lis ta y ed ific a n te , fue p u e s ta al servicio de u n a id ea
s u p u e s ta m e n te c o sm o p o lita y a te m p o ra l. E l Liber, e scrito con u n a s in ta x is a b ig a rra d a y
to r tu o s a , e ra el f ru to m á s m a d u ro de la sín tesis e n tre lo ro m a n o y lo godo, q u e in d ic a b a el
ru m b o e s ta ta lis ta y religioso q u e to m a b a la E u ro p a o cc id e n ta l. In d ic a W ic k h a m q u e

« en su celo p o r m o ra liz a r su c e n tra liz a c ió n y su re c o n stru c c ió n , el e sta d o v is i­


godo de finales del siglo V I I g u a rd a m a y o r p a re c id o con el e sta d o b iz a n tin o del
siglo V I I I q u e con el de c u a lq u ie r o tro rein o ro m a n o -g e rm á n ic o 54.»

D esd e lu eg o , la m o n a rq u ía h is p á n ic a p a re c e q u e siguió el m o d elo b iz a n tin o 55 y q u e su


re tó ric a fue c o m p le ta m e n te a d o p ta d a desd e L eo v ig ild o , ta l y com o p u e d e verse ta n to en las
leyes com o en la ico n o lo g ía del p o d e r56. L a in flu e n c ia no sólo fue sim b ó lica, sino q u e confi­
g u ró to d a u n a te o lo g ía p o lític a , q u e s a c ra liz a b a el p o d e r57 y le co n fería u n a a u to rid a d m o ­
r a l58. Se p u e d e leer en el p rim e r lib ro q u e,

«A sí, el b u e n p rín c ip e , g o b e rn a n d o las cosas in te rn a s y c o n q u is ta n d o las e x te r ­


n a s , m ie n tra s a s e g u ra la p a z de casa y ro m p e la re siste n c ia de fu e ra , es a c la m a d o
com o g o b e rn a n te p o r los c iu d a d a n o s y com o v en ced o r p o r los enem igos; o b te n d rá
d e sp u é s del d ecu rso del tie m p o el rep o so s e m p ite rn o ; d esp u és del oro d esp reciab le,
el re in o c elestial, d esp u és de la d ia d e m a y la p ú r p u r a , la c o ro n a de la g lo ria; y,
a d e m á s , no d e ja rá de ser rey, y a q u e, m ie n tra s d e ja el rein o te r r e n a l y c o n q u is ta el
c e le stia l, n o h a b r á p e rd id o la glo ria del rein o sino q u e la h a b r á a u m e n ta d o » (I, 2, 6).

P o r su in c id e n c ia en la h is to ria y p o r su p ro p ó sito m o ra lis ta , el L ib er se a se m e ja t a m ­


b ié n a las E tim o lo g ía s de S a n Isid o ro . Se t r a t a de los dos te x to s de orig en v isig ó tico con
m a y o r p ro y ecció n en to d a la E d a d M edia. Si tu v ié se m o s q u e ser m á s preciso s, c a b ría e s ta ­
b lecer la c o m p a ra c ió n con m a y o r e x a c titu d e n tre el B revia rio de A la ric o y las E tim ologías.
Sin d u d a , la L e x rom ana visigothorum fue la ú ltim a g ra n m a n ife sta c ió n del d erech o ro m a n o
v u lg a r en la E u r o p a o c c id e n ta l. L a s E tim o lo g ía s de Isid o ro de S evilla fu e ro n la g ra n c o m ­
p ila c ió n v u lg a r del sa b e r de la a n tig ü e d a d la tin a , p a s a d a p o r el ta m iz c ristia n o . E l m itra d o

54 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta E dad M edia..., p. 165.


55 KIN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, p. 31.
56 Véase VALVERDE CASTRO, M ARIA, R., Ideología, simbolismo y ejercicio del poder real en
la monarquía visigoda: un proceso de cambio, Salam anca, 2000, p. 81 y ss.
57 Véase ÁLVAREZ CORA, E., «Qualis erit lex: la naturaleza jurídica de la ley visigótica»,
A H D E , 66 (1996), pp. 11-117.
58 OSABA, ESPE R A N Z A , «Reflexiones en torno a las leyes visigodas», Monteagudo 8 (2003),
pp. 57-72, enfatiza la retórica del Liber y propone u n a aproxim ación a esta obra desde la literatura.
estudio prelim in a r 25

sev illan o fue u n re c o p ila d o r del s a b e r y u n c ro n is ta p riv ile g ia d o de los h ech o s de s u ép o ca,
a s í com o u n p u e n te e n tre el sa b e r ro m a n o y el v isig o d o 59.
Sin d u d a , fre n te a los te x to s de los g ra n d e s e scrito res y ju r is ta s ro m a n o s, el B revia rio de
A la ric o y las E tim o lo g ía s re p re s e n ta n , a los ojos del le c to r a c tu a l, u n a s u e rte de h ip ó sta sis.
E l p recio q u e el Im p e rio ro m a n o de O c c id en te tu v o q u e p a g a r p o r su fu sió n con los p u eb lo s
b á r b a r o s fue p re c is a m e n te el de la v u lg a riz a c ió n y el de la rein v en ció n : u n a s u e rte de tabula
rasa q u e p u so las b a se s de u n a so cied ad m u y d ife re n te . L a Ig lesia fue la in s titu c ió n q u e
v e rd a d e ra m e n te p e rm itió la tra n s ic ió n de u n a so cied ad a o tra , al a u s p ic ia r la p e rp e tu a c ió n
de c ie rta s in s titu c io n e s ro m a n a s y al d o m e ñ a r no p o cas c o stu m b re s go d as. E n el L ib er a ú n
h a y n o ta b le s in d icio s de q u e , p ese a la u b ic u a p re se n c ia de los clérigos c a tó lico s, la ru d e z a
de las c o s tu m b re s p e rs is tía e n tre los visigodos.
L a Ig le sia b o rró (casi p a r a siem p re) las h u e lla s de u n p a sa d o p a g a n o in có m o d o y no
sólo eso, sino q u e a se g u ró su p ro p ia p re e m in e n c ia c u ltu ra l y m o ra l. L a je r a r q u ía e c le siá sti­
ca, a l m o n o p o liz a r la c u ltu r a y el sab er, p u d o la d e a r to d o s a q u ello s te x to s q u e le re s u lta b a n
m o le sto s. L a relig ió n c ris tia n a se ría , sig u ien d o a T o y n b ee60, lo q u e q u e d ó tr a s el co lapso del
Im p e rio ro m a n o de O c c id e n te y la Ig le sia sería su s u s titu to v isib le, q u e a se g u ró u n a tr a n s i­
ción o rd e n a d a a u n a so cied ad n u e v a .
C ie rta m e n te , los v isig o d o s tu v ie ro n q u e lid ia r con la Ig lesia, en ta n to q u e h e re d e ra de
la auctoritas y la potestas del Im p e rio . Isid o ro de S evilla, en sus E tim ologías, creó el can o n
m e d ie v a l del sab er: u n c o n o c im ie n to p u e s to al servicio de la re lig ió n 61, en el q u e se c o n sa ­
g r a b a u n a v isió n v e rtic a l del d erech o y de la so cied ad , u n a u n ió n e n tre el re y y la Ig le sia 62,
y q u e , en d e fin itiv a , e ra el p u n to de a r r a n q u e de la e stra tific a c ió n feu d al. E l Liber, en sus
su cesivas re d a c c io n e s, fue la c ró n ic a en la q u e q u e d a ro n m a n ifie sta s las p u g n a s e n tre la
auctoritas de la Ig le sia y la potestas de u n a m o n a rq u ía p rim e ro a r r ia n a y luego c a tó lic a ,
c re a d a a im a g e n y se m e ja n z a de esa to s c a e in flu y e n te e n ciclo p ed ia del sa b e r q u e e ra n las
E tim o lo g ía s.
Sin d u d a , la Ig le sia su p o p o n e r co to a las p rá c tic a s m á s d e sp ia d a d a s del « e le m e n to g e r­
m á n ic o » , lim ita n d o en b u e n a m e d id a los a z o te s o las m u e rte s v io le n ta s. A l re s trin g ir las
p rá c tic a s m á s b á r b a r a s , se in te n tó u n a a rm o n iz a c ió n con el d erech o ro m a n o v u lg ar. p u e s to
q u e a lg u n a s c o s tu m b re s p u n itiv a s n o p o d ía n ser d e s a rra ig a d a s s ú b ita m e n te , fu e ro n to le r a ­
d a s, a u n q u e se e x ig ía n u n a s g a r a n tía s en su ejecu ció n (fu n d a m e n ta lm e n te , la p re se n c ia de
u n o b isp o o de u n a a u to r id a d e c le siá stica). N o en v a n o , en su re d a c c ió n p rim itiv a , el L ib er
e ra el te x to g e rm á n ic o m á s ro m a n iz a d o de to d o O ccid en te63.
Con to d o , la re d a c c ió n e rv ig ia n a del L ib er m u e s tra u n e n d u re c im ie n to g e rm a n iz a n te de
las n o rm a s p e n a le s, a s í com o u n a m ilita riz a c ió n p ro g re siv a del rein o de T o ledo64, u n d e s­
e q u ilib rio q u e —con to d o —n o a u g u r a b a u n fin al ta n cercan o y sú b ito . P u e d e d ecirse q u e en
los ú ltim o s re in a d o s se e n tró en u n a fase de m a y o r ra d ic a lid a d (se v o lv ie ro n a a d m itir a lg u ­
n a s p rá c tic a s p u n itiv a s q u e h a b ía n e n tra d o en desu so , se e sta b le c ie ro n n o rm a s casi feu d ales
y se p re p a ró el re in o p a r a u n p e rm a n e n te e sta d o de g u e rra ). L os en em igos no d e ja ro n de
p ro life ra r y el re y se p re v e n ía c o n tr a los ju d ío s , los siervos, los d e se rto re s, los n o bles y los

59 Véase CHURRUCA, JUAN DE, «Presupuestos para el estudio de las fuentes jurídicas de
San Isidoro de Sevilla», A H D E , 43 (1973), pp. 429-443.
60 T O Y N B EE, ARNOLD, E l historiador y la religión, Buenos Aires, 1958, pp. 99 y ss.
61 ISID O R O D E SEVILLA, Etimologías, V 3, 4. Se cita por la edición de la BAC, M adrid, 1993:
«Pues bien, si to d a ley tiene su fundam ento en la razón, será ley todo lo que esté fundado en ella,
con ta l de que esté de acuerdo con la religión, convenga a la doctrina y aproveche p ara la salvación».
62 FO N TA IN E, JACQUES, Isidoro de Sevilla: génesis y originalidad de la cultura hispánica en
tiempos de los visigodos, M adrid, 2002, p. 190.
63 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta E dad M edia..., p. 89.
64 O R LA N D IS, J., Historia del Reino visigodo español, pp. 168-169.
26 el libro de los ju icios

o b isp o s q u e h a b ía n a c u m u la d o d e m a sia d o p o d e r65... Sin d u d a , en el ocaso del rein o de T o­


ledo se llevó a la p r á c tic a la in s ta u ra c ió n del m o d elo p re -fe u d a l q u e, en su v e rtie n te te ó ric a ,
h a b ía q u e d a d o c o n fig u ra d o en las E tim o lo g ía s66.
E s ta v u e lta a las esen cias g e rm á n ic a s tu v o q u e ser c o m p e n sa d a con la cesión a la Ig lesia
de o tro s esp acio s de p oder. L a s leyes del d e c im o seg u n d o lib ro , d e s tin a d a s a la re p re sió n de
los ju d ío s , d e b e n ser e n te n d id a s en u n a in te n c ió n e m in e n te m e n te u n ific a d o ra de la so ciedad
y com o co n cesió n del m o n o p o lio religioso a la Ig lesia. E n este se n tid o , las ú ltim a s n o rm a s
del L ib er g u a rd a n re la c ió n —m u ta tis m u ta n d is— con los cam b io s acaecid o s en la P e n ín su la
d u r a n te el re in a d o de los R eyes C atólicos, en o tro m o m e n to de tra n s ic ió n p a r a la p o lític a y
la so cied ad de la p e n ín s u la Ib é ric a .
D esd e las p rim e ra s d é c a d a s del siglo V a co m ienzos del V I I I se a sistió , en u n p rim e r
m o m e n to , y com o fe n ó m e n o a escala e u ro p e a , a u n a d iso lu ció n del p o d e r a ris to c rá tic o y a
la c o n so lid a c ió n de la m o n a r q u ía 67. E n c ie rta m a n e ra , é s ta sería la o rie n ta c ió n de las n o r ­
m a s c o n te n id a s en el Liber, p ro c e d e n te s del Código de E urico. E n u n seg u n d o m o m e n to , las
o lig a rq u ía s y la n o b le z a v o lv ie ro n a re c u p e ra r m ay o res c u o ta s de p o d e r y sus asp ira c io n e s
tu v ie ro n q u e ser re s trin g id a s se ria m e n te p o r los reyes. E l fo rta le c im ie n to de la a ris to c ra c ia
es u n a de las c a ra c te rís tic a s q u e p u e d e d e te c ta rs e en la re d a c c ió n e rv ig ia n a , q u e p o n e en
e v id e n c ia la in e s ta b ilid a d in te r n a del re in o 68. D e h e c h o , la leg islació n ta r d ía es, en sí m ism a ,
u n a m u e s tra de las faccio n es b a n d e riz a s del a lto clero y, so b re to d o , de la n o b le z a , q u e a c a ­
b a ro n con la co h esió n in te r n a y, a la p o s tre , con el d o m in io v isig ó tico en la P e n ín su la .
Con to d o , el Liber, com o d e p o s ita rio de u n c o n ju n to de n o rm a s p ro m u lg a d a s en siglos
d ife re n te s, m a rc a la tra n s ic ió n d esde la A n tig ü e d a d a la E d a d M ed ia, en u n se n tid o p rim o r­
d ia l q u e y a fue m a g is tra lm e n te d e scrito p o r H o b b e s69: los o d res m o n á rq u ic o s del m u n d o
p a g a n o se lle n a ro n de u n a f u e rte im p ro n ta relig io sa a tra v é s del m e n sa je c ristia n o . Y, com o
h a reco n o cid o no h a c e m u c h o F ra n c is ü a k le y 70, el c ristia n ism o , a tra v é s de la id e a de rein o
de D io s, esta b le c ió p a u la tin a m e n te u n a d im en sió n p o lític o -re lig io sa de lo d iv in o , h a s ta el
p u n to de q u e los odres p a g a n o s de la m o n a rq u ía se tra n s fo rm a ro n en u n a in s titu c ió n m o ­
n á rq u ic o -re lig io sa .
P u e d e d ecirse q u e en el L ib er se e n c u e n tra , a tra v é s de u n d e sa rro llo h istó ric o de u n o s
dos siglos, u n a e x p re sió n p rim e riz a de la p rá c tic a le g isla tiv a so ste n id a p o r el a rm a z ó n c o n ­
c e p tu a l del a g u s tin is m o , d iv u lg a d o —a u n q u e con cita s del m u n d o clásico— p o r Isid o ro de
S evilla. E n su d iscu rso c o n tra los d o n a tis ta s , S an A g u stín d efendió q u e el E s ta d o e ra u n
m a l n ecesario c u y a fu e rz a c o e rc itiv a p o d ía ser ú til en la im p o sició n de la u n id a d . L os a u to ­
res p o s te rio re s , com o sa n Isid o ro , in te r p r e ta r o n y a el g o b iern o com o u n m in iste rio d iv in a ­
m e n te o rd e n a d o .

65 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta E dad M edia..., pp. 164-165.
66 Algo que puede verse incluso en detalles nimios. Isidoro de Sevilla, Etimologías, II, 26, p. 401.
«Por ejemplo, las denominaciones de «siervo» y «señor» comienzan en el mismo instante: no se
encontrará nunca u n «señor» antes de que exista un «siervo»; ni un «siervo» antes de que haya un
«señor», ya que el uno no puede existir antes de que exista el otro».
67 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta E dad M e d i a ., pp. 1179-1180.
68 O R LA N D IS, J., Historia del Reino visigodo español, pp. 136-140.
69 H O BBES, T., Leviathan, p. 453, «And if a m an would well observe th a t which is delivered
in th e histories, concerning th e religious rites of the Greeks and Rom ans, I doubt n o t b u t he m ight
find m any m ore of these old em pty bottles of Gentilism which th e doctors of th e R om an Church,
either by negligence or am bition, have filled up again w ith the new wine of Christianity, th a t will
n o t fail in tim e to break them ».
70 OAKLEY, FRA N CIS, E m pty Bottles o f Gentilism, K ingship and the D ivine in Late A ntiquity
and the Early M iddle Ages (to 1050), New H aven and London, 2010, pp. 174 y ss.
estudio prelim in a r 27

Isid o ro de S ev illa fue, sin d u d a , el m a y o r h e re d e ro de la re tó ric a ta r d o r r o m a n a 71 y el


c o n tin u a d o r m á s c e le b ra d o de la te o ría p o lític a a g u s tin ia n a . P a r a él, el g o b e rn a n te , ta n to
civil com o eclesiástico , se c o n v e rtía en u n a fig u ra c risto ló g ica, el líd e r de u n a c o m u n id a d de
b a u tiz a d o s , y e n fa tiz a b a q u e el clero fo rm a b a p a r te de la c o m u n id a d a p o stó lic a . E n las
E tim o lo g ía s y en el L ib e r se e n c u e n tra e s ta u n ió n e n tre la Ig le sia y el R ein o , e n tre el sa c e r­
d o te y el re y 72. Sin d u d a , el L ib e r a s ie n ta en la p rá c tic a , sig u ien d o los e sq u e m a s clásicos de
U llm a n n 73, el p o d e r d e sc e n d e n te de la m o n a rq u ía q u e , p o r su c a rá c te r s a g ra d o 74, v in cu ló
ta n t o a los p u e b lo s del s e p te n trió n com o del m e d io d ía de E u ro p a .

E P ÍL O G O : L A H E R E N C I A Y L A P R O Y E C C IÓ N D E L L I B E R

E l L ib er p re te n d ía la re g la m e n ta c ió n ju ríd ic a de la v id a de los h a b ita n te s del R ein o de


T oledo. P o r las a ltís im a s ex ig en cias p ro c esales q u e c o n te n ía , p u e d e p e n sa rse q u e la p rá c tic a
e ra m u y d ife re n te y q u e a fe c tó a u n se g m e n to m u y lim ita d o de la p o b la c ió n . Pese a su c a ­
r á c te r sin c ré tic o , el L ib e r fue m á s u n id e a l le g islativ o , u n re fe re n te ideológico, q u e u n in s ­
tr u m e n to p rá c tic o . Y a P a o lo G rossi a d v irtió q u e, m á s allá de la a c tiv id a d de creació n y de
p ro m u lg a c ió n , en el u n iv e rso m e d ie v a l «el D erech o —a n te s de ser n o rm a y m a n d a to —es o r­
d e n , o rd e n de lo so cial, m o to r e s p o n tá n e o , lo q u e n ace de a b a jo , de u n a so cied ad q u e se
a u to tu te la a n te la litig io sid a d de la in c a n d e sc e n cia c o tid ia n a 75». R e v isa n d o e s ta id e a , C a r­
los P e tit h a e jem p lificad o m u y b ie n el « d ivorcio e n tre la v id a p rá c tic a y la le g a lid a d ofi­
cia l76» en d ife re n te s in s titu c io n e s de la L e x visigothorum .
A l a c u s a r d ife re n te s in flu e n c ia s, el L ib er fue m á s u n a h e r r a m ie n ta de u n id a d te ó ric a
q u e de re g la m e n ta c ió n d ia ria de u n a p o b la c ió n c a d a vez m á s e stra tific a d a , a u n q u e con u n a
a ris to c ra c ia p u ja n te y re iv in d ic a tiv a . L as a ju s ta d a s p ro p o rc io n e s e n tre lo g e rm á n ic o y lo
ro m a n o se e n c u e n tra n in c lu so en la fo rm a m ism a de e n c a ra r la rela c ió n e n tre las p e rso n a s
y el d erech o .
E n la L e x visigothorum se e n c u e n tra n , en efecto, eq u ilib rio s e n tre la o b je tiv id a d y la
s u b je tiv id a d ju ríd ic a . L a p re c isió n c a s u ístic a y el d e ta lle con el q u e se re g u la b a n los p ro c e ­
sos m u e s tr a n u n a te n d e n c ia o b je tiv iz a n te q u e p ro c e d ía de las fu e n te s ju ríd ic a s ro m a n a s.
Sin e m b a rg o , el L ib er e s tá b a ñ a d o en u n fu e rte su b je tiv ism o , q u e tra s c ie n d e el elem en to
g e rm á n ic o , y q u e b u sc a sus raíces en las creen cias c ris tia n a s y en u n m o d elo de ju s tic ia ta -
liónico y feu d al.
D e a h í la im p o r ta n c ia del ju r a m e n to 77, e x h ib id o no sólo en u n se n tid o g e rm á n ic o , sino
ta m b ié n ju d e o -c ris tia n o . E n u n a so cied ad en la q u e la in v o cació n a D ios re s u lta b a u n a
fu e n te de le g itim a c ió n c o n s ta n te de to d o el p o d e r y de u n a serie de p rá c tic a s a rra ig a d a s , la
s u b je tiv id a d del ju r a m e n to e s ta b le c ía u n n ú cleo de se g u rid a d e n tre D ios y la p e rso n a q u e
lo p r e s ta b a . S in d u d a , se h a lla a q u í u n a de las m a n ife sta c io n e s legales m ás p a lm a ria s de los
p u n to s de a r r a n q u e de la s u b je tiv id a d a lto m e d ie v a l q u e p e rm e ó a la so cied ad c ris tia n a
h a s ta p rá c tic a m e n te el siglo X I I I .

71 W ICKHAM , C., Una historia nueva de la A lta E dad M edia..., p. 165.


72 ISID O R O D E SEVILLA, Etimologías, IX , 3, 4, p. 765, «El térm ino rey deriva de regir, como
sacerdote de santificar. No rige el que no corrige. E l nom bre del rey se posee cuando se obra recta­
m ente, y se pierde cuando se obra mal. De aquí aquel proverbio que corría entre los antiguos: «Serás
rey si obras con rectitud; si no obras así, no lo serás».
73 ULLM ANN, W ALTER, Historia del pensamiento político en la Edad Media, Barcelona, Ariel,
1983, pp. 14-15.
74 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, pp. 41 y ss.
75 GROSSI, P , E l orden jurídico medieval, M adrid, 1996, p. 54.
76 P E T IT , C., «Consuetudo y mos en la Lex Visigothorum», A H D E , 53 (1984), p. 236.
77 K IN G , P. D., Derecho y sociedad en el reino visigodo, p. 136.
28 el libro de los ju icios

A l m ism o tie m p o , esa c o n fia n z a en D ios se o b je tiv a b a en p r á c tic a s q u e el L ib e r a d o p ­


t a b a , c e n s u r a b a o p r o te g ía . P o r la in s is te n c ia en c ie rto s te m a s y en la p re s e n c ia de los
e c le siá stic o s (o b isp o s y s a c e rd o te s ) com o g a r a n te s de u n a e s ta b ilid a d de m u c h a s i n s t i t u ­
cio n es de o rig e n godo (com o la s o rd a lía s o ju ic io s de D ios) o de o tra s p r á c tic a s q u e te n ía n
u n f u e r te a rra ig o en la so c ie d a d , las d iv e rsa s re d a c c io n e s del L ib e r d a n c u e n ta de los v a i­
v e n e s p o lític o s y so ciales y la s d ific u lta d e s p a r a c o h e sio n a r y e s tr u c tu r a r u n a so cied ad
p o lim o rfa .
c ie r ta m e n te , to d o el sis te m a ju risd ic c io n a l visig o d o e s ta b a co n ceb id o p a r a d a r s a tis fa c ­
ción a u n o rd e n e s tric ta m e n te je rá rq u ic o , q u e d e b ía p ro te g e r y g a ra n tiz a r las in stitu c io n e s
p o lític a s y ju ríd ic a s . A sim ism o , desde u n p ris m a p e n a l, se p re te n d ía q u e el o fen d id o sa tisfi­
ciese al o fen so r y q u e se re s titu y e s e la situ a c ió n o rig in a l, siem p re de a c u e rd o con la p o sición
de c a d a u n o . H a b ía q u e re s a rc ir al ofen d id o m e d ia n te u n pro ceso de co m p o sició n civ il-p e­
n a l, de m a n e ra q u e se c e rra se la h e m o rra g ia q u e se h a b ía p ro d u c id o al a lte r a r el o rd en y la
p a z a tra v é s de la co m isió n de u n d elito .
E s te p ris m a ju ríd ic o h a sido d e n o m in a d o « ju s tic ia v in d ic a to ria 7879» , en el q u e cab e la
co m p o sició n y o tra s fo rm a s de a rre g lo civil y p e n a l q u e se e sc a p a n del d erech o p e n a l ro m a ­
no y q u e , p o r s u p u e s to , n a d a tie n e n q u e v er con la m o d e rn a co n cep ció n del d elito y de la
p e n a . L a m a n ife s ta c ió n m á s d is c u tid a de este m o d elo v in d ic a to rio de ju s tic ia h a sido la
p r á c tic a de las o rd a lía s. c o m o se h a d ich o y a , h a sido m u y d e b a tid a la cele b ra ció n o no de
las o rd a lía s c o n te n id a s en el L íber79. M ás allá del d e b a te , lo c ie rto es q u e é sta s c o n tin u a ro n
a p lic á n d o se en los siglos p o ste rio re s a la d e sa p a ric ió n del rein o de T oledo80. Com o in d ic a el
p ro fe so r A lv a ra d o , el p ro b le m a de las o rd a lía s a b re de lleno la d e b a tid a cu e stió n del d e re ­
cho c o n s u e tu d in a rio y el g e rm a n ism o del d erech o esp a ñ o l a lto m e d ie v a l. L a le c tu ra del L i­
ber n o p e rm ite s a b e r a cien cia c ie rta si e x is tía u n d erech o c o n s u e tu d in a rio d is tin to del refle­
ja d o en la L e x V isigothorum , o si éste re fle ja b a las c o stu m b re s y las p rá c tic a s ju ríd ic a s del
m o m e n to .
P a re c e claro q u e el L ib er fue s a n c io n a d o en u n m o m e n to en el q u e el rein o c o m e n z a b a
a e s ta r en crisis y q u e h u b o u n c ie rto re to rn o a las tra d ic io n e s g e rm á n ic a s, m á s trib a le s y
re p re siv a s. L a s re d a c c io n es e rv ig ia n a y e g ic a n a m u e s tra n , com o se h a rec a lc ad o a n te s , u n
p ro g re siv o e n d u re c im ie n to de las p e n a s y u n a re o rg a n iz a c ió n del E s ta d o , fre n te al creci­
m ie n to de p o te n c ia le s p e lig ro s in te rn o s y e x te rn o s . Si se tie n e q u e seg u ir la lín e a de las s u ­
cesivas re d a c c io n e s, desd e la de R e c e sv in to a las lla m a d a s vulgatae, p u e d e co n sig n arse u n a
sim p lificació n ju ríd ic o -ju ris d ic c io n a l q u e a b a rc a d esde la p ro g re siv a a c e p ta c ió n de la a u to ­
tu te la h a s ta la re c u rre n c ia a u n a co n cep ció n p ro c e sa l e x tra ju d ic ia l.
L a s ed iciones vulgatae (d e n o m in a d a s L e x Gothica, F orum Iu d ic u m , L ib er iu d icu m , L li-
bre ju tg e ) de tra d ic ió n le o n e sa , g a lle g a , p o rtu g u e s a y c a s te lla n a , p o r u n a p a r te , y de S ep ti-
m a n ia y de C a ta lu ñ a , p o r o tr a , fu e ro n e la b o ra d a s p o r ju r is ta s a n ó n im o s, q u e in tro d u je ro n
a lg u n a s leyes de E g ic a y W itiz a , y su p rim ie ro n o a d a p ta r o n a la p rá c tic a o tra s m u c h a s. E n
ellas d e s ta c a la re a p a ric ió n de in s titu c io n e s g e rm á n ic a s q u e, p a r a a u to re s com o S án ch ez

78 TER R A D A S SABORIT, IGNASI, Justicia vindicatoria, p. 53. E l au tor indica que «se ejerce
el derecho vindicatorio cuando la p a rte que se defendería se integra a un reconocimiento de n a tu ­
raleza diversa a la cualidad de la ofensa o daño sufridos. Si el juez ordena un acto vindicativo (que
la p a rte ofendida ejecute un talión) no es porque cede ante un derecho de esta parte, sino que se le
otorga dentro del proceso de restitución de su capacidad para defenderse».
79 Véase ALVARADO PLANAS, J., «Ordalías y derecho consuetudinario», p. 203, quien afir­
ma, con im portantes m atices, la existencia de un pensam iento ordálico en la E spaña visigoda, así
como la aplicación de la ordalía del caldero en el proceso judicial en los últim os años de la m onarquía
visigoda. L a caldaria (Liber 6,1,3) no sólo reflejaba una práctica anterior a la prom ulgación del L í­
ber, sino que fue aplicada de acuerdo con él.
80 U na visión crítica de esta cuestión puede verse en IG L E SIA F E R R E IR O S , A., «E l proceso
del Conde Bera y el problem a de las ordalías», A H D E , 50 (1981), pp. 1-222.
estudio prelim in a r 29

A lb o rn o z 81, re p re s e n ta n la co n so lid a c ió n de las c o stu m b re s g e rm á n ic a s. V olvieron a a p a r e ­


cer b a jo el m a n to ro m a n iz a d o del Liber, y aflo ra ro n fin a lm e n te h a s ta lle g a r a ser reco g id as
p o r los o p e ra d o re s ju ríd ic o s ju n t o a a q u e lla s leyes de las a n te rio re s re d accio n es del L ib er
q u e p re c is a m e n te tr a t a r o n de e x p u ls a rla s del o rd e n a m ie n to .
A u to re s com o O te ro 82 d e s ta c a ro n q u e el p rim itiv ism o ju ríd ic o p o s te rio r a la c a íd a del
re in o de T oledo se e n c o n tr a b a en la a u se n c ia de p o d e r p ú b lico y de in s titu c io n e s cap aces de
m a n te n e r la leg islació n p ro m u lg a d a . R ecalcó O tero q u e, d u r a n te el d o m in io v isig ó tico , se
m a n tu v o u n poso ro m a n is ta q u e fue rá p id a m e n te d e s v irtu a d o p o r los p e q u e ñ o s n ú cleos
p o b la c io n a le s de los com ien zo s de la re c o n q u is ta , los cu ales, p o r fa lta de e s tr u c tu r a p o lític a ,
h a b r ía n re g re s a d o a las p rá c tic a s g e rm á n ic a s. E s ta m ism a co n clu sió n fue c o m p a rtid a p o r
P é re z -P re n d e s , a u n q u e en u n se n tid o m u y d is tin to : p a r a este p ro fe so r el d erech o alto m e-
d iev al fue e s e n c ia lm e n te g e rm á n ic o , p o rq u e to d o el d erech o v isig ó tico lo e ra en g ra n m edi-
d a 83. P a r a e ste a u to r, en la R e c o n q u is ta se dio u n d erech o g e rm á n ic o e se n c ia lm e n te o ra l y
c o n s u e tu d in a rio , q u e v o lv ía a las ra íc e s de m u c h a s in stitu c io n e s. A p u n ta A lv a ra d o q u e
ta le s ra sg o s de g e rm a n ism o e ra n y a p a lp a b le s al fin al de la M o n a rq u ía v isig ó tic a , con u n a
c ie rta c a rg a de re g re sió n c u ltu ra l y ju r íd ic a 84.
L o q u e e s tá fu e ra de to d a d u d a es la p e rv iv e n c ia del L ib er en la ép o ca a lto m e d ie v a l,
e s p e c ia lm e n te en las ed iciones vulgatae, q u e se a d a p ta b a n m ás a la re a lid a d fe u d a liz a n te y
local. L o s e q u ilib rio s e n tre la s u b je tiv id a d y la o b je tiv id a d del d erech o d e b ía n a d a p ta rs e a
u n esp acio y u n a s c irc u n s ta n c ia s m á s p re c a ria s , en las q u e la v isió n g ru p a l g e rm a n is ta p r e ­
v a le c ía so b re el in d iv id u a lism o c o sm o p o lita de la tra d ic ió n ro m a n ís tic a . Con ra z ó n afirm ó
A q u ilin o Ig le sia q u e el d erech o a lto m e d ie v a l no e ra y a « n i ro m a n o , n i g e rm á n ic o , n i p r e ­
ro m a n o 85», sino u n a ev o lu ció n c o m p le ja del d erech o ro m a n o , a u n q u e con u n a c a rg a (b a s­
t a n t e m á s p ro fu n d a de lo q u e el p ro p io p ro fe so r Ig le sia a d m ite ) de d erech o g erm á n ic o q u e
d e s v ir tu a b a su esencia.
s e g ú n el m ism o a u to r, sig u ien d o b á s ic a m e n te a O tero V arela, d u r a n te la A lta E d a d
M e d ia el L ib er se g u iría a p lic á n d o se com o u n d erech o su b sid ia rio fre n te a los fu ero s m u n ic i­
p a le s q u e se ib a n co n c e d ie n d o 86. A sí lo c o n sid e ra ta m b ié n Jo sé S á n c h e z -A rcilla 87 al c o m e n ­
t a r los fuero s del re in o de L eó n . S in e m b a rg o , el L ib er fue re c h a z a d o en u n p rim e r m o m e n to
en a lg u n o s lu g a re s de C a stilla , a te n o r de a lg u n a s de las « fa z a ñ a s» q u e ed itó G alo S á n c h e z 88,
u n h e c h o q u e d ific u lta u n a e x p lic a c ió n u n ita r ia de la e x p a n sió n del Liber, q u e tu v o u n a
a c e p ta c ió n irre g u la r. T a m b ié n r e s u lta co m p lejo r a s tr e a r en el L ib er m u c h a s in s titu c io n e s de
d e re c h o g e rm á n ic o q u e su rg ie ro n a p a r t ir del siglo V i i i en la p e n ín s u la ib é ric a .
S ería a b s u rd o p r e te n d e r q u e el o rig en de to d a s las in s titu c io n e s reco g id as en las d ife re n ­
te s fa m ilia s de fu ero s p ro v in ie se del d e re ch o ro m a n o v u lg a r o del L ib er v u lg a riz a d o , p u es los
oríg en es son m ú ltip le s: las c o s tu m b re s de los p u eb lo s del s e p te n trió n de la P e n ín su la (com o

81 SÁNCHEZ ALBORNOZ, C., «Pervivencia y crisis de la tradición juríd ica...» , cit.


82 O TERO VARELA, A., «El Códice López Ferreiro del Liber iudiciorum », A H D E , 29 (1959),
pp. 564-565.
83 P É R E Z -P R E N D E S , J. M., «L a m onarquía, el poder político, el E stado y el derecho», en
M EN ÉN D EZ PID A L, R ., y JO V E R ZAMORA, J. M., Historia de España, Madrid, 1991, pp. 3-157.
84 ALVARADO PLANAS, J., «Ordalías y derecho consuetudinario», en E l problema del germa­
nism o..., pp. 209-210.
85 IG L E S IA F E R R E IR Ó S , A., L a creación del d erech o ., p. 35.
86 IG L E S IA F E R R E IR Ó S , A., «Derecho m unicipal, derecho señorial, derecho regio»,
pp. 115-197.
87 SÁNCHEZ-ARCILLA, JO SÉ , «El derecho especial de los fueros del reino de León
(1017-1229)» en E l Reino de León en la A lta E dad M edia, II, León, 1992, pp. 185-380.
88 SÁNCHEZ, GALO, « P ara la historia del antiguo derecho territo rial castellano»,
A H D E , 6 (1929), p. 314.
30 el libro de los ju icios

h a n re c o rd a d o G a rc ía -G allo 89 o B a rb e ro y V igil90) o el d erech o de los fra n c o s, com o h a d e ­


fen d id o Á lv a ra d o 91 tie n e n ta m b ié n u n peso re le v a n te en la c o n fig u ració n p o lim ó rfica de las
fu e n te s del d e re c h o h is p a n o a lto m e d ie v a l.
Sin e m b a rg o , es in d u d a b le q u e el L ib er fue u n a fu e n te b á sic a de la c o n s titu c ió n del d e ­
rech o p e n in s u la r h a s ta la re c e p c ió n del iu s com m une. L a c o e x iste n c ia del L ib er ju n to a los
fu ero s, usos y c o s tu m b re s locales fue la b a se le g isla tiv a de los rein o s c ristia n o s h isp a n o s.
P ese a q u e el L ib er tu v o u n a f u e rte im p la n ta c ió n en la C a ta lu ñ a a lto m e d ie v a l92, la p ro g re ­
siva a c e p ta c ió n del d erech o ju s tin ia n e o lim itó la p e rm a n e n c ia de esa h e re n c ia v isig ó tic a ,
p e rc e p tib le en n u m e ro s a s v ersio n es v u lg a re s del Liber, com o la del ju e z B o n so m 93, califica­
do p o r el p ro fe so r F o n t i R iu s com o u n a « u n a de las v ersio n es m á s c a ra c te riz a d a s de a q u e l
código —el L ib er iu d icio ru m — de e n tre las e la b o ra d a s en C a ta lu ñ a en los siglos m ed iev ales94»,
cu y as a d icio n es al te x to de Z e u m e r e s tá n p re se n te s en n u e s tra tra d u c c ió n , com o m u e s tra
sig n ific a tiv a de la p ro y ecció n del Liber.
E n C a stilla , so b re to d o en el tr á n s ito a la B a ja E d a d M edia, la p re se n c ia del L ib er tu v o
u n a m a y o r in flu e n c ia , p o r la p ro te c c ió n re a l y p o r la leg islació n a u tó n o m a y a n tiro m a n is ta
de los m o n a rc a s c a ste lla n o s y leoneses. E l F uero ju zg o , com o v ersió n ro m a n c e a d a del Liber,
fue el v e h íc u lo p riv ile g ia d o de tra n s m is ió n de esa h e re n c ia v isig ó tic a en el d erech o h istó ric o
c a ste lla n o q u e , p o r a v a ta re s de la h is to ria , h a sido d u r a n te siglos el c o m ú n p a r a la g ra n
m a y o ría de te r r ito r io s h isp á n ic o s.
P u e d e d ecirse, p u e s, q u e el L ib er fue el p rim e r g ra n código leg islativ o h isp a n o y el p u n ­
to de a r r a n q u e de la tra d ic ió n ju r íd ic a p e n in su la r. Su c o n fig u ració n ro m a n a y g e rm a n a , su
sin c re tism o , su fu n c ió n de id e a l le g islativ o y u n ificad o r, y su p a p e l com o tra n s m is o r de esa
fu sió n de lo ro m a n o y lo godo lo tr a n s fo rm a n en u n a h e r r a m ie n ta h is tó ric a p riv ile g ia d a ,
q u e a b re las p u e r ta s de la E d a d M edia h is p a n a y, en b u e n a m e d id a , m u e s tra el ca m in o q u e,
con im p o r ta n te s m e d ia c io n e s, lle v a ría n a cab o ta m b ié n los d em ás rein o s g erm án ico s
eu ro p eo s.
Con la L e x visigothorum se c ie rra u n m u n d o , el de la fu sió n de lo g e rm a n o y lo ro m a n o ,
y se a b re n las p u e r ta s de o tro : el del feu d alism o a lto m e d ie v a l, q u e a rtic u ló las e s tr u c tu ra s
p o lític a s, sociales, e co n ó m icas y c u ltu ra le s d u r a n te v a rio s siglos y q u e, m e d ia n te su e v o lu ­
ción, dio lu g a r a las so cied ad es m o d e rn a s. L a le c tu ra del L ib er nos p e rm ite s itu a rn o s en u n
d in te l le g isla tiv o y re v iv ir u n a e x p e rie n c ia c u ltu ra l q u e n o s tr a n s p o r ta m á s a llá de los siglos
y n os h a b la , en d e fin itiv a , de n u e s tro p a sa d o y de n u e s tro p re se n te .

R a f a e l r á m is b á r c e l ó

89 GARCI á -GALLO, A., «Consideración crítica...», cit. ibidem.


90 BARBERO, á ., y V IG IL, M., L a formación del feudalism o..., pp. 279-401.
91 ÁLVARADO PLANAS, J., «Ordalías y derecho consuetudinario», en E l problema del germa­
nismo...., pp. 216 y ss.
92 IG L E S IA F E R R E IR Ó S , á ., «La creación del derecho en Cataluña», A H D E , 47 (1977),
pp. 99-423 y SÁLRÁCH, JO S E P M ARIA, Justicia i poder a Catalunya abans de l’any mil, Vic, 2013,
quien en su obra m uestra la presencia casi exclusiva del Liber en los procesos judiciales de los si­
glos IX y X.
93 Véase Liber iudicum popularis. Ordenatpel jutge Bonsom de Barcelona, Barcelona, 2003.
94 FO N T R IU S, JO S E P M ARIA, «El Liber iudicum popularis: intenció d’aquesta edició»,
ibidem, p. 19.
notas sobre la ed ició n y la traducción

L a ed ició n de la tra d u c c ió n del c u e rp o leg al la tin o a la le n g u a e sp a ñ o la se p la n te ó desde


la ó p tic a del fo rm a to y de la ed ició n del L libre dels J u d ic is, ex c e le n te tra d u c c ió n c a ta la n a
del L ib er iu d ic io ru m , a carg o de J o a n B ellés i S a lle n t (B a rc e lo n a , T e x to s Ju ríd ic s C a ta ­
la n s, 2008) —c u y a re v isió n ju r íd ic a llevó a cabo el Dr. F o n t R iu s—tra d u c c ió n a su vez del
L ib er Iu d ic io r u m sive L e x V isig o th o ru m de la v ersió n c rític a de K a rl Z e u m e r en M o n u m e n ­
ta G erm aniae H istorica, H a n n o v e r-L e ip z ig (reed. G raz 1973). N os h a lla m o s, p u e s, a n te u n a
v e rsió n con u n a d o b le p e rsp e c tiv a : p o r u n a p a r te , la del te x to la tin o de Z eu m er —orig en de
la tra d u c c ió n c a ta la n a y de la n u e s tr a —y, p o r o tra , la del fo rm a to de la tra d u c c ió n c a ta la n a ,
q u e sirv e n p a r a c o n so lid a r u n a tra d u c c ió n e sp a ñ o la so bre te x to s ju ríd ic o s esp añ o les, a cce­
sible a q u ie n e s p u d ie ra n e s ta r in te re s a d o s en el c o n o cim ien to de estos d o c u m e n to s. E se fue
el en c a rg o y en él h em o s p u e s to n u e s tro in te ré s e ilusión.
L a tra d u c c ió n , con to d o s los p ro b le m a s q u e co n llev a tr a n s v a s a r el p e n s a m ie n to fo rm u ­
la d o en el m a rc o de u n a le n g u a al fo rm a to de o tr a le n g u a , p o d ría h a b e r sido m á s a rd u a ,
p e ro re la tiv a m e n te m en o s c o m p lic a d a , si se h u b ie se decid id o se g u ir las fo rm as de edición
m á s fre c u e n te s , es decir, tr a s p a s a r —q u e no es ta r e a fácil—u n o s co n c e p to s a o tro s co n cep to s
m e d ia n te las p a rtic u la r id a d e s de c a d a le n g u a . Sin e m b a rg o , al tr a ta r s e de u n a o b ra r e d a c ­
t a d a en u n a le n g u a clásica —c u y a d ific u lta d exige añ o s de a p re n d iz a je —se h a creído co n v e­
n ie n te m a tiz a r e s ta tra d u c c ió n y o frecer a lg u n a a y u d a a d ic io n a l al lector. P o r ello, se h a
c o n sid e ra d o o p o rtu n o o r ie n ta r al le c to r a g re g a n d o d e trá s de la tra d u c c ió n e sp a ñ o la , en
c u rsiv a y e n tre p a ré n te s is , a q u e llo s té rm in o s la tin o s esp ecíficam en te ju ríd ic o s o p a r tic u la r ­
m e n te d e sta c a d o s q u e se c o rre sp o n d e n b á s ic a m e n te a las p a la b ra s tra d u c id a s . Con ello se
h a p ro c u ra d o c o n d e n sa r el e s p íritu de la o b ra m e d ia n te la y u x ta p o s ic ió n de los té rm in o s
la tin o s , com o e x p re sió n a u té n tic a de la v o lu n ta d de c o n firm a r y esclarecer la tra s la c ió n
de u n a le n g u a a o tr a , sa lv a n d o la lib e r ta d c re a tiv a del tr a d u c to r de u tiliz a r u n a fo rm a g r a ­
m a tic a l p o r o tr a e q u iv a le n te , sin q u e q u e d e p e r tu r b a d o el se n tid o d iá fa n o del te x to . Se
t r a t a , p u e s, de u n a v e rsió n p se u d o -b ilin g u e , q u e p o d ría fa c ilita r, en a lg u n o s a sp e c to s, los
o b je tiv o s q u e a c o n tin u a c ió n se a p u n ta r á n .
L a s p e rs o n a s q u e p u d ie re n e s ta r in te re s a d a s en la le c tu ra o c o n s u lta de estos d o c u m e n ­
to s —al m a rg e n de los e x p e rto s , q u e n o h a n p re c isa d o n u n c a n i p re c isa n a h o ra de u n a t r a ­
d u c c ió n — se p o d ría n c irc u n sc rib ir f u n d a m e n ta lm e n te en d is tin to s á m b ito s: en el p rim e ro ,
a q u e llo s q u e tie n e n fo rm a c ió n u n iv e rs ita ria , p o r u n a p a r te , com o los ju r is ta s no e x p e rto s,
q u e co n o cen la te rm in o lo g ía ju ríd ic a , p ero q u e q u izás a d o le z c a n de c o n o cim ien to s de la
le n g u a la tin a o b ie n é s ta h a y a caíd o en el b a ú l de los recu erd o s, y p o r o tra , los h isto ria d o re s,
q u e q u iz á c o n o z c a n o h a y a n e je rc ita d o m á s sus h a b ilid a d e s la tin a s , p ero q u e d esconocen la
te rm in o lo g ía ju r íd ic a y su a p lic a c ió n ; en el seg u n d o , se p o d ría n in c lu ir a q u ello s e stu d ia n te s
—de u n a y o tr a e sp e c ia lid a d , y q u iz á ta l vez de o tra s — p a r a q u ien es el o rig in a l la tin o no
32 el libro de los ju icios

suele e s ta r a s u a lc a n c e y d e b e n r e c u rrir a u n a tra d u c c ió n . A to d o s ellos e sp e c ia lm e n te v a


d irig id a p e d a g ó g ic a m e n te e s ta tra d u c c ió n , de m a n e ra q u e p u e d a ser c o n s u lta d a , no sólo
p o r lo q u e dice, sino cóm o lo dice y, de e s ta fo rm a , p o d e r v a lo ra r la u tiliz a c ió n de la te r m i­
n o lo g ía la tin a , la d ife re n c iac ió n de m a tic e s e n tre diversos sin ó n im o s y, ta m b ié n , cóm o éstos
h a n q u e d a d o e n g a s ta d o s en el e sp a ñ o l; fin a lm e n te , ta m b ié n v a d irig id a a a q u ello s q u e estén
in te re s a d o s en n u e s tr a c u ltu r a y q u e q u ie re n e n riq u e c e rse con el c o n o cim ien to q u e les p u e ­
d a a p o r ta r la le c tu ra de la o b ra o q u e te n g a n la c u rio sid a d de c o n s u lta r su c o n ten id o .

n o t a s a l a e d ic ió n

E s ta tra d u c c ió n se h a c o n fig u rad o sig u ien d o el c a ñ a m a z o de la ed ició n c a ta la n a de


J o a n B ellés, q u e te n ía p re s e n te la ed ición c rític a de Z eum er. A l ig u a l q u e su ced ía en la
edició n c a ta la n a , se h a n c o n sig n a d o las d iso n a n c ia s p u n tu a le s con la v e rsió n b o n so m -
n ia n a (B ), e x tr a íd a del L ib er iu d ic u m po p u la ris. O rdenat pel ju tg e B o n so m de B arcelona
(B a rc e lo n a , 2003).
L a p re s e n te ed ició n sigue la n u m e ra c ió n de los L ib ro s, T ítu lo s y L eyes y su in te g ra c ió n
en las c o m p ila c io n e s de R e c e sv in to y E rv ig io . E n las referen cias n u m e ra le s se h a re se rv a d o
la n e g r ita , s itu a d a en el m a rg e n iz q u ie rd o , se g u id a de R ecc./E rv. p a r a in d ic a r en cu á l de
e sta s re c o p ila c io n es e s tá c o n te n id a la ley o la e v e n tu a l a u se n c ia de la p rim e ra (Recc. deest).
E l c e n tro de la p á g in a lo p re sid e el n o m b re del m o n a rc a leg islad o r, p reced id o de la p a la b r a
N u e v a o A n tig u a . E n c u a n to a las d isc o rd a n c ia s e n tre la v e rsió n de Z eu m er y la de B o n so m ,
sig u ien d o la edición c a ta la n a del L ib er iu d icio ru m de J o a n B ellés, las p a la b ra s o sin ta g m a s
re p ro d u c id o s p o r B e s tá n m a rc a d o s p o r d iferen cias tip o g rá fic a s de m e n o r ta m a ñ o , seguidos
de la a b r e v ia tu r a add. B ]; si se t r a t a r a de u n a v a ria n te se u tiliz a los té rm in o s en u n ta m a ñ o
m en o r, con la in d ic a c ió n [según B en lugar de], sin e m b a rg o , si el te x to era m u y larg o , se h a
p re fe rid o in d ic a r la p rim e ra y la ú ltim a p a la b r a de la serie s itu á n d o la e n tre g u io n es, c o rc h e ­
te s y en ta m a ñ o m en o r, en v ez de re p ro d u c ir to d a la v a ria n te .
F in a lm e n te , ca b e re c o rd a r q u e la tra d u c c ió n q u e ofrecem os e s tá f u n d a m e n ta d a en la
re d a c c ió n de E rv ig io . C u an d o la v e rsió n la tin a de Z eu m er p re s e n ta en c o lu m n a s se p a ra d a s
las v ersio n es de R e c e sv in to y E rv ig io sólo se h a tra d u c id o la de E rv ig io .

n o t a s a l a t r a d u c c ió n

Se h a m a n ife s ta d o —al inicio de este e sc rito —la d ific u lta d de v e rte r el c o n te n id o , la fo r­


m a y la e x p re sió n de u n a le n g u a , p ro c u ra n d o q u e en caje d e b id a m e n te en la fo rm a , e x p re ­
sión y c la rid a d de o tr a . A u n q u e difícil, sería m ás fácil —en este caso—si fu e ra u n a o b ra con
u n id a d de estilo y q u e el uso de la te rm in o lo g ía tu v ie r a siem p re la m ism a significación. Sin
e m b a rg o , esto n o o c u rre , sino q u e m u c h a s m a n o s co n feccio n aro n estos escrito s y u tiliz a ro n
a lg u n o s té rm in o s con significacio n es a n á lo g a s o d iv ersas; ello co n llev a q u e el m ism o té r m i­
no p u e d a lle v a r c a rg a s se m á n tic a s d is tin ta s . E s te m o tiv o —ju n to con el de c o a d y u v a r e in ­
c ita r al e s tu d ia n te a la le c tu r a de la o b ra en su v ersió n o rig in a l—h a sido el a c ic a te decisivo
p a r a a g re g a r los té rm in o s la tin o s a la v e rsió n e sp a ñ o la . P o r ello se d eb e se ñ a la r p rim o rd ia l­
m e n te q u e los té rm in o s la tin o s e s tá n to m a d o s ta l com o a p a re c e n en el o rig in a l (caso, tie m ­
po , n ú m ero ...} , y p u e d e d a rs e m u y a m e n u d o el h ech o de q u e el té rm in o recogido del la tín
no se c o rre s p o n d a con la fu n c ió n s in tá c tic a de la tra d u c c ió n e sp a ñ o la o con el tie m p o v e r­
b a l. A d e m á s h a y q u e s e ñ a la r q u e los té rm in o s recogidos del te x to o rig in a l no tie n e n la
m is m a fo rm a h o m o g é n e a , es decir, e s tá n escrito s de fo rm a d is tin ta , p o r ejem p lo : (con h o
sin ella: h o rd o , o rd o ; h o ccasio , occassio} o con o tr a p ro b le m á tic a , com o: iu stissim e hac leg i­
tim e ; casi to d a s las te rm in a c io n e s no d ip to n g a n , así s c rip tu re , cau se, p o r s c rip tu ra e , cau-
notas sobre la edición y la traducción 33

sae), com o ta m p o c o lo h a c e n a p rin c ip io o a m ita d de p a la b r a y ju n ta m e n te a o tra s p a r t i ­


c u la rid a d e s q u e el d ic c io n a rio p u e d e esclarecer.
E n c u a n to al léxico la tin o u tiliz a d o es v a ria d o p a r a u n a m ism a significación; ésa es u n a
ra z ó n m á s p a r a a p u n ta r d e trá s de la tra d u c c ió n los té rm in o s la tin o s tra d u c id o s , a fin de q u e
se p u e d a c a p ta r m á s fá c ilm e n te la c a rg a s e m á n tic a del té rm in o ; así, la u tiliz a c ió n de anci-
lla, com o sierv a o esclav a n o p re s e n ta n in g ú n p ro b le m a ; sin e m b a rg o no o c u rre a sí con el
té rm in o servi, m a n cip ia , fa m ilia . H a y o tro s q u e p re s e n ta n su p e c u lia rid a d , com o: dom ina,
mulier, fe m in a , u xor y su c o rre la to , d o m in u s, homo, vir, sponsus; ta m b ié n los té rm in o s casi
sin ó n im o s p a r a el c o n c e p to de b ien es: bona, proprietas, fa c u lta s, substantia, hereditas, res. A
p ro p ó s ito de e s ta ú ltim a , res, su tra d u c c ió n , a d e m á s de bienes, ad u c e a cosa, cuestión, a su n ­
to. T a m b ié n lla m a la a te n c ió n las d is tin ta s m o d a lid a d e s re fe rid a s al té rm in o m a trim o n io ,
c a s a m ie n to , b o d a s , d esp o so rio s o b ie n c o n su m a c ió n y relacio n es sex u ales o b ie n sim ples
u n io n e s c a rn a le s , con d ife re n te s c o n n o ta c ió n ju ríd ic a , de difícil tra d u c c ió n : sociari m a tri­
m onio, habere coniugem , uxorem expetendam , n u p ciis traditura, in coniugio a d sum pta, connu-
bia ducere, dispossata, disponsare, adpetire copulam , co n iu n ctio n is copulam , in coniugio co­
p ulare, in coniugio copulandam , se miscere. Si a to d o ello a ñ a d im o s la d ific u lta d de alg u n a s
p a la b ra s : a d je tiv o s, a d v e rb io s, e tc ., y con el fin de so lu c io n a r a los estu d io so s —p re se n te s y
f u tu ro s —u n a p o sib le le c tu r a del o rig in a l, h em o s p o te n c ia d o ta l vez e x tre m a d a m e n te el uso
de té rm in o s o e x p re sio n e s la tin a s . C reem os q u e se p u e d e o b je ta r a ello q u e se re p ite n d e m a ­
siad o los té rm in o s , q u e b a s ta r ía con h a c e rlo u n a o dos veces y p o sib le m e n te el o b je to r t e n ­
d ría ra z ó n . P e ro se h a p e n sa d o q u e son pocos los q u e leen s e g u id a m e n te el L ib er iu d icio ru m
y m u c h o s m á s los q u e p re te n d e n b u s c a r en él a lg u n a in fo rm a c ió n . D e esa fo rm a , el le c to r
p u n tu a l e n c o n tr a r á la a y u d a en to d o el te x to y, si no se m a n tu v ie r a la m ism a e s tr u c tu r a , se
e n c o n tr a r ía d e sp ro v isto de e ste a u x ilio .
P u e s to q u e la tra d u c c ió n c o n tie n e e n tre p a ré n te s is los p rin c ip a le s vocab lo s la tin o s y
b u e n a p a r te de las c u e stio n e s p ro b le m á tic a s se t r a t a n en el E s tu d io P re lim in a r, cab e decir
q u e las n o ta s al p ie se h a n re d u c id o a su m ín im a e x te n sió n y en la m a y o ría de cu estio n es
sólo e sclarecen a lg u n a p a la b r a in fre c u e n te o esclarecen el orig en de las cita s del te x to . H e ­
m o s in c lu id o (en u n a v e rsió n a d a p ta d a ) las cita s de la ed ición c a ta la n a , d e b id a s al p ro feso r
Jo se p M a ria F o n t i R iu s , p u e s c o n s titu y e n u n b u e n a p a r a to « m ín im o » p a r a o rie n ta r al
lector.
Q u isiéram o s m o s tr a r la d e u d a c o n tra íd a con el te x to de J o a n B ellés i S a lle n t, c u y a
m a g n ífic a tra d u c c ió n y edició n seg u im o s fielm en te, p o rq u e la co n sid e ra m o s m o d élica. Sólo
n os a p a r ta m o s de ella c u a n d o , sig u ien d o a Z eum er, q u e re m o s d a r u n a so lu ció n s in tá c tic a
d is tin ta o d e s ta c a r a lg ú n m a tiz se m á n tic o .
P o r ú ltim o , c a b e p e d ir d isc u lp a s a los q u e les h u b ie ra g u s ta d o u n a sim p le tra d u c c ió n
q u e , sin los e sto rb o s de e s ta d u p lic a c ió n la tin a , les h u b ie ra fa c ilita d o u n a le c tu ra m á s r á p i­
d a . C reem os q u e con u n p oco de c o m p re n sió n p o r su p a r te , se p u e d e c u m p lir el o b jetiv o
p a r a to d o s y c a d a u n o de los le c to re s, algo m u y p a re c id o a lo q u e su ced e con la ley, q u e
ta m b ié n es p a r a to d o s , p e ro q u e n o to d o s la e n tie n d e n y la a c a ta n de la m ism a fo rm a .

n o t a d e l e d it o r

L a Agencia E sta ta l Boletín Oficial del E stado desea com pletar lo m anifestado por el profesor
Ram is, señalando que, p a ra respetar la configuración de la edición de K arl Zeum er de 1902, se ha
m antenido su paginación.
De esta m anera la traducción al castellano lleva la paginación impar, correlativa siempre con la
obra de Zeumer.
LIBER IUDICIORUM
SIVE

LEX VISIGOTHORUM
EDITA AB RECCESSVINDO REGE c. a. 654.

RENOVATA AB ERVIGIO REGE a. 681.

ACCEDUNT LEGES NOVELLAE ET EXTRAVAGANTES.

L r .. :SeCt. l. l.
Rece. — Forma Reccessvindiana.
Ern. — F o n a Ervigiana.
Nov. ■=■ Novellae leges.
Jtetr. — Extravagantes.
Rece. ^Erv.] LIBER IUDICIORUM
DE INSTRUMENTIS LEGALIBUS.
LIBER PRIMUS.
I. Titulus: De legislatorem.
6 II. Titulus: De lege.
DE NEGOTIIS CAUSARUM.
LIBER SECUNDUS.
I. Titulus: De iudicibus et iudicatis.
II. Titulus: De causarum exordiis.
10 III. Titulus: De mandatoribus et mandatis.
IIII. Titulus: De testibus et testimoniis.
V. Titulus: De scripturis valituris et infirmandis hac defunctorumvoiumtatibus
conscribendis.
DE ORDINE CONIUGALI.
Is LIBER TERTIUS.
I. Titulus: De dispositionibus nuptiarum.
II. Titulus: De nuptiis inlicitis.
111. Titulus: De raptu virginum vel viduarum.
Illl. Titulus: De adulteriis.
20 V. Titulus: De incestis et apostatis adque masculorum concubitoribus.
VI. Titulus: De divortiis nuptiarum et discidio iaponsorum.
DE ORIGINE NATURALI.
LIBER QUARTUS.
J. Titulus: De gradibus.
2ó II. Titulus: De successionibus.
III. Titulus: De pupillis et eorum tutoribus.
IIII. Titulus: De expositis infantibus.
V. Titulus: De naturalibus bonis.
Jmcnpti<> LIBER IUDICIORUM e:,;stat in solo radice Jl 1. De nlii* inscriptimiibt« huius leSmn ccdicis
30 LIBER IUDICUM et FORUM IUDICUM w. praefatimum nostram. — Ad conspecttim ¿lorcn--«m et titulwwn
adhütti Codd. R l. 2. E 1. 2. l. 2. 3. De — primus evan. R l. li l. 4. legislatore R 2. E 1 ; legibus
latore E 2*; legibus latorem E 2.
l. 6. 7. De — secundns evan. R 1. 1 l 12. ha.e] ae R 2. E J.
l. 14. 15. De — tertins evan. R 1. || l. 18. raptoribus E 2. 2*. || t. 20. atque 11 2. H l. c-oucubi-
35 tores R 2; concubitorum E 2. || 1. 21. dibortiis E'. discidi isponsoruin R 2. sponsomm R 1. 2*;
sponsarum R 2.
[. 22. 23. De — qnartns evan. R 1. || 1. 28. V. Tit. — honis ewan. R 1.
36 LEX VISIGOTHORUM.

& c e . E-v.] DE TRANSACTIONIBUS.


LIBER QUINTUS.
I. Titulus: De ecclesiasticis rebus.
II. Titulus: De donationibus generalibus.
III. Titulus: De patronorum donationibus. &
IIII. Titulus: De commutationibus et venditionibus.
V. Titulus: De commendatis et commodatis.
VI. Titulus: De pigneribus et debitis.
VII. Titulus: De libertatibus et libertis.
DE SCELERIBUS ET TORMEXTIS. 10
LIBER SEXTUS.
I. Titulus: De accusationibus criminosorum.
11. Titulus: De maleficis et consulentibus eos adque veneficis.
UI. Titulus: De excutientibus partum hominum.
lIII. Titulus: De contumelio, vulnere et debilitatione hominum. 15
V. Titulus: De cede et morte hominum.
DE FURTIS ET FALLACllS.
LIBER SEPTIMUS.
I. Titulus: De indicibus furti.
II. Titulus: Defuribus et furtis. äo
III. Titulus: De usurpatoribus et plagiatoribus mancipiorum.
IIII. Titulus: De custodia et sententia damnatorum.
V. Titulus: Defalsariis scripturarum.
VI. Titulus: De falsariis metallorum.
DE INLATIS VIOLENTIIS ET DAMNIS. 26
LIBER OCTAVUS.
l. Titulus: De invasionibus et direptionibus.
U. Titulus: De incendiis et incensoribus.
III. Titulus: De damnis arborum, ortorum et frugum quarumcumque.
IIII. Titulus: De damnis animalium vel diversarum rerum. 30
V. Titulus: De pascendis porcis et animalibus denuntiandis errantibus.
VI. Titulns: De apibus et corum damnis.
DE f u g it iv is e t r e f u g i e n t i b u s .
LIBER NONUS.
l. Titulus: De fugitivis et occultatoribus fugamque preventibus. 35
II. Titulus: De his, qui ad bellum non vadunt aut de bello refugiunt.
III. Titulus: De his, qui ad eclesiam confugiunt.
l. 2. De — qit iutus eia « . R l. || t. 6. vend.] xindictionibux R 2; bindittionibus E 2.
10. isccleribus R 1. 11 t. 13. consolentibus R l. jidijue vcncficis de;,. R 1; a. de v. R 2. i £ 14. iscu-
rieiitibus N 1 ; cscutientibii:; H 2. partu R l. || l. 15. contiimelioso R J. debilitate E 1. 40
£ l 7. fa lsariis R 1. 1 l. 20. fiiribns] furis E J . 1 l. 23. iscriptumrum .E 2.
l. 25. 26. De — octavns etwa. R l. | £ 29. ortum A 2. K 1. || l. 31. denuntiantis R 1. et adll.
U 2. E l.
/. :t;i. prevrniiiriitibux H 1; |>r(>I)ciii<iitihiis H 2. 1i /. flü. helio] bellum H J. || l. 37. confugium
fai'iuut /: 2. E 1; rpfttuiuin facinut 2. 15
LEX VISIGOTHORUM. 37

Rece. Erv.J DE DIVISIONIBUS ET ANNORUM TEMPORIBUS ADQUE LIMITIBUS.


LIBER DECIMUS.
I. Titulus: De divisionibus et terris ad placitum datis.
II. Titulus: De quinquagenarii et tricennalis temporis intentione.
- III. Titulus: De terminis et limitibus.
DE EGROTIS ET MORTUIS AOQUE TRANSMARINIS NEGOTIATORIBUS.
LIBER UNDECIMUS.
I. Titulus: De medicis et egrotis.
II. Titulus: De inquietudine sepulcrorum.
10 m. Titulus: De transmarinis negotiatoribus.
DE REMOVENDIS PRESSURIS ET OMNIUM HERETICORUM SECTIS EXTINCTIS.
LIBER DUODECIMUS.
I. Titulus: De temperando iudicio et removcnda pressura.
II. Titulus: De omniumhereticorumadqueludeorumcunctis enoribus amputandis.
Rece. deest. Erv.J III. Titulus: De novellis legibus ludeorum, quo et vetera confir-
mantur et nova adiecta sunt.
l. 1. et dee,,< R 2. E 1. annorum et M 2; ann. E 2. atqiic /( 2. K 1 et ita in/ia. || l. 2. X R 1.
1. 4. qninquagenariis R 2. E 2; quinquaginaiii R 1. tricennarii R 1; trecennalis t 2. temporibus R l.
E 2. int.J tentione R 1.
20 l 7. XI R 1. E. | £ 9. iniqnietndino R 2.
1 11. ereticorum R 2. E 2. extinctis de«i J 1. || /. 12. XII R l. E’ |¡ l 13. iudicium A’ l. |, l. 14. ereti-
cornm R 2; e. sectis extinctis E 2. eroribus R 1. III. Tit. — snut| U 2. E. 1* 15. Iudeoruni E 1.
Rece!. .Ervj DE INSTRUMENTS LEGALIBUS L

LIBER PRIMUS.
I. T IT U L U S : D E L E G IS L A T O R E .
I. Quod sit artificium condendarum legum .
I l. Quo modo uti deb eat artifex legum.
III. Q uid requiren d u m est in artifice legum.
Illl. Q ualis erit in vivendo artifex legum.
V. Q ualis e rit in consiliando artifex legum.
V I. Q ualis e rit in eloquendo artifex legum.
V II. Qualis erit in iudicando artifex legum.
V ID . Q ualis in publicis, qualis in privatis erit artifex legum.
V IIII. Quod d are d eb eat legibus disciplinam artifex legum .

1 , i , i. I. Q uod sit a r t if ic iu m condendarurn legum.


S alu tare d atu ri in legum contem tione preconinm , ad nove operationis formnm
antiquorum istudiis novos a rtu s aptam us, reseran tes virtutem tam form ande legis quam 15
peritiam form antis artificis. C uius artis insigne ex hoc decentius en itere probabitur,
si non ex con iectu ra tra b a t form am sim ilitudinis, sed ex v eritate form et speciem
san ctio n is, neque sillogism orum acum ine figuras inprim at disp u tatio n is, sed puris
honestisque p recep tis m odeste statu at articulos legis. E ten im ut ars operis huius se
in hac dispensatione conponat, ordo m agne ratiocinationis cxoptat. N am que cum 20
ex p erim en ta rerum m anus te n e t artificis, ad dispositionem form e fru stra q u eritu r i n
vestigatio rationis. In inprovisis certe acuta ex petit se ratio indagatione cognosci; in
non ignotis autem experim ento faciendi se pro p erat rescrari. L aten tis ergo rei quia species

LIB. I. Acl Au«c ¿¡¿non adAibui ccodíces R 1. 2. E 1. 2. V 1 —5; cetewim singuta tantum annotavi.
l. 1. DE 1. L.] DE LEGISLATORE R 2; in;;cr. deest omnino R l. || l. 2. INCIPIUNT CAPITULATIONES 20
DE LITRO PRIMO R J.
TIT. 1. t. 3. LEGISLADORES R 1; LEGISLATORE^! E 1; LEGIBUSLATOREM E 2; LIBER
PRIMOS etiam hic add R 2. j| t. 4. Index capituloritwi deest R 2. Quid E 1. ¡ l. 5. dcbct R l. || l. 7. r i­
dendo H 1; bibcndo .E 2. || l. 9. erit deest R 1,,' cloquendum R l. |j l. 10. imlicnndum R l. |[ t. 12. Se
quitar continuo index capitalorum titilli IL R l. 30
I, J, l. í. 13. Quid E 1. || l. 14. contemtione pro contentione R 2. E 2; contionem R 1; eousti-
tutionem E 1 ; constítutione T': novim E l. Pith. || l. 15. istudiis] ita E 2; stndiis R 2. E 1; histius
R l. reservantes R l. 2. || l. 16. formatis R I. probitur H l. || l. 17. ex coniecturam R 1; ex coniunc-
tura E 2; ixetnihecturn R 2. traat 8 2. V 3; tradat R l; trauat R 2. fonnat spatriem R 1; f. especiem
R 2.| l. 18. silosgismonim agumíiie R 1; ullogis f.rmorum acumine R 2; syllogismovuni a. E 1 ; sigil- 35
logismorum a. E 2 . disputationis] disperntionis R 1 ; admorationis R 2. || l. 19. istatuat E 2;
instatnat R 2. articufis R l. || l. 20. rationationis V 1. exobtat A'. V 2. cumqj R 1. || l. 22. acute R 1.
í. 23. experimenta E. rcservari R 2; reserbari H 2. quia] si V 2. 8.1

1) J/aec inscriptio inepte ex Isidoro, Etymolog. V, 24 rub., recepto est.


libro pr im er o

Recc. Erv.] DE LOSINSTRUMENTOS LEGALES

i . t ít u l o . d e l l e g is l a d o r

I. Cuál será el procedim iento (artificium ) de establecer las leyes (condendarum


legum)
II . Cómo h a de ac tu a r el au to r (artifex) de las leyes
III . R equisitos que h a de cum plir el au to r de las leyes
IIII. Cómo h a b rá de vivir (in vivendo) el au to r de las leyes
V Cómo h a b rá de aconsejar (in consiliando) el au to r de las leyes
V I. Cómo h a b rá de h ab lar ( in eloquendo) el au to r de las leyes
V II. Cómo h a b rá de ju zg ar (in iudicando) el au to r de las leyes
V III. Cómo h a b rá de com portarse el au to r de las leyes en los asuntos públicos y
en los privados
V IIII. Qué rigor (disciplinam ) h a de dar a las leyes su au to r

I,1 ,1 I. C uál será el p ro ced im ien to de establecer las leyes

A l d is p o n e rn o s a h a c e r u n a p ro c la m a c ió n p ro v e c h o sa en la d isc u sió n d e la s leyes, v i n ­


c u le m o s ( a p ta m u s ) , p a r a la fo rm a c ió n de u n a o b ra n u e v a , los e le m e n to s n u e v o s (novos
a rtu s ) co n el e s tu d io d e los a n tig u o s , p o n ie n d o d e reliev e ta n t o la c a p a c id a d d e fo rm u la r
u n a ley co m o la p e ric ia d el q u e la fo rm u la . Q ue la ex c e le n cia d e e ste a r te (a r tis ) re s p la n ­
d e z c a co n u n a e sp e c ia l b r illa n te z se m a n ifie s ta en el h e c h o d e q u e no a p o r ta a p a re n te s
t r e t a s d e c o n je tu r a s , sin o q u e s a n c io n a d e a c u e rd o con la v e rd a d , y q u e no tr a z a la fig u ra
d e la d is p u ta co n la a g u d e z a de los silo g ism o s (sillo g ism o ru m a c u m in e ), sino q u e e s ta b le z ­
ca co n d isc re c ió n los a r tíc u lo s d e la ley m e d ia n te p re c e p to s p u ro s y h o n e s to s . E n efecto ,
p a r a q u e el a r t e d e e s ta o b ra se m a n ifie s te en e s ta d isp o sic ió n , se re q u ie re u n o rd e n de
g r a n ra c io n a lid a d ( r a c io c in a tio n is ). Y a q u e , c u a n d o la m a n o del a r t i s t a (m a n u s a rtificis)
tie n e e x p e rie n c ia (e x p e rim e n ta ) de la s co sas, no p re c isa p e d ir la b ú s q u e d a d e la ra z ó n p a r a
la d isp o sic ió n d e la fo rm a . E n la in n o v a c ió n ( i n in p r o v is is ), c ie r ta m e n te q u e la ra z ó n r e ­
c la m a se r c o n o c id a p a r a u n a s u til (a c u ta ) in d a g a c ió n ; en c a m b io , en la s co sas y a s a b id a s ,
se m a n ifie s ta p r o n ta m e n te m e d ia n te la e x p e rie n c ia en la a c tu a c ió n (e xp erim en to fa c ie n ­
d i ) . P o r eso, c u a n d o se ig n o ra la fo rm a d e u n a cosa o c u lta (la te n tis sp ecies), con
LEX VISIGOTHORUM I, 1, 1 - 6 . 39

R e c e . 1E
- u;.] ignoratur, non inmerito considerations ordo requiritur. Cum vero expertos 1, 1 , l.
usus in speculo visionis fdes veritatis adducit, non iam materia forme ratiocinationem
dicti, sed operationemfacti deposcit. Unde nos, melius mores quameloquia ordinantes,
non personam oratoris inducimus, sed rectoris iura disponimus.
6 H. Quo modo uti debeat artifex legum. 1, 1 , 2.
Formandarum artifex legum non disceptatione debet uti, sed iure; nec videri
congruum sibi contentione legem condidisse, sed ordine. Ab ilio enim negotia rerum
non expetunt in teatrali fabore clamorem, sed in exoptata salvatione populi legem.
III. Quid requirendum est in artificem legum. j, i,s.
io Tune primo requirendum est, ut id, quod inducitur, possibile crcdatur. Novissime
ostendendum, si non pro familiari conpendio, sed pro utilitate populi suadetur, ut
appareat eum, qui legislator existit, nullo privatim commodo, sed omniumciviumutili-
tati communi motum prcsidiumque oportune legis inducere.
IIII. Qua1is erit in viven do art ife x legum. i, i, 4.
16 Erit consequenter idem lator iuris hac legis mores eloquiis anteponens, ut con­
tendo illius plus virtute personat quam sermone. Sicque quod dixerit amplius factis
quam dictis exornet 1 priusque promenda conpleat, quam inplenda depromat.
V. Qualis erit in consiliandum artifex legum. 1, 1 , 5.
Erit in adventione Deo sibique tantummodo conscius, consilio probis et parvis
20 admixtus, adsensu civibus populisque conmunis, ut aliene provisor salutis commodius
ex universali consensu exerceat guberaacùlum, quam ingerat ex singulari potestate
iudicium.
VI. Qua1is erit in e1oquendo artife x legum. 1, 1 , 6.
Erit concionans eloquio clarus, sententia non dubius, evidentia plenus, ut, quid-
25 quid ex legali fonte prodierit, in rivulis audientium sine retardatione decurrat, totum-
que qui audierit ita cognoscat, ut nulla hunc difficultas dubium reddat.
I, l, l. i. 1. expertis husus R 1 ; expertos usos Jl 2. 1| i 2. materies V 1 ; matheriam V 2.
ratiocinante R 1 ; ratiocinatione V 2. || Z. 4. persona R 1.
I, 1, 2. i. 5. debet 1l 1. || i. 6. F. ergo R 2. E 1; Firmandarnm R 1. disceptationem V 2. vi­
so dere R 1. || i. 7. sive R 1. contentionem ll 1; contcmtionc R 2; contione E 2. Ab deest R 1. negotio
R 1. || i. 8. clamore R l. exobtata E. V 4. ponere populi E 1 . lege R 1; lege manifesta E 2 ; legem
manifestali! V 1. 2. 5. 8. 20. Pi/h.; legem salvatione populi manifestami V 4.
I, 1, 3. i. 9. artifice R 2. E. V. || A 10. primum E. V l. 2. 4. Pith. indicitur R 2. E l .
JMad. reddatur R l. || i. 11. ostendendum E ; ostenclnm R 1; hostendatnr R 2. hutilitate R 1. sua-
35 denclus R 1. || i. 12. privati E 1. V 1. 2. 3; privatum R 1. comodo R 2. E l. V 1; quomodo V 3. hutili-
tatem R 1. 11 i. 13. com. m.] mnni. motum R 1; communi mntu V 1; communi mctum V 2; com(m)uni-
mentum V 3. 4. 5. :&d.
I, 1, 4. i. 14. bibendo E 2 ; videndo R 2. E l . || i. 15. conquenster R 1. contendo] ita R ¡ con-
tio E 2. V 1. 4; cnnctio V 3; conscio V 2; conditio V 15. 20; constitnti E 1; constitutio Pit/c in m.,
40 Lind. || i. 16. persone R 2; consonet R 1. id quod E 1. ]| i. 17. depromnt] dcponat R 1; dee^t R 2.
I, 1, 5. f 18. consiliandum] ita R 1. E 2; consiliando R 2. E 1. || i. 19. adventione) ita R 1.
E 1. 2. V 2. 3; co,rr. adinventione R 2; adinventione V 1. 4'" 5. sibiquc] siutique R 1; sibrnsque R 2.
consilia proviclus R 2. parvis) paucis Pitli. in m., Lind. il 20. popnlis ailqnc ll !; populique N 1.
commodus R 1; commodis V 2. || i. 21. gubemacula R 1.
45 I, l, 6. i. 24. contionans H 2. V 2; contentiones corr. contentionens H 1; consonans V 2. 4.
i. :.!5. ex) es R 2. prodiderit R 2. E 1. 2. 2 * in )«.,. V 17 i,, rn., Pi/P in in. rivolis E 2 *. rccurrat
V 1. 2. 5; recurrit V 4. Pitli. || i. 26. que R 2; quod V 1. 2. 4.

1) Cj. Isidori Sent. III, 49, 2: formam iustitinc factis magis quam verbis institnit.
libro pr im er o , título i 43

ra z ó n (in m e r ito ) se n e c e s ita el o rd e n d e la reflex ió n . P e ro , c u a n d o la c o n fia n z a en la v e r ­


d a d p u e d e a d u c ir u n a p r á c tic a ( u s u s ) e x p e r im e n ta d a en el esp ejo d e la c o n te m p la c ió n
( v is io n is ) , el te m a d e la fo rm a (m a te r ia fo r m e ) y a no ex ig e la d isq u isic ió n v e rb a l ( d ic ti) ,
sin o la a c tu a c ió n de h e c h o (o p era tio n em fa c t i ) . P o r eso, n o s95, q u e re g la m e n ta m o s las c o s­
tu m b r e s (m o res) m á s q u e los d isc u rso s (e lo q u ia ), n o p re s e n ta m o s el p e rs o n a je del o ra d o r
(p e rso n a m o ra to ris), sino q u e d isp o n e m o s los d e re c h o s del g o b e r n a n te (rectoris iu r a ).

1.1.2 II. Cóm o h a de actu a r el auto r de las leyes

E l a u to r ( a r tife x ) de la fo rm u la c ió n d e las leyes no h a d e se rv irse d e la d isc u sió n (d is-


cep ta tio n e), sino del d e re c h o . Y n o le a t a ñ e (v id e r i) q u e e sta b le z c a la ley con c o n tro v e rs ia
(c o n te n tio n e ), sino co n o rd e n . L a c o n d u c c ió n d e los a s u n to s n o le re c la m a la a c la m a c ió n
d el fa v o r t e a t r a l (fabore cla m o rem ), sin o u n a ley [c la ra add. B ] q u e s a tis fa g a la d e se a d a
sa lv a c ió n (e x o p ta ta sa lv a tio n e ) d el p u e b lo .

1.1.3 III. R e q u isito s que h a de c u m p lir el autor de las leyes

E n p rim e r lu g ar, se d e b e e x ig ir q u e a q u ello q u e se p ro m u lg a (in d u c itu r ) sea c o n sid erad o


po sib le. F in a lm e n te , h a de ser e v id e n te (o sten d en d u m ) q u e no a c tú a p e rsu a d id o p o r n in g ú n
p ro v ech o (co n p en d io ) fam iliar, sino p o r la u tilid a d del p u eb lo , de m a n e ra q u e se v e a m a n i­
fie s ta m e n te q u e el le g isla d o r e sta b le c e el a m p a ro de la ley o p o r tu n a m o v id o no p o r u n b e n e ­
ficio p a r tic u la r (p r iv a tim com m odo), sino p o r la u tilid a d c o m ú n de to d o s los ciu d a d a n o s.

1 .1 .4 IIII. Cóm o habrá de v iv ir el autor de las leyes

E n co nsecuencia, el a u to r (lator) del derecho y de la ley h a b rá de ser p e rso n a q u e a n te ­


p o n g a las c o stu m b re s a las p a la b ra s (elo q u iis), de m a n e ra q u e su decisión (contentio) te n g a
m á s im p o rta n c ia p o r la v ir tu d q u e p o r la elocuencia (serm one). Así, aquello q u e p red icare
(quod dixerit) h a de llev ar el o rn a m e n to de los hechos m á s q u e el de las p a la b ra s (d ic tis), y h a
de cu m p lirse aquello q u e se d isp o n g a a m a n ife sta r a n te s de m a n ife sta r aquello q u e se debe
cum plir.

1.1.5 Y Cómo habrá de deliberar el a utor de las leyes

E n la in ic ia tiv a (a d v e n tio n e ), s e rá re s p o n s a b le so la m e n te a n te D io s y a n te sí m ism o


(c o n c iu s ), y, a la h o r a d e d e lib e ra r, c o n ta r á con las p e rs o n a s r e c ta s y h u m ild e s; en la d e c i­
sió n , b u s c a rá el a c u e rd o de los c iu d a d a n o s y de los p u e b lo s, de m a n e r a q u e e sta b le z c a el
g o b ie rn o (g u b e rn a c u lu m ) m u c h o m á s com o p ro v is o r d e la sa lv a c ió n del o tro (p rovisor
s a lu tis a lien e) m e d ia n te el co n sejo g e n e ra l q u e n o e m itie n d o su ju ic io b a s á n d o s e en su
p o d e r s in g u la r (e x s in g u la ri p o te s ta te ).

1.1.6 V I. Cómo habrá de h ablar el autor de las leyes

C u an d o h a b r á de h a b la r en p ú b lico será claro en la ex p resió n (eloquio), n a d a a m b ig u o en


los e n u n c ia d o s (se n te n tia ), lleno de ev id en cia, de m a n e ra q u e, to d o lo q u e e m a n a re de la
fu e n te de la ley, c o rra sin ta r d a n z a p o r los riach u elo s del a u d ito rio ( i n rivulis a u d ie n tiu m ), y
el q u e e sc u c h a re lo e n tie n d a to d o de ta l m a n e ra q u e n in g u n a d ific u lta d o rigine la d u d a en él.

95 Traducim os de esta form a el p lural m ayestátieo (real) .


40 LEX VISIGOTHORUM I, 1, 7 - 9; 2, l.

VII. Qualis erit in iudicando artife x legum.


1 , 1 , 7 . Jtee r. i$ r y .\
Erit iudicans in indagando vivax, in preveniendo fixus, in decernendo non
anxius, in percutiendo parcus, in parcendo adsiduus, in innocente vindex, >n noxio
temperatus, in advena sollicitus, in indigena mansuetus. Personam tantum nesciat
accipere, quanto et contemnet eligere. 5

1, 1 , S. VIII. Qualis in publ icis, qualis in privatis erit artife x leg um.
Erit quecumque sunt publica patrio recturus amore, quecumque privata erili
dispensaturus ex potestate, ut hunc universitas patrem, parvitas babeat dominum, sic-
que diligatur in toto, ut timeatur in parvo, quatenus et nullus huic servire paveat, et
omncs amorem eius morte conpensandum exoptent. 10

I, 1, 9. VIIII. Quod dare d,ebeat legibus disciplinam artifex legum.


Tune deinde sciet in hoc maxime istare gravitatis publice gloriam, si det ipsis
legibus disciplinam. Nam cum salus tota plebium in conservando iure consistat, leges
ipsas corrigere debet ante quam mores. Veniunt enim, ut cuique libet, in conten
tionem, leges pro arbitrio sno ferunt, induunt sibi fictam de grabitate hac pudore per- 15
sonam; adeo ut sit illis lex publica, inhonestas privata, sicque obtentu legumcontraria
legibus adoperiunt, qui vigore legis obvia legibus evellere debuerunt.
li. 'l'ITULUS: DE LEGE.
l. Quid observabit legislator in lcgibus suadendis.
Il. Quid sit lex. to
III. Quid agit lcx.
1III. Qualis erit lex.
V. Quare lit. lex.
VI. Quod triumphet de hostibus lcx.
I, 2, 1 . I. Quid observabit lcgislator in legibus suadendis. -
ltcm in suadendis legibus erit plena causa dicendi, non ut pattern orationis medi-
tandi vicleatnr gratia obtinere, sed desideratum pericctionis obtinui.sse laborcrn. In
eaniin nmnquc tonnationibus non sofisrnata disputationis, sed virtntem iuris mavnlt
l, 1. l. I. in] indizio add.Jl 2. If L2
ti2. 8 2; pmevidendo 8 1. I' 17. Pith. diseemendo E 2. non deest l. 1 4. in advena — imiu-
siietns de«. til. indeg-enu /no in indigena U 2. personasl. tantonesdct H l. || L ó.<011-
tendit H2. hcligcro / l.
I, l, t. L 7. publica — privata A; pnblica patria rp p. H l ; puidita patri oredus a. ip privata
R 2. erili dispensatimi*] /Za l' ]. 2; herili d. H l. FWd.; birili d. /, ; crit peiisatncas 1; erit illi
dispensations //2. LI d8. patmitas H l. li /. 9. iit| deex? 2; ah. mrm. po.? add. E 2.
melins H 1. mortem // 1. H l.
I, I. 9. A 12. Turn 8 l. V2. Pith, istarcl ita N;stare 8. 1. si det ipsis] sit et ipso A 1;
si rl<'t <'t ipsis Pith. |, l. 13. «insel vando] ita H l. l' l. 2.conseernudu 2 et e cor?. / t ; 1011-
sidernuidn 8 I et fmta««e olim Jl 2. 'I l. 14. dcbcut R l. tiutumque H 2. 1 2 . 3. 15. l'ith.; <pii-
crnmpte 8 1.eoi itentionem] ita /.Il. K 1; eontcmtionem H 2 ; eontemptionem V 2; eonteuitioue 8 2;
contendono Adrf..*coueionem ti 1; conctione V3; tencione 4; constitnt
11 l. tiiicta 8 2; tinc-tuiii T' 1. 2, de g*] ito U l. H 2; de gr avitate 8 l; divinitate H 2, pudere t i l.
I. 16. ad’o ut sit illis] adecit illi R l. inhonestn 1*2. 2 *. 4. | l. IT. ohviarn R I.
TÌT. l I. /. 19. fodex cc£pìtu/,ornw, indici titilli f in 1, deest 2. V l. || A *24- (¿nid
1'2. 2 *. 3. trinmfat 8 2. T 3.
I, 2, I. l. 2^6. lcg-. suad. // 1. plenns H l. parte R l. meditandi dee,? Jt l. I 1. 27. olitinciv —
sofisrnata] in ^' H z/e/eta. /• 28. *t"*Mliic l' 2. 2 \ sutismataj ita /{2; sofirmata }/ 2 ; sunt finnata 1? I;
-.o|i]itsmatn 8 1. rna}!is vnlt J 2.
libro pr im e r o , título ii 45

I ,1 ,7 V II Cómo habrá de ju z g a r el autor de las leyes

C u a n d o h a y a d e ju z g a r, s e rá p e rs p ic a z ( v iv a x ) en la in v e stig a c ió n , c o n s ta n te ( fix u s )
en la p re v is ió n , so se g a d o en el d is c e rn im ie n to , m o d e ra d o (p a rc u s) en el c a stig o , p ro p e n so
( a s id u u s ) a p e rd o n a r, v in d ic a d o r ( v in d e x ) del in o c e n te , te m p e ra d o con el c u lp a b le , so lí­
c ito con el fo ra s te ro ( a d v e n a ), m a n s o con el n a tiv o . N o sólo no h a d e h a c e r a c e p c ió n de
p e rs o n a s , sin o q u e h a d e r e h u s a r te n e r p re fe re n c ia s (eligere).

I,1 ,8 V III. Cóm o habrá de com portarse el autor de las leyes en los a su n to s p ú b lico s y en los
p riv a d o s

T o d a s la s co sas q u e son p ú b lic a s las g o b e rn a rá con a m o r p a te r n a l; las p riv a d a s , las


a d m in is tr a r á con a u to r id a d d e a m o ( e r ili) , d e m a n e r a q u e la c o m u n id a d (u n iv e r s ita s ) lo
te n g a co m o p a d r e , y los in d iv id u o s (p a r v ita s ), com o señor, y a sí sea e s tim a d o p ú b lic a ­
m e n te ( i n toto) y te m id o p r iv a d a m e n te ( i n p a r v o ), d e m a n e ra q u e n a d ie no te m a (p a -
v e a t) s e rv irle y to d o s d eseen re c o m p e n s a r su a m o r con su p r o p ia m u e rte .

I,1 ,9 V IIII. Q ué rigor h a de d ar a las leyes su autor

F in a lm e n te , s a b r á q u e la g lo ria d el carg o p ú b lic o (g ra v ita tis p u b lice g lo ria m ) co n siste ,


so b re to d o , en d a r rig o r (d is c ip lin a m ) a la s m is m a s leyes. Y a q u e , d a d o q u e la sa lv a c ió n
( s a lu s ) d e to d a la p le b e c o n s is te en c o n s e rv a r el d e re c h o [venerar según B , en lugar de conservar]
a n te s h a d e c o rre g ir la s leyes q u e la s c o s tu m b re s . H a y p e rs o n a s q u e , en la s cosas c o n tr o ­
v e r tid a s ( i n co n te n tio n e m ), s a c a n ley es fa v o ra b le s a su p a re c e r se g ú n su a n to jo (p ro arbi­
trio s u o ), se re v is te n ( i n d u u n t) d e u n p a p e l fin g id o d e g ra v e d a d y de p u d o r, h a s ta el
p u n to q u e la ley p ú b lic a les sirv e p a r a la d e s h o n e s tid a d (in h o n e sta s) p riv a d a , y con el
p r e te x to (o b te n tu ) d e la ley, q u ie n e s co n la fu e rz a (vigore) d e la ley te n d r ía n q u e e rra d ic a r
la s co sas c o n tr a r ia s a la ley, e n c u b re n (a d o p e riu n t) co sas c o n tr a r ia s a la ley.

ii . t ít u l o . de la ley

I. Qué h a b rá de observar el legislador en la deliberación de las leyes (in legibus


suadendis)
II. Qué es la ley
III. De qué tr a ta la ley
IIII. Cómo h a de ser la ley
V. p o r qué se hace la ley
V I. Que la ley salga triu n fa n te de los enemigos

I,2 ,1 I. Q ué habrá de observar el legislador en la deliberación de las leyes

I g u a lm e n te , en la d e lib e ra c ió n d e la s leyes, es p reciso q u e h a y a u n m o tiv o p le n o p a r a


d ic ta r la s (p le n a causa d ic e n d i), n o p a r a d e m o s tr a r q u e se o b tie n e u n a p ie z a o ra to r ia (p a r ­
tem o ra tio n is) p a r a p o d e r re fle x io n a r, sino q u e se h a a lc a n z a d o la ta r e a d e se a d a d e p e rfe c ­
c io n a m ie n to . E n su fo rm a c ió n , la s d iv e rg e n c ia s no h a n d e h a c e r p re v a le c e r los so fism as
(s o fism a ta ) de la d is p u ta , sino la fu e rz a (v ir tu te m ) del d erech o . E n e fecto , no
LEX VISIGOTHORUM I, 2, 1 - 5 . 41

R ece. Erv.] causa discrim inis. Q u eritu r enim illic non, quid contentio dicat, sed quid actio I, 2, l.
prom at, q u ia et excessus m orum non coercendi su n t cuturno locutionum , sed tem ­
p eram ento virtutum .
II . Q u i d s i t 1e x . 1 ,2 , 2.
6 L e x est em ula divinitatis, antestis religionis, fons disciplinarum , artifex iuris, boni
m ores in veniens adque conp o nens, g u bernaculum c iv itatis, iustitie nuntia, m ag istra
vite, an im a totius corporis popularis.

III. Q u i d a g i t 1e x . J, 2, 8.
L e x re g it om nem civitatis ordinem , omnem hom inis etatem , que sic feminis d a tu r
io u t m aribus, iu v en tu te co n p lectitu r et senectute, tam p rudentibus quam indoctis, tam
u rb a n is quam ru sticis fertu r, que summum salutis principum h ac populorum culmen
obtinet, et cum m anifesto p reclaroque preconio in m odum lucidissim i solis effulgit.

Illl. Qualis e r i t lex. I, 2, 4.


L e x 1 erit m anifesta n ec qucm quam in captionem civium devocabit. E r it se-
i5 candum n aturam , secundum co nsuetudinem civitatis, loco tem porique conveniens, iusta
e t cquabilia p rescrib en s, congruens, honesta et digna, utilis, necessaria, in q u a previ-
dendum est ex utilitate, que p reten d itu r, am plius commodi, am plius iniquitatis oriatur,
u t dinosci possit, si plus v c rita ti p ro sp iciat publice, quam religioni v id eatu r obesse, an
e t si honestatem tu etu r e t non cum salutis periculo arguit.

20 V. Q u a r e f i t l e x. I, 2 , 5.
F ieri 2 autem leges h ec ratio cogit, ut earum metu hum ana coerceatur inprobitas,
sitque tu ta in te r noxios innocentium vita, atq u e in ipsis inprobis form idato supplicio
frcn etu r nocendi presum ptio.

I, 2, l. 1.1. enim] etiam V2. illio R 1. contemtio E 2. || 1. 2. cohercendiE l. V2 *; quoer-


26 cendi E 2 . V2; cernendi E 2 . coturno V 1. 2. 2^; cothurno V4. 5. F,dd. in temperamentum R 1; tem­
perare R 2, tbi virtutum deut.
I, 2, 2. l. 5. Rerum emmula divitatis R l. antestis] deut R 1; antistitis E 1. V 3; antistis V 2;
antistes V1. 4. 5. bonis V 3; bonos Mad. |j 1. 6. n u n e i a t r i x V1. 2. 2 *. 4. 5. 17. Pith.
I, 2, 3. 1. 8. sit R 1. || 1. 9. regit] agit V 17. Rth. hominem E 1 ; homnem V 3. civitatem R 1.
so omnem hominis] inde ab bis verbi» dwst hoc caput V 3, nbi sequitur: in statu salutari etc. ut infra in cap. 6;
omuemque h. V5. 17. Pith. || 1. 10. iuventutem E 2 . V1. 2. 4. cett. senectutem E 2. V 1. 2. 4. cett.
1.11. que s.) quesumus R l. principiumE 2 . V1. 2. 2V ffith. || 1.12. manifestat R 1.effulget E V;
effugit effulget R 2.
I, 2, 4. l. 13. deeJJt R 1. || l. 14. captionem] ita R 1. E; captione R 2. V. Erit enim V 1. 2. 2 \ 5;
35 Erit etiam V17. Rth. || 1. 15. naturam et s. V l. temporeque R 1. || 1. 16. et equ.] aequaliaque R 2;
et e. w r . et equaviiia E 2 ; et deeJJt V3. perscribens R 1. congr.] concumbens R 1. et deut V 1
hutilis R ). || 1. 17. est add. a1. m. E 2 ; deut V3. hutilitate R l. amplius — amplius] ita R 1. 2.
E 1. 2. V 2 *; amplius — an amplius V 4; intelligendum u t : an plus — an plus, ^quod praebent V l. 2
(an plus semel tantum). 3. 5. F,dd. comodi E 2. V 4; quomodi V 3. |i l. 18. veritatem R 1; utilitati
40 V 2 '. 17 (in m.). rel.) regio R 1; regioni V15. 17 (in m.). videbatur F 2 ^ ; videtur V3. an et si]
al. m. w r. hac si et E 2 ; ac si V17; ac sic Pith. || 1. 19. honestate R 1. tuetur] ita R 1. E 1 . V3;
wrr. al. m. tueatur E 2 ; tueatur R 2. V1. 2. cett. arguit] ita R. E 1. V5; arguat E 2. V1. 2. cett.
I, 2, 5. 1. 21. hec ratio] et ratio R 1; ratio illa R 2. E 1. V 3. earnm] iterum R 1, coherceatur
V1. 2^; quoherceatur E 2. V3. inpropitas R 1; inprovitas R 2. || 1. 22. sique R 1. inprobis] impiis E 1.

46 1) Hoc caput magna ex parte ad verbum convenit cum lsidori Etymol. 11, 1 O, 6 —-
V, c. 21. 2) A d verbum fere convenit hoc caput cum Isidori Etymol. I I , 1 O, 5 —
V, c. 20.
libro pr im e r o , título ii 47

se b u s c a q u é d e te r m in a la d isc u sió n (c o n te n tio ), sino q u é a c tu a c ió n (a c tio ) se o b tie n e ,


p o r q u e los ex ceso s en la s c o s tu m b re s n o h a n d e ser c o ercid o s con la d e c la m a c ió n de frases
(co tu rn o lo c u tio n u m ), sin o co n la m o d e ra c ió n (tem p era m en to ) de las v ir tu d e s .

1.2.2 II. Q ué es la le y

L a ley es im a g e n (e m u la ) d e la d iv in id a d , g u ía (a n te s tis ) d e la re lig ió n , fu e n te d e d is ­


c ip lin a s , a rtífic e d el d e re c h o , b u s c a d o ra y m o d e la d o ra d e b u e n a s c o s tu m b re s , g o b ie rn o
(g u b e rn a c u lu m ) d e la c iu d a d , h e ra ld o ( n u n tia ) d e la ju s tic ia , m a e s tr a de la v id a , a lm a de
to d o el c u e rp o del p u e b lo .

1.2.3 III. Q ué hace la le y

L a ley rig e to d o el o rd e n d e la c iu d a d , to d a s la s e d a d e s del h o m b re , se d a ta n t o p a r a


h o m b re s (m a r ib u s ) co m o p a r a m u je re s ( fe m in is ) , a b r a z a la ju v e n tu d y la v e je z , se e x ­
tie n d e t a n t o a los sa b io s (p r u d e n tib u s ) com o a los ig n o ra n te s (in d o c tis ), ta n t o a los h o m ­
b re s d e la c iu d a d ( u r b a n is ) co m o a los del c a m p o (r u s tic is ), a lc a n z a la cim a s u p re m a de
la sa lv a c ió n de los p rín c ip e s y c u m b re (c u lm e n ) d e los p u e b lo s, y, con su p ro c la m a c ió n
m a n ifie s ta y p r e c la r a , re s p la n d e c e co m o el sol ra d ia n te .

I ,2 ,4 lili. Cóm o h a de ser la le y

L a ley s e rá m a n ifie s ta y n o in d u c ir á a los c iu d a d a n o s a n in g ú n e rro r (c a p tio n e m ). S erá


c o n fo rm e a la n a tu r a le z a , c o n fo rm e con la s c o s tu m b re s d e la c iu d a d , a d e c u a d a (co n ve­
n ie n s ) al lu g a r y a l tie m p o , j u s t a e im p e ra tiv a d e co sas ju s ta s (e q u a b ilia ), c o n g ru e n te ,
h o n e s ta y d ig n a , ú til, n e c e s a ria , y en ella h a y q u e p re v e r si, d e la p r e te n d id a u tilid a d ,
d e riv a m á s p ro v e c h o (c o m m m o d i) o m á s in ju s tic ia ( in iq u ita tis ) , d e m a n e r a q u e se p u e d a
c o n o c e r si r e d u n d a (p ro p ic ia t) m á s en ben eficio d e la v e rd a d p ú b lic a q u e no en p e rju ic io
(obesse) de la re lig ió n , y si p ro te g e la h o n e s tid a d y n a d a im p o n e (a rg u it) con p e lig ro d e la
sa lv a c ió n ( s a lu tis ) .

I,2 ,5 Y P or qué se hace la le y

L a ra z ó n , p u e s , q u e o b lig a a h a c e r las leyes es q u e , p o r te m o r (m e tu ) a ellas, se r e p r i­


m a la m a ld a d (in p ro b ita s ) h u m a n a , q u e la v id a d e los in o c e n te s se v e a p r o te g id a e n tr e los
c u lp a b le s y q u e en los m ism o s m a lv a d o s , el te m o r al c a stig o (s u p p lic io ) fre n e la in te n c ió n
d e h a c e r el m a l ( n o c e n d i).
42 LEX VISIGOTHORUM I, 2, 6.

6. Re . .ErvJ VI. Quod triumphet de hostibus lex.


His in domestica pace ita perfectis, totaque primo a principibus, secundo a ci-
vibus, exhinc a populis et a domo iurgiorum peste seclusa, eundum est in adversis
et obviandum hostibus potentialiter ac fidenter, tanto in externis spe fida victorie,
quanto nil erit, quod ex internis formidari valeat aut timeri. Pacis enim oleo et r,
legum vino tota plebium massa in statu salutari concreta exeret hostibus indevictos,
unde inlesos artus, producentur iustis adiuta legibus tela. Eruntque viri melius equi-
tate quam telo muniti, ut contra hostem ante iustitiam dirigat princeps, quam vibret
spicula miles. Felicior iam tunc illa principis congressio erit, quam domestica eqqitas
anteibit; quia et severiores erunt in hostium populatione mucrones, quos de domibus 10
modeste produxerint leges. Experimentum enim naturalis est reí, ut iustitia illa con-
fodiat hostem, que tutaverit civem et externam inde perimat litem, unde suorum
interna possederit pacem. Sicut ergo modestia principum temperantia est legam, ita
concordia civium victoria est hostium. Ex mansuetudine etenim principum oboritur
dispositio legum, ex dispositione legum institutio morum, ex institutione morum con- 15
cordia civium, ex concordia civium triumphus hostium. Sicque bonus princeps, interna
regens et externa conquirens,' dum suam pacem possidet et alienam litem obrumpit,
celebratur et in civibus rector et in hostibus victor, habiturus post labentia tempora
requiem sempiterna, post luteum aurum celestem regnum, post diadema et purpuram
gloriam et coronam; quin pocius nec deficiet esse rex, quoniam, dum regnum terre 20
relinquid et celeste conquirit, non erit amisisse regni gloriam, sed ausisse.
I, 2, 6. I. l. Quid E l. Pith. || I. 2. ita R l. . civibus] principibus R l. |[ I. 3. eundem
R l. V 2; secundum R 2. || I. 4. ac fidenter) R 1; hac f. R 2. 11 I. 5. quantum R 1. nil] ita R 1;
nec l 2; nihil, nichil cett. ex internisi in externis E l . V 2. 3; externis R 2. formidare R l. Pacis)
facies R l. holeo R 1; || I. 6. vinum R 2. statu] istl\ttt R l. exeret) i. e. exseret; exheret R 1; 26
exercet V 1. 14. hostes V 1. 2. 8. indevictos) ita R 2; indevictus R 1; inde esse victos V 2; indevictis
V 2 •. 5; inde invictos E. V 4; inde invictis V 3. || I. 7. artos R 2. producere videntur V l. 4. 5;
p. videtur V 2. 17. || I. 8. ut deeat V I. 2*. hoste R 1; hostes VI. diridirigat R l. 1| I. 9. specula E.
quam d.) quando domestica R 1; quando mistica E 2. || I. 10. severiores) ita R l. E l. V 3. 15. 16;
seniores R 2; seviores corr. al. m. severiores E 2; saeviorea V l. 2. 4. 5. Pith. populationem R l. so
quod R l. 11 I. 11. legis R l. |[ I. 12. cive R 1. externa R l. lite R l. || l. 13. Sicut) Si V 3 (Sicut V 3').
principium E 2. V l. 11 I. 14. Ex] et R 1. mansuetudinem R l. E 2. || I. 16. sique R l. [| I. 17. obrum­
pit] »/a R l. V l. 3. P iti.; amrumpit R 2; abrumpit E. V 2. 4. 5. || l. 18. abiturus E. V 3 • I! l. 19. sem-
pitemam E. V. celestem) ita R; celeste E. V. diademam R l. || l, 20. terre) ita R. E l. V 3; terrenum
B 2. I' l. 2. 4. cett. || l. 21. relinquid) ita R 2. V 2. 2 *; reliquid R 1; relinquit E. V l. 3. cett. admisisse 35
R 1. ausisse] ita pro auxisse R ; ausisset E 2; auxisse E 1. V.
libro pr im e r o , título ii 49

I,2 ,6 V I. Que la le y salga tr iu n fa n te de los enem igos

C u m p lid a s a sí e s ta s co sas, en la p a z d o m é s tic a y a le ja d a (se c lu sa ) to ta lm e n te la p e s te


d e la d is c o rd ia (iu r g io r u m ), p r im e r a m e n te d e los p rín c ip e s y en seg u n d o lu g a r d e los c iu ­
d a d a n o s , y, d e sp u é s d e los p u e b lo s y d e las c a sa s, es p reciso ir c o n tr a los a d v e rsa rio s y
a f r o n ta r a los e n e m ig o s co n p o d e r y firm e z a , co n fia n d o e s p e ra n z a d a m e n te en la v ic to r ia
c o n tr a los d e fu e ra t a n t o m á s c u a n to m e n o s se d e b a te m e r (fo r m id a r i) y p re v e n ir (tim e re )
a los d e d e n tro . E n e fe c to , co n el a c e ite d e la p a z y el v in o d e las leyes, to d a la m a s a d e la
p le b e , c o h e s io n a d a (concreta) en u n e s ta d o s a lu d a b le , e c h a rá (exeret) a los en em ig o s, q u e
s e rá n v e n c id o s p o r q u e los m ie m b ro s ilesos (ileso s a rtu s) la n z a r á n la s a rm a s (te la ) con la
a y u d a d e ley es ju s ta s . Y los h o m b re s e s ta r á n m á s p ro te g id o s p o r la e q u id a d q u e p o r las
a r m a s , d e m a n e r a q u e el p rín c ip e d irig irá la ju s tic ia c o n tr a el en em ig o a n te s q u e los so l­
d a d o s h a g a n v i b r a r (vib ret) los d a rd o s (s p ic u la ). E n to n c e s , se rá b ie n a v e n tu r a d a a q u e lla
a s a m b le a (congressio) d el p rín c ip e q u e irá p re c e d id a d e la e q u id a d in te r n a , p o rq u e se rá n
m á s c ru e le s c o n tr a la p o b la c ió n d e los e n em ig o s a q u e lla s e s p a d a s (m u cro n es) q u e u n a s
ley es d is c re ta s h u b ie r e n o b lig a d o a sa lir de c a sa. E n e fecto , es u n a e x p e rie n c ia d e la n a t u ­
ra le z a (e x p e r im e n tu m n a tu r a lis ), q u e la m is m a ju s tic ia q u e h u b ie re p ro te g id o (tu ta v e rit)
a l c iu d a d a n o a tra v ie s e (c o n fo d ia t) el e n em ig o y d e s tr u y a los c o n flicto s (lite m ) e x te rn o s
en la m e d id a q u e h a y a a s e g u ra d o la p a z in te r n a d e los su y o s. A sí com o la m o d e s tia del
p rín c ip e es la te m p la n z a (te m p e r a n tia ) de las leyes, a sí la c o n c o rd ia d e los c iu d a d a n o s es
la v ic to r ia c o n tr a los en e m ig o s. D e la m a n s e d u m b re d e los p rín c ip e s su rg e (o b o ritu r) la
d isp o sic ió n d e la s leyes; de la d isp o sic ió n d e la s leyes, la e s ta b ilid a d d e la s c o s tu m b re s ; de
la e s ta b ilid a d d e la s c o s tu m b re s , la c o n c o rd ia d e los c iu d a d a n o s ; de la c o n c o rd ia d e los
c iu d a d a n o s , el tr iu n f o so b re los en e m ig o s. A sí, el b u e n p rín c ip e , g o b e rn a n d o (regens) las
co sas in te r n a s y c o n q u is ta n d o (c o n q u iren s) las e x te r n a s , m ie n tr a s a s e g u ra la p a z d e c a sa
y ro m p e la re s is te n c ia de fu e ra (lite m a lie n a m ), es a c la m a d o (celebratur) com o g o b e r n a n ­
t e (rector) p o r los c iu d a d a n o s y co m o v e n c e d o r (victo r) p o r los en em ig o s; o b te n d r á d e s ­
p u é s d el d e c u rso d el tie m p o (la b e n tia tem pora) el re p o so s e m p ite rn o ; d e sp u é s del oro d e s ­
p re c ia b le ( lu te u m ) , el re in o c e le stia l, d e sp u é s d e la d ia d e m a y la p ú r p u r a , la c o ro n a d e la
g lo ria ; y, a d e m á s , n o d e ja r á (d e fin ie t) d e se r rey, y a q u e , m ie n tr a s d e ja el re in o te r r e n a l y
c o n q u is ta el c e le stia l, n o h a b r á p e rd id o (a m is s is e ) la g lo ria del re in o sino q u e la h a b r á
a u m e n ta d o ( a u s is s e ) .
Rece. Erv.] DE NEGOTIIS CA USARUM.

LIBER SECUNDUS.
I. TITULUS: DE IUDICIBUS ET IUDICATIS.
Rece.) I. Quod et regia potestas et popu- ^W .j I. De tempore, quo debeant leges
lorumuniversitas legumreverende emendate valere.
sit subiecta. II. Quod tam regia potesW quam
II. Quod nulli leges nescire liceat. populorumuniversitas legumreve­
III. Quod antea ordinare oportuit rende sit subiecta.
negotia principum, postea popu- HI, Quod nulli leges nescire liceat.
10 lorum. IIII. Quod antea ordinari oportuit
HD. De tempore, quo debeant leges negotia principum, postea popu­
emendate valere. lorum.
R ecc. .Erv.\ V. De principumcupiditate damnata eorumque initiis ordinandis, et qualiter
conficiende sunt scripture in nomine principum facte.
16 VI. De his, qui contra principem vel gentem aut patriam refugi vel insulentea
existunt.
VII. De non criminando principem nec maledicendo illi.
VIII. De remotis alienarum gentium legibus.
VIIII. Ne excepto talem librum, qualis hic, qui nuper est editus, alterumquisque
20 presumat habere.
X'. De diebus festis et feriatis, in quibus non sunt negotia exsequenda.
XI. Ut nulla causa a iudicibus audiatur, que legibus non tenetur.
L I B. I I . Lemma: O<xld. R l. 2. E l. 2. V 1. 2. 3. 4. 5. l. 1. 2. INCIPIT LIB. 11 DE
N. C. V5.
25 TIT. I. Index capituforam: R l. 2. E 1. 2. l. 4. et — et] ita R. E 2; tam — quam E 1.
l. 5. legum — subiecta dea. R 2. 11 l. 8. ante E 1. ordinari R 2. E 1. oportebit E 2. 11 l. 9. negotia —
populorum de». R 2. et postea E l. |[ l. 13. et — facte des. R 2. || l. 15. refugi — existunt des. R 2-;
refugi sive insolente« ex. E 1; refugiunt ve) insolenies ex. E 2. || l. 17. principe nec maledicendum
illi E 1; principem nec maledicendum illum E 2. [| l. 19. alterum — habere des. R 2. 0 l. 21.exse­
30 quenda] exquirenda R 1; dee»i R 2. !j I. 22. qne — tenetur des, R 2. continetur E 2.
6*
libro segundo

Recc. Erv.] DE LOSASUNTOSJUDICIALES

i . t ít u l o . d e l o s ju e c e s y d e q u ie n e s s o n ju z g a d o s

Erv.] I. Del tiem po que h a n estar en vigor (valere) las leyes enm endadas
ii. Que ta n to la p o testad real como la to ta lid a d de los pueblos estén sujetos a
la observancia (reverentie) de las leyes
iii. Que nadie p u eda ignorar las leyes
iiii. Que h ay que ordenar prim ero los asuntos de los príncipes, después los de los
pueblos
Recc. Erv.] V. De la condena de la avidez (cupiditate) de los príncipes y de la ordenación
de sus inicios y de qué m an era hay que confeccionar las escrituras hechas en
nom bre de los príncipes
v i. De quienes huyen del príncipe, del pueblo o de la p a tria , de quienes se rebe­
lan en su contra
v ii. Que no se pued a incrim inar al príncipe ni se le puede m aldecir
v iii. De la rem oción (remotis) de las leyes de los pueblos foráneos
v iiii. Que nadie pued a p retender tener otro código (librum ) excepto éste, que se
h a publicado hace poco
x . De los días festivos y feriados en los que no se han de proseguir pleitos (negotia)
x i. Que los jueces no h a n de atender (audiatur) a ninguna causa que no esté
contenida en la ley
44 LEX VISIGOTHORUM II, 1.

R ecc. XII. Ut terminate cause nullatenus revolvantur, relique vero ad libri huius
seriem terminentur, adiciendi leges principibus liberiate manente.
XIII. Quod nulli liceat dirimere causas, nisi quibus aut princeps aut consensio
voluntatis potestatem dederit iudicandi.
^III. Quales causas debeant audire thiuphadi et qualibus personis causas audiendas r,
iniungant.
XV. Ut iudices tam criminales quam communes terminent causas. Pacis autem
adsertores et sola regia potestas ordinet, et sic tantundem a rege commissa
negotia iudicent.
XVI. De damnis eorum, qui non accepta potestate presumserint iudicare. io
XVII. De bis, qui admoniti iudicis epistula vel sigillo ad iudicium venire con-
temnunt.
XVill. Si iudex interpellantem audire contemnat, vel utrum fraudulenter an igno­
ranter iudicium promat.
XVim. Si iudex aut per commodum aut per ignorantiam iudicet causam. ,1,
XX. Si iudex dolo vel calliditate aut una.maut ambas causantium partes di
spendia facit sustinere.
XXI. Quid primo iudex servare debeat, ut causam bene cognoscat.
XXII. Si cuiuscumque honoris aut ordinis iudex dicatur haberi suspectus, vel si
iudex contra leges presumat dare iudicium. 20
XXH. Iudex qualiter faciat iudicatum.
XXIIII. De commodis adque damnis iudicis vel saionis.
XXV. Quod omnis, qui potestatem accipit iudicandi, iudicis nomine censeatur
ex lege.
XXVI. Ut omne vinculum, quod post datum iniustum iudicium a causidicis fuerit 25
exactum, habeatur invalidum.
XXVII. Ut iniustum iudicium et definitio iniusta regio metu vel iussu a iudicibus
ordinata non valeat.
XXVIII. De data episcopis potestatem distringendi iudices nequiter iudicantes.
XXVIIII. Ut iudex, si a quocumque fuerit pulsatus, noverit se petenti reddere 30
rlltionem .
XXX. De damnis iudicum aliena. contingentium.
XXXI. De his, qui regiam contemserint iussionem.
I. 1. cause preterite R 2. relique — manente R 2. vero dee8t E 1. || l. 3. aut c. — iudicandi R 2.
l. 4. bolumtatis E 2. || l. 5. audiri R 1. thiufadi R 2. E 1; theufadi E 2. et qualibus] quibus R 1; et — in- 35
iungant des. R 2. || l. 7. terminent] iudicent E 2 ; terminent — iudicent des. R 2. || l. 8. sic deut E 1. 2.
l. 10. pres. iud. cle8. R 2; presumpserint E l. || l. 11. epistulam R 1 ¡.epístola R 2. E l ; epistolam E 2. vel
sigillum R 1 ; vel — contemnunt des. R 2. contendunt R l. || l. 13. vel — promat des. R 2. || l. 14. pre­
mat R 1. || l. 15. causam deest R 1 ; ind. causam des. R 2. || l. 16. caus. — sustinere cle8. R 2. dispen-
dium R 1. || l. 17, facid R 1; faciat E 2. || l. 18. Quod R 2. E l. primum R 2. debet R 2. E 1, 40
corr. debeat E 2. ut — cogn. des. R 2. causa R 1. || l. 19. hordinis R l. iudex — iudicium des. R 2.
habere susceptum R l. || l. 20. lege R 1. || l. 21. iudicium E 2. || l. 22. atque E 1; alique R 2. vel
saionis des. R 2. || l. 23. Ut R 2. iudicis — lege des. R 2. || l- 25. a causidicis des. R 1; a — inva­
lidum des. R 2. || l. 27. iniusta — valeat des. R 2. iussum R 1; iussu ad i. E 1. || l. 28. valeat) îto
R 1; valeant E l ; baleant E 2 . || l.29. potestate R 2 . E l . distr.J a d m o u e n d i E l . iudices n. 41)
iudicantes des. R 2. H l- 30. si deest E 2 . a quocumque pulsans R 2. noverit — rationem des. R 2.
l. 31. ratione R l. || l. S2. continentium R 1. J| l. 33. regia R 2. iussionem deest R 2.
libro segundo , título i 53

x ii. Que las causas concluidas no sean reanudadas de ninguna m anera, pero que
las otras se concluyan según las prescripciones de este libro, salvaguardando
la lib e rta d de los príncipes p ara añadir leyes
x iii. Que nadie pueda dirim ir causas excepto aquellos a quien el príncipe o el con­
sentim iento de voluntades [o la delegación de los jueces, add. B ] haya dado
p o te sta d de juzgar
x iiii. Qué causas h a n de atender los tiufados (tiuphadi) y a qué personas deben
encargar las causas que h an de ser atendidas
xv Que los jueces concluyan las causas, ta n to las crim inales como las comunes.
Pero que los jueces de paz (adsertorespacis) sólo reciban órdenes de la potes­
ta d real y así juzguen únicam ente aquellos asuntos que el rey les h ay a enco­
m endado
x v i. De las penas de los que in te n ta n ju zg ar sin haber recibido la po testad
x v ii. De aquellos que, habiendo sido avisados por u n a c a rta o por sello judicial,
desacaten la orden de com parecer en juicio
x v iii. Si el juez rehúsa escuchar al in terp elan te o si retrasa un juicio por fraude
(fraudulenter) o por ignorancia
x v iiii. Si el ju ez juzga u n a causa por provecho (commodum) o por ignorancia
x x . Si el juez, por engaño (dolo) o por astucia (calliditate), hace pagar los gastos
(dispendia) a u n a o a am bas p artes de los litigantes
x x i. Qué h a de observar en prim er lugar el juez p a ra conocer bien la causa
x x ii. Si el juez, de cualquier orden o categoría, es considerado sospechoso, o si el
ju ez se atreve a d ar sentencia co n tra las leyes
x x iii. Cómo tiene que hacer el juez su juicio
x x iiii. De las ganancias y de las penas del juez y del sayón (saionis)
xxv Que todo el que recibe la p o testad de ju zg ar tiene el nom bre (dicatur) de
juez, según la ley
x x v i. Que cualquier obligación (vinculum ) co ntraída [forzosam ente add. B ] por
los litigantes (causadicis) después de un juicio injusto sea ten id a [absoluta­
m ente add. B] por inválida
x x v ii. Que todo juicio injusto y to d a resolución (definitio) in ju sta ordenados por
jueces por tem or o por orden del rey sean tenidos por inválidos
[X X V III. De la p o testad d ad a a los obispos p ara castigar a los jueces que juzguen in ju s­
ta m e n te add. B]
x x v iii. De la p o te sta d d ad a a los obispos p a ra am onestar a los jueces que juzguen
in ju stam en te
x x v i i i i . Que el juez, si h a sido acusado por alguien, [por alguna persona, según B, en
lugar de por alguien] sepa que h a de d ar cuentas (rationem ) al dem andante
x x x . De las penas de los jueces que to quen los bienes de otro
x x x i. De aquellos que d esacataren las órdenes (iussionem ) del rey
[ X X X I I I I De aquellos que dem oran ju ra r que conservarán la fidelidad al nuevo príncipe,
y de los m iem bros del oficio palatino que dejen de acudir a la v ista de su pre­
sencia add. B]
LEX VISIGOTHORUM II, 1, I. 45

RCCC. £ ^ . ] IN N O M IN E D O M IN I.
R ece. deest.
(Cf. II, 1, 6)
.Ervt) I. FLAVIUS GLORIOSUS ERVIGIUS REX. 11, 1, l.
D e t e m p o r e , q uo d e b e a n t l e g e s e m e n d a t e v a l e r e .
P ra g m a suum em endatis legibus adsignantes, illud prim um ordine
6 prefationis et loco prem ittim us, quia, sicut legum ev id en tia populorum
e st excessibus utilis, ita sanctionum obscuritas tu rb a t ordines equitatis.
N am plerum que, dum quedam b en e ordinata nebuloso verborum tractu
consistent, ipsa sibi rep u g n an tiam nutriunt, dum litigantium controversias
lucide non excludunt, sicque, ubi d eb u eru n t finem ferre calum niis, ibi
10 novos co n tra se p a riu n t laqueos captionis. H in c ergo diversitas cau ­
saru m ex o ritu r, hinc controversie litigantium g en eran tu r, hinc etiam
hesitatio iudicum nascitur, ita ut in finiendis vel com pescendis calum niis
h a b e re term inum nesciant, que utique n u ta n tia sem per ad p ro b an tu r et
dubia. E t id eo , q u ia perstringi to ta, que in controversiam veniunt,
16 b rev i conplicatione non possunt, saltim vel ea, que in contionem per-
tra c ta n d a sese gloriosis nostre celsitudinis sensibus ingesserunt, ea in
hoc libro sp ecialiter co rrig i et elim ata probitatis sen ten tia decrevim us
o rd in ari —- ev id en tia videlicct dubiis, prestantia noxiis, clem entiora morti-
feris, ad apertionem clausis, perfectionem ceptis inprim ens institutis — ,
20 quo nostri regni populos, quos una et evidens p a x nostri regim inis con-
tin et, h ec d einceps institutio co rrectaru m legum ordinandos ad strin g at
atq u e re te n te t. E t ideo harum legum correctio vel novellarum nostrarum
sanctionum o rd in ata construcüo, sicuti in hoc libro et ordinatis titulis
posita et su bsequenti est serie a d n o ta ta , ita ab anno secundo regni
25 nostri a duodecim o K alen d is N ovem bribus 2 in cunctis personis ac
gentibus n ostre am plitudinis im perio subiugatis innexum sibi a nostra g lo ria
v alo rem obtin eat, et inconvulso celeb ritatis oraculo v alitura consistat*.

*) V I. 2. 4. 5. 6 (in m. al. m.). 8. 15—20 odd.: ut, sicut sublimi in trono screnitatis
nostre celsitudine residente, videntibus cunctis sacerdotibus Dei seniori-
so busque palatii atque gardingis, earum manifestatio claruit, ita earundem
celebritas ve! reverentia in cunctis regni nostri provinciis debeat observari.

I. 1. Cbdd. Il 1. 2. E l. 2. IN N. D. inter I. et FLAVIUS R. E 2.


II, 1, l. Erra. ^ ^ d . E l . 1a. 2. F I . 2 (inde ah: elimata). 3 (us?ue ad: hesitatio iudicum). 4. 5.
6. 8. 1 5 -2 0 . l. 2. FLAVIUS — REX] du. F i . 4. 5. ERVXGIUS] ita V3. Afad.; ERV! E 2. F6;
35 E l ; RCDS V17. Pith.; RECENSUINDUS V19. 11 l. 3. De — valere] du. V5. || l. 4. Pracma
R 1. atsignantes wrr. ads. E 2. || l. 5. premittitur V 14. || l. 7. Nam ror. Namque E 2; Namque
F 4. tractatu F 1. || l. 8. repugnantia F 1. || l. 9. lucidae E 1. calumpniis hic et infra F 1.
t. 10. diversitas] adversitas E 1. 1*. || l. 12. esitatio E 2. composcendis E 2. || l. 14. dubiam E 1.
quia R 2. prestringi E 2. || l. 15. concione F 1; contionem al. m. contemptionem F 6 ; con-
40 tentione V 4. 5. 17. Pith. pertr. sese] pertractandas esse E 2. |[ l. 16. nostre] non se E1. 1a. ea in] et
in V l. || l. 17. probitati V 2. || l. 18. evideutiam E 1 . 1a. noxius E l. || l. 21. astringat E 1; constringat
V 4. || l. 22. retemptet E l . 1a ; retemtet E 2. 11 l. 24. snssequenti E 2. seriae E 1 ; seri§ E 1 “. ab
anno] sub a. F4. || l. 25. a dnod.] ad undecimo F4. Kalds E2; Knlendarnm Novembrium F i. 4. 5. ac
gentibus] a gentibus E l. 1a. 2; a g. c rr. al. ni. ac g. F6. J! l. 27. inconvulsu E l . 1a. persistat F 1.
45 l. 28. sublime F 1. 6. 17. in t.] de,. F 1; in sublimi throno F 15. 19. || l. 29. videntibus]
audientibus F 15. 19. || l. 30. earum) eorum F 2 ; omniqne populo harnm V 15. 19; o. p. earum F 17.

1) Haec constitutio, ex parte ad exmvplum legis Reccessvindi regis li, 1, 5 scripta, est
loco praefationis Libro iudiciorum ab Ervigio rege renovato. Cf. quae de ea disserui ‘N. A rdi’
X X III, p . 494 sqq. 2) Est dies 21. Octobris a. 681, non, ut opinati sunt viri docti, a. 682.
libro segundo , título i 55

Recc. Erv.] en e l n o m bre d el señ o r

i i , i ,i Erv.] i . f l a v io e r v ig io , r e y g l o r io s o
Recc. deest]

Del tiempo en que han de estar en vigor (valere) las leyes enm endadas
A l a s ig n a r s u s t a t u s (p ra g m a ) a la s ley es e n m e n d a d a s , p la n te a m o s e s ta c u e s tió n
a n t e to d o , t a n t o en el l u g a r co m o en el o rd e n d e la e n u n c ia c ió n (ordine p refa tio n is) p o r ­
q u e , a s í c o m o la c la r id a d d e la s le y e s es ú til p a r a r e p r im ir la s tr a n s g r e s io n e s d e los p u e ­
b lo s, d e la m is m a m a n e r a la o s c u r id a d d e la s n o r m a s p e r t u r b a el o rd e n d e la ju s tic ia . E n
e fe c to , m u c h a s v e c e s, m ie n tr a s c ie r ta s c o sas b ie n d is p u e s ta s se p r e s e n ta n co n u n o rd e n
c o n fu so d e lo s e n u n c ia d o s (nebuloso verborum tractu), ella s m is m a s f o m e n ta n c o n tr a d ic ­
c ió n a l tie m p o q u e n o e x c lu y e n co n lu c id e z la s c o n tro v e rs ia s d e los litig a n te s y a sí, a llí
d o n d e d e b e r ía n p o n e r té r m in o a la s in c rim in a c io n e s (c a lu m n iis ), a llí m ism o e n g e n d ra n
c o n tr a ello s n u e v a s t r a m p a s c a p c io s a s (laqueos c a p tio n is) . D e a h í s u rg e n , p o r t a n t o ,
u n a d iv e r s id a d d e c a u s a s , d e a h í se o rig in a n la s d is p u ta s d e lo s litig a n te s , d e a h í n a c e
ta m b ié n la d u d a (h esita tio ) d e lo s ju e c e s , d e m a n e r a q u e n o h a lla n la so lu c ió n p a r a p o ­
n e r té r m in o a la s in c r im in a c io n e s o p a r a r e p r im ir la s , y e s ta s co sa s, c ie r ta m e n te v a c ila n ­
te s o d u d o s a s s ie m p re r e s u lta n a p r o b a d a s . P o r eso, y a q u e u n d o c u m e n to b re v e n o p u e ­
d e a b a r c a r to d a s a q u e lla s c o sa s q u e so n o b je to d e c o n tro v e rs ia , al m e n o s h e m o s
o rd e n a d o q u e , en e s te lib ro , (n u ta n d ia et dubia) a q u e lla s c o sa s q u e se h a n h e c h o lle g a r
a lo s s e n tid o s g lo rio so s d e n u e s tr a e x c e ls itu d p a r a q u e fu e se n d is c u tid a s ju d ic ia lm e n te ,
fu e se n e s p e c ia lm e n te c o r r e g id a s y o rd e n a d a s con u n c rite rio a fin a d o d e ju s tic ia (elim a-
ta probationis sententia) —o se a , a p o r t a n d o e v id e n c ia a a q u e llo q u e es d u d o s o , re m e d io
(p resta n tia ) a lo q u e es n o c iv o , c le m e n c ia a a q u e llo q u e lle v a la m u e r te (clem entiora
m o rtiferis), a p e r t u r a a a q u e llo q u e e s tá c e rra d o y p e rfe c c ió n a a q u e llo q u e h a sido e m ­
p e z a d o —a fin d e q u e d e a h o r a en a d e la n te e s ta d is p o s ic ió n d e la s ley es c o rre g id a s c o n s ­
t r i ñ a y m a n te n g a d e n tr o d e l o rd e n a los p u e b lo s d e n u e s tr o re in o q u e se j u n t a n b a jo la
p a z ú n ic a y e v id e n te d e n u e s tr o g o b ie rn o . Y p o r eso, la c o rre c c ió n d e e s ta s ley es y la
o r d e n a d a e s tr u c tu r a c ió n (o rd in a ta constructio) d e n u e s tr a s n u e v a s d isp o sic io n e s, ta l
co m o h a n sid o p u e s ta s en e s te lib ro , con lo s títu lo s o r d e n a d o s y co n a n o ta c ió n d e la s
d is p o s ic io n e s s u b s ig u ie n te s , e m p e z a r á a te n e r el v a lo r q u e lle v a im p re s o p a r a n u e s tr a
g lo ria , d e s d e el d ía 12 d e la s c a le n d a s d e n o v ie m b re d el a ñ o I I d e n u e s tr o r e in a d o , p a r a
to d a s la s p e r s o n a s y p u e b lo s s o m e tid o s a l p o d e r d e n u e s tr a a m p litu d y q u e d a r á con
p le n a v a lid e z p o r e s te p r o n u n c ia m ie n to in a m o v ib le y so le m n e . [Porque, así como resplandeció
su manifestación, en presencia de todos los sacerdotes de Dios, de los señores de palacio y de los gardingos96, mientras
la excelsitud de nuestra serenidad se aposentaba en el trono sublime, de la misma manera su difusión y su respeto hayan
de ser observados en todas las provincias de nuestro reino a d d . B ]

96 Se tra ta b a de u n m iem bro del séquito real, de rango inferior a los duques y condes dentro del
orden del oficio palatino, que era frecuentem ente instruido en el aprendizaje de las arm as ju n to a la
fam ilia real y tenía un vínculo de dependencia personal con el m onarca. E jercía una especie de guar­
dia de corps y con rango y privilegios especiales entre la nobleza. Véase la discusión historiográfica
en P E R E Z Sá n c h e z , D., E l ejército en la sociedad visigoda, cit., pp. 86 y ss.
46 LEX VISIGOTHORUM n , 1, 1 - 3 .

H, 1, 1. Rece. deest. Erv.J L eges s a n e , quas in Iudeorum excessibus no stra gloria pro-
m ulg ab it, ah eo tem pore v alitu ras esse d ecern im u s, e x quo his c o n
firm ationem gloriosa serenitatis nostre renotatione inpressim us 1

11, 1, 2. R ece. .E1v.] I. (II.) FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX.


Quod tam regia potestas quam populorum universitas legum reve-
r e n t i e s i t s u b i e c t a.
O m nipotens re ru m dom inus e t co n d ito r unus 2, providens com m oda hum ane
sa lu tis, discere iu stitiam h abitatores te r r e , sacre legis sacris d ecenter im p erab it
oraculis. E t quia solius tam inm ense divinitatis im periis hec cordibus in p rim u n tu r
h u m an is, convenit om nium terren o ru m quam vis excellentissim as potestates illi colla 10
su b m ittere m entís, cuí etiam m ilitie celestis fam ulatur dignitas servitutis. Q u ap ro p ter
si obediendum e s t D e o , diligenda est iu stitia ; que si fu erit d ilecta, e rit in stan ter
operandum in illa, quam quisque tune verius e t ard en tiu s diligit, cum unius equitatis
sen ten tia cum proxim o sem etipsum adstringit. G ra ta n te r ergo iussa celestia am plec-
tentes, dam us m odestas sim ul nobis e t subditis leges, quibus ita e t nostri culm inis ia
clem entia e t succedentium regum nobitas ad fu tu ra una cum regim onii nostri generali
m ultitudine u n iv e rsa obedire d ecernitur hac p arere iu b etu r, ut nullis factionibus a
custodia leg u m , que in ic itu r su b d itis, sesP. alienam re d d a t cuiuslibet perso n a vel
p o ten tia dignitatis, quatenus subiectos ad reverentiam legis inpellat necessitas, principis
voluntas 8. so
II, I, 3. Rece. E rv.] II. (III.) FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX.
Quod nulli leges n e s c i r e liceat*.
Omnis scien tia san a o rd in a b iliter v itat ig norantiam 'e x e c ra n d a m . N am cum

II, l, l. l. l. quas) quae E. promulgabit] it,a E, i. q. promulgavit, praeberat alii. 11 l. 2. bali-


turus E 2. || I. 3. renotatione] renovatione E 1. l a. V 1. 18; prenotatione V 19. inpress.] confirmavimus «5
inpraen . . . (al. m. ant. <^^.: inpressimus) V 5.
IJ, 1, 2. CO<ld. R 1. 2. E i. 2. V l. 2. 4. 5. (1 5 -20). l. 4. FLAVIUS — REX] des. E 1.
V1. 5; F V 4. RECC.] RECCERDS R 1; RECCESUINTUS R2; RCDS E 2. V2. Ki*.; RECESUINDUS
V 19; RECHESVINCTUS Mad. || l. 5. populi R 1. || l. 7. Omnipotentis R 1. rerum] regum R 1; rex
pro rer.. E l. || l. 8. sal uti E. V 5. abitatoribus R 2; abitatores E 2. imperabit] it,a R. E pro im- 30
peravit. || I. 9. Et] Set V 1. tam deest R 1. hecordibas R 1. || I. 10. colla deest R 2. || I. 12. in­
stanter] iterum R 1. || I 13. quisque homo v e l q u a l i s c u n q u e V2. 4. |1 I. 1L semedipsum R2.
V 1. 2. adistringit R 1; adstringet E 1. || l. 15. modestias R 1 ; molestas R 2. novia R 1. || l. 16. suc-
cedeudum R 1. nobitas] ita R 1. E 2 ; novitas R 2. E 1. V. regimini E 1 ; regiminis al. m.
regimonii E 2; regiminis V 17. 19. 20. || I. 17. hobedire R 1; oboedire E l . E. ad custodia R 1; si;
accausandia pro a c. R2. || I. 18. legum h o n e s t a t i s q u e E l ; h o n e s t a t i s legumque Vl5. mi-
titur E. subditis sese] subdidisse R 1; subditis esse E 2. || l. 19. quatinus R 1. subiectorum E 2.
legis ^est R 1. principis (= ^ . plur.) R; principes al. m.principiaE 2 ; principisque E 1. V 1. 2. 4. 5.
II, 1, 3. CO<ld. R 1. 2. E 1. 2. VI. 2. 4. 5. (15. 17. 18. 19). I. 21. NOVITER EMENDATA
FLAVIUS V 17. Pith.; FLAVIUS — REX des. E. V 1. 4; F V5. IIBC0DS R 1 ; RCDS V2. 17; RCCS 40
V 16; CHINDASUINTUS R 2, uhi GLORIOSUS deest. || I. 23. vitat] vita R 2; fit ad R 1; ditat
distat E 2 ; dicat Mad. ignorantia exegranda R 1. Nam cum] Quoniam E 1.

1) Inte, diem 9. et 26. lanuarii a. 681; f . N . Arch.’ X X III, p . 494 sq. 2) Omni­
potens — unus: versus hexameter. 3) Of. Isidori Sententiarum lib. III, 51, l. 2 : Iustum
est principem legibus obtemperare suis — tune enim iura sua ab omnibus custodienda existimet, 4ó
quando et ipse illis reverentiam praebet — , principes legibus teneri suis neque in se posse
damnare iura, quae in subiectis constituunt. 4) L. Rom. Vis. C. Th. I, 1, 2 Interpr.: Leges
nescire nulli liceat.
libro segundo , título i 57

A sim ism o la s ley es q u e n u e s tr a g lo ria p ro m u lg a rá c o n tr a las tra n s g re s io n e s d e los ju d ío s


d e c re ta m o s q u e te n g a n v a lid e z d e sd e el m o m e n to en q u e h a y a e sta d o im p re s a la c o n fir­
m a c ió n co n la g lo rio sa ra tific a c ió n (renotatione) d e n u e s tr a s e re n id a d .

1 1 . 1 .2 Recc. Erv.] i. < i i > f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

Que tanto la potestad real como la totalidad de los pueblos estén sujetos a la observancia de
(re v e re n tie ) las leyes
E l s e ñ o r o m n ip o te n te y c re a d o r (conditor) ú n ic o del m u n d o , v e la n d o p o r los b e n e fi­
cios d e la sa lv a c ió n (sa lu tis) h u m a n a , o rd e n ó d e u n a m a n e r a c o n v e n ie n te q u e , p o r m ed io
d e los s a g ra d o s p re c e p to s (oraculis) d e la ley s a g ra d a los h a b ita n te s d e la t ie r r a a p re n d ie ­
r a n la ju s tic ia . Y, d a d o q u e p o r o rd e n d e la d iv in id a d ú n ic a y t a n in m e n s a e sta s co sas e s­
t á n im p re s a s en el c o ra z ó n d e los h o m b re s co n v ie n e q u e to d o s los seres te rre n a le s , h a s ta
la s p o te s ta d e s m á s e le v a d a s, s o m e ta n su cuello y su m e n te a a q u e l a q u ie n o b ed ece s e rv il­
m e n te h a s t a la d ig n id a d d e la m ilic ia c ele stia l. P o r eso, si se q u ie re o b e d e c e r a D io s, h a y
q u e a m a r la ju s tic ia ; si é s ta es a m a d a , se rá p reciso con to d a u rg e n c ia a c tu a r a c o rd e con
ella, q u e c a d a u n o e s tim a co n m á s v e r d a d y con m á s a r d o r c u a n d o , p o r la s e n te n c ia d e u n a
e q u id a d in d iv isib le , se o b lig a a sí m ism o p a r a con el p ró jim o . A c o g ien d o , p u e s, d e b u e n
g ra d o (gratanter) los m a n d a m ie n to s c e le stia le s, n o s d a m o s al m ism o tie m p o a n o s o tro s y
a n u e s tro s s ú b d ito s u n a s se n c illa s leyes, a la o b e d ie n c ia d e la s c u a le s q u e d a n so m e tid a s la
c le m e n c ia d e n u e s tr a e x c e ls itu d y los n u e v o s rey es fu tu ro s q u e n o s s u c e d e rá n , ju n ta m e n te
co n to d a la m u ltitu d g e n e ra l d e n u e s tro re in o , d e m a n e r a q u e n in g u n a p e rs o n a n i n in g u n a
d ig n id a d c o n s titu id a en p o d e r (potentia d ignitatis) no se c o n sid e re a je n a a la c u s to d ia de
la s ley es q u e se d a n a los s ú b d ito s p o r n in g u n a c lase d e fa c c ió n , y a q u e los s ú b d ito s e s tá n
o b lig a d o s a r e s p e ta r la ley p o r n e c e s id a d y, los p rín c ip e s , p o r p ro p ia v o lu n ta d .

1 1 . 1.3 Recc. Erv] ii. < i i i > f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

Que nadie pueda ignorar las leyes


T odo c o n o c im ie n to c o rre c to v a o rd e n a d o (ordinabiliter) a re c h a z a r la e x e c ra b le
LEX VISIGOTHORUM n , 1, 3 - 5 . 47

:Iecc. scriptum sit: ‘N o lu it1 intellegere, ut bene a g e re t’, certum est, quia qui intellegere II, 1, 8.
n oluit bene agere non co ntendit. Nullus ergo idcirco sibi extim et inlicitum faciendi licere
quodlibet, q uia se novit legum d e c re ta sanctionesque n e sc ire ; nam non insontem faciet
ig n o ran tie causa, quem noxiorum dam nis inplicaverit culpa.

6 Rece. .ErlJb] m . (IIII.) FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX. II, 1 , 4.


Q u o d a n t e a o r d i n a r i o p o r t u i t n e g o t i a p r i n c i p u m et p o s t e a p o p u l o r u m .
B ene D eus, co n d ito r rerum , disponens hum ani corporis form am , in sublim em
cap u t e re x it adque ex ilio cunetas m em brorum fibras exo riri decrev it; unde hoc
etiam a capiendis initiis cap u t vo cari precensuit a, form ans in ilio et fulgorem lum inum ,
10 ex quo prospici possent, quecum que n o x ia concurrissent, constituens in eo et intelli-
g e n d i vigorem , p e r quem conexa et su b d ita m em bra vel dispositio reg eret vel pro­
v id e n tia o rd in aret. Ilin c est et p erito ram m edicorum p recip u a cura, u t ante capiti
quam m em bris incipiat disponi m edella. Que ideo non inm erito o rdinabiiiter ex erceri
censetur, cum artificis p e ritia hec d ispensari p atescu n t; quia si salu tare cap u t ex titerit,
10 ratio n e colligit, q u aliter c u rare m em bra cetera possit *• N am si arcem m olestia occu-
p a v e rit capitis, non p o tu erit in artu s d irivationes dare salutis, quas in se consum serit
iugis cau sa langoris. O rd in an d a ergo sunt prim o negotia principum , tu ta n d a salus,
defen d en d a vita, sicque in sta tu et negotiis plebium ordinatio dirigenda, u t dum salus
conpetens p ro sp icitu r reg u m , fida valentius ten e a tu r salvatio populorum .

20 .Rece.] IIII. FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX. E rl!w . ^ w t . 11 , 1, 5.


(C f. 11, 1, 1.J
De tem p o re, quo d eb ean t leges em endate valere.
Q uoniam 4 novitatem legum vetustas viciorum ex eg it et innovare

II, 1, 3. I. l. intelligere R 2. E 2. V l. 4. 5 Aie et infra. certo R 2. E 1. quia intelligere R 2 ;


quia qui int. de». R 1. nolet R l. || l. 2. non contenditi ita V15; non concedit R 2; nin condit R 1;
26 ad maledicendum tendit E 1 ; contendit V 2 ; non contemnit V 18; contemnit, contempnit E 2. V1. 4.
5. 17. 19. existimet E 1 ; estimet V I. || l. 3. nesciret R 1. non insontem] de». R 1; id est
i nnoc e nt e m add. V2. (| 1. 4. sine culpa ign. V2. causam R l. in culpa E l .
Il, 1, 4. Ccd,d. R I . 2. E l. 2. V1. 2. (3priorpar»dee8t).4.5.(15.17.18.19). 1.5. FLAV. —
REX des. E. V1. 4; F V5. REC0DS R 1 ; RECCESSVINTUS R 2; RCDS V 2. 3; RSDS et in
ao nargije ANTIQUA V 18. || l. 6. ordinare l' l. 2. 4. 5. Pi.t/1. Mad. oporteret ord. V 2. oporteat E.
1. 7. rad. c ^ . sublime Jl 2; sublime E l. V l. || 1. 9. a) ad R 1; deest E l . vocari] bocitari ^corr. a1. m.
vocare E 2; vocitari E l . V l. 15. Mad. precensuit] ita R 1; praeconsonuit V 14; percessuit E 2; per-
censuit ctt. et f. lum. dea. R 1. || 1. 11. vigore R l. disposio B 1. || 1. 13. incipiad R 2; incipiunt E 1;
incipiant V l. disponi] ita R; adhiberi E ; adhibere V l. 4. 5; adibere V2. medellam E 1 ; medeiam
36 R 2. V l. 2. 4; medela V 15. || l. 14. cum ab E l. V. || l. 15. rationem V. curari al. m. c<>rr. curare E 2.
arce R 2; camera R l. hoccupaverit R l. || 1. 16. potuerit R 1; pot V2. delibationes R 1; deriva
tiones V l. || 1. 17. primum E 2. V. tutanda a1. m. corr. tuenda R l . || l. 18. istatu R l . || 1. 19. valen­
ti«« bis E 1 ; valencium V 2; valentibus Pi.th.
II, 1, 5. R 1. 2. V l. 2. 4. 5. 6. 8. 9. 14. 15. 17. 18. 19. (20). 22. FLAV. — REX] de».
V 1. 2. 4. 5. 9. 18. GL. deest V 16. 17. REC&DS R 1; RECESSUINTUS R 2; RECESUINTUS V8. 15;
RECESUINDUS V 19; RCDS V 6. 17. Pth. De — valere] dea. K 4. 8; Itera alia lex V 4; Item alia
in ipsa era de quo supra 11. add. V l. L 21. quo] quod R 1. 2. emendatas V2. 8. 9. || l. 22. vetustus
R 1; vetusta V17. vigorum R 1 ; vitiorum R 2. V4. 5. 8. 18. 19. 20. 22; malorum V17. exigit V.
innovale R 2; innovari V 8. 9.

»6 1) Psalm. 35, 4. 2) Cj. Isidori Etymol. X I, 1, 25: Prima pars corporis caput,
da.tumque illi hoc nomen eo, quod sensus omncs et nervi inde initium capiant. 3) Cf. ora-
tionem regis Reccessvindi in Concilio 1'olet. VIII. habitam : regendorum membrorum causa salus
est capitis. 4) De hac lege interpretanda cfr. $!tpra praefationem et ‘N. Arch.’ X X III,
p . 511 sqq.
libro segundo , título i 59

ig n o ra n c ia . D a d o q u e fu e e sc rito : « N o q u iso e n te n d e r p a r a p o d e r h a c e r el b ie n 97», es m u y


c ie rto q u e a q u e l q u e n o q u iso e n te n d e r, no p r e te n d ía h a c e r el b ie n . Q ue n a d ie , p o r ta n to ,
p ie n s e q u e le e s tá p e r m itid o h a c e r algo ilíc ito p o rq u e se se p a ig n o r a n te d e los d e c re to s y
d e la s sa n c io n e s d e la s leyes; p o r q u e el p r e te x to d e ig n o ra n c ia no h a r á in o c e n te (inson-
tem ) a a q u é l a q u ie n la c u lp a im p liq u e en la s p e n a s d e los m a lh e c h o re s.

1 1 . 1.4 Recc. Erv.] iii . < i i i i > f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

Que h ay que ordenar primero los asuntos (n eg o tia) de los príncipes, después los de los pueblos
D io s, c re a d o r de la s co sas, a l d is p o n e r la fo rm a del c u e rp o h u m a n o , p u so a d e c u a d a ­
m e n te la c a b e z a en lo m á s a lto y d isp u so q u e d e ella saliesen to d a s las fib ra s de los m ie m ­
b ro s; y o rd e n ó q u e se lla m a s e c a b e z a p o rq u e en ella s u rg ía el o rig en d e la s o tra s p a r te s , y
en ella fo rm ó la lu z d e los o jo s (fulgorem lu m in u m ), d esd e d o n d e p u d ie ra v e r to d o s los
o b s tá c u lo s q u e se p r e s e n ta r e n , en él c o n s titu y ó ta m b ié n el p o d e r d e la in te lig e n c ia , con
c u y a d e c isió n p u d ie s e g o b e r n a r los m ie m b ro s q u e le e s tá n u n id o s y so m e tid o s, y su p r o v i­
d e n c ia p u d ie r a o rd e n a rlo s . D e a h í el c u id a d o p rim o rd ia l (precipua cura) d e los m éd ico s
e x p e r to s , q u e b u s c a n la c u ra c ió n d e la c a b e z a a n te s q u e la d e los m ie m b ro s. Y eso u n o lo
p ie n s a n o sin m o tiv o (inm erito) q u e se h a c e c o r re c ta m e n te (ordinabiliter) c u a n d o es e v i­
d e n te q u e se d is tr ib u y e a sí p o r la d e s tre z a del a rtífic e (pericia artificis); p o rq u e si la c a b e ­
za se m a n tie n e s a n a , p ie n s a b ie n y r a z o n a n d o d e q u é m a n e r a p o d r á te n e r c u id a d o d e los
m ie m b ro s . Y a q u e si el d o lo r ( m o le s tia ) in v a d e la c iu d a d e la de la c a b e z a n o p o d r á d a r a
los m ie m b ro s la c o rrie n te de s a lu d (dirivationes salutis) q u e h a b r á c o n su m id o en ella a
c a u s a de la su m isió n a l d o lo r (iu g is causa langoris) . E s p re c iso , p u e s, o rd e n a r p rim e ro los
a s u n to s de los p rín c ip e s , v e la r p o r su s a lu d (tu ta n d a sa lu s), d e fe n d e r su v id a y, la o r d e n a ­
ció n del e s ta d o y d e los a s u n to s d e la p le b e , h a y q u e d irig irla d e ta l m a n e r a q u e , m ie n tra s
se m ire p o r la s a lu d c o n v e n ie n te d e los re y e s, se p u e d a c o n fia r m á s firm e m e n te en la s a l­
v a c ió n de los p u e b lo s.

1 1 . 1.5 Recc.] iiii . f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

Erv. deest]
[Otra vez add. B .] Del tiempo en que han de estar vigentes las leyes enm endadas
P u e s to q u e la a n tig ü e d a d (vetustas) d e los v ic io s re q u ie re leyes n u e v a s y la

97 Psalm, 35, 4.
48 LEX VISIGOTHORUM U, 1, 5. 6.

II, 1, 5, Recc.] leges veternosas peccam inum antiquitas inpetrabit, adei) leges in hoc ^ w . deest.
libro conscriptas ab anno secundo dive m em orie domni et genitoris mei
C hindasvindi regis in cunctis personis ac g en tibus nostre am plitudinis
im perio subiugatis onmi robore v alere decernim us hac iugi m ansuras
o b serv an tia consecram us; ita ut, reiectis illis, quas non equitas iudicantis, b
sed libitus in p re sse ra t po testatis, evacuatisque iudiciis om nibusque scrip ­
t u m earum o rdinatione confectis, h e sole v alean t leges, quas aut ex
an tiq u itate iu ste tenem us, a u t idem g e n ito r n o ste r vel pro çquitate iudi-
ciorum vel pro a u ste rita te culparum visu s est non inm erito condcdisse,
prolatis seu conexis aliis legibus, quas nostri culm inis fastigium iudiciali 10
p residens trono coram universis D ei sanctis sacerdotibus cunctisque
officiis palatinis, d ucante D eo adq ue favente audientium universali c o n
sensu, ed id it e t form avit a c sue glorie titulis ad n o ta b it; ita u t tam he,
que iam p ro late co n sistan t, quam ille, quas adhuc exoriri novorum nego­
tiorum even tu s in p u lerit, valido hac iustissim o vigore p e rd u re n t et eterne is
soliditatis iu ra retentent.

II, 1, 6. Recc. iW .] V. FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX.


De principum cupiditate dam nata eorum que initiis ordinandis,
e t q u a l i t e r e o n fi e i e n d e s u n t s e r i p t u r e i n n o m i n e p r i n e i p u m f a ete.
E m in en tie 1 celsitudo te rre n e tune salubrius sublim ia p ro b a tu r ad p etere, cum so
saluti proxim orum p ia c e rn itu r conpassione pro d esse; unde solet contingere, ut plus

II, 1, 5. l. 1. veternosas] veternus ac R 1; vetemos R 2; veternosa V 2. 8. 9. 16. 18; veter


nositas p. antiqna in morg. V 17. inpetravit R 2 ; impera.vit V l. 17. adeo] ito R. V 6.8. 22 ; ideocett.
/ 2. conscr.] constitutas R 1. ab deest V18. din memoriae R 2; d. m. des. R 1 ; divç m. V 2; bone m.
V 4. 17. 11 l. 3. Chindasvindi] Cindasuindi R 1. V9; Chindasuhinti R 2. ac gentibus] agentibus R 1; 26
hac g. R 2. || l. 4. valere deest V 2. 4. Fit*. decrevimus V 1. 6. 8. 9. ac V. iugi] leges V18; iugi
mansura V 2. 17; leges mansuras iugi ob. V 9. [| l. 5. regectis R 2; relictis V 2. 6. 18; sectis V 16.
l. 6. sed — evacuatis des. R 2; libitus deest etiam R 1, quod es: Vsu/pZevi. |] l. 7. he] heae R 2. V6; deest
R I ; haç rorr. haçc V 8. 9. sole V18. aut ex] ab R 1; aut deest V 9. 16. [| l. 8. iuste tenemus]
eius tencmus R 2; iuste n o v i m u s a u t tenemus V I. 2. 4. 5. 6. 8. 14. 17. 20. 22. ideo R 1. 30
genitor noster] genitorum R 2. vel — iudiciorum des. V 2. || l. 9. absteritate R l. merito R l. con-
dedisse] ita R 1; condidisse cett. || l. 10. prelatis R 2. V l. conexis] ita R. V8. 9; connexis alii. qnam
nrs culminibus R 2. iudicali pr. R 1. V 9; indici abssidens pro i. pr. R 2. || l. II. sac. sanctis R 2.
V 4. 5. 14. 20; sac. dei sanctis V 9. que dee,it R 2. || l. 12. ducante R 2. V14; docante R 1; docente
V 9. 18. 20; docente vel ducante V 19; iubente V 5. 6. 17. 22; adiuvante V 1. 2. 4. 8. Domino V2. 4. 35
5. 6. 8. 14. 22. cum universali V 1. consilio R 2. || l. 13. çdidit R 1. atque f. V 1. ac] ad R 1; hac
R 2 ; atque V 9. ut) aut R 2 ; deest V 2. heae R 2; et R 1 ; hee V 6; hç corr. hçc V 8. 9; hae cett.
l. 14. quasi R 2. || l. 15. negotiorurn] inrgiorum V6; iurgiorum vel neg. V 16; iurgiorum occursorum
exoriri ev. V 18; . . . . orum (corr. negotiorum) vel excursorum ev. V 9; • . . orum corr. iurgiorum
V 8. intulerit V 9. hae] ac V. eterno V 9. 18; aeterna R 2. || l. 16. soleditatis R 1; solitatis R 2; 40
solicitudinis V 4. iure V 9. 18. retentent] retinent R I ; retineant V 17, e rorr. V 6; rctemptent V 4;
teneantur V9; teneatur V 18.
Il, 1, 6. CCodd. R 1. 2. E l. 2. V1. 2. 3. 4. 5. (14. 15). 17. 18. 19. 20. Cf. etìorn Conc. Tdei. VIIL
FLAV. — REX] des. E l . 2. V I. 3. 4. 15. 18. 19; F V5; GLORIOSUS deestV2; RKCODS R l ;
RECCESSUINTUS R 2; RCDS V 2. Pith. l. 18. et eorum R l. ordinandis et qu.] o. equaliter-R 1; 45
hordinata est qualiter R 2; o. et quomodo JT 17. ||l. 20. anpetere R 1. || l. 21. salute V3; saluti corr.
al. m. salutis E 2. conpassione] conpassionem E 2; consparsio se R 2; eonsparsione E 1.

1) Haec lex, de qua conféras ‘ N. Arch.’ X X IV , p. 4 5 sqq., a Reccessvindo rege occa­


sione concilii Tolet,ani V III. a. 652 inde a die 16. Decembis kabiti edita est. Elicuit eam
decretum quoddam a synodo ad regem directum (Decretum iudicii universalis in nomine ptincipis so
editum'}, quo clerici et palatini in concilio congregati quaedam de facultatibus et hereditatibus
libro segundo , título i 61

v e tu s te z d e los p e c a d o s p id e p o n e r al d ía la s a n tig u a s , d e c re ta m o s q u e la s leyes c o n s ig n a ­


d a s en e s te lib ro d e sd e el a ñ o s e g u n d o del se ñ o r y p a d r e (genitoris) n u e s tro d e d iv in a
m e m o ria , el re y C h is d a s v in to , te n g a n v a lid e z con p le n a fu e rz a p a r a to d a s la s p e rs o n a s y
p u e b lo s so m e tid o s al p o d e r d e n u e s tr a g r a n d e z a y c o n firm a m o s q u e p e rm a n e z c a n p a r a
s ie m p re co m o o b lig a to ria s ; d e t a l m a n e ra q u e , a p a r ta d a s a q u e lla s q u e n o h a b ía h e c h o
p u b lic a r la e q u id a d del ju e z (iu d ic a n tis), sino u n a n to jo del p o d e r (lib itu s potestatis), y
a n u la d o s to d o s los ju ic io s y la s e s c ritu ra s e m a n a d a s d e sus o rd e n a c io n e s, sean v á lid a s sólo
a q u e lla s leyes q u e [conocemos o add. B ] r e te n e m o s ju s ta m e n te de la a n tig ü e d a d o q u e el m ism o
p a d r e n u e s tro q u iso e sta b le c e r, n o sin ra z ó n (in m e rito ), p o r la e q u id a d d e los ju ic io s o p o r
el rig o r de la s c u lp a s , p ro m u lg a n d o y a ñ a d ie n d o a q u e lla s o tr a s leyes q u e , el p o d e r (fa sti-
g iu m ) d e n u e s tr a a lte z a , q u e p re s id e el tr ib u n a l d e ju s tic ia d e la n te d e to d o s los sa c e rd o te s
d e D io s y to d o s los c a rg o s d e p a la c io (officiis p a la tin is), h a d a d o a conocer, h a e la b o ra d o
y h a h e c h o a n o t a r co n los títu lo s d e su g lo ria , p o r in sp ira c ió n d e D io s (ducante Deo) y con
el c o n s e n tim ie n to g e n e ra l (favente consensu), d e q u ie n e s la s h a n e sc u c h a d o de ta l m a n e ra
q u e , t a n t o é s ta s q u e y a h a n sido p ro m u lg a d a s com o a q u e lla s q u e s u rg irá n , im p u ls a d a s
p o r la a p a ric ió n d e n u e v o s a s u n to s , p e rd u re n con v ig e n c ia (vigore) v á lid a y ju s tís im a y
c o n se rv e n los d e re c h o s d e la e te r n a so lidez (s o lid ita tis) .

i i ,i ,6 Recc. Erv.] v f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

D e la condena de la avidez ( c u p id ita te ) de los príncipes y de la ordenación de sus inicios,


y de qué m anera h a y que confeccionar las escrituras hechas en nombre de los príncipes
L a e x c e ls itu d d el p o d e r te r r e n a l d e m u e s tra q u e d esea s a lu d a b le m e n te la s co sas s u b li­
m e s c u a n d o se v e q u e p ro p ic ia con p ia d o s a c o m p a sió n la sa lv a c ió n del p ró jim o ; d e a h í
su ele p ro c e d e r q u e c a d a u n o re c ib e m á s p ro v e c h o d e la sa lv a c ió n de o tro q u e no de
LEX VISIGOTHORUM 11, 1, 6. 49

Rece. Erv.J commodi de aliena salute conquirat, quam de p ro p ria utilitate quisque percipiat. II, 1, 6.
In m ultis enim, quia m ultorum salus adtenditur, m aioris lucri sum m a perci p itu r; in se
autem , quia p riv ati commodi fru ctu s ad p etitu r, non satis est, si unius beneficii prem ia
co nquirantur. H inc e t illa regendarum tan tu n d em salus est plebium, que non suos
" fines privata voluntate concludit, sed que u n iv ersitatis lim ites com m uni prosperitatis
lege defendit. Q uapropter, ne salutaris ordo im perialibus vid eatu r verbis potius ob-
tin eri quam factis, de sublim itatis obtentu reclinam us ad vota supplicum tranquille
visionis aspectum , u t inde salutaris conpassio h a b e a t commodum, unde turm e plebium
adep te fu erin t supplicationis effectum. Cum ig itu r precedentium serie tem porum inmo-
io d eratio r aviditas principum sese p rona diffunderet in spoliis populorum , et au geret rei
proprie censum erum na flebilis subiectorum 1, tandem superne respectionis adflatu nobis
est divinitus in sp iratu m , u t , quia subiectis leges rev eren tie ded eram u s, principum
quoque ex cessibus retinaculum tem perantie ponerem us. P roinde sincera m ansuetudinis
deliberatione tam nobis quam cunctis nostre glorie successoribus adfuturis D eo me-
i& diante legem ponim us d ecretu m que divalis observantie prom ulgam us: u t nullus regum

II, 1, 6. l. I. comodi E 2. alien^ R 1. hutilitate quis R 1. 11 1.2. attenditur VI. 2. suma


E 2. V2; cuma E 1 ; adunacio add. V2; adunatur add. V 4. || l. 3. quia de^t V 5. non] nos R 1.
l. 4. conquiratur E 2 . illam R 1. || l. 5. concludit] edidit V 4. communis E l. prosperatati R 2. V4.
5. 17. 18. 19. || l. 6. videntur R 1. || l. 7. supplitium E2. || l. 8. aspectum] espectum R 2; affectum R 1.
20 ut inde] unde E 1. conpassio] consparsio R 2. E 1. turmeJ turbae V 15. 17 in margine. || l. 9. Cum
de^t R 1. || l. 10. apiditas R 1; aviditatis V 1. sese] esse R 1. 2; E 1. in ispoliis R 1. et
augeret — divinitus (l. 12) nunc ean. V 3; et augeret et m ul tip I i c a r e t F2. 4. || l. 11. proprie]
ito vel propriae R. E 1. V 3. 14. 15. 17. 20. Pith. Cune. p u b I ic e E 2.V 1. 2. 4. 5. erumna] et
ruina E 2 . tandem] tam de R 1. adflatum R. || l. 12. legibus E 1; legis E 2. V 1. 2. 5. r. deferamus
25 R 1; deferentiae dederamus R 2; reverentiam d. V l. 2. 5. 17; reverentia V 4; refrenantiae V 14.
l.l3. mans. nostrae V I. 2. 4. 5. reU. 11 l. 14. glorie nostre E 2 . V; a add.R 1.|| l. 15. legem — divalis
de8. V 3. poneremus E 1. diualiis E 1 ; diu.aliis E 2. promulcamus R 1.

regum ordinanda proposuerunt. R ex autem, quae in favorem optirnahim proposita erant, in suum
admoUm commodurn vertens, de hac re aliisque cum ea cohaerentibus legem nostram promulgavit.
30 Deinde synodus et decreti et legis definitiones ipsis canonibus (can. 1O. 12^ repetivit, confirmavit et
utriusque tenorem actis concilii inserendum decrevit; cf. can. 1 O: molestis actibus . . . satis, ut
opinamur, et lege gloriosi principis et deereto sanctae synodi huius contradictum esse con-
speximus. — ita . . . praefatae legis erit auctoritas valitura, ut et perenniter maneat inconvulsa. —
cui etiam legi vel decreto episcopali non solum in futuro, sed etiam in praesenti revcrentiam
3£, apponentes decernimus, ut quicunque detractor et non potius vcnerator decreti eiusdem atqnc
legis esse maluerit, sivc religiosus ille sit, sive laicus, non solum ecclesiastica excommunicatione
plectatur, verum et sui ordinis dignitate privetur. ^ can. 12: Huius quoque scntcntiae forti­
tudine ve! valore decreti nostri seriem, quam in sercnissimi domini nostri Reccesvinthi regis edi-
dimus nouine pro rebus a divac memoriae patre suo quolibet titulo conquisitis, decernimus omnino
40 constare. Legem denique, quam pro coercenda principum horrenda cupiditate idem clcmentissimus
edidit princeps, simili robore firmamus atque, ut in futuris retro temporibus modis omnibus
observetur, pari sententia definimus. Quae etiam, ne taciturna tcmporis vel obliviosa vctustate
depereant, huic nostrae constitutioni utraquc decrcvimus innectencla, ita cunctorum mcmoriae
commendanda, ut a cunctis regulis superius orlinatis nusquam maneant scgregata. Secundwn
45 notam apud Mansi, Concil. anpl. coll. X , col. 1223 datam decretum ‘die secunda concilii’ i. e.
die 17. Decemb. editum est. Reccessvindi lex paucis tantum diebus post promulgata esse videtur.
1) Cf. Decretum: Quosdam namque conspeximus reges, postqnam fuerint regni gloriam asscqucntcs,
extenuatis viribus populorum rci propriae congerere lucrum.

LL. Sect. 1. I,
libro segundo , título i 63

su p ro p ia g a n a n c ia . E n la m u ltitu d , p u e s to q u e u n o a tie n d e a la sa lv a c ió n d e m u c h o s, se
a lc a n z a u n a c a n tid a d m a y o r d e b en eficio (su m m a lucri); en c a m b io , en u n o m ism o , y a
q u e u n o b u s c a el f r u to del p ro v e c h o p a r tic u la r , n o es su fic ie n te si se co n sig u e el p re m io del
b en eficio de u n o solo. D e a h í q u e el p rin c ip io sa lu tífe ro d e g o b e rn a r a los p u e b lo s no c o n ­
s iste en p o n e rle s lím ite s p o r u n q u e r e r p a r tic u la r , sino en d e fe n d e r con la ley c o m ú n la
p r o s p e r id a d d e to d o s . P o r eso, p a r a q u e no p a re z c a q u e el o rd e n sa lu d a b le se co n sig u e m á s
co n la s p a la b r a s del g o b e r n a n te q u e co n los h e c h o s, d e sp re c ia n d o n u e s tr a s u b lim id a d (de
su b lim ita tis obtentu), in c lin a m o s s e re n a m e n te n u e s tr a m ir a d a h a c ia los ru e g o s d e q u ie n e s
n o s s u p lic a n , p a r a q u e la c o m p a s ió n s a lu d a b le te n g a el efecto p ro v e c h o so , en el h e c h o de
q u e la m u ltitu d d e la p le b e a lc a n c e el f ru to d e su sú p lic a . D a d o q u e en el d e c u rso d e los
tie m p o s p re c e d e n te s el in m o d e ra d o deseo (a v id ita s) d e los p rín c ip e s e s ta b a p ro n to (pro­
n a ) a e x p o lia r ( in spoliis) a los p u e b lo s y la d e p lo ra b le trib u la c ió n (flebilis erum na) de los
p u e b lo s h a c ía c re c e r el c a u d a l (censum ) d e su s b ie n e s p a r tic u la r e s [públicos, según B , en vez de
particulares] fin a lm e n te , p o r el h á lito (a d fla tu ) y la su g e re n c ia cele stia le s n o s h a sido d iv in a ­
m e n te in s p ira d o q u e , y a q u e h a b ía m o s d a d o a los s ú b d ito s las leyes q u e d e b ía n re v e re n ­
ciar, p u s ié ra m o s ta m b ié n u n fre n o (retinaculum ) d e m o d e ra c ió n a los excesos d e los p r í n ­
cipes. A sí p u e s , con la s in c e ra d e lib e ra c ió n d e n u e s tr a m a n s e d u m b re , e sta b le c e m o s u n a
ley y p ro m u lg a m o s u n d e c re to d e re g ia (d iva lis) o b s e rv a n c ia ta n t o p a r a n o s o tro s com o
p a r a to d o s los fu tu r o s su ceso res d e n u e s tr a g lo ria p o r la v o lu n ta d d e D ios: q u e n in g ú n rey,
lle v a d o p o r su s im p u ls o s n i
50 LEX VlSIGOTHORUM Il, 1, 6.

H, 1, 6. Rece. Ei'1 ;] inpulsionis sue quibuscum que m otibus a u t factionibus* scripturas de quibuslibet
rebus alteri debitis ita extorqueat vel extorquendas in stituât, quatenus iniuste hac nolenter
d ebitarum sibi quisque p riv a ri possit dominio rerum . Quod si alicuius gratissim a
volum tate quippiam de reb u s a quocum que perceperit vel pro evidenti prestatione
lucratus aliquid fuerit, in eadem scripturam patens volum tatis hac prestiti condicio 5
adnotetur, p e r quam a u t inpressio principis aut conferentis fraus evidentissim e dete-
g atu r. E t si p a tu e rit a nolente fuisse iscrip tu ra e x a c ta , aut resipiscat inprobitas
prinoipis e t evacu et quod m ale contraxit, aut certe post eius m ortem ad eum , cui
ex acta est scriptura, vel ad heredes eius res ipse sine cunctatione deb ean t revocari **.
llle autem res, que, seclusa- om ni conpressionis argum entatione, directo modo trans- 10
ie rin t in principis potestate, in eius p eren n iter iure p erd u ren t, et quidquid ex rebus
ipsis idem p rinceps o rd in are v o lu erit, sue potestntis arbitrio subiacebit. V erum ut
om ne eius n egotium actionis ro b o ret sin ceritas v eritatis, cum quarum curnque rerum
iscripture in principis nom ine ex titerint facte, rnox testes, qui in eadem scripturam
suscriptores accesserin t, ab his, quos elegerit princeps, d ilig en tissim e, p erq u ira n tu r, si
non aliquod indicium aut de inpressione principis aut de frau d e scripturam facientis
modo quocum que co g n o v erin t: ac sic a u t rite facta series scrip tu re p erm aneat, aut
irrite confecta v anescat. Similis quoque ordo de tcrris, vineis adque fam iliis o b s e r
vetur, si sine scrip tu re textum tantum odo coram testibus q u elib et facta fuerit definitio.
D e 1 reb u s autem om nibus a tem pore S vintilani 2 regis hucusque a p rincipibus adqui- 20
sitis au t deinceps, si provenerit, ad q u iren d is quecum que forsitan p rinceps inordinata

*) V 8 add.: iustitiam a suo loco secludat aut in statum suum redire contemnat aut.
**) V S. 20 add.: Simile preceptum observari censemus, cum iustitiam motibus aut
actionibus principis claruerit a suo esse loco seclusam aut suum rigorem obtinere
eontemptam. 26

II, 1, 6. l. 1. aut] ad E 1. || l. 2. alteris R 1. debitis — iniuste evan. V 3. quatenus] qualiter


E 2. V. ac E 1. V 1. 3. 4. 5; et V 2. nolenter indebitarum sibi quisque probare possit dominum rerum
V 17 in margine. || 7 3. sibi] ob V 1. dominio] dominum E 1 ; domino E 2. || l. 4. voluntate
E 1. V. pro ev.] probidentia E 2. || l. 5. aliquod E l. scriptura E 2. V. voluntatis E 1. V.
I. 7. paruerit V17 in margine. iscr. ex.] R 1 ; iscripturam exactam R 2 ; scriptura exacta E 1; scripturam so
exactam E 2. V. || l. 8. contraxerit V 1. eius m. R. E. V l. 2 ; m. eius cett. morte) ita R 1. E 1;
mortem cett. || l. 9. res] ita R 2. E. V 1. 2; res R 1, ubi legitt ipsa — debeat; rei cett. cunct.]
contentione E 2; dubitatione V 1. revocare E. |] l. 10. conpressJ conprehensionis et R 1 ; conpren-
sionis E. || l. 11. potestatem E 2. V. quidquid) quid R 1. || l. 13. omne R 1. eius] R ; ^ w t E 2 ;
huius cett. roboret) roburet R 1; robore R 2. || l. 14. scripture E. V. testis R l. scripture E 2; 86
scriptura E 1. V. || l. 15. subscriptores V ; scriptores V 15; subscriptores corr. f i r m a t o r e s F 2.
l. 16. indicium) in iudicis R l . in depressione V3; depressione V 17. |12. 17. ac] aut Ä l ; hac E 2 ;
ac sic rite V 1; ac si aut rite V 2.|| l. 18. evanescat V 4. 5. | l. 19. si ^ w t R l. textum] ita .R. E;
textu V. in definitione R 1. || l. 20. Svintilani] ita R. V2. 5. 8. 14. 15. 17 (in margine). Con.e.; Suuinthilam
E 1 ; Subintilani E 2; Subtilani V 4; Sintillani V1 ; Chintilani V3. Jfàd. hucusque] himcusque R 1 ; huius- 40
que R 2. principes ll 1. adquisitis) adquietis R 1; adquesitis R 2. || l. 21. sic quecumque E 1 ; qui-
cumque E 2.

1) CJ. Decretum: omnis conquisitionis profligatio . . . , quae a gloriosae memoriae Chinda-


svintho rege a die, quo in regnum dignoscitur conscendisse, repertus (?) quolibet modo extiterit
augmentasse, omnia in serenissimi atque clementissimi domini nostri Reccesvinthi principis perenni *46
transeant potestate et perpetuo deputentur in iure, non habenda parentali successione, sed possi-
denda regali congressione, ita ut inste sibi debita quisque pereipiat, et de reliquia ad remedia
subiectorum quaecumque elegerit principis voluntas exerceat. 2) Svintila rex regnavit a. 621—
6 31, supra cuius regnum retro recuperationes bonorum regalium extendi non potuerunt propter
praescriptionem tr^ennalem. 50
libro segundo , título i 65

p o r n in g u n a clase d e m a n io b r a s o d e faccio n es, [no expulse la justicia de su lugar ni impida que regrese a
su posición add. B ] n o d is to rs io n e e s c ritu ra s so b re los b ie n e s q u e son d e b id o s a o tro d e m a n e ra
q u e a lg u ie n p u d ie r a v e rs e p riv a d o in ju s ta m e n te y c o n tra su v o lu n ta d d e la p o sesió n d e los
b ie n e s q u e le son d e b id o s. Y si p o r la e s p o n tá n e a v o lu n ta d d e a lg u ie n re c ib ie re d e c u a l­
q u ie r p e rs o n a algo de sus b ie n e s, o si tu v ie r e a lg u n a g a n a n c ia d e a lg u n a p re s ta c ió n m a n i­
fie sta , h a d e q u e d a r c o n s ig n a d a e x p r e s a m e n te en la m is m a e s c ritu ra la c o n d ic ió n de lib re
v o lu n ta d o d e p re s ta c ió n , y se d e b e p o d e r d e te c ta r con to d a e v id e n c ia el sello (inpressio)
d el p rín c ip e o el e n g a ñ o d e q u ie n h a c o n fe rid o la e s c ritu ra . Y si se p u s ie re d e m a n ifie sto
q u e la e s c r itu r a h a sido h e c h a p o r a lg u ie n c o n tr a su v o lu n ta d , q u e e n to n c e s la m a ld a d
(inprobitas) d el p rín c ip e se a r r e p ie n ta (resipiscat) y r e to r n e a q u e llo q u e h a a d q u irid o i n ­
ju s ta m e n te , o b ie n , al m e n o s, q u e , d e sp u é s d e su m u e rte , los m ism o s b ie n e s se a n d e v u e lto s
sin ta r d a n z a (cunctatione) y con to d a s e g u rid a d a a q u é l a q u ie n se a rra n c ó la e s c ritu ra o
a su s h e re d e ro s. [Ordenamos que se observe el mismo precepto cuando sea manifiesto que por iniciativa o por acto
del príncipe haya sido desplazada de su lugar o haya visto cuestionada su validez add. B ] . A sim ism o a q u e lla s c o ­
sas q u e , sin a rg u c ia (argum entatione) fo rz a d a , p a se n al p o d e r del p rín c ip e c o n fo rm e a d e ­
re c h o (directo m odo), q u e p e r m a n e z c a n p a r a sie m p re b a jo su p o te s ta d , y a u n q u e el m ism o
p rín c ip e q u isie re d is p o n e r so b re a q u e llo s b ie n e s, d e p e n d e rá d e la d ecisió n (arbitrio) de su
p o te s ta d . P e ro , p a r a q u e la p u re z a d e la v e rd a d (sinceritas veritatis) c o rro b o re to d o s los
a s u n to s d e su a c tu a c ió n , c u a n d o c o n s te q u e u n a e s c ritu ra so b re c u a lq u ie r c u e stió n se h a
h e c h o en n o m b re d el p rín c ip e se p re c is a q u e los te s tig o s (testes) q u e in te rv ie n e n en la m is ­
m a e s c r itu r a co m o s u s c rip to re s se a n in te rro g a d o s con to d a d ilig en cia p o r a q u e llo s q u e el
p rín c ip e h a y a d e sig n a d o y d ig a n si n o h a n o b se rv a d o , d e la m a n e ra q u e sea, a lg ú n in d icio
d e so sp e c h a so b re el sello (inpressione) del p rín c ip e o so b re a lg ú n fra u d e p o r p a r t e del q u e
h a h e c h o la e s c ritu ra : y así, si el c o n te n id o d e la e s c ritu ra h a sido h e c h o c o rre c ta m e n te
(rite), q u e p e r m a n e z c a com o v á lid a o, si h a sido in c o r r e c ta m e n te (irrite), q u e q u e d e sin
v a lid e z . U n o rd e n s e m e ja n te s e rá n e c e sario o b s e rv a r so b re las tie r r a s , las v iñ a s y los sie r­
v o s98 (fa m iliis ) si se h a h e c h o a lg u n a a sig n a c ió n sin e s c ritu ra o solo d e la n te d e te s tig o s
(testibus) o ra le s. A sim ism o , so b re to d o s los b ie n e s a d q u irid o s p o r los p rín c ip e s d esd e el
tie m p o del re y S u in tila h a s t a h o y y los q u e p u e d a n a d q u ir ir d esd e h o y en a d e la n te , si se
d ie re el caso (sip ro ve n erit), to d o s 98

98 Para mencionar a la servidumbre, a los siervos y a las siervas, el texto utiliza diferentes términos
(familia, servus, ancilla, mancipium) que normalmente indicaremos detrás de la traducción.
LEX VISIGOTHORUM D, 1, 6. 51

Rece. Erv.] sivereliquid seureliquerit, quoniam1 pro regni apice probantur adquisita fuisse, 11, 1, 6.
ad successorem tantundem regni decemimus pertinere; ita habita potestate, ut quidquid
ex bis helegerit facere, liberum habeat velie. In illis autem rebus, que ipsi "aut de
bonis parentum aut de quorumcumque provenerint successionibus proximorum, ita
6eidem principi eiusque filiis aut, si filii defuerint, heredibus quoque legitimis heredi-
tatis iura patebunt, sicut etiam ceteris lege vel successione patere noscuntur. Quod
si aliquid ex rebus de quorumcumque parentumaut proximorumnon solumsuccessione,
sed etiam qualibet conlatione aut quocunque contractu ad ius ipsius pervenisse pa-
tuerit, si contingat hec inordinata relinqui, non ad successorem regni, sed ad filios vel
io heredes eius, qui conquisibit, specialiter om nis eadcm conquisitio pertinebit. Nani et
de illis rebus, quas2* idem princeps ante regnum aut ex proprio aut ex iustissime con-
quisito dinoscitur abuisse, inrebocabili ordine aut faciendi quod voluerit potestatem
habebit, aut certe filiis eius successio plena patebit. Quod si filii defueri.nt, legitimis
heredibus ex his, que inordinata reliquerit, hereditatem hadire licebit. Huius sane
is legis sententia in solis erit principum negotiis observanda adque ita perpetimvalitura,
ut non ante quispiam solium regale conscendat, quam iuramenti federe hanc legemse
in omnibus implere promittats. Quemcumque vero aut per tumultuosas plebes aut per
absconsa dignitati publice macinamenta adeptum esse constiterit regni fastigia4, mox
II, 1, 6. l. l. sive] sibi R l. reliquid] ita R. V 2; relinquit E 1; sive rel. des. E 2; reliquit cett.
su relinquerit E. apicem l. || Z. 2. successore R l. ut deest R 1 . || l. 3. ex his] exinde V l. helegerit]
ita R 1. E 2; aelegerit2; elegerit cett. habead H 1 ; abeat R 2. || l.4. provenerit E. ita ut R 1 ;
item E 1 . || l. 5. si post tacld. E 2; deest V 3. filii] filie E 2. V 3. || l. 6. a ceteris V 2. 4. || l. 3. colla
tione V 1. 2. quocunque] quolibet E 2. V l. 2. 17. contractu] tractu om. R l. || l. 9. hec] ex R 1;
deest V 3. vel] ad ^acld. R 1; ad al. m. post ^acld. E 2. || l. 10. 11. conquisitio — idem R l.
2S l. ! l. que R 2. E 1 . proprio] eis ^acld. V 1 ; suo proprio V 2. iustissime] ito R 2. E l . Oonc.; iustis se
R 1 ; iustissima conquisitione V 15; iustissimo cett. conq ucsitum conoscitur R l. || l. 12. habuisse
R 1. V. inrevocabili R 2. E l . V. faciendi exinde V 2. 3. reU. || l. 13. plena] pena R 1. j| l. 14. reli-
querint R l. hadire] ita R 1 ; adhire R 2; adire cett. || l. 15. sententiam R l. erit pr.] ita R. E l.
V 3; pr. erit cett. atque E. V. || l. 16 . antea E 2. V. regalis R 1 ; regalem E. conscendat] ascendat
ao R l . || l. 17. tumult.] multuosas V l. 2. || l. 18 . dignitate E 2 ; dignitatis V; voluntatis V l. puplice
R 1; publid E l. machinamenta E l . V. adeptum] aditum R l. regnum E l .

1) Of. Decretum: quae reges accumulant regno relinquant etc., et ibidem supra: illud
gravius innectentes, quod ea, quae videntur acquirerc non regni deputant honori. . . Quam
itaque oh rem in proprietatis illa conantur redigere sinu, quae pro solo constat illos impcriali
95 percepisse fastigio? 2 ) Sequentia ad verbum. fere ex Decreto recepta sunt, ubi post verba
supra p. 50, n. 1 allegata, haec leguntur: illis tantundem exceptis, quae memoratus divae memoriae
Chindasvinthus princeps ante regnum aut ex propriis aut ex iustissimc conquisitis visns est
habuisse; in quibus cunctis filiis eius una cum glorioso domino nostro Reccesvintho rege p e r
maneat et divisio libera et possessio pace pienissima. Quorum, verborum quaedam etiam. in
40 canone 1 O. Oonc. 1'olet. VIII. leguntur, ubi ex hac lege recepta sunt: quaecumque inordinata
reliquerint hereditabunt gloriam successores, propria eorum et ante regnum iustissime conquisita
aut filii aut heredes capiant iure proximitatis. 3) Of. Conc. Tnlet. VIII, can. 1 O: non prius
apicem regni quisque percipiat, quam se illam (se. legem, nostram de successione in res regís) per
omnia suppleturum iurisiurandi taxatione definiat. 4) Of- ibid.: Abhinc ergo et deinceps ita
45 erunt in regni gloriam praeficiendi rectores, ut aut in urbe regia aut ubi princeps decesserit
cum pontificum maiorumque palatii omnímodo eligantur assensu, non forinsecus aut conspiratione
paucorum aut rusticarum plebium seditioso tumultu. Iam antea concilia quaedam de electione
regis statuerant; cf. Oone. Tolet. IV . a. 6 3 3, can. 7 5 : defuncto in pace prucipe primatus totius
gentis cum sacerdotibus successorem regni communi consilio constituant; ubi anathematizatur qui
5o praesumptione tyrannica regni fastigium usurpaverit. Oone. Ttilet. V. a. 636, can. 3: quoniam
7*
libro segundo , título i 67

a q u e llo s q u e el p rín c ip e d e je o h a y a d e ja d o sin d isp o sició n te s ta m e n ta r ia , d a d o q u e es


co sa p r o b a d a q u e fu e ro n a d q u irid o s p a r a el c u lm e n del re in o (pro regni apice), d e c r e ta ­
m o s q u e p e r te n e z c a n n o o b s ta n te al su c e so r del re in o ; y q u e te n d r á la p o te s ta d de ta l
m a n e r a , q u e su q u e r e r p e r m a n e z c a lib re p a r a h a c e r d e ello lo q u e él d e c id a . E n c u a n to a
a q u e lla s co sas q u e p r o c e d a n d e los b ie n e s d e su s p a d re s o p o r la su cesió n d e c u a lq u ie ra de
su s p a r ie n te s , los d e re c h o s d e h e re n c ia (hereditatis iura) c o rre s p o n d e rá n al m ism o p r ín c i­
p e y a sus h ijo s o, si n o te n ía , ta m b ié n a su s h e re d e ro s le g ítim o s, t a l com o se sa b e q u e
c o rre s p o n d e a los o tro s p o r ley o p o r su cesió n . Y si se d e m u e s tra q u e h a p a s a d o b a jo su
d e re c h o a lg u n a co sa d e los b ie n e s d e c u a lq u ie ra d e su s p a rie n te s o d e su s a lle g a d o s, no sólo
p o r su cesió n sin o ta m b ié n p o r c u a lq u ie r d o n a c ió n (conlatione) o p o r c u a lq u ie r c o n tr a to
(contractu), to d a s la s co sas a s í a d q u ir id a s , si c o rre s p o n d e q u e la s d e ja b a sin te s ta m e n to
(testam ento), n o p e r te n e c e r á n al su c e so r del re in o sino a los h ijo s y h e re d e ro s d e q u ie n e s
la s a d q u irió . Y d e a q u e llo s b ie n e s q u e se se p a q u e el m ism o p rín c ip e h u b ie s e te n id o a n te s
d e re in a r, y a sea p o r d e re c h o d e p r o p ie d a d o p o r j u s t a a d q u is ic ió n , te n d r á p o d e r p a r a
h a c e r lo q u e q u ie ra d e m a n e r a irre v o c a b le , o b ie n la h e re n c ia q u e d a rá p le n a m e n te p a r a
su s h ijo s . Y si n o tu v ie r e h ijo s , s e rá p e r m itid o a su s le g ítim o s h e re d e ro s a c c e d e r (hadire)
a la h e re n c ia d e a q u e llo s b ie n e s q u e h a y a d e ja d o sin d isp o sic ió n te s ta m e n ta r ia (in o rd in a ta ) .
E l c o n te n id o (sententia) d e e s ta ley sólo se o b s e rv a rá en los a s u n to s d e los p rín c ip e s y
te n d r á v a lid e z p a r a s ie m p re d e m a n e r a q u e n a d ie a c c e d e rá al solio re a l (so liu m regale) sin
q u e a n te s h a y a p ro m e tid o b a jo la firm e z a del ju r a m e n to (iu ra m e n ti federe) q u e c u m p lirá
en to d o e s ta ley. P e ro to d o a q u e l q u e se se p a q u e h a a lc a n z a d o la g lo ria (fa stig ia ) del re in o
p o r tu m u lto s de la m u ltitu d (per
52 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 6. 7.

H, 1, 6. Rece. LVu.) idem cum om nibus tam nefari^ sibi consentientibus et an athem a fiat et c h ris tia
norum com m unionem am ittat, ta m dire percussionis ultione conlisus, u t om nis divini ordinis
cultor, qui illi com m unicare p resum serit, sim ili cura ipso dam natione d ispereat et pena
tabescat. N am 1 et si quis legis huius seriem ex officio palatino malivole detrahendo
lacerare voluerit au t evacuandam quandoque, vel silenter m usitans vel aperte resultans, "
proloqui detectus e x tite rit, cunctis p alatine dignitatis et consortiis et officiis m ox
nudatus, om nium reru m suarum dim idiam p artem am ittat e t, in deputato sibi loco
red actu s, a totius p alatii m an eat societate seclusus. R eligiosus etiam , qui se in eadem
culpam devolverit, sim ili reru m p ro p rietatis sue dispendio subiacebit.

XI, 1, 7. Nov.] NOVA. FLAVIUS GLORIOSUS EGICA REX. 10


D e * f i d e l i t a t e n o v i s p r i n c i p i b u s r e d d e n d a et p e n a h u i u s
t r a n s g r e s s i o nis.

*) V 3. 6. 8, 17. Pith. Mad.: D e b i s , q u i o b n o v i p r i n c i p i s fi d e m s e r v a n da m


i u r a r e d i s t u l e r i n t , v e l b i s , qui ex p a l a t i n o o f f i c i o a d e i u s d e m
o b e d i e n t i a m v e l p r e s e n t i a m v e n i r e n e g l e x e r i n t. i5

Cum divine voluntatis im perio principale caput reg n an d i sum at sceptrum ,


non levi quisque c a lp a constringitur, si in ipso sue electionis prim ordio aut
iu rare se, u t m oris est, pro fide reg ia differat aut, si ex palatino officio fuerit,
ad eiusdem novi principis visurus presentiam v enire desistat. Si quis sane
ingenuorum de su b lim ato n e p rincipali cognoverit et, dum discussor iuram enti 20
in territorio illo accesserit, ubi eum h ab itare constiterit, quesita occasione se
fraudulenter distulerit in eo, u t pro fide re g ia conservanda iuram enti se vinculo

II, 1, 6. l. 1 . nefari$] ita R 1; uefariae R 2; nefarie E. V. sibe R 2; sive R l. conscientibus


E l. || l. 2. collisus V l. 2. 11 l. 3. illurn R l. communicare presum(p)serit li. E 2. V l. 2. 3. 4. 8. 14.
15. 17. 20; c.presumsit V5; communicari presumpserit E 1; communicaverit V19. Mad. ipso) ilio 26
V 1 ; ipsa V4. U l. 5. vacuandam R 1 ; evacuanda R 2. E 1; ebocunda E 2. musitatis R 1; mussitaus
E 1. V 2. U l. 6. cnnctos B l. | L 8. a] ac R 1; hac E 2. || l. 9. culpam R l.
II, 1, 7. Codel. V 1. 2. 3. 4. 6. 8. (15). 17. (18. 19). Pith. Mad. — l. 10. NOVA) ita V 3. Mad.;
deest V 1. 2. 4. 6. Pith. FL. — REX] ito V6. 17. Mad.; FLS GLS EGIKA REX V 3; FLS GLS
EGIGA REX Pith.; FLS GLS REX V19; des. V l. 2. 4. || l. 11. De fid. — transgr.J des. V4. pena 30
deest V2. || I. 13. his] is V3. oh deett V3. Mad. 11 I. 14. his] de illis V 6. 8. 17. Pith. eiusdem] eius
6. Pith. l. 17. primordia V2. || l. 18. iurare se] iurasse V6. 17. Ptli.; adiurare V3; se deest V3. Mad.
ut moris est] nti m. e. V 2; ut mori sed V 4; aut mori V 3. || I. 19. eisdem V2. 11 i. 21. const.] con-
tigerit V 6. 8. 17. Pith.. || l. 22. in eo ut] ita V 6. Pith.; ideo ut V 1. 2; ne aut V 3. 4. 8. 17. Mad.

inconsiderate quorundam mentes et se minime capientes, quos nec origo ornat nec virtus decorat, 36
passim putant licenter ad rcgiae potestatis pervenire fastigia, huius rei causa nostra omnium cum
invocationc divina profertur sententia, ut quisquis talia meditatus fuérit, quem nec electio omnium
provehit, nec Gothicae gentis nobilitas ad hunc honoris apicem trahit, sit a consortio catholicorum
privatus et divino anathemate condemnatus. Cone. Tolet. V I a. 638, can. 17: Rege vero defuncto
nullus tyrannica praesumptione regnum assumat, nullus sub religionis habitu detonsus aut turpiter 40
decalvatus aut servilem originem trahens vel extraneae gentis homo, nisi genere Gothus et moribus
dignus provehatur ad apicem regni, temerator autem huius praeceptionis sanctissimae feriatur
perpetuo anathemate. 1) Cj. Conc. Tolet. VIII, can. 10; cui etiam Iegi vel decreto episcopali
non solum in futuro, sed etiam in praesenti reverentiam apponentcs decernimus, ut quicunque
detractor et non potius venerator decreti eiusdem atque lcgis esse maluerit, sive religiosus ille 46
sit, sive laicus, non solum ecclesiastica excommunicatione plectatur, verum et sui ordinis dignitate
privetur.
libro segundo , título i 69

tum ultuosas plebes) o p o r m a q u in a c io n e s a e s c o n d id a s (absconsa m acinam enta) d e la d ig ­


n id a d p ú b lic a , t a n t o él c o m o a q u e llo s q u e h a y a n c o n s e n tid o d e u n a m a n e r a t a n n e f a s ta ,
c a e rá n in m e d ia ta m e n te en a n a te m a (anathem a fia t) y s e r á n p r i v a d o s d e la c o m u n ió n d e
(u ltio n e) t a n s e v e r o
lo s c r is tia n o s , s a c u d id o s p o r la p e n a d e u n c a s tig o q u e , c u a lq u ie r m i­
n is tro (cultor) d el o rd e n s a g ra d o q u e in te n ta r e te n e r c o m u n ió n c o n él se a c a s tig a d o al
m is m o t ie m p o c o n u n a c o n d e n a p a r e c i d a y se c o n s u m a c o n la m is m a p e n a . Y si a lg u ie n ,
a b u s a n d o m a lé fic a m e n te (m alivole distrahendo) d e s u s c a r g o s e n p a l a c i o (ex officio p a la ­
tino) q u is ie re v u ln e r a r (lacerare) e l c o n t e n i d o d e e s t a l e y o a n u l a r l a e n a l g ú n m o m e n t o y
se d e s c u b rie re q u e h a b l a d e h a c e r l o , y a s e a m u r m u r a n d o o a l a c h i t a c a l l a n d o (silenter
m u s ita n s ) , ya s e a p r o c l a m á n d o l o a b i e r t a m e n t e , q u e s e a a p a r t a d o (n u d a tu s) i n m e d i a t a ­
m e n t e d e to d o s lo s c a r g o s y d e l c o n s o rc io d e la d ig n id a d p a l a t i n a , q u e p i e r d a la m it a d
(d em id ia m p a rtem ) d e s u s b i e n e s y, c o n f in a d o a l l u g a r q u e le s e a a s i g n a d o , p e r m a n e z c a
a p a rta d o(seclusus) d e l c o n ta c to c o n to d o el p a la c io . T a m b ié n el re lig io s o q u e se m e z c la ­
r e e n la m is m a c u lp a e s ta r á s u je to a u n a p é r d id a (dispendio) s e m b l a n t e d e lo s b i e n e s d e
su p ro p ie d a d .

1 1 , 1 ,7 Nova] n u e v a . f l a v io é g ic a , r e y g l o r io s o

De la fidelidad que hay que prestar a los nuevos príncipes y del castigo de esta transgresión
[De aquellos que retarden jurar que guardarán fidelidad al nuevo príncipe y de los miembros del oficio palatino que
dejen de acudir a la vista de su presencia según B en lugar de De la fidelidad - transgresión].
C u a n d o , p o r m a n d a to d e la v o l u n ta d d iv in a , la c a b e z a p r in c ip a l d e l r e in o (caput reg-
n a n d i) to m a r e el c e n tro (sceptrum ), s e r á c a s tig a d o c o n u n a p e n a n o le v e c u a l q u i e r a q u e ,
d e s d e el m o m e n to m is m o d e s u e le c c ió n (electionis p rim o d io ), o b ie n d ifie ra el j u r a m e n t o
d e fid e lid a d a l re y c o m o es c o s tu m b r e o b ie n , si e je rc ie re u n c a rg o e n p a la c io , se n e g a r e a
c o m p a r e c e r e n p re s e n c ia d e l m is m o n u e v o p rín c ip e . Si a lg u n a p e r s o n a lib r e (quis ingenuo-
ru m ) t u v ie r e c o n o c im ie n to d e la e le c c ió n d e l p r ín c ip e (de su b lim a tio n ep rin cip a li) y , c u a n ­
d o q u ie n d e b e s u p e rv is a r (discussor) el j u r a m e n to se p r e s e n ta r e e n a q u e l lu g a r d o n d e
c o n s te q u e tie n e su re s id e n c ia , b u s c a n d o e x c u s a s (quesita occasione) re tra s a re e n g a ñ o s a ­
m e n te (fraudulenter) el a c to d e c o m p ro m e te rs e m e d ia n te el v ín c u lo d e l ju r a m e n to a c o n ­
s e r v a r la f id e lid a d a l re y , o si a q u e l q u e , c o m o h e m o s d ic h o a n te s ,
LEX. VISIGOTHORUM ll, 1, 7. 8. 53

.Vw.] alliget, a u t ille, qui, sicut prem isim us, ex ordine palatino fuerit, m m une regis II,
obtutibus se presen tan dum ingesserit, quicquid de eo vel de om nibus rebus suis
p rin cip alis auctoritas facere vel iudicare voluerit, sui sit in cunctanter arbitrii.
Q uod si au t egritudo illi o b stiterit a u t quelibet publice utilitatis actio eum
5 re tin u e rit, u t regis visibus se nullatenus re p re se n te t, dum regie electionis
sublim itas quibuslibet modis ad eius cognitionem pervenerit, statim per suam
iussionem id ipsum clementie sue auditibus intim are procuret, qualiter fidei
sue sinceritatem ostendens huius legis sententiam evadere possit.

R ece) VI. FLAVIUS CHINDASVINDUS REX. E»*v.j VI. I I,


io D e b i s , q u i c o n t r a p r i n c i p e m v e l De his, qui cont r a pr i nc i pe m vel g e n ­
g e n t e m a u t p a t r i a m refngi sive i n ­ tem aut pa t r i a m refugi s i v e i nsol ent es
s u l e n t e s e x i s t u n t. existunt.
Q uantis 1 actenus G otorum p atria con- Quantis hactenus Gothorum patria concussa sit

II, 1, 7. l. 1. n on alliget V 1. 2. Mad. ille i “sí V l. faerit] de-est V2; qui odd. V 1. | l. 2. in
15 gesserit) novi ing. V 4. de e o ve I des. V l. 2. || l. 3. vol.) clcgerit V 3. |¡ 1. 4. aut deest V l. obstit.)
extiterit V 3. eum] une V 3. || l. 5. visibus se] itai V2. 4; iussibus se V1; se visibus V 3. Jfad.; se
o b t u t i b u s V8. 17; o b t u t i b u s se V6. Pit/i. u llatenus V4. representet VI. 2. ¡| 1.6. sublimitas —
eius des. V2; quibuslibet modis des. V l. cognicio ad eum perv. V 2. || l. 7. sne] pro ipsiuS' ^add. V 4.
II, 1, 8. Codd, R l. 2. — l. 9. CHINDASVIN- 11, 1, 8. ()odd. E 1. 2. V1. 2. 3. 4. 5. 6. (8.
20 DUS] ita R 2; CNDD R 1. || l. 11. regem R l. 13. 14. 15. 17. 18. 19. 20). — l. 9. VI] NOV. KM.
sibi R 1. || l. 12. insolenter R 2. existant R l. FLAVIUS RCDS REX ad<l. V 2; N EMDA GLS
l. 13. hactenus R 2. KCDS REX a<ld. V 6. 17; N add. V 5; KCS add.
V 8; RCDS ^add. V 19. || l. 10. vel g. aut] aut g.
vel V 1. || l. 11. rcfugi] refugiunt V l. 2. sive]
25 vel V2. insollentcs E 1. || l. 13. Gotorum eí ¿te
¿H/ra E 2. V 2. 6.

1) Cf. de hac lege, quae disserui 'N. Arch' XXIV, p. 57 sqq. Huic capiti simillimus est
canon l . Concilii Toletani VIL a. 646. habiti, qui ad verba fere nonnullis locis cum hac lege
convenit. Cf. can. 1 : Quis enim nescit, quanta sint haetenus per tyrannos et refugas transferendo
so se in externas partes illicite perpetrata et quam nefanda superbia iugiter frequentata, quae et
patriae diminutionem afferrent et exercitui Gotborum indesinentem laborem imponerent. Neque
vero, ut opinatus est F. Dahn, ‘Könige' V, p. 1 95, Chindasvindus rex concilii illius decretum
recepit in legem; sed decretum potius ad exemplum legis formaturn esse videtur. Lex enim in
eodem canone iam ‘dudum’ data memoratur: novimus . • . ita dudum legibus decretum fuisse,
85 ut nullus refuga vel perfidus, qui contra gentem Gotborum vel patriam seu regem agere aut in
alterius gentis societatem se transducere reperitur, integritati rerum suarum ullatenus reformetur,
nisi forsitan princeps humanitatis aliquid personis talibus impertiri voluerit; qui tarnen non amplius
quam vices:mam partem rerum ei qui perfidus exstitit de rebus, unde rex elcgcrit, tribuendi
potestatem habebit. E x anno autern secundo regni Chindasvindi infra memorato conicere licet, hoc
40 ipso anno ( ~ a. 642/3. p . Chr. n.) lege:rn editar esse. Haec lex in locum legis antiquae
Euricianae, cuius vestigia in Lege Baiuv. 2, 1. 2 et in Edicto Rothari c.. I et 4 supersunt,
substituta esse videtur. Antiqua illa lege haec fere constituta esse videntw: ‘Si quis in necem
regis consiliatus fuerit aut inimicos intra provinciarn invitaverit animae periculum incurrat et res
eius infiscentur’. Q.uae cum ad refugos specialiter non spectarent neque etiam ecclesiasticae
45 poenae, quas Conc. Tolet. VI, can. 12 in confugientes ad hostes statuerat ad reprimenda r e
fugorurn machinamenta sufficerent, Chin^dasvindus lianc lege:rn tulit. — C f quae Chronicae, q. d.
Fredegarii, rferu n t de rebellibus et sU$piciosis a Chindasvindo crudeliter suppressis, lib. IV, c. 82.
SS. rer. Mer. II, p. 163.
libro segundo , título i 71

fu e re d el o rd e n p a la tin o (e x ordine p a la tin o ) y n o se p r e s t a r e a c o m p a r e c e r d e la n te d e la


p re s e n c ia (obtutibus) d e l re y , la a u t o r i d a d d e l p r ín c ip e p u e d e o r d e n a r s in v a c ila c ió n d e
h a c e r y d i s p o n e r lo q u e q u i e r a d e a q u é l y d e t o d o s s u s b i e n e s . Y s i s e l o i m p i d i e r e a l g u n a
e n fe rm e d a d (egritudo) o lo t u v i e r e o c u p a d o a l g u n a a c c ió n d e u t i l i d a d p ú b l i c a d e m a n e r a
q u e n o p u d ie r e p r e s e n ta r s e d e n i n g u n a m a n e r a a la v i s t a d e l re y (regis visib u s), ta n p ro n ­
t o c o m o lle g a r e a su c o n o c im ie n to la e x a lta c ió n d e la e le c c ió n r e g ia , q u e p r o c u r e s e g u id a ­
m e n t e h a c é r s e lo lle g a r p o r m a n d a t o s u y o a l o íd o (a u d itib u s) d e su c le m e n c ia , d e m a n e r a
q u e , d e m o s t r a n d o l a s i n c e r i d a d d e s u f i d e l i d a d , p u e d a e v i t a r l a s e n t e n c i a d e e s t a le y .

i i .i ,8 Erv.] v i . f l a v io c h in d a s v in t o , r e y

[RECESVINTO según B ]
D e aquellos que huyen del príncipe, del pueblo o de la patria, y de aquellos que se rebelan
( i n s u l e n t e s ) en su contra
C o n c u a n t a s d e r r o t a s (cladibus) h a s i d o g o l p e a d a h a s t a a h o r a (actenus) l a p a t r i a
54 lex VISIGOTHORUM 11, 1, 8.

11, 1,8. Recc.J cussa sit cladibus, quantisquc iugiter .E r v .] c la d ib u s , q u a n tis q u e iu g ite r q u a tia tu r s tim u iis

quatiatur istimulis profugorumhac nefanda p ro fu g o ru m a c n e f a n d a s u p e r b ia d e d ito n im , e x eo

supervia deditorum, ex eo pene cunctis est p e n e c u n c tis e s t c o g n itu m , quod et p a trie d im i­

cognitum, quod et patrie diminutionem n u tio n e m a g n o s c u n t, e t h a c o c c a s io n e p o tiu s q u a m

agnoscunt, et hac hoccasione potius quam e x p u g n a n d o ru m h o s tiu m e x te rn o ru m a rm a su m e re 5

expugnandorum hostium externorum arma sepe c o n p e llim u r. U t erg o ta m d ira te m e rita s

sumere sepe conpellimur. Ut ergo tam ta n d e m v ic ta d e p e re a t, et in h u iu s m o d i tra n s ­

dira temeritas tandem victa depereat, et g re s s o rib u s m a n if e s ta s c e le ra non rc lin q u a n tu r

in huiusmodi transgressoribus manifesta u lte riu s in p u n ita , hac om ne per evum v a litu ra

iscelera non relinquantur ulterius inpunita,. 10 le g e s a n c im u s , u t q u ic u n q u e ex te m p o re re v e re n d e

hac omne per evumvalitura lege sancimus, m e m o rie C h in tila n i p rin c ip is usque ad annum

ut quicumque ex tempore reverende me­ r e g n i n o s tri D e o fa v e n te s e c u n d u m vel am odo et

morie Chintilani 1 principis usque ad an­ u ltra ad a d v e rsa m g e n te m vel e x tra n e a m p a rte m

num Deo fav'ente regni nostri secundo p e rre x it s iv c p e r re x e rit aut c tia m ir e v o lu it vel

vel amodo et ultra ad adversam gentem 15 q u a n d o q u e v o ln e rit, u t s c e le ra tis s im o ausu c o n tra

ve! extraneam partero perrexit sive per- g e n te m G o th o ru m vel p a tria m a g e r e t a u t f o r ta s s e

rexerit aut etiam ire voluit vel quando- c o n e tu r a liq u a t e n u s a g e r e , e t c a p tu s s iv e d e te c tu s

que voluerit, ut sceleratissimo ausu contra e x titit v e l e x tite rit, s e n ab a n n o r e g n i n o s tr i p rim o

gentem Gotorum vel patriam ageret aut v e l d e in c e p s q u is p ia m i n f r a f in e s p a t r i e G o t h o r u m

fortasse conetur aliquatenus agere, et cap- 20 quam cum qne c o n tu rb a tio n e m aut s c a n d a lu m in

tus sive detectus extitit vel extiterit, sive c o n tra rie ta te m re g n i n o s tri vel g e n tis face re

ab anno regni nostri primo vel deinceps v o lu e rit, s iv e ex te m p o re n o s tri re g im in is ta le

quispiaminfra fines patrie Gotorum quam- conatus est aut a liq u id a g e re vel d is p o n e re

cumque conturbationem aut scandalum in fuerit, atque, quod indignum dictum


contrarietatem regni nostri vel gentis fa- v id e tu r, in necem vel a b ie c tio n e m n o s tra m s i v e 25

cere voluerit, sive ex tempore nostri regi- s n b s e q u e n tiu m reg u m in te n d e r e v e l in te n d is s e p ro -

minis tale aliquid agere vel disponere vi­ d itu s v id e tu r esse vel fu e rit: h o ru m o m n iu m

l. 2 . p ro fu tu ro ru m R I . ||l. 3 . c u n c tis ] c o n jc u ttu s l. l. q u a tia tu r) p a r c ia tu r V 3. is tim u lis E 2.


R l. H l. 4. d im in u tio n e R l. || l. 5 . c o g n o s c u n t l. 2. ex eo del/. V l . || l:. 3. poene E l. q u o d e t)
cw rr. a g n o s c u n t R 2. o c c a sio n e m R 2 . || l. 8 . p e r - qui v ero V l . || l. 4. a g n o s c .] h acn o scu n t V 3; So
m aneat li 1. il l. 11. le g e dee11t R 1. || l. 1 2 . r e f e r e n d e c o g n o s c u n t V 1 5 ; o s te n d u n t E 2; h o s te n d u n t V 2.
R l. 11 t. 1 3 . 1 4 . C h i i n t i l a n i R 2. a n n o p r o a. D e o l. 5. e x p u g n a to r u m o s tiu m E 2. || l. 7. ta n d e m
J l 1. || l. 15. am odo] com m odo R 2. || l. 16 —• v ic ta ) ta n d e m d e v ic ta E 1; ta m d iv ie ta V 3.
19. p e r r e x it — G o to ru m del/. R 1. || l J 7. v o lu it] l. 9. h ac ] h a n c E 2. V l. 6. 13. 15. 17. le g e m v a li-
v o lu e rit 2 . || l. 19. a g e re R 1 . || l. 2 6 . v o lu it R 2. tu rn m l 'l . 6 . 1 3 . 1 5 . 1 7 . || l. 10. s a n x im u a E 2 ; 36
l. 2 7 . ta f a n i R l. s a n c c im u s V 1 ; s a n c tim u s V2. r e v .) r e f e r e n d a E 1;
f e re n d e co rr. v e re n d e E 2. || l. 11. C h in t ] C in tila n i
V 3; S u in tila n i V 1; S n in tilla n i in m w j. V 17.
l. 12. D e o f a v e n te r e g n i n o s tri -E 2. V 2. || l. 13. ad
a d v .) a d b e r s a m E 2. v e l e x t r a n e a m ] a u t e x t r . E l . 40
l. 1 4 . p e r r e x i t s iv e ) del/. V 1 ; s iv e p e rre x e rit des.
V 3. || l. 15. ex s c e le ra tis s im o E l. || l. 17. a li­
q u a te n u s ) V 1 5 . || l. 1 8 . v e l e x t i t e r i t de;,.
a liq u id
E 2 . || l 1 9 . i n c e p s E 2 . in f r a } s to E l . V 2 . 4 . 5 ;
i n t r a ali. || l. 2 1 . c o n t r a r i e t a t e E 2 . V l. || l. 2 2 . v o - 45
l u e r i t ) v o l u i t V2. 6 . || l. 2 3 . d i s p o n e r e s t a b i l i r e c o n a ­
t u s V2; d i s p o n e r e s t a b i l e m ' c o n a t u s V 4 . || l. 2 4 . a t -
qne quod] vel quod V l. d ic tn c o n v id e tu r V l.

]) C hintila r e x re g n a v it a. 636^640.
libro segundo , título i 73

d e I o s g o d o s, co m o es t o r t u r a d a (q u a titu r) c o n tin u a m e n te (iugiter) p o r los la tig a z o s (sti-


m u lis) d e los p ró fu g o s , a s í co m o p o r la n e f a s ta s o b e rb ia d e los tr a id o r e s (deditorum ) es
co sa b ie n c o n o c id a d e to d o s p o r el h e c h o q u e re c o n o c e n [muestran según B en lugar de reconocen] el
e m p e q u e ñ e c im ie n to (d im in u tio n em ) d e la p a t r i a y q u e n o s v e a m o s o b lig a d o s a to m a r las
a r m a s m á s p o r a q u e l m o tiv o q u e n o p a r a a ta c a r a los e n em ig o s e x te rio re s . P o r ta n to , p a r a
q u e d e s a p a re z c a d e fin itiv a m e n te e s ta f u n e s ta (v ira ) te m e rid a d y p a r a q u e los crím e n e s
(scelera) m a n ifie s to s d e e s ta clase de tra n s g re s io n e s no q u e d e n d e a h o r a en a d e la n te sin
c a stig o (in p u n ita ) , d e c re ta m o s , m e d ia n te e s ta ley q u e h a de v a le r p a r a to d o s los siglos,
q u e c u a lq u ie ra q u e d e sd e el tie m p o d el p rín c ip e Q u in tilia n o d e v e n e ra b le m e m o ria , h a s ta
el se g u n d o a ñ o d e n u e s tro re in a d o p o r la g ra c ia de D io s (D eo fa v e n te ), o d esd e el m o m e n ­
to p re s e n te h a s t a s ie m p re , se m a r c h e con u n p u e b lo e n em ig o o a u n lu g a r e x tr a ñ o , o b ie n
se h a y a m a r c h a r s e o s o la m e n te q u e q u ie ra o h a y a q u e rid o m a rc h a rs e , d e m a n e ra q u e con
a tr e v im ie n to c rim in a l a c tú e c o n tr a el p u e b lo o la p a tr ia d e los g odos, o in te n te ta l vez
a c t u a r d e a lg u n a fo rm a o h a y a sido c a p tu r a d o o d e s c u b ie rto , o b ie n si a lg u ie n , d esd e el
p r im e r a ñ o d e n u e s tr o re in a d o y d e a h o ra en a d e la n te in te n ta s e p ro m o v e r en el e n to rn o
d e la p a t r i a d e los g o d o s c u a lq u ie r clase d e p e r tu r b a c ió n (conturbationem ) o d e e sc á n d a lo
u o p o sic ió n (contrarietatem ) a n u e s tro re in o y a n u e s tro p u e b lo , o b ie n si d esd e el tie m p o
d e n u e s tr o g o b ie rn o h a in te n ta d o a lg u n a v ez h a c e r o p r e p a r a r ta le s co sas, y ta m b ié n , cosa
q u e p a re c e in d ig n a d e m e n c io n a r, si se d e s c u b rie ra o se h u b ie re d e sc u b ie rto q u e in te n ta b a
o h a b ía in te n ta d o
LEX VISIGOTHORUM n , 1, 8. 55
detur, in necem vel abiectionem
.R ece.] Erv.] scelerum vel unius ex his quisque reus iuven- H, 1,- 8.
nostram sive aubsequentium regum inten­ tus*, et si nulla.mortis ultione pleetatur**,
dere vel intendisse proditus videtur essevel aut*** effosionemperferat oculorum, secun­
fuerit: horum omnium scelerum vel unius dumquod in lege hac hucusque fuerat con­
6ex his quisque reus inventus inretracta- stitutum, decalvatus tamen Cflagella sus-
bilem sententiam mortis excipiat, nec ulla cipiat et sub artiori vel perpetuo erit
ei de cetero sit vivendi libertas indulta. religandus exilio pene et insuper nullo
Quod si fortasse pietatis intuitu a principe umquam tempore ad palatini officii rever-
fuerit illi vita concessa, non aliter quam surus est dignitatem; sed servus principia
ioeffossis oculis relinquatur ad vitam, qua factus et sub perpetua servitutis catena in
tenua nec excidiumvideat, quo fuerat ne- principia potestate redactus, eterna tene-
quiter delectatua, et amarissimam vitam bitur exilii religatione obnoxius+. Res
ducere se perenniter doleat. Res tamen tamen omnes huius tain nefarii transgres-
omnes, vel eius, qui morte est pro tali soris in reg-is ad integrum potestate persistant,
16 iscelere perimendus, vel huius, qui vite et cui donate fuerint, ita perpetim secure possi-
propter suam nequitiam infelicissime re- deat, ut nullus umquam succedentium regnm,

*) In margine E 2 alia mranus addii: Inretrac-


tabilem sententia mortis cxcipiat. V l. 2.
4. 5. 6 addunt: inretractabili sententia
20 morteni excipiat, nec ulla ei de cetero
sit vivendi indulta libertas.
**) V l. 2. 4. 5. 6. 8. 17 addunt: et pictatis
intuitu a principe fuerit illi vita concessa.
***) V 14 pro aut — secundum praebet : non
26 aliter quam effossis oculis relinquatur ad
vitam aut etiam aliud secundum. V 1
inter glosas, 17 in margine addunt: non aliter
quam cifosis oculis relinquatur ad vitam.
+) Vl. 4. 5. 6 (inmargine). 8 ^addunt: quatcnus nec
30 cxcidium videat, quo fuerat nequiter delec­
tatus, et amarissimam vitam ducere se
perenniter doleat.
It) V l. 2. 4. 5. 6 (in margine). 8. 15. 17 addunt:
vel eius, qui morte est pro tali scelere

36 l. l. adiectionem R l. 11 l. 5. his] is R 2. l. l. uuius] unus E 1. V 2. || l. 2. et si] aut si


inventus fuerit R l. || l. 6. exc.] accipiat R 2. V 3; et iam V 14. || l. 3. effusionem E 2; ex-
l. 10. effosis R 2. I l. 11. quo] quod R 1. || l. 13. se fossibonem V 3 ; effossionem V 6, ubi aut deesdees
deut R 2. || l. 14. morti R l. || l. 15. scelere R 2. l. 4. hucusque) nsque E 2. || l. 5. aut decalvatus
V 8. 17. tamen] tandem V 1. || l. 6. suscipiet E 1.
40 arctiori V i. 3. 4. 5. 8. 17 ; arciori V 2. 6. || Z. 7. in
nullo E 2; nullo numquam V 3. || l. 10. kathena
1’ 2. || Z. 14. persistant) persistat V 1 ; consistant
V 4. 5. 14. 17. || l 15. secura E 2; securus V3.
I. 19. inretractabile V 6 ; inretractabilem s. exc.
45 mortem V 4 ; inretractabilissimam mortem exc.
V 5. || l. 20. mortis V 1. || l. 30. vid. exc.
V l. quo] quod V 6. nequ. fu.] V l. || l. 32. per-
hemiter V 1. || l. 34. eius] huius V 14; illius
V 17. est deut V 4.
libro segundo , título i 75

n u e s tr a m u e r te o n u e s tr a c a íd a o la de los rey es su b sig u ie n te s: c u a lq u ie ra q u e sea h a lla d o


c u lp a b le d e to d o s e sto s c rím e n e s o b ie n de u n o solo de ellos, a u n q u e n o sea c a s tig a d o con
la p e n a d e m u e r te o n o s u fra la p riv a c ió n (effossionem ) de su s o jo s, se g ú n h a b ía sido o r ­
d e n a d o h a s t a a h o r a en e s ta ley, r e a lm e n te [que recaiga sobre él una sentencia de muerte irrevocable; y, si
no es castigado con la pena de muerte y por piedad el príncipe le concediera la vida, o que bien sufra la pérdida de la vista
según el que la ley preveía hasta ahora o bien según B en lugar de aunque-realmente], d e sp u é s d e d e c a lv a rlo , q u e
re c ib a cien a z o te s , q u e sea c a s tig a d o co n el ex ilio p e rp e tu o y m á s a le ja d o p o sib le (artiori)
y q u e n o p u e d a re g r e s a r n u n c a m á s a la d ig n id a d d e u n carg o p a la tin o ; a n te s al c o n tra rio ,
c o n v e rtid o en sierv o d el p rín c ip e (servus p rin cip a lis) y re d u c id o a c a d e n a p e r p e tu a d e la
s e rv id u m b re (sub perpetua sevitutis catena) en p o d e r del p rín c ip e , p e rm a n e c e rá p o r sie m ­
p r e c a s tig a d o co n la p e n a d el ex ilio (religatione e x ilii) [a fin de que no vea la destrucción en la que se
había deleitado malignamente y se duela para siempre de arrastrar una vida muy amarga add. B ] P o r O tra p a r t e
to d o s los b ie n e s d e u n tr a s g r e s o r t a n n e fa rio com o ese [tanto los de aquel que a causa de tal crimen ha
de ser aniquilado por la muerte como los de aquel que a causa de su maldad será destinado a llevar una vida desventurada
add. B ] p a s a r á n a la p o te s ta d del re y y a q u e l a q u ie n se los h a y a n d a d o los
56 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 8.

U,1,8. Recc.J servabitur, inregis adintegrumpote- .E r r .] cau sam suam e t g e n tis v itia tu r u s , h as u lia -

state persistant, et cui donate fuerint itaper te n u s a u f e r r c p r e s u m a t. Y e n im q u ia m u lti p le r u m q u e

petim securus possideat, ut nullus mnquam r e p p e r iu n tu r , q u i, d u m h is e t t a l i b u s p r a v i s m e d i-

succedentiumregum, causamsuamet gentis ta tio n ib u s o c c u p a n tu r, a rg u m e n to quodam fa lla c i

vitiaturus, has ullatenus auferre presumat. in e c c le s iis a u t u x o rib u s vel f il iis a tq u e a m ic is , 5

Verum quia multi plerumque repperiuntur, s c u in a liis q u ib u s c u m q u c p e r s o n is s u a s in v e n in n tu r

qui, dum his et talibus pravis meditatio- tr a n s d u x is s e vel tra n s d u c e re fa c ilita te s , e tia m et

nibus occupantur, argumento quodam fal­ ip s a , que fra u d u le n te r in d o m in io a lie n o con­

laci in ecclesiis aut uxoribus vel filiis ad- tu le ra n t, iu re p r e c a r io re p o s c e n te s s u b c a llid ita tis

que amicis seu in aliis quibuscumque per- s tu d io in s u o d e n u o d o m in io p o s sid e n d a re c ip ia n t, 10

sonis suas inveniantur transduxisse vel u n d e n ih il d e s u is r e b u s v is i sunt a m is is s e , n is i

transducere facultates, etiam et ipsa, que s o ln m c o n c in n a ti o n e f a l s i s s im a f ic ta s q u a s i v e r id ic a s

fraudulenter in dominio alieno contulerant, v id e a n tu r s c rip tu ra s c o n fic e rc ; id e o q u e hanc ne-

iure precario reposcentes sub calliditatis q n is s im a m a rg u m e n ta tio n e p re s e n tís le g is d e c re to

studio in suo denuo dominio possidenda a m p u ta r e e le g im u s , u t, c a lc a tis v e l e v a c u a tis seu 15

recipiant, unde nihil de suis rebus visi re s c is s is s c r ip t u r is hac frau d e c o n fe c tis , q u id q u id

sunt admisisse, nisi solum concinnacione eo q u is q u e te m p o re p o s s id e re re p p e ria tn r, quo

falsissima iictas quasi veredicas videantur fu e rit in p re d ic tis c r im in ib u s d ep reh e n su s, to tu m

scripturas conficere; ideoque hanc nequis- c o n tin u o fis c i v ir ib u s ad in te g ru m a d p lic e tu r, ut

simam argumentationempresentis legis de­ co n c e d e re ia m d ic ta s fa c u l t a t c s , s i c u t s u p r a d i c t u m 20


creto amputare elegimus, ut, calcatis vel e s t, cui rex v o lu e rit v e l t ac e r e e x i n d e q u i d q u i d

evacuatis seu rescissis scripturis ac fraude e le g e rit, in s n e p o te s ta tis c o n s is ta t a rb itrio ; a lia

confectis, quidquid eo quisque tempore v ero quecunqne ab hac frau d e a lie n a in v e n ta

possidcre repperiatur, quo fuerit in pre- e x tite rin t o rd in a ta le g ib u s q u e c o n fe c ta , v ig o re

dictis criminibus deprehensus, totum con­ le g u m m a n e a n t s o lid a ta , illis a b h u iu s le g is s e n - 25

tinuo fisci viribus ad integrum adplicetur, t e n tia p e r s o n is c v id e n te r e x c e p tis , q u ib u s a p r e c e -

ut concedere iam dictas facultates, sicut d e n tib u s r e g ib u s c u lp a d in o s c itu r f u is s e c o n c e s s a .

supra dictum est, cui rex voluerit vcl fa- N am si h u m a n ita tis a liq n id c u ic u n q u e p e rfid o rex

cere exinde quidquid elegerit m sue la r g ir e v o lu e rit, non de fic u lta te e iu s, sed nnde

p c rim e n d u s vcl om nes re s h n iu s , qui v ite ao

p ro p te r su am n e q u itia m in f e lic is s im e re-

s e rv a b itu r.

1 3. s e c u re p o s sid e a n t R 2. |j l. 5 . v i t i a r n m R 2 , l. 1. u l l a t e n u s ] n u l l a t e n u s v e ! u l t e r i n s J^ 2 ; u l l a ­
uöi h as — q u ia d e s u n t. || l. 7 . p ra v is m ed. d e s. te n u s vel u ltc riu s V 4. 6; u lla te n u s aut u lte rin s
R l. || l. 8 . h o c c u p a n tu r R 2. a rg u m e n tu m J 1. V 5. 1 7 ; n u lla te n u s V 15. || 1. 3 . r e p e r i u n t u r E 2 . 35
1. 1 2 . t r n n s d . — d o m in io des. R 2. || 1. 1 3 . con- V 6. h i s t a i i b u s V 1 . || l. 4 . f a l l a c i i E ; f a l l a c i s V 3.
t u l e r a t R l . || 1. 1 5 . p o s s i d e n d o R 1 . || 1. 1 7 . con- l. 5. in u x o rib u s E 2. V 1 . 6 . || 1. 6 . i n v e n i a n t u r
c in n a tio n c m U 2. ll 1. 1 8 . fa c ta s R l. v e ríd ic a s E 2. V 2 . || l. 10. re c ip iu n t V i. || l. 12. s o lu m
H 2. || l. 19. s c r i p t a s R l . || l. 20. a rg u m e n ta tio n e quod c . V 1. v e rid ic a s ] iu rid ic a s V 2. || l. 1 3 . v i-
R l. || 1. 2 1 . a m p u t a r i R 2 . c a lc ia tis vel v a c u a tis d e n t u r V 1. c o n f i c e r e ) c o n f i c e r e v e l p r o f e r r e V 5 ; 40
R l. || l. 2 2 . s e u r e s c i s s i s d e s. R 2 . || l. 2 3 . e o ] e x c o n ferre V2 ; c o n fe rre v el p ro fe rre V 4 . || l. 1 4 . a r ­
co R 2. g u m e n ta tio n e m V 1. || l. 15. a m p u ta ri VI. 2 . c a l ­
c a tis ] c o n c u lc a tis V 1. || l. 1 6 . re s c is s is ] r e c is is
V l . 2. q u ic q u id E 1. V l. || l. 1 7 . e o ] ( le e o V 3 ;
ex eo V 4. M ad. || 1. 20. ia m ] de ia m E 1. 45
l. 2 1 . q n i c q u i d E 1 . V 1 . 6 . || l. 2 2 . c o n s i s t a t ] e x i s t a t
E 1 . || l. 2 5 . i l l i s ] i l l i u s E 1. || 1. 2 9 . l a r g i r i V 1 . 2.
l. 30. p e rim e n d u s ] p ro m e n d u s V 4. om nes res
h .] i n i l l i u s V 4 ; i l l i u s V 5 . 6 . q u i v ite ] e u i v ita V 5 . 6.
l. 3 1 . re s e rv a v itu r V4; re s e rv a tu r V 15. 50
libro segundo , título i 77

p o s e e rá p a r a s ie m p re co n t o d a s e g u rid a d (perpetim secure), d e m a n e r a q u e n u n c a n in g u n o


d e los re y e s su ceso res i n te n te de n in g u n a m a n e ra [ni en el futuro add. B ] a rra n c á rs e lo s e x p o ­
n ié n d o s e a d e s h o n r a r su c a u s a y la del p u e b lo . P e ro , com o a m e n u d o h a y m u c h o s q u e,
m ie n tr a s se o c u p a n en ta le s m a lv a d o s p e n s a m ie n to s (m ed ita tio n ib u s), se d e sc u b re q u e
co n u n in g e n io so s u b te rfu g io (argum ento fallaci) h a n tr a s p a s a d o o b ie n tr a s p a s a n sus
b ie n e s (facultates) a la s ig lesias, o a sus m u je re s, a su s h ijo s, a los am ig o s o c u a lq u ie r o tr a
p e rs o n a e in c lu so v u e lv e n a re c ib ir d e n u e v o a q u e lla s co sas q u e h a n tra n s fe rid o al d o m in io
d e o tro con c a lc u la d a a s tu c ia (sub calliditatis stu d io ), re c la m á n d o la s de d e re c h o com o
p re c a r ia s (iu re precario) p a r a p o se e rla s n u e v a m e n te b a jo su d o m in io , d e lo q u e re s u lta
q u e n o h a n p e rd id o n a d a d e su s b ie n e s, sino q u e ú n ic a m e n te , con u n a c o m b in a c ió n lle n a
d e fa ls e d a d (c o n cin n a tio n e fa lsissim a ), h a n h e c h o [otorgado y aducido según B en lugar de hecho] u n a s
e s c r itu r a s fic tic ia s co m o si fu e se n v e ríd ic a s , p o r eso, con el d e c re to d e la p re s e n te ley d e c i­
d im o s c o r t a r e s ta in ju s ta a rg u c ia nequissim am argum entatione), d e m a n e r a q u e , d e s p re ­
c ia d a s (calcatis), a n u la d a s (evacuatis) y re s c in d id a s la s e s c ritu ra s h e c h a s con ese e n g a ñ o ,
a u n q u e to d o lo q u e c u a lq u ie r a p o se a en el m o m e n to en q u e h a y a sido s o rp re n d id o en los
c rím e n e s a n te d ic h o s , to d o d e b e p a s a r in m e d ia ta e ín te g r a m e n te (a d integrum ) en p o d e r
d el fisco, y q u e q u e d e al a r b itr io de la p o te s ta d re a l c o n c e d e r esto s b ie n e s a q u ie n el re y
desee, t a l y co m o y a se h a d ic h o o b ie n q u e d e ellos h a g a lo q u e q u ie ra ; p e ro to d a s las
dem ás
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 8. 9. 57

R ece] p otestatis co nsistât arb itrio ; alia vero, .Erv.] placuerit principi tantum ei solummodo con 11, 1, 8.
quecum que ab h ac frau d e a lien a in venta e x ­ cessurus est, quantum hereditatis eiusdem culpati
tite rin t o rd in a ta leg ib u sq u e confecta, vigore vicesima portio fuisse constiterit.
legum m an e a n t solidata, illis ah huius legis
& sententia personis ev id en ter exceptis, quibus
a p reced en tib u s regibus culpa dinoscitur
fuisse concessa. N am si h u m an itatis ali-
q u id cuicum que perfido re x larg iri volue-
rit, non de facultate eius, sed unde pla-
io c u e rit principi tantum ei solumodo conces-
su ru s e s t, q u an tu m h ered itatis eiusdem
culpati vicesim a portio fuisse constiterit.

Rece. E-rv.\ VII. FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX. n, 1, 9.


D e 1 n o n c r i m i n a n d o p r i n c i p e n e c m a l e d i c e n d o illi.
15 S icu t 2* in personam p rincipis om nibus proibem us a u t com m overe nequitiam cogi-
tationis a u t rnanus inicere ultionis, ita etiam nullum patim ur in eum aut notam ponere
crim inis a u t v e rb a congerere m aledictionis. S acre nam que auctoritas scrip tu re et non
iu b et accip i obproprium adv ersus proxim um suum * et hunc, qui m aledixerit principi
populi sui 4, dem onstrat existere reum . Q u ap ro p ter quicum que in principem aut crim en
20 in iecerjt a u t m aledictum in tu le rit, ita u t hunc de v ita sua non hum iliter et silenter
adm onere p ro cu ret, sed huic su p erv e et cuntum eliose insultare p ertem tet sive etiam
in d etractio n is eius ignom inia tu rp ia et iniuriosa presum at, si ex nobilibus idoneisque
personis fuerit, seu sit religiosus sive etiam laicus, m ox detectus e x tite rit et inventus,
dim idiam om nium reru m suarum p artem am ittat, de q u a idem p rinceps faciendi quod
25 sibi p la c u e rit p o testatem obtin eat. N am si de vilioribus hum ilioribusque personis
fuerit, a u t certe quem nulla d ignitas exornabit, quod de illo vel de rebus eius prin ­
ceps v o lu erit iudicandi licentiam habebit. Sim ili quoque precepto defuncto etiam
p rin cip i ausum oportune interdicim us detrah en d i. Incassum etenim his qui v iv it de-

l. 2. Alienam inventa extiterit R 1. || l. 3. hor- l. 3. vicessima E 1; vigesimam (vicesimam)


30dinata R 2. confecta v.] facta vigorem R 1. portionem V (exceexcepto V 3).
l. 4. maneat R 2. || l. 6. regibus] legibus R 1.
l. 8. largire R 2. || l. 10. solummodo R 2. con­
cessa R 2. || l. 12. vicensimn R 2. j
II, 1, 9. CCood. R 1. 2. E l. 2. V 1. 2. 3. 4. 5. 6. (8. 15. l 7. 19). — l. 13. FL.— REX] des. E 2.
35 V 1. 2. 3. 4;F. G. RECOD R. R 1; F. G. RECCESVINDUS R. R 2; F G R R E 1; N V5; ANTIQUA.
RECESVINDUS REX V19; NOVITER EMENDATA. F. G. RCDS R. V 6. 17- .Pith.; NOVITER
EMENDATA V8; FL CINDUS REX. NOVA Vl5. || l. 14. principem E 2 . nec] et E 2. maledi-
cendum R 2. E. illi d.eest V 2. || l. 15. personam) ito R. E 1. V1; persona olii. omnibus modis V1.
proibimus R 2; prohibemus V. ¡| 1. 16. nulli E 2. eum] eo V 1. nota inponere V 4. || l. 17. criminis]
40 crimine R I . || 1.18. accipere E t . Vl7. Pitti. obproprium] ito R. E 2 ; obprobrium E t . V5; oppro­
brium V 1. 2. 17; ut proprium V 3; obprobium V l. principem R 2. E 2. V 1. 5. || 1. 20. ingecerit R 2.
E 2. V 2. || l. 21. huic] huius R 1; ic R 2. superve et] ita R 1; supervenit R 2; superbe et E. V.
etiam] enim V 3. || 1. 22. detractationis R 1 ; detractionibus R 2. ex omnibus nobilibus V 3.
l. 23. laicus] vulgus R l. mox nt V1. 2. || l. 24. dimidia — parte R 2. qua] qua R l. || l. 25. Nam
46 si) si deest V 2. de vilioribus h.) de viliosibus humiliosusque R 1 ; debilioribus h. E. 11 l. 26. fnerit]
cleest R 1. quem] qua R 1. 4xornavit E 1. V. || l. 27. abebit R 2. E 2. Simili — silcntia da bit eles. E2.
1'3. defuncto dliellt R 1. [| 1.28. principe E 1. V. ausa R 1. B 1. V l. opportuno E1. V. etenim his]
eo cnim et his E 1; etenim is V.

1) Of. canonem de eadem re agentem Conc. Tolet. V, 5. 2) De hac lege dissenti


50 ‘N. Arch! XXXIV, p. 69 sq. 3) Psalm. 14, 3. 4) Exod. 22, 28; Acta apost. 23, 5.
r.r.. :Sect. ]. l. 8
libro segundo , título i 79

c o s a s q u e se h a lle n d e s lig a d a s d e e s te f r a u d e , r e g la m e n t a d a s y c o n f o rm e a la s le y e s , q u e
q u e d e n c o n s o lid a d a s p o r la fu e rz a (vigore) d e la s le y e s ; d e la s e n te n c ia d e e s ta le y q u e d a n
e x e n to s , e v id e n te m e n te , a q u é llo s d e q u ie n e s se s a b e q u e su c u lp a le s fu e p e r d o n a d a p o r
lo s r e y e s p r e c e d e n t e s . Y si e l re y , p o r h u m a n i d a d , q u is ie r e d a r a lg o a c u a l q u i e r a d e e s to s
m a l v a d o s , q u e n o s e lo d é d e l o s b i e n e s q u e t e n í a , s i n o d e l o q u e q u i e r a e l p r í n c i p e , y s ó l o
le c o n c e d e r á el e q u iv a l e n t e a la v e in t e a v a p a r t e (vicessim a portio) d e lo s b i e n e s q u e c o n s ­
t a q u e p e r te n e c ía n a l in c u lp a d o .

1 1 , 1,9 Recc. Erv.] v ii . f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

[NUEVAMENTE ENMENDADA, add. B]


Que no se pueda incrim inar al príncipe y n i maldecirlo
A sí c o m o p r o h ib im o s a to d o s q u e p ro m u e v a n c o n tr a la p e rs o n a d e l p rín c ip e n in g u n a
m a la in te n c ió n (nequitiam cogitationis) o e m p r e n d e r n i n g u n a o b r a d e v e n g a n z a (m a n u s
u ltio n is ) , a s i m i s m o n o t o l e r a m o s q u e n a d i e p o n g a c o n t r a é l n i n g u n a a c u s a c i ó n d e c r i m e n
(n o ta m crim in is) n i p r o f i e r a c o n t r a é l p a l a b r a s d e m a l d i c i ó n (verba m a led ictio n is) . Y a q u e
la a u to r id a d d e la S a g ra d a E s c r itu r a p r o h íb e q u e n a d ie p ro fie ra u n o p ro b io c o n tr a su
p ró jim o y d e m u e s tr a q u e a q u e l q u e m a ld ije r e a l p r ín c ip e d e su p u e b lo es c u lp a b le (r e u m ) .
P o r e so , c u a lq u ie r a q u e la n c e c o n tr a su p r ín c ip e u n a a c u s a c ió n d e c rim e n (crim en) o p r o ­
fie ra e n su c o n tr a u n a m a ld ic ió n (m aledictum ) s i n p r o c u r a r a m o n e s t a r l o s o b r e s u v i d a
h u m ild e m e n te y en p riv a d o (silen citer), s i n o q u e i n t e n t e i n s u l t a r l o d e m a n e r a s o b e r b i a y
o f e n s i v a (superve et cuntum eliose), o t a m b i é n s i p r e t e n d e d e t r a c t a r l o (detractionis) , c o n
i g n o m i n i a s i n d i g n a s (tu rp ia ) e i n j u r i o s a s , s i e s p e r s o n a n o b l e e i n s t r u i d a (e x nobilibus
id oneisque) , t a n t o s i e s r e l i g i o s o c o m o l a i c o , c u a n d o h a y a n h a l l a d o y d e s c u b i e r t o , q u e
p i e r d a l a m i t a d (d im id ia m partem ) d e t o d o s s u s b i e n e s , s o b r e l a c u a l e l m i s m o p r í n c i p e
o b t e n d r á la p o t e s t a d d e h a c e r lo q u e q u i e r a . S i s e t r a t a r a d e p e r s o n a s p l e b e y a s y h u m i l d e s
(de vilioribus h um ilioribusque) , o d e a q u e l l a s q u e n o se h a lle n a d o r n a d a s d e a lg u n a d ig n i­
dad (d ig n ita s), e l p r í n c i p e t e n d r á l i c e n c i a d e h a c e r d e e l l a s y d e s u s b i e n e s lo q u e q u i s i e r e
d is p o n e r. M e d ia n te u n p r e c e p to s e m e ja n te , p r o h ib im o s o p o r tu n a m e n te to d o in te n to d e
d e t r a c t a r a l p r í n c i p e i n c l u s o d e s p u é s d e m u e r t o . D e h e c h o , q u i e n v i v e l a n z a e n v a n o lo s
d a rd o s (ia cu la ) d e la
58 LEX VISIGOTHORUM H, 1, 9 — 11.

tractionis in defunctum iacula mittit, cumiamdefunctus nec constitutionibus


I ', 1, 9. B e v e E rv.\
imbui nec increpationibus possit urgueri. Sed quia prò certo illius insania innotescit, qui
frustra in noi» sentientem detractoris verba transmittit, ideo hisdem presumptor ver- L

beribus vapulavit et presumtionis sue oportuna silentia dabit reservata cunctis hac
plenius libertate, ut principem, tam supreste quara mortuo, liceat unicuique prò nego- b
tiis hac rebus omnibus et loqui, quod ad causam pertinet, et contendere, sicut decet,
et iudicium promereri, quod debet; ita enimponere nitimur humane reverentiamdigni-
tati, ut devotius servare probemur iustitiam Dei.
II, 1, 10. B ecc. E Ji>.] Vm. PLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX.
De remotis alienarum gentium legibus. io
Aliene gentis legibus ad exercitiam hutilitatis inbui et permittimus et optamus;
ad negotiorum vero discussionem et resultamus et proibemus. Quamvis enim eloquiis
polleant, tarnen difficultatibus herent. Adeo, cum sufficiat ad iustitie plenitudinem et
prescrutatio rationum et conpetentiumordo verborum, que codicis huius series agnos-
citur continere, nolumus sive Romanis legibus seu alienis institutionibus amodo amplius ib
convexari.
11,1,11. R e c e l VUE. FLAVIUS GLORIOSUS Erv.] v im

RECCESSVINDUS REX.
Ne excepto talera librum, qualis N e e x c e p t o ta l e m l i b r u m , q u a li ^ hic,

hic, qui nuper est editus, alterum qui n u p e r est e d i t u s , a l t e r u m q u i s q u e so

quisque présumât habere. p r é s u m â t h abere.

Nullu8 prorsus ex omnibus regni nostri N u tlu s p r o r s u s e x o m n ib u s re g n i n o s tri p re te r

preter hune librum, qui nuper est editus, h u n e lib ru m , q u i n u p e r e s t e d itu s , a tq u e s e e u n d u m

adque secundumseriemhuius amodotrans- s e rie m h u iu s a m o d o tr a n s la tu m , lib ru m a liu m le g u m

II, 1, 9 . I. 1 . i a c u l a — d e f u n c t u s dee. R 2 . c o n s t i t u t i o n i b u s ] i n s t i t u t i o n i b u s V 5 . 1 7 . Pii h. 25


l. 2. u r g u e r i ] ita B 2 . E 1 ; t o r q u e r i R 1 ; a r g n i F . | l. 3 . s e n t i e n t e m ] s e i e n t e m V 2 . d e t r a c t o r i s ] d e t r a c t i o -
n is F . i d e o h i s d e m ] a d e o h . lì 2 ; a d e o s d e m E 1 ; a d e o i d e m F 5 . 6 ; i d e o i d e m F 1 . 2 . 4 . L ] q u i n q u a g i n t a
R 1 . || l. 4 . v a p u l a b i t R 2 . F . e t — d a b i t dee, R 1 . p r e s u m p t i o n i V 1 . o p o r t u n a ] ita R 2 ; o p p . EX. F .
I. 5 . p r i n c i p e E 1. V. s u b p r e s t e R 2. E 2 ; deest apatia vacuo relieto E 1 ; s u p e r s t i t e V. || l. 6 . h a c ] a e
E 1 . F . || l. 7 . e t i u d . ] e t deest R 1 . p o n e r e deeet R 1 ; p r o p o n e r e F i . 4 . 6 . 1 7 . Pitti. || l. 8 . p r o b e m u s 80
R 1. D o m in i R 1.
I I , 1, 10. Codd. R 1 . 2 . EX. 2 . V 1 , 2 . 3 . 4 , 5 . 6 . ( 8 . 1 4 . 1 5 . 2 0 ) . — l. 9 . F L . — R E X ] dee.
E 2 . V I . 3 . 4 ; F . G . R E C D D S R , R l ; F . G . R C D S R . R 2 . V 2 ; F G R R E l ; Reccevrmdum
indicant etiam VS. 1 4 . 2 0 . F 7 5 ; A N T 1Q U A . C IN D A S V 1 N D U S R E X V 1 5 ; F . G . C N D S R . V 6.
Pith. || l. 1 0 . m o t i s c o n -, r e m o t i s R 1 . g e n tiu m ] re g e n tiu m R 1 ; g e n t i b u s EX. || I. 1 1 . e x e r c i t i a m ] 85
ita R. E; e x e r c i t i a u t V 3 ; e x e r c i t i u m cett. h u m i l i t a t i s E l ; u t i l i t a t i s R 2. E 2 . F I . 2 . 4 . rell.
i n b u i ] ita R i i i m b u i cett. || l. 1 2 . d i s e u t i o n e m R 2. E. p r o i b e m u s ] ita RX ; p r o h i b e m u s cett. Q u a m v is]
Q u a m R 1. || l. 1 3 . h ç r e n t R 2 . A d e o ] i d e o F I . lì. I. 1 4 . p e r s c r u t a t i o F 2 . 3 . 4 . 5 . e t c o m p e t . ] dea.
EX. F 3 . q u e deest F 2 . c o d i c i s ] q u o d i c i s EX. s e r i e m F 3 . a g n o s c a t u r R 1 . || l. 1 5 . s i v e ] s i v e r o
V 3 . a m o d o deest V 3 .
I I , 1, 1 1 . Codd. R X. 2. — l. 1 6 . R E C C E S ­ I I , 1, 1 1 . Codd. E 1. 2 . F I . 2 . 3 . 4 . 5 . 6 , ( 8 . 1 5 .
S V I N D U S ] R E C e t D S R X; R C D S R 2 . || l. 2 0 . a l ­ 1 7 . 1 9 ) . — l. 1 6 . V 1 I 1 I ] F G R R add. EX; F . G .
t e r u m — e d i t u s ( l. 2 2 ) des. R 1 . || l. 2 2 . o m n i b u s ] R C D S add. V 2; N O V E M D A T F L S R C D S add.
itaErv.; b o m i n i b u s R 2 . || l. 2 3 . ç d i t u s R 2 . VG. Fitfi.; N O V I T E R E M E N D A T A F 8 ; A N T I Q U A .
F L A V I U S C 1 N D A S V I N D U S R E X add. F 1 5 . 1 9 ; N 45
F 5 . || l. 1 9 . N e ] D e F 2 . || l. 22. o m n i b u s ] o m n i E 2 ;
h o m i n i b u s F 1 . || l. 2 3 . a d q u e E 2 . || l. 2 4 . h u i u s
a m o d o ] ita V 1 ; h u i u s m o d i E 1 ; h u i u s m o d o E 2 ;
h u iu s lib r i G o ti (G o th i) am odo F2. 4. tr a n s l a tu a
F I. a liu m deeat F I. 8. 15. le g u m ] le g u n t EX. 50
libro segundo , título i 81

d e tr a c c ió n c o n tr a el d if u n to , d a d o q u e el q u e e s tá m u e r to n o p u e d e s e r a fe c ta d o p o r la s
le y e s n i c o n s tr e ñ id o p o r la s in c r e p a c io n e s . P e r o , c o m o es s u f ic ie n te m e n te m a n if ie s ta la
lo c u ra (in s a n ia ) d e q u ie n p ro fie re v a n a m e n te p a la b r a s d e d ifa m a c ió n (detractionis) con­
t r a q u i e n n o p u e d e s e n t i r l a s , p o + r e s o , e l q u e lo i n t e n t e (presum ptor) s e r á f la g e la d o c o n
c in c u e n ta a z o te s y p r o c u r a r á g u a r d a r s ile n c io d e s u in te n c ió n , s a lv a g u a r d a n d o p a r a to d o s
la p le n a l ib e r t a d p a r a q u e c a d a u n o p u e d a d irig irs e a l p r ín c ip e , t a n t o e n v id a c o m o d e s ­
p u é s d e m u e rto (ta m supreste quam m ortuo), so b re su s a s u n to s (pro negotiis), y so b re to ­
d a s su s c o sa s, ta l c o m o c o rre s p o n d e a u n p le ito (a d causam ) y d e fe n d e rse co m o to c a y
c o n s e g u ir el ju ic io q u e le s e a d e b id o ; p r o c u r e m o s , e n e f e c to , i m p o n e r r e s p e to a la d i g n id a d
hum ana (h u m a n e reverentiam d ig n ita ti), d e ta l m a n e r a q u e d e m o s tre m o s q u e o b s e rv a m o s
d e v o ta m e n te la j u s t ic i a d e D io s .

1 1 . 1 .1 0 Recc. Erv.] v i i i . f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

D e la remoción de las leyes de los pueblos extranjeros 99


N o s ó lo p e r m i t im o s s in o q u e d e s e a m o s q u e se p u e d a n c o n o c e r la s le y e s d e p u e b lo s
e x tr a n je r o s c o m o u n e je rc ic io p r o v e c h o s o (ad exercitiam h u tilita tis) , p e r o l o s r e c h a z a m o s
y p r o h ib im o s p a r a la d isc u sió n d e p le ito s (a d negotiorum d iscu ssio n em ) . Y a q u e , a u n q u e
gozan de b u en a r e t ó r i c a (eloquiis p olleant), e s t á n l l e n a s d e d i f i c u l t a d e s . A s í , c o m o s o n
s u fic ie n te s p a r a e l c u m p l i m i e n t o d e l a j u s t i c i a e l e s t u d i o (prescrutatio) d e l a s r a z o n e s y l a
d i s p o s ic ió n d e la s p a l a b r a s p e r t i n e n t e s q u e c o n ti e n e n lo s a r t í c u l o s d e e s t e c ó d ig o , n o q u e ­
re m o s s o m e te rn o s d e a h o r a e n a d e la n te (am odo) a la s le y e s r o m a n a s n i a in s titu c io n e s
e x tra n je ra s .

1 1 . 1 . 1 1 Erv.] v i i i i . f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

[NUEVAMENTE ENMENDADA add. B]


Que nadie pretenda tener otro código excepto éste, que ha sido publicado hace poco
Q u e n a d ie e n tr e la s p e r s o n a s d e n u e s tr o r e in o p r e te n d a p r e s e n t a r a l ju e z [en el juicio se­
g ú n B en lugar de al juez], p o r c u a l q u i e r a s u n t o , o t r o l i b r o d e l e y e s e x c e p t o é s t e , q u e s e h a p u b l i ­
c a d o h a c e p o c o , o d e lo s q u e d e a h o r a e n a d e l a n t e h a y a n s id o t r a n s c r i t o s s e g ú n el

99 E sta rúbrica h a sido m uy discutida. Después de un amplio debate, ya expuesto en el E studio


Prelim inar, GARCÍA-GALLO cambió de opinión y en «Consideración crítica de los estudios sobre
legislación y costum bre visigodas», cit., p. 456, la entendió como «leyes derogadas de otros pueblos».
E n su opinión, con esta ley, Recesvinto no derogaba las leyes rom anas, puesto que éstas ya estaban
derogadas con anterioridad, seguram ente por el Código de Eurico (475?). De acuerdo con el pare­
cer de GARCÍA-GALLO, la finalidad esta rúbrica de Recesvinto, al prom ulgar el Liber Iudiciorum
como código único p a ra todo el reino, era la de renovar aquella prohibición de aplicarlas en los trib u ­
nales. Véase asimismo el juicio crítico de P E R E Z -P R E N D E S , J. M., «La Piedra E nsim ism ada...»,
cit., pp. 51-91.
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 11. 12. 59

R ece] latum, librumlegumpro quocumque E l 't '. J p ro q u o c u m q u e n e g o tio iu d ic i o fferre p e r 11, 1 , 11

negotium iudici offerre pertemtet. Quod si te m te t. Q u o d s i p r e s u m s e r i t , t r i g i n t a l i b r a s a u r i f is c o

presumserit, XXX libras auri fiscopersolvat. p e rs o lv a t. lu d e x quoque, si v e titu m lib ru m s ib i

Iudex quoque, si vetitum librum sibi p o s te a o b la tu m d is ru m p e re fo rta s s e d is tu le rit, p re ­

s postea oblatum disrumpere fortasse distu- Illos d ic te d a m n a tio n is d is p e n d io s u b ia c e b it.

lerit, predicte darnnationis dispendio sub- tarnen a damno huius legis inmunes esse
iacebit. iubemus, qui preteritas et anteriores
leges non ad confutationem harum legum
nostrarum, sed ad conprobationem pre-
10 teritarum causarum proferre in iudicio
fortasse voluerint.
Reco. Erv>] X. FLAVIUS CHINDASVINDUS REX. 11,1, 12
De diebus festis et feriat is, in quibus non sunt negotia exe quen da.
Die1 dominico neminem liceat executione constringi, quia oinnes causas religio
is debet excludere; in quo nullus ad causam dicendam nec propter aiiquod debitumfor
tasse solvenduin quemquam inquietare presumat. Diebus etiam Pascalibus nulla
patimur quernlibet executione teneri, id est per XV dies, septem, qui Pascalemsollem-
nitatem precedunt, et septem alios, qui secuntur. Nativitatis quoque dominice, Cir-
cumcisionis, Epiphanie, Ascensionis et Pentecosten singuli dies simili reverentia vene-
20 rentur. Necn on et pro messivis feriis a xv. kalendas Agustas usque ad XV. kalendas
Septembres, in Cartaginensi vero provincia propter locustarumvastationem adsiduam a
XV. kalendas Iulias usque in kalendas Agustas messivas ferias precipimus observandas
et propter vindemias colligendas a XV. kalendas Octobres usque ad XV. kalendas No-
I I , 1, 11. l. 2. n e g o tio R 2. p e rte m p te t R I I , 1, 1 1. l. 1. i u d i c i o f f e r r e ] i u d i c i o f e r r e E 1;
25 l. 3. p re s u m p s e rit R 2. l- l. 4 . s ib i] s iv e R l. n e g o tio ffe rre coErv. al. m an. n e g o tio iu d ic i o ffe rre
E 2 ; iu d ic io o ffe rre V 3 ; in in d ic io o f f e r r e V 1. 2 .
4. 5. 8. 17. p e rte m te t) p e r t e m p t e t V 1. 2 ; p re­
s u m a t V 15. 19. U l. 2 . p re s u m s e rit) fa c e re p re­
s u m p s e rit V 1; fe c e rit V 19. trig in ta ) Ita E ;
80 XXX V. lib r a s ] s o l. E 2. 1| l. 3. lib rn m qui
nuper est e d itu s V 4. ¡1 l 5. d a m p n a tio n is V 1.
l. 6. d a m p n o le g is h u iu s V 1. H l. 11. v o lu e rit E 2.
V 3 ; n o lu e r in t V 5.
II, J, 12. E rv d . R 1. 2 . E 1. 2. V l. 2. 3 . (4 . 5 . 6. 8 . 1 5 . 1 7 . 1 9 . 2 0 ). — l. 12. FL. — REX)
u d ea. E 2 . V 1. 3 . 4 . 1 5 . 19; F. C H IN D S R. R 1; F. C H IN D A S V IN T H U S R. R 2; F G R R E l ;
FLS GLS RCDS R EX V 2. 6. 17. P ith .; R e c c e ,» y in d u m i n d i c o n t e t i a m V 8 . 1 5 ; F V 5 . H t. 1 3 . D e) N e
V 2j t R 2. et deest R 2 ; ac V 2. in ^du,t R 1. e x e q u e n d a ) e x t e n d e n d a R 2 ; e x a u d i e n d a V 17.
P itia ; e x e rc e n d a M o d . || l. 1 4 . d o m e n i c o E 2. n e m in i E ; n e m in e V 3. e x e c u tio n e m R 2. V 3.
l. 15. nec] n e E l. ||l. 1 6 . P a s c h a l - hic et in fra E.1. JT 2 . 3 . n u l l a m R 1 . 11 l. 17. e x e c u tio n e m R 2.
40 V 3 . re tin e ri R 2. id e s t] id e m R 2; id e o E l. X V ) q u in d e c im R 2. E 1 ; q u in d ic im E 2.
t. 1 8 . p ro c e d u n t E 2. deut R 2 . d o m i n i c e ) d o m i n i
quoque R 2 . E 2 . V 1 . || t. 1 9 . E p e p h a n i e R 1 ;
E p h ip h a n ie R 2; E 2 ; e t E p i p h a n i a V 2 . A s c e n s i o n i s ] d o m i n i a d d . al. »man. E i.
e t E p h ip h a n ie et
ddu,t R 2 . E 1 . P e n t e c o s t e s V 1 . 2 . |f l. 2 0 . k a l e n d a s ] k a t d s R. A u g u s u is E 1 ; A u g u sti V l . 2. a.
a d — S e p t . al. m. post a d d . E 2 . a d X V ] a X V X R 1 , u b i n u m e r i seq^uentu V X pro X V scripti s a n i ;
45 a d q u i n t o d e c i m o E l . || l. 2 1 . S e p t e m t R 1 ; S e p t b r s R 2 . C a r t h a g . E l . V. || l. 2 2 . X V ] q u i n t o d e c i m o
hic e t i n f r a E. I u l i a s c o r r . I u l i i s V 1 . in k a l.) in q u in to d e c im o k a l . E 2 ; in X V k a l. V 1. A u g u sta s
c o rr. A u g u s ti V 1 ; A u g u s tii V 2 ; A u g n sti V 3. 8. 14. p re c ip im u s — N o v e m b r e s e v a n . V 3 . || l. 2 3 . 0 < ‘-
to b r is R 2. E l . V 1. X V ] q u in to d e c im o E 2. N o v e m b ris R 2 . E 1. V 1.

1) Sequentia usque ad XV. kalendas Novembres maxima ex parte sumpta sunt ex Lege
oo Rom. Vis., Cod. Theod. JI, 8, 2. lnt., sed pleraque aliis verbis concepta.
8*
libro segundo , título i 83

c o n t e n i d o d e é s t e . S i i n t e n t a r e h a c e r l o , t e n d r á q u e p a g a r t r e i n t a l i b r a s d e o r o a l fis c o .
T a m b i é n e l j u e z , si se le p r e s e n t a r e d e a h o r a e n a d e l a n t e u n lib r o p r o h i b id o y n o se i m p l i ­
c a r e e n d e s tr u ir lo , e s t a r á o b lig a d o a p a g a r la m is m a c o n d e n a . O r d e n a m o s , p e r o , q u e q u e ­
d e n lib r e s d e p e n a d e e s ta le y a q u e llo s q u e q u ie r a n p r e s e n t a r a ju ic io le y e s a n te r io r e s y
p r e té r it a s , n o p a r a r e f u t a r e s ta s le y e s n u e s t r a s , sin o p a r a c o m p r o b a r c a u s a s p a s a d a s .

1 1 , 1 ,1 2 Recc. Erv.] x . f l a v io c h in d a s v in t o , r e y

[RECESVINTO según B ]
D e los días festivos y feriados en que no deben resolverse pleitos
E n el d ía d e l S e ñ o r n o es líc ito q u e n a d ie s e a o b lig a d o a c o m p a r e c e r a ju ic io (executio-
n e ), p o r q u e la re lig ió n d e b e d e ja r d e la d o t o d a s la s c a u s a s ; e s te d ía , q u e n a d ie p r e te n d a
m o le s ta r a n a d ie p a r a e x p o n e r u n a c a u s a (causam dicendam ) o ta l v e z p a r a el p a g o d e
a lg u n a d e u d a (debitum so lven d u m ) . T a m p o c o p e r m itim o s q u e n a d ie se a o b lig a d o a ju ic io
(executione) d u r a n t e lo s d ía s d e P a s c u a , o s e a , d u r a n t e q u in c e d ía s , lo s s ie te q u e p r e c e d e n
a la s o le m n id a d d e P a s c u a y lo s o tr o s s ie te s ig u ie n te s . L o s d ía s d e la N a t iv i d a d d e l S e ñ o r,
d e la C ir c u n c is ió n , d e l a E p i f a n í a , d e l a A s c e n s ió n y d e P e n t e c o s t é s , c a d a u n o d e e llo s h a
d e s e r r e s p e t a d o c o n la m is m a r e v e r e n c ia . I g u a l m e n t e o r d e n a m o s q u e se r e s p e t e n lo s t i e m ­
p o s d e s tin a d o s a la s ie g a (m essivis fe r iis ), d e s d e el d ía q u in c e d e la s c a le n d a s d e a g o s to
[julio según B en vez de agosto] h a s t a e l d í a q u i n c e d e l a s c a l e n d a s d e s e t i e m b r e [agosto según B en vez de
setiembre], p e r o e n l a p r o v i n c i a C a r t a g i n e n s e , a c a u s a d e l a c o n t i n u a d e v a s t a c i ó n d e l a s l a n ­
g o s ta s (lo custarum ), o r d e n a m o s q u e se o b s e r v e n lo s d í a s d e l a s ie g a d e s d e e l d í a q u i n c e d e
la s c a le n d a s d e ju lio h a s ta la s c a le n d a s d e a g o s to , y, p a r a la v e n d im ia (vindem ias colligen-
d a s), d e s d e el d ía q u in c e d e la s c a le n d a s d e o c tu b r e h a s t a d ía q u in c e d e la s c a le n d a s d e
n o v ie m b re . A to d o s
60 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 12. IS.

M, 1,12. Becc. Erv.J vembres. Omnibus hanc constitutionemconccdimus, ut per hectemporanullus


ad causamdicendamvenire cogatur vel sub executione aliqua deputetur; nisi forte causa,
pro qua conpellitur, cepta iam aput iudicem fuisse videatur. Nam procul dubio, si
inquoata fuisse hactio repperitur, ad peragendmn negotium absque ulla feriatoruni
dierum obiectione cogendus est qui pulsatur; ita ut, si persona est, cui facile credi 6
possit, placito districtus abscedat; si certe sit, de cuius fide dubitetur, pro se fideius-
sorem adhibeat, quatenus peractis temporibus supradictis ad fi.niendam cum petitore
causam, ubi iudex elegerit, remota dilatione occurrat. Preter qui tale crimen admi-
serint, quos necesse sit sententia mortis puniri, qui etiam in talibus omnino diebus
et conprehendendi sunt et ardua in vinculis custodia retinendi, quousque, peracto. die 10
dominico vel feriis supradictis, debita eos subsequatur ultio iudicantis. Messivis sane
vel vindemialibus feriis in criminosas et dignas morti personas legalis nullatenus cen­
sura cessabit. Sed nec illum ista lex excusatum habebit, qui necdum ad iudicium
ante conpulsus, et tamen, sciens esse se quandoquidemconpellendo, reliquis se tempo­
ribus dilatans, ad hoc in predictis feriis illi, a quo pulsandus est, se indubitanter 15
ostendit, quia putat, se ad causam dicendam nulla legis sanctione posse teneri. Quem
tamen aut per placitum distringi precipimus, quando curi petitore causam finire sit
prestus; aut si forte talis est, de quo suspecta sit placiti fides, neque fi.deiussorempro
se adhibere potuerit, aput iudicem sub custodia maneat, ut, expleto tempore feriato,
causa, pro qua conpellitur, finem accipiat. Si quis autem contra decretum legis huius iO
agere presumserit, et ad iudicem ex hoc querella pervenerit, quinquaginta hictus fla-
gellorum publice extensus accipiat.
ll, 1, 18. &!ce. ErvJ XI.
Ut nulla causa a iudicibus audiatur, que in legibus non continetur.
Nullus1iudex causamaudire presumat, que in legibus non continetur; sed comes 26
civitatis vel iudex aut per se aut per exsecutorem suum conspectui principis utrasque
partes presentare procuret, quo facilius et res finem accipiat et potestatis regie discre-
tione tractetur, qualiter exortum negotium legibus inseratur.
11, 1 , 12. l. l. hec E l. || l. 2. e x c u tio n e ^corr. e x c u s a t i o n e E 2; a c c u s a tio n e m a liq u a m V 3.
a liq u a ] a liq u id E 2 . j| l. 3 . p ro ] d e E 2. V 1; per quam c o m p e llitu r V 2. apud E. V. v id e a tu r — so
f u i s s e d e*. R l . II 4. in q u o a ta ] s in q u o a ta f u is s e t p ro si in q u o a ta f u is s e R 2 ¡ in q u o s h a c ta ^corr. in ­
q u o a ta E 2 ¡ in c h o a ta E l . V l . S. a ß i. a c tio E 2. V. r e p e r i a t u r V 2 . || l. 5 . o b ie c tio n e m R 2. E 2
-n o ). || l . 6 . s i] s i t a l i s V l. c e r t e d e e i u s f id e d u b i t e t n r R 2 . || l. 7 . a d i b e a t R 2 ; a d h ib e t E 1 ;
d e b e a t V 2. p e tito re m R l. || l . S . h e l e g e r i t R 1 ; e l i g e r i t E 1 ; e l e x e r i t E 2 . d ila ta tio n e V 2. p r e t er]
p ro p te r E 1 ; p re te r eos V l . qui ta le ] q u a le R 2. a d m is e rit E . V 3 ; a m is e ra t V 2. || l. 9 . q u o s ] 16
q u o d R 1. s e n te n tia m R. || l . 1 0 . v i n c u l a R l . || l . 1 2 . m o r t e V. p e rso n a s] p e r R l . || l. 1 3 . a b e b i t
R 2. ad] a R l. || l. 1 4 . e t ta m e n ) s e d t. E l . V 3. 14. esse se) se esse E 2. V l . 2. 4 ; se d ee st
R I. V 3. quandoque V l. c o n p e lle n d u m E . V. || l. 1 6 . h o s te n d it V 2. q u ia ] qui R 1. p u te t
E l. p o s se te n e ri] d e tin e ri E 2. || l. 1 7 . d is trin g i) c o n s tr in g i R l ; d is trin g e n d o V 2. cau sa R 2.
E 1. 11 l. 1 8 . p re s tu s ] p ra e s titu s J /a d . de quo] undeR l. fid e m iu s s o re m R 2; f id iiu s s o re E l. 40
l. 1 9 . a d i b e r e R 2 . E 2 ; a d h i b e r i E 1. V 3 ; h a b e re R 1. p o t e n t V 2 ; p o tu e rit — d e c re tu m evan. V 3.
f e r i a t o d e u i l l 1 . 11 l. 2 0 . S i q u is e t re i. da. V 4. Ü l. 2 1 . a g e r e , f a c e r e V 2. L E . V. i c t u s R 2 . E l . V.
I l, 1, 13. Co<ld. R 1 . 2 . E l. 2. V l. 2 . 3 . 4 . 5 . 6 . (8 . 1 5 . 1 9 . 2 0 ) . — l. 23. X I ) e in e im c r i p t i o n e
R 1 . 2. E l. V l. 3. 4. 5. 19; F L GLO RECDS E 2; FLS RCDS REX V 2 ; R ^ e e s e ll in d u m i n d i c a n t e t ia m
V S . 1 5 ; A N T IQ U A F 6 . P ith .; A N T IQ U A N O V IT E R E M E N D A T A V l4 . || l. 2 4 . in d ee st E. ]| l. 2 5 . c a u - 45
8a8 E l . V 3. in d ee st E 1 ; p o s t a d d . V 6. 11 l. 2 6 . v e l] s e u R 2. e x a c to re m R 1 ; e x c u sa to re m E 2.
u t r o s q u e R 2 . || l. 2 7 . q u o ] q u o d R 2 . E 1 . V 2. e t r e s ] e t d e e st V 1 . e t p o t.J e t d e e st R l . p o te s ta s
r e g ie R 2 ; p o te s ta tis re g ia E l . d is c re tio n e m R 2. E l .

1 ) Lex iam i n Codice Euriciano exstitisse videtur, cum ei respondeat lex Gund/Jbadi, se.

L. Burg. pr. c o n s t . § 10. Cf. N . Arch ’ XXIV, p. 70 sq. 60


libro segundo , título i 85

c o n c e d e m o s e s te e s ta tu to (constitutionem ), q u e d u r a n t e e s t e t i e m p o n a d ie se a o b lig a d o a
c o m p a re c e r p a ra d e fen d e r u n a c au sa (ad causam dicendam ) n i se a c o n s id e ra d o s u je to
a ju ic io (sub executione) , e x c e p t o q u e o c u r r a q u e l a c a u s a p o r l a c u a l e s t á o b l i g a d o y a
h a y a s i d o i n c o a d a (cepta) d e l a n t e d e l j u e z . E n e f e c t o , n o h a y d u d a d e q u e , s i l a c a u s a
(hactio) y a s e h a l l a i n c o a d a , e l d e m a n d a d o h a d e e s t a r o b l i g a d o a c o n t i n u a r e l p l e i t o (ad
peragendum negotium ) s i n q u e s e l o i m p i d a n l o s d í a s f e r i a d o s ; d e t a l m a n e r a q u e , s i e s
p e r s o n a a q u i e n s e p u e d e d a r c r é d i t o f á c i l m e n t e (facile credi), p u e d e r e t i r a r s e o b l i g á n d o s e
a u n c o m p r o m i s o d e c o m p a r e c e n c i a (placido districtus), p e r o , s i e s c l a r a m e n t e u n a p e r s o ­
n a d e c u y a p a l a b r a (d e fid e ) s e p u e d e d u d a r , h a d e p r e s e n t a r u n a v a l a d o r (fideiussorem )
q u e r e s p o n d a p o r é l, q u e u n a v e z h a y a n p a s a d o lo s d í a s a n t e s s e ñ a l a d o s , s e p r e s e n t a r á s in
d ila c ió n (remota dilatione) a l l u g a r e s c o g i d o p o r e l j u e z p a r a c o n c l u i r l a c a u s a c o n e l d e ­
m a n d a n te (cu m petitore) . H a y q u e e x c e p t u a r a q u e l l o s q u e h a y a n c o m e t i d o u n d e l i t o t a l ,
que t e n g a n q u e s e r c a s t i g a d o s c o n l a p e n a d e m u e r t e (sententia m ortis), l o s c u a l e s , i n c l u s o
e n e s to s tie m p o s , h a n d e s e r d e te n id o s in e x c u s a b le m e n te y r e te n id o s e n p ris ió n c o n f u e rte
v ig ila n c ia (ardua in vinculis custodia) h a s t a q u e , u n a v e z p a s a d o el d o m in g o o lo s d ía s
fe ria d o s m e n c io n a d o s , re c ib a n la d e b id a s e n te n c ia d e l ju e z (ultio iu d ic a n tis) . D u r a n t e l o s
d ía s fe ria d o s d e la c o s e c h a o d e la v e n d im ia (m essivis vel vendem ialibus) n o s e h a d e s u s ­
p e n d e r la s e n te n c ia le g a l c o n tr a a q u e llo s q u e h a y a n d e lin q u id o y m e re z c a n la m u e r te . N i
p u e d e e x c u s a r s e d e e s ta le y a q u e l q u e a n te s n o h a y a sid o r e c la m a d o (conpulsus) aún a
ju ic io y, r e a lm e n te , a u n q u e s a b ie n d o q u e s e rá re c la m a d o e n c u a lq u ie r m o m e n to , d e s p u é s
d e e s c u rrirs e (d ila ta n s) d u r a n t e e l r e s t o d e lo s d ía s , e n lo s m e n c i o n a d o s d í a s f e r i a d o s se
d e ja v e r e x p r e s a m e n te , d e m a n e r a o s te n s ib le (indubitanter osten d it) , d e a q u é l p o r q u i e n
h a d e ser a c u sa d o (ad causam dicendam ), p o r q u e p i e n s a q u e n o p u e d e s e r o b l i g a d o a s o s ­
t e n e r s u c a u s a p o r n i n g u n a s a n c i ó n (sanctione) d e l a le y . A s i m i s m o , o r d e n a m o s q u e é s t e
s e a o b l i g a d o p o r u n c o m p r o m i s o d e c o m p a r e c e n c i a (per p la citu m ) e n c u a n t o a l m o m e n t o
e n q u e e s ta r á a p u n t o d e c o n c lu ir la c a u s a c o n el d e m a n d a n te ; p e ro , si p ro c e d e q u e s e a u n a
c la s e d e p e r s o n a q u e h a c e s o s p e c h a r d e la f id e lid a d a l c o m p r o m is o (placidi fid e s) y no
p u e d e p re s e n ta r u n a v a la d o r (fideicussorem ) q u e r e s p o n d a p o r é l, q u e p e r m a n e z c a b a j o
c u s to d ia e n p o d e r d el ju e z (a p u d iudicem ) y , u n a v e z t e r m i n a d o el tie m p o fe ria d o , se c o n ­
c lu y a la c a u s a (causa) p o r la q u e se le r e c la m a . S i a lg u ie n i n t e n t a r e a c t u a r c o n t r a q u ie n
d e c r e ta e s ta le y y p o r a lg ú n m o tiv o lle g a re u n a q u e r e lla (querella) a l ju e z , q u e re c ib a
c i n c u e n t a l a t i g a z o s e x p u e s t o 100 p ú b l i c a m e n t e .

II,1,13 Recc. Erv] X I. F L A V IO R E C E S V IN T O , r e y g l o r io s o add B]

Que los jueces no deban atender n in g u n a causa que no esté contenida en la ley
Q u e n i n g ú n j u e z p r e t e n d a a t e n d e r c a u s a a l g u n a (causam audire) q u e n o e s t é c o n t e n i ­
d a e n l a s l e y e s , s i n o q u e e l c o n d e d e l a c i u d a d (comes civitatis) o e l j u e z , p o r s í m i s m o o p o r
u n e j e c u t o r (per executorem) s u y o , h a g a q u e a m b a s p a r t e s s e p r e s e n t e n d e l a n t e d e l p r í n ­
c i p e p a r a q u e l a c o s a c o n c l u y a m á s f á c i l m e n t e y e l c r i t e r i o d e l a p o t e s t a d r e a l (potestas
regie discrectione) e s t u d i e l a m a n e r a d e i n c l u i r e n l a s l e y e s e l p l e i t o o r i g i n a l (exortum
n eg o tiu m ) .

100
E x te n s u s p u b lic e : expuesto o bien tendido públicamente.
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 14. 61
.Rece.j XII. FLAVIUS GLORIOSUS Xn- II, 1, H.
RECCESSVINDUS REX.
Ut terminate cause nullatenus Ut t e r m i n a t e ca use n ul l a t e n u s r e v o l ­
r e v o lv a n tu r, r e liq u e ad li b r i huius v a n t u r , r e l i q u e ad l ibri h ui us ser i em
r, s e r i e m t e r m i n e n t u r , a d i c i e n d i l e g e s t e r mi ne n tu r , a d ic ie ndi leges pr incipi-
principibus libertate manente. b u s 1i b e r t a t e m a n e n te.
Q uecum que 1 cau saru m n eg o tia in co ata Quecumque causarum negotia inquoata sunt,
sunt, nondum v ero finita, secundum has nondum vero finita, secundum has leges deter­
leges d eterm in are sancim us. Illas autem , mina» sancimus. Illas autem causas, que ante-
io que iam iuste d eterm in ate sunt, r e s u s c i quam iste leges a no stra gloria em enda-
ta re n u llaten u s patim u r. S a n e 23 leges ad i­ ren tu r, leg aliter determinate sunt, id est
ciendi, si iu sta novitas cau saru m exigerit, secundum legum m odum , qui ah anno
principalis electio licentiam habebit, que prim o regni nostri in preteritis o b servatus
ad in sta r presentium legum vigorem p l e est s, resuscitari nullatenus patimur. Sane leges
is nissim um o ptinebunt. adiciendi, si iusta novitas causarum exegerit,
principalis electio licentiam habebit, que ad instar
presentium legum vigorem plenissimum obtinebunt.

II, 1, 14. Oodd. R 1. 2. — l. 1. RECC. 11, 1, 14. Oodd. E 1. 2. V 1. 2. 3. 4. (5). 6.


REC0DS R 1; RECCESSVINTHUS R 2. || l. 7. i n (15. 17. 19). — l. 1. XU] FLS CDS REX add.
20 quoata R 2. || l. 9. determinar R 2. sanccimus E 2; : : : GLS RCDS add. V2; FLS GLS R add.
R 2. || l. 10. iam) ita R 2; d.eesi R 1. resuscitar! V 6; FL. RECESVINDUS REX. ANTIQUA add.
R 2. || l. 12. exaegerit R 2. || l. 13. abebit R 2. V 15; F add. V 5. |1 l. 4. seriem — manente frw
que ad. i.) quia instar R 2. || l. 15. optinebunt] ita scr. E 2. |[ l. 5. adiciende V 3. • || l. 7. inquoata]
R 2; habebunt R 1. ita E 2. V 2. 3 ; inquohata V 6; inchoata E 1.
21> V l. || l. 8. sed secundum E 1. || l. 9. determi­
nare E 2. V 2. sancsimus E 2; sanctimus V 2.
l. 10. nostram gloriali emendaretur E 1. || l. 12. mo­
dum legum V 2. 3. qui ah) quia hab E 2.
l. 14. resuscitare E 1. V 3; resulta» V 19.
SO l. 15. adiciende E 2; adiciendis V 3. si iusta n.)
ita n. V 3; iuxta quod n. V 13. || l. 16. electio]
haec lectic, E 1.

1) Priorem legis partern iam in antiquo codice legum Gothicarum exstitisse supicamur, unde
eandem constitutionem Rothari c. 388 recepisse videtur: ut causac, que fenitae sunt, non revol-
86 ve.ntur. Quae autem non sunt fenitae et a presente . . . diae . . . incoatae aut commotae
fuerint, per hoc edictum incidantur et finiantur. Legislator autern Visigothorum hausisse videtur
ex Novella Theodosii IL 2, § 2 : lites, quas inchoatas quidem, necdum tamen finitas eo tempore
quo p 1.b licantur (leges) invcnerint, secundum earum tenorem volumus terminari; illas autem, quae
iam . . • decisae sunt, minime resuscitari. E x eadem lege novella quaedam verba in lustiniani
40 conconstitutionem Tanta c. 23 recepta sunt Cj. ‘N. A r c h X X I V , p. 72 sqq. 2) Haec usque
ad jinem Reccessvindus addidisse videtur ; cf. eiusdem regis legem Quoniam II, 1, 5 i f .
3) Ervigius corpus legum a se revisum valere decrevit lege Pragma II, 1, 1 inde a die 21. Oct.
a. 681, h. e. inde ab initio anni secundi regni sui. Anno ergo primo Ervigii antiquior
legum forma, videlicet Reccessvindiana cum novellis Wambani, adhuc valuerat. Gf. supra p. 45
46 et Arch.’ XXIII, p . 498.
libro segundo , título i 87

ii,i ,14 E rv .] x ii . flavio recesvinto , rey glorioso

Que las causas concluidas no sean reanudadas de n in g u n a manera, pero que las otras
concluyan según las prescripciones (a d seriem ) de este libro, salvaguardando la libertad del
prín cip e para anexionarle leyes
C u a lq u ie r a s u n to ju d ic ia l (negotia causarum ) q u e h a y a sido in c o a d o , p e ro n o e sté a u n
a c a b a d o , o rd e n a m o s q u e c o n c lu y a d e a c u e rd o con e s ta s leyes. E n c a m b io , a q u e lla s c a u sa s
q u e q u e d a re n le g a lm e n te c o n c lu id a s a n te s de e s ta s leyes fu esen e n m e n d a d a s p o r n u e s tr a
g lo ria , o sea, d e a c u e rd o co n el te n o r de la s leyes q u e fu e o b se rv a d o en el p a s a d o h a s ta el
p r im e r a ñ o d e n u e s tr o re in a d o , n o p e r m itim o s q u e se a n re a n u d a d a s (resuscitari) d e n i n ­
g u n a m a n e r a . L a d ecisió n d el p rín c ip e (principalis electio) te n d r á lic e n c ia p a r a a n e x io ­
n a r le ley es si lo ex ig e la j u s t a n o v e d a d de la s c a u sa s, la s c u ales te n d r á n p le n a v ig e n c ia de
la m is m a m a n e r a (a d instar) q u e la s leyes p re se n te s.
62 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 15.

U, 1, 15. Rece.] XIII. FLAVIUS GLORIOSUS ^ n \] XIII.


RECCESSVINDUS REX.
Quod nulli liceat dirimere causas, Qu o d n u l l i l i c e a t d i v i m e r e c a u s a s , n i s i
nisi quibus aut princeps aut con­ q u i b u s a u t p r i n c e p s a u t c o n s e n s i o v o ­
sensio volumtat is pot estat em de­ l u n t a t i s vel informatio iudicum p o t e ­
der it iudicandi. s t a t e m de de r i t i u d i c a n d i .
Dirimere1causas nulli licebit, nisi aut Dirimere causas nulli licebit, nisi aut a prin­
a principibus potestate concessa, aut con­ cipibus potestate concessa, aut ex consensu p ar
sensu partiumelecto iudicemtrium testium tium electo iudice trium testium fuerit electionis
fuerit clectionis pactio signis vel suscrip- pactio signis vel subscriptionibus roborata. N am 10
tionibus roborata. et si hii, qui potestate iudicandi a rege
accipiunt, seu etiam hii, qui per com-
missoriam comitum vel iudicum iudiciaria
potestate utuntur, vices suas ■aliis, quibus
fas fuerit, scriptis peragendas iniunxerint, iä
licitum illis per omnia erit, similemque et
ipsi, qui informati a iudicibus fuerint in
iudicando, sicut et idi, a quibus determi-
nandi acceperunt vigorem, habebunt in
discernendis vel ordinandis quibusque ne- 20
gotiis potestatem.
II, 1, 15. Codd. R 1. 2. — l. 1. RECC.] II, 1, 15. Codd. E 1. 2. V 1. 2. 3. 4. 5. 6. (8.
RECODS ll 1; RECCESSVINTHUS R 2. || l. 8. pote­ 15. 17. 19). — l. 1. XIII] FLS GLS RCDS REX
statem R 2. || /. 9. iudice R 2. || l. 10. pactio) add. V2. 4. 5; FLS RCDS R V6; F. CHDS R.
ipascio R 2. || l. 10. suscriptionibus] spstict R 2. odd. E 2, et in margine: NUM EMA (= NOVITER?
EMENDATA); NOVA LEX V 14. 19. \\ l. 4. prin-
cebs E 2.. V 2. cousensio] consentio E 2. vol.]
bolütatis E 2; volumptatis V 2. \| l. 5. vel inf.
iud.) des. E 1. V 3. || l. 7. nisi aut] aut E 2.
V 6. \[ l 8. potestatem E 1; concessa. potestate so
V 2; concessa. potesta.s V 1. ex E 1.
l. 9. electo i.] electio iudicis V 1. 15. electionis)
electis E 1 ; electionis pactio des. V 1. 15.
1. 11. et si hü] et hi E 2. potestate] ita E ; pote-
sta.tem V. || l. 12. ctiam hi E1. commissoria E 1. 35
l. 13. iudicialia E 2 ; iudiciali Vl. 3. [| l. 14. utun­
tur] funguntur V 15. aliis V l . 19. |\ l. 15. in-
iuncxerint V 1. || l. 16. similem V 1. \\ l. 17. in­
. forma.ti a] a desaÉ V; infor-mantia E l. fuerit E 1;
fuerit iudicandi V15. [| l. 18. a quibus] a. deest E l. 40
l. 20. in ordin. E 1. quibusque] quibus, ubi que
al. m. poeÉ odd. E 2; quibus corr. quibuscumque
V 6; quibuscumque V 1. 4. 5. 17.

1) Cj'. Cod. Just. I ll, 1, 14 § 1: . . . ad hanc in perpetuum valituram legem pervenimus,


per quam sancimus omnes i u d ie e s , sive qui in administrationibus positi sunt sive eos, 45
quibus nos auclientiam committimus, vel qui a maioribus iudices dantur, vel qui ex iurisdictione
sua iudicandi habent facultatem, vel qui ex recepto (id est compromisso . . .) e a u s a s d i r i -
m e n d a s suscipiunt, vel qui arbitrium peragunt, vel ex auctoritate sententiarum et p a r tiu m
e o n s e n s u e 1 e e t i etc.; Dig. V, 1, 81 (Ulpianus): Qui neque iurisdictioni praeest ne que a
principe potestate aliqua pracditus est neque ab eo, qui ius dandorum iudicum habet, datus est 50
nec ex compromisso sumptus vel ex aliqua lege confirmatus est, iudex esse non potest.
libro segundo , título i 89

11,1,15 E rv .] x iii . flavio recesvinto , rey glorioso

Que nadie pueda d irim ir causas excepto aquellos a quienes el príncipe o el consenso de las
voluntades o la delegación de los jueces haya dado potestad para juzgar
N a d ie p u e d e d i r im i r c a u s a s e x c e p to q u e h a y a r e c ib id o la p o t e s t a d d e lo s p r ín c ip e s o

b i e n q u e , p o r c o n s e n t i m i e n t o d e l a s p a r t e s , se h a y a e s c o g id o u n j u e z y e l p a c t o d e e le c c ió n
h a y a sid o c o n f ir m a d o p o r la s f ir m a s o s u s c r ip c io n e s (sig n is vel suscriptionibus) d e tre s
te s tig o s . Y si a q u e llo s q u e r e c ib e n d e l re y la p o te s ta d d e ju z g a r , o ta m b ié n a q u e llo s q u e
p o r e n c a r g o d e lo s c o n d e s (com m issoriam com itum ) o d e l o s j u e c e s e j e r c e n l a p o t e s t a d
(vices suas) a o t r a s p e r s o n a s a d e c u a d a s , t e n ­
ju d ic ia l, d e le g a re n p o r e s c rito s u s fu n c io n e s
d r á n lic e n c ia o m n ím o d a p a r a h a c e r lo e n c u a lq u ie r c a s o , y a q u e llo s q u e h a y a n sid o d e le ­
gados (in fo rm a ti) p o r lo s ju e c e s p a r a j u z g a r t e n d r á n la m i s m a p o t e s t a d (vigorem ) p a ra
d e c id ir y o r d e n a r c u a l q u i e r p le ito q u e lo s q u e r e c ib ie r o n el p o d e r d e s e n te n c ia r .
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 16. 17. 63

Rece. Bl'V.] X m l. FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX. 11, 1, 1«


Quales causas debeant audire thiuphadi1, et qualibus personis causas
audiendas iniungant.
Cum ceteris negotiis criminalium etiam causarum tbiuphadis iudicandi concessa
5 licentia, criminosos a legum sententiis ipsi vindicare non audeant, sed debita in eis,
ut conpetit, censura exerceant. Qui thiufadi tales eligant, quibus vicissitudines suas
audiendas iniungant, ut ipsis absentibus illi causas et temperanter discutiant et iuste
decernant.
Rece. E rv.) XV. FLAVIUS GLORIOSUS RECCESSVINDUS REX. H, 1, 17
io Ut iudices tarn criminales quam communes terminent causas*.
*) E. V1 add. : P a c is au t e m ad s e r t o r e s e t s o la r e g ia p o t e s t as o r d i n e t e t
t a n t u n d e m a r e g e c ommi s s a . n e g o t i a i u d i c e n t .

Omnium negotiorum causas ita iudices habeant deputatas, ut et criminalia et


cetera negotia terminandi sit illis concessa licentia. Pacis vero adsertores non alias
15dirimant causas, nisi quas illis regia deputaverit ordinandi potestas. Pacis autem ad-
sertor est, qui sola faciende pacis intentione regali sola distinatur autoritate.

II, 1, 16. R 1. 2. E 1. 2. VI. 2. 3. 4. (5. 6. 8. 14. 15. 17. 19). — 1. 1. FL. — REX]
du. E. V 1. 3. 4. 15. 19; RECC. REX du. R 1; F. G. RECCESSVINTHUS R. R 2; F. G. RCDS R.
V2. 5; FLS RCDS R V6. II 1. 2. thiufadi R 2. E l. V8. 14. 15; tiuphadi V2. 19; tiufadi V6; tium-
20 phadi E 2; tiumphadii V3. aud. causas E 1. || 1. 4. Cum] Quem E 2; Cum in V l. cetera negotia V2.
thiufadis R 2. E 1. V 8. 14. 15; tiufadis V6; tiuphadis V2. 16; tiupadis E 2. iudicandi] iudici R 2.
l. 5. licentiam V3; licentia sit V1. 4. 5; sit licentia V 2. criminosas R 2 ; criminosa pro c. a E 2.
V 3. sententiis] ita R 1. E ; sententias V17. 19; sententia. cett. vindicare] iudicare V 6. 17. FR».
debita] ita R l. E 1; debita.m R 2. V ; devita.m E 2. || l. 6. ut deest V 3. censuram E 2. V. quo
25 exerceant V3. Qui] Quia R l. thiuphadi V1; theufadi E 2; tiufadi V6; tiuphadi V 2. eligantur
R 1. quibus — iniungant du. V 3. 11 1. 7. audiendts deest R2. E 1. V4. 8; post superscr, V19. illi
deest E 1 ; illis V3. et causas pro c. et R l. temperanter] ita R 1. V15. 19; temperare R 2; tem
pera.te cett. et deest V 3.
11, 1, 17. C<Jdd. R 1 (Lea; hoc loco ornissa, ad, ca^lcem codicia ^addita est). 2. E 1. 2. V 1. 2. 3. 4. 5.
so 6. (8. 15. 17. 19). — 1.9. FL. — REX] du. E. V1. 3.19; F.G . REC€JDS REX R 1 ; F.G.RCDSR.
V 2; F. RCDS R. V 3.6; F. G. RECCESSVINTHUS R. R 2 ; ANTIQUA V15. || l. 10. terminet R l.
1. 1l. assertores V 1. ordinent E 2. V1. a rege — iudicent evan. E 2. || 1. 12. iudicentur V .l.
1. 13. Omn.] Hominum corr. Homnium R 2. habea.t E 2. deputa.ta11 ] deligatas E 2; deligatas corr
delegatas V 1; delegata.s V2. ut] ita. ut R 2 ; et &est E 2. || l. 14. terminanda E 1. sit] sint E 2.
35 vero] antem R 2. E 2. assertores V 1. 2. || 1. 15. deputavit V 2. 4; ordinaverit pro dep. ord. R 1.
autem] vero R 2. adsertor est] adsertores E 2. V15; assertores sunt V l. 2. 4. 5. 6. || 1. 16. faciendi
E 2. destinatur R 2 ; destinantur E 1. V1. 2. 5. 6. 15. 17. auctoritas R 2 ; auctorita.te E. V1. 2.

1) Thiuphadus vel piufaps = pusundifaps, millenarius, i. e. mille militibus praepositus,


qui olim et militaribus et civilibus rebus functus esse, tempore Reccessvindi autem non nisi militum
,o in cxercitu constitutorum et dux et iudex fuisse videtur. Cf. Cod. Eur. c. 322 cwn eiusdem
legis form a Reccessvindiana IV , 1, 14.
libro segundo , título i 91

ii,i ,16 .
R ecc E rv .] x iiii . flavio recesvinto , rey glorioso

Qué causas han de atender los tiufados 101y a qué personas han de encargar las causas que
ha n de ser atendidas
A u n q u e a lo s t i u f a d o s s e le s h a c o n c e d id o lic e n c ia p a r a j u z g a r i n c lu s o p l e i t o s d e c a u s a s
c r im in a le s , r e a lm e n te , q u e n o se a tr e v a n a v i n c u l a r a lo s q u e h a n sid o s e n te n c ia d o s c o m o
c r im i n a l e s p o r la s le y e s , s in o q u e e je r z a n h a c i a e llo s l a d e b i d a c e n s u r a t a l c o m o se d e b e
h a c e r. E s to s tiu f a d o s h a b r á n d e e sc o g e r a u n a s p e rs o n a s a q u ie n e s h a g a n in te r v e n ir en
a q u e llo s c a so s q u e d e b e n a te n d e r (vicissitudines audiendas) p a r a q u e , si d e b e n a u s e n t a r s e
(ip sis a u sen tib u s) , e s ta s p e r s o n a s d is c u ta n la s c a u s a s c o n m o d e ra c ió n (tem peranter) y
s e n te n c ie n c o n ju s tic ia .

1 1 , 1 ,1 7 Recc. Erv.] x v f l a v io r e c e s v in t o , r e y g l o r io s o

[NUEVA ENMIENDA add. B]


Que los jueces concluyan las causas, tanto las crim inales como las comunes. Pero que los
jueces de paz (adsertores pacis) sólo reciban órdenes de la potestad real y así juzguen únicamente aquellos asuntos que el
rey les haya encomendado.
L o s ju e c e s t ie n e n e n c o m e n d a d a s la s c a u s a s d e t o d o s lo s p le ito s d e m a n e r a q u e t ie n e n
c o n c e d id a l a lic e n c ia p a r a c o n c l u i r lo s a s u n t o s c r im i n a l e s y t o d o s lo s o t r o s . L o s j u e c e s d e
paz (adsertores p a c is), e n c a m b io , n o h a n d e s e n te n c ia r o t r a s c a u s a s q u e a q u e lla s q u e la
p o t e s t a d r e a l le s h a y a e n c o m e n d a d o . E l j u e z d e p a z e s a q u e l q u e h a s id o d e s tin a d o p o r la
s o la a u t o r i d a d r e a l s ó lo c o n l a i n t e n c i ó n d e p o n e r p a z .

101 E n el ejército visigodo, era el jefe de un cuerpo de m il hom bres. E n sus orígenes había sido un
cargo estrictam ente m ilitar, aunque con esta rúbrica de Recesvinto asum ía tam bién com petencias
judiciales.
64 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 18.

11, 1, 18, Rece.] XVI. LYr.j XVI.


FLAVIUS CHINDASVINDUS REX.
De damnis eorum, qui non accepta D e d a m n i s e o r u m , qui n o n a c c e p t a p o t e ­

potestate presumserint iudicare. s t a t e p r e s u m p s e r i n t i u d i e a r e.

Nullus in territorium non sibi commisso N u llu s in t e r r i t o r i o n o n s ib i c o m m is s o v e l * i l l e , 5

vel ille, qui iudicandi potestatem nullam qui iu d ic a n d i p o tc s ta te m n u lla m habet o m n in o

habet omnino commisso, quemcumque pre­ c o m m is s a m , q u e m c u m q u e p r e s u m a t p e r iu s s io n e m

suma! per iussionem aut saionem vel di- a u t s a io n e Q l v e l d is tr i n g e r e v e l in a liq u o m o le s tiu s

stringerc vel in aliquo molestius convexare, nisi ex regia iussione vel partium
co n v e x are,

si nec fuerit iudex constitutus ex regiam electione sive consensu vel commissotiis 10
iussionem. Certe qui non predictus iudex atque informationibus comitum seu etiam
presumtiosus inlicite hec que prohibentur iudicum, sicut in lege superiori tenetur,
presumserit agere, confestim ut causa per iudex quisque fuerit institutus. C e rte qui

venerit ad proviucie ducem, an per se non p re d ic tu s iu d e x p re s u m p tio s u s in lic ite hec

vellit, an per quem ipse preceperit, tam q u e p ro h ib e n tu r p re s u m p s e rit a g e re , c o n fe s tim u t J5

inlicitam presumtionem coercere procuret. cau sa p e rv e n e rit a d p ro v in c ie d u c e m , an per se

Et illi siquidem, cui presumtiosus presum- v e llit, a n p er quem ip s e p r e c e p e r it, ta m in lic ita m

tor extitit, si solum contumeliam vel in p re s u m p tio n e m c o h e rc e re p r o c u r e t. E t illi s iq u id e m ,

iuriam fecerit, librain auri coactus exso! cui p r e s u m p tio s u s p re s u m p to r e x titit, si s o lu m

vat; si vero rem aliquam temeranter abs- c o n tu m e lia m vel in ia ria m fe c e rit, lib ra m a u r i 20

tulerit vel auferri preceperit, tantundem c o a c tu s e x s o lv a t; s i v e ro rem a liq u a m te m e ra n te r

*) V 1 : id est u b i iu d ic a n d i pro vel ille qui

iu d ic a n d i.

I I , 1 , 18. C odd. R 1. 2. — l. 2. C H IN D S II, l, 17. Oodd. E 1 . 2 . V 1 . 2 . 3 . 4 . 5 . (6 . 8.


R 1. 11 l. 3. d a m n is ] a m n is e o ru m evan. R 1. 15. 17. 1 9 ). — l. l . X V I ] F L S RCDS a d d . V 6 ; 25
l. 4. p o tc s ta te m R 2. || l. 5. te rrito rio R 2. FLS GLS RCDS REX. NOV EM (= N O V IT E R
l. 7 . c o m m i s s a m R 2. quem que R 1; q u ic u m q u e EM ENDATA) add. V 2; FLS CHDS REX add.
R 2. || l. 9 . i n ] d e u t R 1 . || l. 1 0 . s i n e c etc.] n is i V 5. 17; NOVA EM ENDATA V 8; N O V IT E R
fu e rit iu d e x in s titu tu s ex re g ia iu s s io n e R 2. EM ENDATA odd. V 15. || l. 3 . d a m p n is V 1.
l. 1 1 . p r e d i c t u s ] p re d itu s R 2. || l. 1 2 . p ro ib e n tu r 2. 6. || l. 5. te r r itu r io E 1. non] n is i V 4 . so
R 2. || l. 1 3 . c a u s a m R 2. || l. 14. an] h a n c R 2. v e l u b i ille iu d ic a n d i V 5. || l. 7 . c o m m is s o E l ;
l. 16. in lic ita p r e s u m t io n e R 1. co h a erceri R 2. c o m m is s a E 2 . qeum q E 2 . || l. 8 . s a y o n e m V 4,
1. 1 8 . e x tite rit R 2. c o n tu m e liu m R 2 . || l. 1 9 . lil'ir ubi aut deest. vel post s a io n e m deest V 1. 2. 4.
R 2. || l. 2 1 . t a n t u n d e m ] q u a n tu m in d e R l . v e l in ] s i v e V 4 . a lic o E 2. m o le s tis V 3 ; m o le s tiis
V 4. || l. 10. e le c tio n e m E 2. consensu] c o n - 35
ce ssu E 2. c o m m is s o ris E . || l. 1 1 . a t q u e ] adque
E 2. V 3 . 5. s e u ) s i b e E 2 ; s i v e V. || t. 12. su­
p e rio ri t.] te n e tu r s u p e rio ri V 2 ;p rio ri t. V f>.
l. 1 3 . in s titu tu s ] c o n s titu tu s V 4. C e rte q u i etc.]
C e rte si etc. V 3 ; C e r t e q u i a p r e d i c t u s i u d e x • n o n 40
in s titu tu s V 4. 5. || l. 1 4 . non est p re d ic tu s V 1.
p re s u m tio s u s et ita iiif o p re s u m s e rit etc. E 2.
l. 15. p ro ib e n tu r E 2. || l. 16. ut cau sa] ut nd
c o g n itu m can sa E 1 ; ut cau sam E 2; ut cau sa
c o g n ita V 1; ut c o g n ita cau sa V 4. p r o v e n e r i t 45
E 1. || l. 1 7 . v e lit E 2. V l . 2. ip s e ] ille E 1.
in lic ita E l . . || l. 1 8 . c o h e rc e re ] c o h e rc e ri V 2;
q u o erce ri E 2 ; q u o e r c e r e V 6. e t i l li s i q u i d e m ] u t
illis q u id e m E 2. || l. 1 9 . p r e s u m p t o r d e e s t V I . 5 .
l. 2 0 . c o n tu m e liu m E 2. v e l] et E 2. V l. 2 . 60
lib ra E l . li l. 2 1 . c o h a c t a s E :l. te m e ra n tu r E l.
libro segundo , título i 93

ii,i ,18 E rv .] xvi . flavio chindasvinto, rey glorioso


[NUEVA ENMIENDA add. B]
D e las penas de aquellos que intenten ju zg a r sin haber recibido la potestad
Q u e n a d ie , f u e r a d e l t e r r i t o r i o q u e le h a s id o e n c o m e n d a d o , o a q u ie n n o h a y a s id o
c o n fe rid a a b s o lu ta m e n te n in g u n a p o te s ta d p a r a ju z g a r , se a tr e v a a e n c a r ta r a n a d ie p o r
o rd e n su y a (per iussionem ) o p o r m e d i o d e l s a y ó n 102 (sa io n em ), n i o c a s io n a rle m o le s tia
a lg u n a , e x c e p to q u e h a y a s id o c o n s t it u i d o j u e z p o r o r d e n d e l re y , o p o r e le c c ió n o c o n s e n ­
tim ie n to d e la s p a r te s , o b ie n p o r e n c a rg o (com m itioriis) y d e le g a c ió n d e lo s c o n d e s (in -
fo rm a tio n ib u s com itum ) o t a m b i é n d e l o s j u e c e s , t a l c o m o s e d i c e e n u n a l e y a n t e r i o r . Y si
e se t a l q u e n o h a sid o c o n s titu id o ju e z tu v ie s e la o s a d ía d e p r e te n d e r h a c e r i lí c ita m e n te
e s t a s c o s a s q u e le e s t á n p r o h i b id a s , t a n p r o n t o c o m o el h e c h o lle g u e a l c o n o c im ie n to d e l
je fe d e la p ro v in c ia (a d provincie ducem ) t a n t o si q u ie r e h a c e r lo é l m is m o c o m o si q u ie r e
e n c a r g a r lo a o tr o , q u e p r o c u re c a s tig a r u n a a r ro g a c ió n t a n ilíc ita . Y a a q u é l c o n tr a q u ie n
p r e t e n d i ó a c t u a r i n d e b i d a m e n t e , si s ó lo le o c a s io n ó u l t r a j e o i n j u r i a (contum eliam vel in-
ju r ia m ), e s t a r á o b lig a d o a p a g a r l e u n a l i b r a d e o ro ; p e r o , si t e m e r a r i a m e n t e (tem eranter)
le h u b i e r e a r r e b a t a d o a l g u n a c o s a o h u b i e r e o r d e n a d o q u e le f u e r e a r r e b a t a d a , a d e m á s d e
d e v o l v e r l e t o d o l o q u e l e h u b i e r e c o g i d o , 102

102 Se tra ta b a de funcionarios subalternos y delegados p ara la adm inistración y, sobre todo, para
la ejecución de la justicia.
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 18. 19. 65
U ecc.\ cum cadem rem , quamtulerit, aliut E n .] abstulerit vel anferri preceperit, tantundem * H, 1, 18.
tantum de suo coactus restituât. Quod si cnm cadem ri, quam tulerit, aliud tantnm de suo
cumque iudex servum suum seu alienum coactns rcstituat. Quod si cumque index scwum
ad discutienda negotia helegerit depu- snnm sen alienum ad discuticuda negotia clegcrit
5tandum, pro his, que ídem servus contra cleputandum, pro h is, que idem servus contra
iustitiam et leges adtemtaverit agere, ad iustitimn et lcg-cs ndtemptaverit agcre, ad omnem
omnem satisfactionem legis iudex, qui satisfactionem legis iudex, qui liunc ordina, erit,
hunc ordinaverit, se noverit retineri. Saio1 se noverit retineri. Saio v ero, sen quisquis fncrit,
vero, scu quisquis fuerit, qui huic obse- qui huit: obscqneus presnmptori alium consenscrit
ioquens presumtori alium consenscrit con- com prehendere, distringere vel aliqnid nimm
prchendere, distringere vel aliquid rerum auferre, C ictus fagellorum accipiat et prcsninp-
auferre, C hictus flagellorum accipiat et tionem tali emendatione coherccat.
presumtionem tali emendatione coerceat.
*J Pt’O tantundem — restituât p raebent V 1 :
15 alind tantum cum eadem re, quam tulcrat,
coactu s r cstitu a t; V 2: aliud tantum de
suo cum cadcin re, quam tulcrit, coactus
restituat.

R ece. Nl't'.l X V II. F L A V IU S C H IX D A SV IN 'D U S R E X . U , 1, 10.


2oDe his, qui admonit i iudieis epist ula vel sigi11o ad iudieium venire
eontemnunt.
Iudex2cum ab aliquo fuerit interpellatus, adversarium querellantis admonitione
unius epistule vel sigilli 8 ad iudicium venire conpellat, sub ca videlicet ratione, ut
coram ingenuis personis his, qui a iudice missus extiterit, illi, qui ad causamdicendam
25 conpellitur, offerat epistulam ve! sigillum. Et si tali admonitione conventus aut se*
dilataverit aut ad iudicium venire contemserit, pro dilatione sola quinque auri solidos
*) Y 8: se dilataverit vel adm onitionem epistoiae vel sigilli recipcro contem pscrit, pro
dilatione etc.

U, l, 18. l. B. cu m q u e ] it« R 1 ; q u i t u n i q u e I I , 1, 18. 7. 1. an fcn ’c I ' 3. | /. 3. restitnat]


ao R 2. s e rv im i — n c g o tic l des. R 2. 11 l 4 . e l e g e r i t exsolvat V 19. Jcld, cumque] quicumqne T’.
R 2 . ]¡ l. 5 . s e r v i mi R 2. 11 l. 6 . a d t e m t . ] a d t e s t a v c r i t 7. 4. sen) vel E 2 . F 1. 2. 11 /. 7. hune] h o t F l .
R 2 . H l. 8 . s e n o v c r i t d P t. R 2 . [| 7. 1 0 . p r e s n m t o r l. 8. n o v erit] not ori E 1; uulierit E 2. retineri)
R l. 11 /. 1 2 . au ferre l'test R l. id o s R 2. dctincri T' l. 5. :,aio — e menda tione eohcrccat
7. 1 3 . e o e r e c t R l ; c o e r c e a n t R 2 . deg-. E 2. Y 3. |1 l. 9. qui huit-] quia hic E l.
35 alium ) aliam E 1. || l. 11. pnblic c accip iat 1' l.
I I , 1, 1 9 . c ld . B l. 2. /; l. 2. V 1. 2. 3. 4. 5. ( 6. 8 . 1 3 . 14. 15. 17. 1 9 ) . — l. 19 . FL. — KKX|
de,. E 1 . 1 ' 1. 3 . 4 . 1 9 . C H I K D .] C N D S R l ; C H IN D A S U IN T H U S R 2; CHNDS E 2. r 2; CHUS J- 5 .
7. 2 0 . e p i s t n l a m v e l s ig illim i R l. 11 R 22. a lic o U 2. E 2. f uc r i d R I . a d m o n i tio n e m R 2 . 1! /. 2 3 . e p i s t o l .
7>ro c p i s t n l . / l ie et infra R 2. R 1 . V 1 ; e p i s t h o l . v e l e p i s t o l . E 2 . !! /■ 24. ad in d ic c m R 2 . ilio R l.
4n /. 2 5 . t a l e R 2 . 1 / . 2 6 . d i l a t i o n e i.w r . «7. ,n . d i l a t a t i o n e E 2 . q u i n q u c u a in p ro q . a m i H 1 ; q n i n q n cm
an ri 2. s o lid R.

1) S a to h ic es/ a p p a W /o r iudicis; e j. ‘N . A r c h .’ X X II I , jj, 8 7 s q . 103. 2) con-


vmtinnis apud V is i g o t h o » usitatae utodo et ratione disserui N . Arch.’ X X II I , jj . 8 5 ; < f . ibid.
X X IV , p . 7 5 . 3 ) 1 ) , conventione p er siynwn iudicis fa c ta cf. L L . V, p . 4 4 0 , n. 1 , cl

4b II. Jirunner, D . E G .’ II, p . 3 3 8 . Hoc tmnrn lo c o « o n r le anido 'Vel ty p a r t o / r n n s w i vw». s rd


de s ig illo r tp is to la l'. c m m m t i o n t . s tm p re s s o agi rx -p o sn ? 'N A r c h .’ X X I I l, 71. S G .
1,1,S«t. l. I. 9
libro segundo , título i 95

q u e s e a o b lig a d o a d a r le o tr o t a n t o d e sus b ie n e s . Y si u n j u e z d e le g a r e e n u n s ie r v o s u y o
o d e o tro p a r a d is c u tir p le ito s (a d discutienda negotia), to d o a q u e llo q u e el s u s o d ic h o s ie r ­
v o h a y a o s a d o h a c e r c o n t r a l a j u s t i c i a y l a s l e y e s , q u e s e p a e l j u e z q u e lo h a o r d e n a d o q u e
e s t a r á o b l i g a d o a s a t i s f a c e r l o p l e n a m e n t e s e g ú n l a le y . P o r o t r a p a r t e , e l s a y ó n o c u a l q u i e ­
r a q u e s e a q u e , o b e d e c ie n d o la s le y e s d e e s te im p o s to r (presum ptori), h a y a c o n s e n tid o e n
d e te n e r y e n c a r ta r (distringere) a o t r o o a q u i t a r l e a lg o d e s u s b ie n e s , r e c i b i r á c ie n a z o t e s
y co n e s ta p e n a (em endatione) p a g a r á la a rro g a c ió n (p resu m p tio n em ) .

1 1 , 1 ,1 9 Recc. Erv.] x v ii . f l a v io c h in d a s v in t o r e y

[g lo r io so add. B ]
D e aquellos que, avisados por una carta o por el sello ( e p i s t o l a v e l s ig ilo ) del ju ez, desaca­
tan la orden de comparecer en ju icio
C u a n d o el ju e z h a y a sid o r e c la m a d o p o r a lg u ie n , o b lig a r á a l a d v e r s a r io d e l q u e r e l la n ­
te (adversarium querellantis) a c o m p a re c e r e n ju ic io c itá n d o lo (adm onitione) p o r m e d i o
d e u n a c a r t a o d e l s e llo , c o n e l r e q u i s i t o (ratione) d e q u e , e l q u e h a y a s i d o e n v i a d o p o r e l
j u e z m o s t r a r á d e l a n t e d e p e r s o n a s l i b r e s (ingenuis personis) l a c a r t a o e l s e l l o a a q u e l q u e
e s t á o b l i g a d o a s o s t e n e r s u c a u s a (a d causam d icen d a m ) . Y s i , t a n p r o n t o c o m o f u e s e a v i ­
s a d o d e e s t a c i t a c i ó n , s e r e t r a s a r e o b i e n d e s d e ñ a r e (contem serit) p r e s e n t a r s e a j u i c i o [de
recibir el aviso de la carta o del sello según B en lugar de presentarse a juicio] s ó l o p o r l a d i l a c i ó n (dilatione)
s e r á o b l i g a d o a p a g a r c i n c o s u e l d o s a l d e m a n d a n t e (p etitori),
66 LEX VISIGOTHOKUM II, 1, 19.

H, 1, 19, Rece. E*v.J petitori et pro contem tu quinque alios iudici coactus exolvat. Quod si non
habuerit, unde conponat, quinquaginta flagella contem tor idem vel d ilatato r coram iudice
v erb eretu r, ita u t non ei flagellorum ista correp tio inducat notam infam ie. Sin autem
solummodo contem tor e x tite rit et non h abuerit, unde conpositionem exolvat, absque
ulia testificandi ia c tu ra x x x flagella suscipiat. H is autem , qui pulsatnr, si ad acci- r,
piendam adm onitionem iudicis sese d ix erit nullatenus dilatasse vel contem sisse et hoc
nullo. potuerit teste convinci, dum sacram entum re d d id e rit, quod per nullam occa-
sionem vel contem tum hoc fecerit, a dam nis vel flagellis superius conprehensis h ab eatu r
indem nis. Quod si q uilibet episcopus adm onitionem iudicis, fretus honore sacerdotali,
contem serit et pro sua p ersona ad serto rem dare distulerit, confestim a iudice negotii 10
sen a provincie sue duce vel comite conpulsus q u in q u ag in ta solidorum dam num e x
cipiat, e x q u a sum m a pecunie XX solidi iudici contemto proficiant, XXX vero sacer­
doti ipsius petito r consequatur. Si certe presbiter, diaconus vcl subdiaconus adque
clericus vel m onacus ad accipiendam iudicis epistulam vel sigillum se d ilataverint aut
pro sui p ersona a d respondendum m inim e d irex erin t prosecutorem vel co n tum aciter ir,
fnerint contem tores, unusquisque eorum iu x ta legis huius sententiam , que in laicis
superius lata est, indicta dam na su scip iat; et si non habuerit, unde conponat, eius
episcopus m oneatur, ut pro eo sa tisfacere, si voluerit, licentiam habeat. Sin autem
noluerit, sacram entis coram iudice se noverit obligandnm , quod supradictis personis
districtionem talem adibeat, ut p e r XXX dierum spatium ieium is continuis adfiigantur, 20
sufficiatque illis circa solis hoccasum p er dies singulos panis vel aque refectionem
accipere, que contum acis v itam ratio n ab ili possit districtione co rrig ere. Illa omnino
discretione serv ata, ut, si aut etatis a u t egritudinis instantia p atuerit, que h an c disci-
plinam su stin ere non posse dem onstret, tam in clericis cuiuscnm que ordinis qnam in
laicis, non tam durissim e sententiam castigationis in stantia conpleat iudicis, sed hab ita 2r.
consideratione pro egritudine vel etate, ita contem tore corrigat, ne ipse contem tor au t
langorem m axim um a u t debilitationem vel m ortem incurrat. Ille vero, qui ad in-
plendam com m onitionem iudicis contem tor e x titerit seque ita dilataverit, ut* eum iudex
tam facile rep p erire non possit, et si post tem pus indictum in diebus qn attu o r non

*) V8: ut tarde venia! ad institutum dicm super definitionem epistolae, si post tempus etc 80

II, l, 19. A 1. petitori det et E 1. V 2; petitori conponat et E 2. petitori — alios cws. R 2.


contentum E 2 ; contumelio V 3. alios solidos E 2. || A. 2. L R 2. E. V. fia R 1 ; flag! R 2; flagella
E 1. 2. dilator R 2. E 1. V 1. || A. 3. non eis R 2; ei fiat R 1, wit non deesi. ei fl. ista) ilagellorum
ei sta E 2. Sin] Si E 2. 11 4. et si non E 1.eonponat pro comp. exolvat R 2. V 15. || l. 5. His)
Is E 1. V. || L 6. admonitionem) ultionem Mad. sese] se R 1. hoc) haec E 1. || l. 7. convincere 85
E 1. dnm) tune E 1. reddiderit dee&t E l. occasione vel contemtu E 1. || l. 8. vel per ali-
qnem contemtum V 4. vel flagellis] eos R 1. || A. 9. quislibet E 1. ammonitionem E 1. V 1. honorem
sacerdotalem R l. 11 l. 10. negotii] territorii V 19. || A. 11. ducem R l. quinquaginta] ita R; L E V.
l. 12. summa) sumam R 1. XX) viginti E l ; XXX R 1; XXX corr.XX R 2. . rontemto] pro con-
temptu V 1. 5. PitA. sacerdoti) ita R 1. E. V 3; feqe; sacerdotis, quod praJent R 2. V 1. 2. 4. alii. 40
A 13. ipsius] ipsi V 2. diachonus V 1. 2. vel deest V 2. 4. subdiachonus V 1. 2. atque E V.
A. 14. vel] sive V 2. monachus E 1. V. ad accip.] ad cleest R 1. epistola E l . sigillo E 2. dilata­
verit R 1. E 2. || 1.15. personam R 1. || A. 16. iuxta) insta E 2; iniusta E 1. laicos V 3. 5. || A. 17. et
si] et cleeR R 1. habuerint ». conponant V 1. eius] eorum V l. 4. || l. 18. eo] eis V 1. si vol. satisf.
B 2. V 1. Sin] si V 3. || A 19. supradictis] supradictum est de E 2. A. 20. adhibeat E 1; cxibeat E 2. 45
V 2. 4; cxhibeat V 1. spatio R 1; spacium R2. || A. 21. hoccasum] tiaR; occasu E 1; occasum E 2. V.
vel) et E 2. V 1. 2. 3. 5. || A 22. vita R 1. rationabilis R 1. V 3. districtione] discreptione V 3.
A. 23. discretione] districtione Pitli. aut egr.] vel egr. V 1. patuerint R 1. que deest E 1. hanc) ac
E 1; deest R 2. disciplina E 1. || l. 24. sustinere deest R 2. posse] possit R l. || A. 25. durissimam V 1.
sententia E 1 . habita) ita R 1; adibita R 2. E 2. V2; adhibita E 1. VI. atii. 1| A 26. contemtore] con- 50'
temtorem E. V. || l. 21. languorem E 1. maximum] magnum Mad. | l. 29. et deest V 1. indictum
tempus V l. 2.
libro segundo , título i 97

y p o r el d e s a c a to (co n tem tu ), o tr o s cin co al ju e z . Y si no tu v ie r a co n q u é p a g a r, el q u e sea


c u lp a b le d e d e s a c a to (contem tor) y d e d ila c ió n (d ila ta to r) se rá flag e la d o con c in c u e n ta
a z o te s a n te el ju e z (coram iudice) sin q u e e s te c a stig o (correctio) d e los a z o te s le c o m p o r­
t e u n a n o t a d e in fa m ia . P e ro , si sólo h a c o m e tid o d e s a c a to y n o p u e d e p a g a r la m u lta ,
q u e re c ib a t r e i n t a a z o te s sin la p é r d id a d el d e re c h o d e te s tif ic a r (te stific a n d i) . A sim ism o
si a q u e l q u e es d e m a n d a d o d ije r a q u e n o se re tr a s ó en re c ib ir la re q u is ito r ia d el ju e z (a d -
m onitionem iu d icis) n i lo d e s d e ñ ó , y eso no p u d ie r a se r c o n firm a d o p o r te s tig o a lg u n o
(n u llo teste), si p r e s ta r e j u r a m e n to (sacram entum ) q u e n o a c tu ó con e x c u s a a lg u n a n i
co n d e s a c a to (occassionem vel contem tum ), q u e sea c o n s id e ra d o e x e n to d e los d a ñ o s y de
los a z o te s a n te s e sp e c ific ad o s. Y si a lg ú n o b isp o , c o n fia d o en su h o n o r s a c e rd o ta l, d e s d e ­
ñ a r e la c ita c ió n d el ju e z y d ifirie re p r e s e n ta r u n a v a la d o r (adsertorem ) d e su p e rs o n a , q u e
a l i n s t a n t e sea o b lig a d o p o r el ju e z q u e lle v a el p le ito , o p o r el je fe d e su p ro v in c ia (duce
p ro vin cie), o p o r el c o n d e (com ite) a la p e n a d e c in c u e n ta su e ld o s, d e c u y a s u m a d e d in e ­
ro v e in te su e ld o s s e rá n p a r a el ju e z q u e h a sido d e s a c a ta d o y t r e i n t a p a r a el q u e h a p e d i­
do e s te s a c e rd o te . Si u n p r e s b íte r o (presbiter), u n d iá c o n o , u n s u b d iá c o n o , u n clérig o o
u n m o n je (m onacus) d ifirie se n r e c ib ir la c a r t a o el sello (sig ilu m ) del ju e z y n o e n v ia se n
u n fia d o r (prosecutorem) q u e r e s p o n d ie re d e su p e rs o n a y m o s tr a r e n d e m a n e r a c o n tu ­
m a z su d e sd é n (consem tores), q u e c a d a u n o d e ellos re c ib a la s p e n a s (d a m n a ) [de sueldos
add. B ] s e ñ a la d a s se g ú n el p r e c e p to d e e s ta ley q u e h e m o s d a d o m á s a r r ib a p a r a los laico s;
y si n o t u v i e r a co n q u é p a g a r, q u e se a v ise a su o b isp o p a r a q u e , si q u isie re , p u e d a p a g a r
en su lu g a r. Y si n o q u is ie re , q u e s e p a q u e t e n d r á q u e o b lig a rse b a jo ju r a m e n to (sacra-
m en tis) d e la n te d e l ju e z (coram iudice) a im p o n e r a la s s o b re d ic h a s p e rs o n a s u n c a stig o
(districtio n em ) p o r el q u e s e rá n s o m e tid a s p o r e sp a c io d e t r e i n t a d ía s a a y u n o s (ie iu n iis )
c o n tin u a d o s , y q u e se rá s u fic ie n te c o n re c ib ir c a d a d ía , a la p u e s ta del sol (circa solis
hoccasum ), u n a re fe c c ió n d e p a n y a g u a (p a n is aque refectioniem ), d e m a n e r a q u e p u e d a
c o rre g ir la v id a d el c o n tu m a z co n u n c a stig o (distrinctione) ra z o n a b le . P e ro s a lv a g u a r ­
d a n d o e s tr ic ta m e n te la c o n d ic ió n (discretione) d e q u e , si se m a n if e s ta r e u n m o tiv o de
e d a d o d e e n fe rm e d a d (etatis aut egritudinis in sta n tia ) q u e d e m o s tra s e q u e n o p u e d e
s o p o r ta r e s ta d is c ip lin a , t a n t o si se t r a t a d e clérig o s d e c u a lq u ie r o rd e n co m o d e laico s,
el ju e z n o h a d e h a c e r c u m p lir la s e n te n c ia d e u n c a stig o (sententiam castigationis) ta n
d u ro , sin o q u e , te n ie n d o en c o n s id e ra c ió n la e d a d y la e n fe rm e d a d , h a g a c o rre g ir al q u e
lo d e s a c a tó (contem torem ) d e m a n e r a q u e é s te no lle g u e a u n la n g u id e c im ie n to (langorem )
e x cesiv o , al d e b ilita m ie n to o a la m u e r te . P e ro a q u e l q u e d e s a c a ta re el c u m p lim ie n to de
la r e q u is ito r ia (com m onitionem ) d el ju e z y se e s c u rrie re (sese dilataverit) d e t a l m a n e r a
q u e el ju e z n o p u d ie r e h a lla rlo f á c ilm e n te [o llegare con retraso respecto al día fijado en la indicación de
la carta según B en lugar de de tal manera que fácilmente] si no c o m p a re z c a en los c u a tr o d ía s s ig u ie n te s
a l d ía s e ñ a la d o , p e ro v in ie r e el q u in to d ía , q u e se p a q u e e s q u iv a rá c o m p le ta m e n te la
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 19. 20. 67

"Rece. E w .J o ccurrat, si quinto die venerit, om nem huius legis sententiam se noverit U, 1, 19.
evasurum . P a ri modo et qui longius centum m ilibus pervenitur, si ad undecim um
diem post tem pus institutum o c c u rre rit, et hunc nullatenus sanctionis huius pena
dam nabit. S im iliter e t qui in ducentonim m ilium spatio constitutus in vicensim a prim a
i die, postquam iussus fu erat, se ipsum iudici p re se n ta v e rit au d ien d u m , eo modo a
iactu ra legis huius h a b e a tu r indem nis. Sim ilis quoque serv ab itu r o rd o , ubi fuerit
am plius itineris longitudo. H ii denique, quibus tam rationabile tem pus adiectum est,
si se u lteriu s d ilatan tes m inim e ad institutum diem superadiectionis o ccu rrerin t, con-
festim iu d ex ea, que p ars p etit querellantis, reservato negotio dilatatoris, trad ere non
io differat petito ri, ita ut, dum contem tor in postm odum ad negotium dicendum suc-
cesserit, si vicensim um p rim um diem tran scen d erit, XX auri solidos coactus exolvat.
N am e t his, qui de centum m ilibus superiorem ordinem preterien s constitutionem un-
decim i d iei fu e rit su pergressus, et idem deccm solidorum darnnum e x cip iat, de quibus
dam nis •superius in stitu tis m edietatem sibi iudex adquirat, alteram vero m edietatem
15 p ars petito ris obtineat. S i tam en adm onitum aut egritudo ad veniendum nulla sus-
p en d erit, a u t inundatio flum inum non retinuerit, vel aditum non o b struxerit, in quo
m ontes tra n situ ri sunt, conspersio superflua nivium 1; que necessitas utrum evidenter
evenerit, a n p er excusationem v id eatu r opponi, a u t idoneis testibus nut suo iuram ento
firm abit 2

.20 R ece. E r v \ XVIII. FLAVIUS CHINDASVINDUS REX. 11, 1, 20.


Si iudex in terp ellan tem audire contem nat, vel utrum fraudulenter
a n i g n o r a n t e r i u d i e i u m p r o m a t.
S i s quis iudici p ro ad versario suo querellam in tu le rit, et ipse eum au dire
n o lu erit a u t sigillum n e g a v e rit et p er diversas occasiones causam eius p ro tax erit, pro
25 patrocinio a u t am icitia nolens legibus obtem perare, et ipse, qui petit, hoc testibus

II, 1, 19. I. 1. quinto] i/a R 1 ¡ quinta ceti. omne h. l. sententia E 1. 11 l. 2. qui] quin R 1.
pervenitur] prevenitur E 2. V 6; convenitur V 4. Pili. Mad. || l. 3. institutum] constitutum R 1. pene
R 1. || l. 4. damnarit R 2. V 1. spatium R 1. in) si in V 2. 15. || l. 5. di$ R 1. iudici] in indicio
V 1; iudicio V 5. ad audiendum V 1. 4. 5. Ptò. Mad. eo] eum R 1. || l. 6. habetur R 1; abeatur
!O R 2. indemnis] in damnis E 1. V 4. Similis] Simili modo V 3. || l. 7. amplior E. F. Hii] i R 1.
l. 8. superabectiouis hoccurrerint R l. || l. 9. reservato] servato R 2. dilatatoris] ita R l. V 3. 5. Pitli.;
dilatoris R 2. E. F 1. 2. 4. |l l. 10. negotio dicendo R 1; uegotio dicendum E 2; ncgotium peragendum
R 2. || l. 11. vitensimo primo die R 1; vicesimum (vigesimum, XX) primum diem E 2. F. XX)
viginti E. coactus exolvnt] c. exoluit R 1; quohactus exolbat E 2; exsolvat c. V 2; cogatur exsolvere
35 T' 1. 5; cogat exsolvere Pitti. 11 l. 12. et bis] ita R 2. B 2. F 2; his R 1. F 1; et is E 1. V 3. alii.
superiore ordine R 1; superiorem hordinem R 2. V 2.const. undecimi diei tr.] c. undeeimumdiem tr.
R 2; c. e t i p se tr. 1' 3. || l. 13. excipiat] incurrat V 2. || l 14. adquirat] exquirat i}fad. || l. 15. pars
petitoris] pars petentis Pi,th.; pctitor Mad. Si tamen admonitnm] ita tamen monitum R l. || l. 16. in-
nndatia R 1; inundnntium E l. || l. 17. consparsio E l. V2. 3. que] adque R 1 ; qni H 2. || l. 18. an]
40 hanc R; hac 1'3. suo] sub V2. || l, 19. firmabitur R l. V5; firmaberit (-verit) l'3 . 4.
II, 1, 20. (Jodd. R 1. 2. E l. 2. V 1. 2. 3. 4. (6. 14. 17. 19). — l. 20. FL. — REX] des.
E 2. F 1. 3. 4. 14 ; F. CHIND R. R 1; .!/’. CHINDASVINTUS R. R 2; F. CIND. R. E 1; F. CHNDS R.
F 2; F. CHDS R. V 5. || l. 22. an ignoranter] hac ignorando R 1. || l. 23. et ipse — noluerit des. R 2.
l. 24. et per] ut per E 2. diversa occasione R l. || l, 25. nmicitiam R 1. petet R l.

45 l) Sunt casus legitimae, quae dicitur, necessitatis (sunnis, ‘echte Not’} ; v. infra JI, 1, 22.
33. V, 7, 19. Coll. iuris Rom. -Goth. (Gaudenziana} c. 11. Cj. Arth. Schmidt, 'Echte Not’
p. 23 sqq. 2) Cj. Schmidt l. c. p. 135. 3) Cj. II, 1, 22; G. Cohn, ‘Justizverweigerung’
p . 141 sqq.
9*
libro segundo , título i 99

d isp o sic ió n d e e s ta ley. Ig u a lm e n te , a q u e l q u e re c ib ie re la c ita c ió n a u n a d is ta n c ia s u p e ­


rio r a la s cien m illa s, si se p r e s e n ta r e el d e c im o p rim e r d ía d e sp u é s del p la z o e sta b le c id o ,
ta m p o c o se v e rá c a s tig a d o de fo rm a a lg u n a p o r la d isp o sició n de e s ta ley. D e fo rm a se m e ­
j a n t e , a q u e l q u e se h a lla r e a u n a d is ta n c ia d e d o s c ie n ta s m illa s, si se p re s e n ta r e d e la n te
d el ju e z p a r a la a u d ie n c ia d e la c a u s a (a u d ie n d u m ) el d ía v ig é sim o p rim e ro d e sp u é s de
q u e se le h u b ie re o rd e n a d o h a c e rlo , q u e d a r á ig u a lm e n te e x e n to d e la d isp o sició n de e s ta
ley. L a m is m a n o r m a s e rá o b s e rv a d a c u a n d o h a y a u n a d is ta n c ia d e c a m in o m á s la rg a .
F in a lm e n te , a q u é llo s a q u ie n e s se les h a c o n ced id o u n tie m p o ta n ra z o n a b le , si, r e t r a s á n ­
d o se a ú n m á s , n o se p r e s e n ta r e n el d ía e sta b le c id o p o r la p ró rro g a , q u e el ju e z no d ifiera
c o n c e d e r s e g u id a m e n te al d e m a n d a n te (q u erella n tis) aq u e llo q u e re c la m a , s a lv a g u a r d a n ­
do la c a u s a d el q u e se h a r e tr a s a d o (reservato negotio d ila tio n is), d e m a n e r a q u e , c u a n d o
el a u t o r d el d e s a c a to (contem tor) se p re s e n te d e sp u é s p a r a d a r cu rso al p le ito (a d negotium
d icen d u m ), si h u b ie r e n tr a n s c u r r id o v e in tiú n d ía s, d e b a ser o b lig ad o a p a g a r v e in te su e l­
d o s d e oro. [Por otra parte, el que dejó pasar cinco días que pague cinco sueldos de oro add. B ] y a q u e l q u e se
e n c u e n tr a m á s lejo s d e cien m illa s , si, h a c ie n d o caso om iso a la o rd e n a n te rio r, u lt r a p a s a ­
re los o n ce d ía s e sta b le c id o s , ta m b ié n él h a de re c ib ir u n a p e n a d e diez su eld o s, de c u y a s
m u lta s (d a m n is) e s ta b le c id a s m á s a r r ib a el ju e z se re s e rv a rá la m ita d p a r a él y la o tr a
m ita d s e rá p a r a el d e m a n d a n te (p e tito ris) . N o o b s ta n te , si a q u e l q u e es c ita d o (adm oni-
tu m ) n o se v ie re im p e d id o a p r e s e n ta r s e p o r a lg u n a e n fe rm e d a d o no lo re tu v ie r e u n d e s ­
b o r d a m ie n to d e río s o n o e n c o n tr a r e o b s tru id o a lg ú n p a so (a d itu s) p o r d o n d e h a y a de
a tr a v e s a r la s m o n ta ñ a s , p o r q u e e s té n c u b ie rta s (conspersio) d e niev e; esto s caso s de n e c e ­
s id a d , h a b r á d e c o m p ro b a rs e q u e se h a n p ro d u c id o c la ra m e n te o si son a d u c id o s com o
e x c u s a (per excusationem ), m e d ia n te te s tig o s id ó n e o s o b ie n con su ju r a m e n to .

11,1,20 Recc. Erv.] x v iii. f l a v io c h in d a s v in t o ,rey

S i el ju e z rechaza ( c o n te m n a t) escuchar al interpelante (in te rp e lla n te m ) o si retrasa un


ju ic io por fraude o por ignorancia
Si a lg u ie n p r e s e n ta r e u n a q u e re lla c rim in a l c o n tr a u n a d v e rsa rio su y o a n te el ju e z y
é s te n o q u is ie re e s c u c h a rle , o le n e g a re el sello, o p o r d iv e rsa s e x c u sa s r e tr a s a r e su c a u sa o
n o q u is ie re c u m p lir la s ley es p o r q u e el d e m a n d a d o es u n p ro te g id o o u n a m ig o suyo (pro
patrocinio aut a m icitia ), y el q u e h a h e c h o la p e tic ió n p u d ie re
68 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 20. 21.

11, 1, 20. Recc. E ru J potuerit ad p ro b are: d et ille iu d ex ei, quem au d ire noluit, pro fatigationem
eius tantum , quantum ipse ab ad v ersario suo secundum legalem iudicium fu erat ac-
cepturus, et ipsam causam ille, qui p e tit, usque ad tem p u s leg ib u s constitutum 1 ita
h a b e a t reservatam , ut, cum eam p roponere vo lu erit, d eb itam sibi percip iat veritatem .
C erte si fraudem aut dilationem iudicis non p o tu erit p etito r adprobare, sacram ento c,
suam iudex conscientiam ex p iet, quod eum nullo m alignitatis ob ten tu vet quolibet
favore aut am icitia audire distnlerit, et p ro p ter hoc culpabilis idem iu d ex nullatenus
h abeatur. E idem tam en iudici liceat, ut in nna ebdom ada duobus diebus vel om nibus
m eridianis horis, si voluerit, absque causarum auclientia sue vacet dom ui pro quiete 2.
Reliquo vero tem pore p ro lata sibi negotia frequens et absque dilatione qualibet 10
exam inet.

JI, I, 21. Kecc.\ XVIIII. ANTIQUA. E rv\ X V IIII.

Si i n d e x aut p e r c o m m o d u m aut Si i n d e x a u t p c r c o m m o d u m au t pe r
per ignorantiam indicet causam. i g n o r a n t i am i udì c et c a u s a m.
Iud ex 3 si per quodlibet com m odum niale Index si per quodlibet commodum male indi- i5
iudicaverit e t cuicum que ininste quidquam caverit et cuicumque ininste quicqnam .auferri
anferri precep erit, ille, qui a iudice ordi- preceperit, ille, qui a indice ordinatus .ad tollen
natus ad tollendum fuerat destinatus, ca, dum fuer.at des tinatilo, e.a, que tnlit, restitn.at. N.am
que tilit, restituat. Nam ipse iu d ex con­ ipse iudex contrarius eqnitati .aliud tantum de suo,
tra riu s equitatis aliut tan tu m de suo, q u a n ­ quantum .auferri iusser.at, mox reformet, id est, 20
tum a u fe rri iu sserat, m ox reform et, id est, ablata rei simpla red integratione concessa, pro
ablate rei sim pla red in teg ratio n e concessa, satisfactione sue temeritatis .aliud tantum, quantum
pro satisfactione sue tem eritatis aliut tan- .auferri preceperat, de sirn facilitate illi, quem in-

JI, 1, 20. . 1. quem andire noluit des. V 5. F i lii. fatigatione E. U || l. 2. ipse <ab] ipse £ 2 ¡
se ab V3; des. V 2 . legalem indicium] ííu R 2. E 2 ; legem et iudicium R 1; legale ind. B l. V. 25
l. 3 . it .a d euí R 1. || l. 4. reservatum R 1; reserv.a t.a R 2. recipiat 1. || l. 5. dil.at.ationem R 2.
pP.titum R l. s.acramentnm R 1. || . 6. constienti.am R l. nullo — favore] nulla malignitatis obtentum
ne quolibet labore R l. || l. 7. <aut] vel V l. F i tft. amicitiam R 2. E 2. || <í. 8. Eidem] ídem R 1¡ eadem
B l. nt dee*t R 1; lice.at — v.ac.are pro I. ut — v.acet V l. li <í. 9. orís R l. || l. 10. et .absque] et dees«
V 2 . dilatatione R 2. 30
II, 1, 21. C d d . R 1. 2 . — l. 12. ANTIQUA II, 1, 21. C«W. E 1. 2. V l. 2. 3. 4. 5. 6. (15.
deesi 2. || . 22. .abbate — concess.a] ita R 1, qui 17. 19). — l. 12. XVIIII] FL CINT c ,X add.
soliu tjemùn a m teetionem .abbate prae&et; .abbat.am rei E 1 ; FLAVIUS CINDASVINTUS REX ac,. V 15.
simplam sedintegr.ationem et R 2. 19 ; NOVITER EMENDATA ANTIQUA aP . V5.
Pìt/i.; ANTIQUA ET NOV. EM. ltd. V8. || 1.1 2. ,aut 35
de est V 1. 3. a lu s . || . 16. .auferre E2. /| l. t8. tnlit]
abstulit E 1. || . 19. aequitatis E l. |1 l. 21. ab­
lata de^í V 3 . rei] re V 2. Pitlt. redintegratione]
reintegratone V l. 6; et intemerata inssionc V 15;
et intemerata ratione V19. 1| l. 23. auferre E l. V2. 40
illi quem] illi quidem quem E 2. V 2.

1) Glossa marginalis codicis V 6 ad hunc locum recte: Id est usque .ad terminum
triginta aut quinquaginta annorum. Cj. libri X. titulum 2. 2) A d exemplum legis Romanae
scripta sunt; ej. L. Rom. U/s., C. Th. I, 7, 1 : nec meridianis horis a litigatoribus iudices
videantur. 3) Huius legis form a antiquior ex Codice Euriciano recepta est in Legem 45
Baiuv. 2, 17. 18; cf. Cod. Eur. l. rest. 1, supra p. 28. De iudicibus pecuniwn accipientibus
quae haec aliaeque leges Gothorum aliter atque Romanae leges statierint, exposui ‘N. Arch.’
X X III, p. 93 sqq. Cf. de hac lege praeterea l. c. X X IV , p. 76 sqq.
libro segundo , título i 101

d e m o s tr a r eso co n te s tig o s : q u e el ju e z d é com o c o m p e n sa c ió n (pro fa tig a tio n e m ) a a q u e l


q u e n o le h a q u e rid o e s c u c h a r t a n t o co m o d e b ía re c ib ir de su a d v e rsa rio se g ú n u n ju ic io
le g a l, y q u e el d e m a n d a n te te n g a r e s e rv a d a la c a u s a h a s ta el tie m p o e sta b le c id o p o r las
ley es, d e m a n e r a q u e , c u a n d o la q u ie ra p ro p o n e r, o b te n g a la ra z ó n q u e se le d e b e (d eb ita m
v e r ita te m ). A h o ra b ie n , si el d e m a n d a n te n o p u e d e d e m o s tra r el f ra u d e o la d ila c ió n del
ju e z , a q u é l e x c u lp a r á su c o n c ie n c ia ju r a n d o (sa cra m en to ) q u e no se h a re tr a s a d o en e sc u ­
c h a rle , n i p o r n in g u n a in te n c ió n m a lé v o la , n i p o r n in g ú n favor, n i p o r a m is ta d , y el ju e z
n o d e b e ser te n id o de n in g u n a m a n e r a p o r c u lp a b le a c a u s a d e eso. A h o ra b ie n , el ju e z , si
q u ie re , p o d r á to m a r s e lib re p a r a n o o ír n in g u n a c a u sa y p e rm a n e c e r en c a sa p a r a d e s c a n ­
s a r d o s d ía s a la s e m a n a y to d a s la s h o ra s del m e d io d ía (o m n ib u s m e rid ia n is h o rib u s).
P e ro , d u r a n t e el re s to d el tie m p o , h a de e x a m in a r a s id u a m e n te (fre q u e n s) y sin n in g u n a
d ila c ió n (d ila tio n e ) los p le ito s (n e g o tia ) q u e le se a n p re s e n ta d o s .

11,1,21 Erv.] x v iiii. a n t ig u a

[Y NUEVA ENMENDADA add. B ]


S i el ju e z ju z g a u n a causa en provecho (p e r c o m m o d u m ) o p o r ig norancia
Si a lg ú n ju e z ju z g a r e m a l u n a c a u s a p o r a lg ú n p ro v e c h o p ro p io y o rd e n a re q u e a a l­
g u ie n le sea a r r e b a t a d a [o él la toma add. B ] a lg u n a co sa in ju s ta m e n te ( in iu s te ) , a q u e l q u e p o r
o rd e n d el ju e z h a y a sido d e s tin a d o a a r r e b a tá r s e la , h a de d e v o lv e r a q u e llo q u e h a cogido.
Y el m ism o ju e z q u e h a y a o b ra d o c o n tr a ju s tic ia (c o n tra riu s e q u ita ti) h a d e d a r d e sus
b ie n e s el e q u iv a le n te (ta n tu m de su o ) a a q u é l, c u a n to h a y a [tomado él o add. B ] o rd e n a d o t o ­
m a r, o sea, a d e m á s d e la sim p le r e s titu c ió n (s im p la re d in te g ra tio n e ), p o r la re p a ra c ió n de
su te m e r id a d , h a d e d a r d e su s p ro p io s b ie n e s (d e su a fa c u lta te ) a a q u e l
LEX VISIGOTHORUM II, 1, 21. 22. 69

Rece.] tum, quantum au ferri p receperat, de ,^^v.] iuste damnaverat, reddat. Quod si tantum , II, 1, 21.
sua facu ltate illi, quem in iuste dam naverat, quantum abstulit, non habuerit nnde conponat,
re d d a t I. Q uod si non h ab u erit, unde saltim ve! id ipsum ex toto, quod habere
conponat, cum his, que h a b e re dinoscitur, vid etu r, illi, quem dam naverat, pro omni
r. ipse iudex illi, cui co nponere debuit, conpositione re stitu a t. Quod si ex om ni­
su biaceat serviturus. Sin autem p e r igno- bus nihil rerum h ab u erit, unde conposi-
ran tiam iniuste iu d icav erit et sacram entis tionem exsolvat, L publice extensus fla­
se p o tu erit excusare, quod non p er ami- gella susci piat *. Sin itntem per ignorantiam
citiam vel cu p id itate au t p er com m odum iniuste iudicaverit et sacramentis se potuerit ex­
io q u o lib et, sed tantum dem ig n o ran ter hoc cusare, quod non per amicitiam vcI cupiditatem
fe c e rit: quod iud icab it non valeat, et ipse aut pcr commodum Quodlibet, sc<1 tantundem
iu d ex non inp licetu r in culp a A ignoranter hoc fecerit: quod indicabit non valeat,
et ipse iudex non inplicetnr in culpa.

*) V l. 2. 4 et in murgaui 17 addunt: ant certe


15 cum his, que habere dinoscitur, ipse iudex
illi, cui componere debuit, subiaceat servi­
turus.

Rece. ErvJ XX. FLAVIUS CHINDASVINDUS REX. II, 1, 22.


Si iu d e x dolo vel calliditate aut unam aut am bas causantium partes
2o dispendia faciat sustinere.
T ran q u ille hac sollicite instantia niansuetudinis nostre prem onet, indices orones
non d ebere d ilatare causídicos, ne gravi dispendio aliquatenus honerentur. Quod si

U, 1, 21. i. 9. cupiditatem aut R 2, «ii per 11, 1, 21. l- 1. Qnod si — componat] Qnod si
deest. li I. IO. t a ntumdem] tantnm R 2. |1 i. 12. cnl- non habnerit mule componat tantnm quantum
25 pam R 2. abstnlit V l. 5. 6. PtiA. tantum] tamen V 4.
l. 3. saltem V l. 2. ill ipsum) ipsnd E l. || l. 4. illi
quem] illi quidcm qucm E 2. V 4. || l. f,. restitnat]
l'cddat V4. iCstituat — conpositioncm d-v. I' 3.
l- 6. rerumJ res R 2. cou]H)sitiouc R 1. || l. 7. ex-
30 solvat et V 3. 17. 11 l. S. Sin] Si V l. 2. . l. 9. sa­
cramento V 1. 2. fi. 15. 17. 19. Pith. ; sacramenti
E 1. excusare] expiare F, 1. V4. 6. || l. 10. per
cupiditatem V2. || t ll. sed] se R. ii l. 12. iudi-
eavit V. || l. 14. ant — senitnrns etinm in r 6
35 script« /uiste, sed- erasrt vidmimr. || t. 15. his] iis
V 4. 17. iudex deed V4. || t. 1tl. debuerit V 4;
dctinit praedicta V 2.
II, 1, 22. Codd. Zi 1. 2. B 1. 2. V 1. 2. 8. 4. 5. 6. (15. 17. 19). — l. 18. FL. — REX] des. E 2.
V 1. 3.4; I'. C H N D S R . R 1; F . C H I N D A S V I N T H U S K. R 2; F. ( G L S ) C H D S R . V 5.6. 17; F.
J0 C D S R . A N T I Q U A V 2. 15. 19; FL G R E C S R. B l. || l. 19. dolo] lolo R l. una R l. V 2.
l. 21. hac l ita H l. E 2; deest ll 2; ac ceti. magnitudinis E 2. V. || l. 22. ne] nce R l.

1) Secundum legem priorati, Cod. Eur. l. rest. 1, iudex praeter rei indesto iudicio ablatae
restitutionem duplttm eius predetta ex suo proprio solvere vel, ut dici potitit, rem duplatam
restituere et praeterea eius pretiwn solvere debuit. Nunc vero praeter ‘simplam rei redìnte-
45 grationem’ non nisi ‘aliut tandem’ indici iniusto tmponihtr; ej. II, l, 24. 2) Caput 1 O. Collec-
tionis Gaudetizianae, cum de ìndice dolo malo uniste dedicante prorsw aliter atqie lex nostra
constituerit: quadruplum, quantum acceperit, inferat fisco et amplius iudex non sit, de eo, qui
negligenter tandem perperam iudicaverit, ad legis nostrae tetiorem relegare videtur his verbis:
Quod si causam ipsam non preiudic.averit voluntariac, satis reducatnr secundum elicti seriem.
libro segundo , título i 103

q u e h a c o n d e n a d o in ju s ta m e n te el e q u iv a le n te a a q u e llo q u e h a y a [tomado él o add. B ] m a n ­


d a d o q u e le fu ese to m a d o . Y si n o tu v ie r e fo rm a de p a g a r to d o lo q u e to m ó [o que mandó tomar
add. B ] p o r lo m e n o s q u e in d e m n ic e p o r to d a re s titu c ió n (o m n i conpositione) , a a q u e l q u e
h a c o n d e n a d o , con la t o t a lid a d d e los b ie n e s q u e es sa b id o q u e p o see. Y si n o tu v ie r e a b ­
s o lu ta m e n te n a d a con q u e p a g a r, q u e re c ib a c in c u e n ta a z o te s e x p u e s to (extensus) p ú b li­
c a m e n te . P e ro , si h u b ie re ju z g a d o in ju s ta m e n te p o r ig n o ra n c ia y p u d ie re e x c u sa rse j u r a n ­
do (sacram entis) q u e n o lo h a h e c h o p o r a m is ta d (a m ic itia m ) , n i p o r c o d icia (c u p id ita tem ),
n i p o r p ro v e c h o (com m odum ), sin o ú n ic a m e n te p o r ig n o ra n c ia , q u e n o te n g a v a lid e z
a q u e llo q u e h a ju z g a d o , y q u e el m ism o ju e z no sea d e c la ra d o c u lp a b le (inplicetur in
c u lp a ) .

11,1,22 Recc. Erv.] x x . f l a v io c h in d a s v in t o ,rey

S i el ju e z, con engaño o con astucia (dolo v el c a llid ita te ), hace dilatar los gastos (d isp en -
d ia) a un a o a ambas partes causantes
C on s e re n id a d y s o lic itu d , la in s is te n c ia (in sta n tia ) d e v u e s tr a m a n s e d u m b re [grandeza
según B en lugar de mansedumbre] a d v ie r te a to d o s los ju e c e s q u e no d e b e n h a c e r e s p e ra r a los l i t i ­
g a n te s (causidicos), p a r a q u e n o se v e a n c a rg a d o s con u n a s c a rg a s d e m a sia d o o n e ro sa s
(dispendio g r a v i) . Y si se c o m p ro b a re q u e p o r e n g a ñ o o p o r a s tu c ia el ju e z
70 LEX VISIGOTHORUM II, 1, 2 2 - 2 4 .

D, 1, 22. Rece. Erv.) dolo a u t calliditate aliqua ad hoc v id e tu r iu d ex differre negotium , ut una pars
au t am be naufragium perferant, quidquid dispendiis su p er octo dies a die cepte accionis
causantes pertu lerin t, reddito sacram ento, totum eis iudex red d ere conpellatur. Sin
autem vel egritudo vel publice utilitatis indictio suspenderit iudicem a negotio pera-
g en d u m , nullam m oram ex ib eat litig an tib u s, sed sub hac eos definitione confestim s
absolvat, u t ad causam expediendarn conpetenti tem pore in d u b itan ter occurrant.

n , 1, 28. Rec(j.) XXI. ANTIQUA. .Ert;.] XXI .


Q u id p r i m o i u d e x o b s e r v a r e d e b -e a t, Qu i d p r i m o i u d e x s e r v a r e d e b e a t , ut
ut causam bene cognoscat. causam bene cognoscat.
lude_x *, u t b en e causam agnoscat, pri- Iudex, ut benc causam 11¡,noscat, primum testes IO
m um testes in terro g et, deinde iscrip tu ras interroget, deinde scripturam requirat, ut veritas
req u irat, u t v e rita s p ossit certius inveniri, possit certius inieniri, nc ad sacramentum facile
ne ad sacram entum facile v eniatur. Hoc veniatur. Hoe enim iustitie potius indagatio vera
enim iustitie potius indagatio v e ra com- commendat, ut scripture ex omnibus intercnrrant
m en d at, u t scrip tu re ex om nibus i n t e r et iurnndi necessitas sese omniuo suspendat. In 16
eu rran t e t iurandi necessitas sese om nino his vero cansis sacramenta prcstentUr, in quibus
suspendat. In his vero causis sacram enta 2 nullam scripturam vel probationem seu certa in­
prestentur, in quibus nullam scrip tu ram vel dicia veritatis discussio iudicantis invenerit. I n 3
probationem seu c e rta indicia v eritatis quibus tarnen causis et a quo iuram entum
discussio iu d ican tis invenerit. d e tu r pro sola in vestigatione iustitie, in so
iudicis potestatc co n sistai

U, t , 24. Recc. XXII. FLAVIUS CHINDASVTNDUS REX.


Si cuiuscumque honoris aut ordinis iudex d icatu r haberi suspectus*.

•) E. V l. 2. 4. 5. 8. 15. 17 add.: v e l si i u d e x c o n t r a l e g e s p r e s u m a t darc


i ud i ci um. Ï6

Si 4 quis iudicem au t com item a u t vicarium comitis seu thiuphadum suspectos

II, 1, 22. l. l. aut] vel E 2. I". ut) aut R l. li l. 2. dispendiis] ¿(a R l. E 2; expendiis corr.
expendii R 2; dispendii E 1. V. a die cepte) accepte R 2; dutmt loco vacuo reßcto E 1. actionis E. V.
i. 3. Sin) Si V l. 2. 1 l. 4. autem) vero V 6. hutilitatis R 1. a negotio peragendum] ita R 1; a nego­
tium p. R 2; adnegotium peragendo E 1; ad negotium peragendum V 1. 3. 15; a negotioperagendo 80
E 2. T 2. 4. 6. II i. 6. ut ad] item R 1. occurrat R 1. E 1 ; hoccurrant R 2; occurrunt V 6.
II, l, 23. Codd. R l. 2. F 3. 15. 19. — l. 7. AN 1 II, 1, 23. CCodd. E l. 2. F 1. 2. 4. 5. 6. (8.
TIQUA deut R 2. 1 l. 11. testem R 2. seriptnram I 17. 18). - l. 7. XXI) ANTIQUA add. V5. 6. 8. 17.
R 2. 1 l. 16,_. sese] esse R l. l. 8. primnm E 1. F 6. || l. 10. agioscat] cognoscat
E 2. V 5. II l. 11. scripturam] ita E. V l. 2; scrip- 05
turas alii. reqnirat] inquirat E 1. || l. 12. in­
venire E 1. veniantnr E 1. ||. l. 15. sese] inopinata