HIMNO A LA EDUCACIÓN INTERCULTURAL BILINGÜE
Letra: Roberto Allauca Inga Música: Hugo Cando
CORO
Victoriosa educación bilingüe,
noble herencia de los pueblos ancestros
de amautas y grandes maestros,
te cantamos tu himno con fe.
Mil hazañas vividas es tu historia
la etnociencia es cultura suprema
nuestros pueblos unidos, tu emblema,
tu dignidad es nuestro idioma.
II
Tu modelo es el norte que guía,
para construir los valores humanos
modelando la ciencias en las manos,
por tu digno mañana ideal.
III
Victoriosa educación bilingüe,
noble herencia de los pueblos ancestros
de amautas y grandes maestros,
te cantamos tu himno con fe.
Dineib
Dirección Provincial de Educación
Intercultural Bilingüe de Tungurahua
2
Raúl Vallejo Corral
ECUADOR MAMALLAKTAPI YACHAYTA KAMACHIK
Mariano Morocho Morocho
ECUADOR MAMALLAKTAPI ISHKAYSHIMIPI KAWSAYPURA YACHAYTA
PUSHAKKAMAY
Tantachishpa killkakkuna:
KAMAK wankurimanta minkashka mashikuna:
Bartolo Bolívar Andi. DIPEIB - Napo
Bernardo Chango Jérez DIPEIB – Tungurahua
Bolívar Calapucha Tapuy DIPEIB - Pastaza
Jaime Chimbo Aguinda DIPEIB – Sucumbíos. Diagramación Diseño
José Caiza Caiza DINEIB Segundo Tipán Chango
Kléber Campaña Carrasco DIPEIB - Josetipan@[Link]
Tungurahua
María Cunduri Cunduri DIPEIB – Chimborazo
Segundo Apolinario Ajitimbay C. DIPEIB-Chimborazo
Pujilí, noviembre 2007
KATIK KILLKAKKUNA
Bernardo Chango Jerez Tungurahua
Bolivar Alfredo Calapucha Tapuy Pastaza
Delia Aurora Vacacela Medina Zamora Chinchipe
Edgar Guashca Tulmo Cotopaxi
Francisco Marcalla Ainaguano Tungurahua
Gabriel Pedro Alvarado Andy Napo
Gerardo Mullo Cepeda Costa y Galápagos
Gonzalo Díaz Cajas. Imbabura
Jaime José Chimbo Aguinda. Sucumbios
José Caiza Caiza DINEIB
Luis Alberto Conejo Arellano DINEIB
María Asunción Vacacela Lozano. Loja
Diagramación Diseño
María Laura Masapanta Cobacango. Pichincha
Mariano Lorenzo Jipa Santi. Orellana
Pedro Ayme Naula. Chimborazo
Segundo Apolinario Ajitimbay Cruz. Chimborazo
Baños, diciembre de 2008
Achikyachik Willaykuna: Cristóbal Quishpe, Alberto Conejo mashikunapa
“Kichwa Rimay Yachay” (Sapalla yachana) kamu; María Cunduri mashipa
“Kichwa Rimay Yachay” (yanapak kamu); Segundo A. Ajitimbay C. “Kichwata
Yachashunchik” kamu.
3
KICHWA SHIMI YACHAY
ECUADOR MAMALLAKTAPI
ISHKAYSHIMIPI KAWSAYPURA
YACHAYTA PUSHAKKAMAY
4
Imbabura
Pichincha
Cotopaxi
Tungurahua
Bolívar
Cañar
Azuay
Loja
5
RIKUCHIKPANKA
YACHAYKUNA PANKA YUPAY
RIKSICHIKYUYAY
1.- SHUKNIKI TANTACHIY YACHAY
KICHWA SHIMI KAWSAYMANTA
1.1 Kichwashimi wiñaykawsay…………………………………………………...... 10
1.2 Killkakunata alliyachishkamanta ..………………………………….....….. 10
1.1.2 Shukshinalla killkanamanta ……………………………………….….......... 12
1.1.3 Ñukanchikpa yachaykunamanta kayak wasikunamanta ………………… 13
1.1.4 Mushuk shimikunata alliyachishkamanta……………………………………. 13
1.3 Allikaypak mutsurik yuyaykuna ……………………………………………….. 14
1.4 Kichwapi mañashka shimiyachay……………………………………….…….. 16
1.5 Kichwapi –na, -y shimikukunamanta…………………………………….……. 17
2.- ISHKAYNIKI TANTACHIYACHAY
SHIMIKAMAKMANTA
2.1 Uyariykancha .................................................................................... 20
2.1.1wakuna………………………………………………………………………........ 20
2.1.2 Uyantinkuna ..................................................................................... 21
2.1.3 Uyariykanchata rikuchik millma ........................................................ 21
2.2 Shimiki yachay ................................................................................. 24
2.2.1 Uyaywa shimiki.................................................................................. 24
2.2.2 Tikray shimiki..................................................................................... 24
2.2.3 Paskashka shimiki…………….............................………………………… 25
2.2.4. Harkashka shimiki………………………………………............................. 25
2.2.5. Shimikita yupay yachay………….............................…………………….. 26
2.3 Shimikita sinchichik………………………………………............................ 26
2.4 Kari warmiyachiy …………………………………………............................ 27
2.5 Tawkachik.………………………….............................……………………… 28
3.- KIMSANIKI TANTACHIYACHAY
RIKCHAY AWARIY
3.1 Rikchay awariy…………………............................……………................. 30
3.1.2 Shimimanta yachay…………………............................……………………. 30
3.1.3 Shimipa sapi……………………............................………………………….. 30
3.1.4 Shimipa shimiku…………………………………………................................ 31
3.2 Yuyaypa shimikuna………………………………………................................ 31
3.2.1 Shutikuna.............................................................................................. 31
3.2.2 Ukkuyuk shutikuna............................................................................... 31
3.2.3 Mana ukkuyuk shutikuna....................................................................... 32
3.2.4 Kikin shutikuna..................................................................................... 32
3.2.5Tukuy, purun shutikuna......................................................................... 33
3.2.6 Shukyachishka shutikuna..................................................................... 33
3.3 Shutiranti. ............................................................................................ 34
3.3.1 Runa shutiranti..................................................................................... 34
3.3.2 Rikuchik shutiranti................................................................................ 35
3.3.3 Tapuchik shutiranti ............................................................................... 35
6
3.3.4 Suyu shutiranti....................................................................................... 35
3.4 Shutillikuna........................................................................................... 36
3.4.1 Imakak shutillikuna............................................................................... 37
3.4.2 Rikuchik shutillikuna............................................................................. 37
3.3.3. Kikinpayachik shutillikuna..................................................................... 37
[Link] shutillikuna................................................................................. 38
3.3.5. Suyu shutillikuna.................................................................................. 40
3.5 Imallichikkuna .................................................................................... 40
3.5.1 Imashinayachik imallichik.............................................................. 41
3.5.2 Pachayachik imallichik……………………..............................…………….. 41
3.5.3 Mashnayachik imallichik....................................................................... 42
3.5.4 Kuskayachik imallichik......................................................................... 42
3.5.5 Arinik imallichik..................................................................................... 43
3.5.6 Mananik imallichik................................................................................. 43
3.5.7 Ichanik imallichik................................................................................. 44
3.5.8 Harkak imallichik................................................................................... 44
3.6 Imachik................................................................................................ 44
3.6.1 Rurayta yallichik imachik...................................................................... 45
3.6.2 Rurayta mana yallichik imachik………............................………………….. 45
3.6.3 Shinakanayachik imachik………………............................……………….... 46
3.6.4 Imachik huniyachik…...................………………………............................. 46
3.6.5 Rikuchik pacha. ……………………………………..................................... 46
[Link] Kachachik pacha……………………............................…………………..... 48
[Link] Rurayachik pacha………............................……………………………..... 48
[Link] Munayachik …….…..……………………………........................................ 48
4.- CHUSKUNIKI TANTACHIYACHAY
SHIMIKUKANCHA
4.1 Shimikukuna............................................................................................. 50
4.1.1 Shutikanchapa surkuk shimikuna......................................................... 50
4.1.2 Shutimanta shutiyachik........................................................................ 50
4.1.3 Imachikmanta shutiyachikkuna............................................................ 52
4.1.4 Patarik shimikukuna............................................................................ 53
4.1.4.1Tawkachik........................................................................................... 53
[Link] Urmayachik shimikukuna ................................................................... 53
[Link] Shutikanchapan shimikukuna…………............................………………. 54
4.2 Imachikpa shimikukuna………..……………............................…………. 55
4.2.1 Imachikmanta surkuk shimikukuna …............................................... 55
[Link] Imachikmanta imachikyachik ………............................……………..... 55
[Link] Shutimanta imachikyachik................................................................ 57
4.2.2 Patarik shimikukuna………………………............................…………..... 57
[Link] Runayachik shimikukuna ………............................…………………....... 57
[Link] Tawkayachik shimiku …..........................……………………….............. 58
4.3 Kuyurik shimikukuna…………………………………................................ 58
4.3.1 Chanichik shimikukuna ...................................................................... 58
4.3.2 Tinkichik shimikukuna ....................................................................... 59
4.3.3 Sinchiyachik shimiku ....................................................................... 60
4.3.4 Harkachik shimiku .......................................................................... 61
4.3.5 Imachikpa shimiku ......................................................................... 62
5.- PICHKANIKI TANTACHIYACHAY
YUYAY AWARIYMANTA
5.1 Killkay unancha.................................................................................. 63
7
5.2 Yuyayki yachay ............................................................................... 64
5.2.1 Shuti yuyayki. ................................................................................... 64
5.2.2 Imachik yuyayki................................................................................ 66
5.2.2.1Yallik paktachiy ................................................................................. 67
[Link] Katiy paktachiy. ................................................................................ 67
5.2.2.3Taririklla paktachiy............................................................................ 68
[Link] Imashinayachik................................................................................ 69
[Link] Pachayachik.................................................................................... 69
[Link] Kuskayachik.................................................................................... 69
5.3 Yuyaypa awariy................................................................................ 69
5.3.1 Imak................................................................................................ 70
5.3.2 Imachik ........................................................................................... 70
5.3.3 Paktachik......................................................................................... 71
5.4 Yuyay awariyachay .......................................................................... 71
5.4.1 Yuyaylla yuyaykuna........................................................................... 71
5.4.2 Sasa yuyaykuna ............................................................................... 71
5.4.3 Tinkirishka yuyaykuna...................................................................... 72
5.4.4 Kimirishka yuyaykuna....................................................................... 72
5.4.5 Munayachik harkachik yuyaykuna..................................................... 73
5.4.6 Paktachinayachik kimirishka yuyay................................................... 73
5.4.7 Kuskayachik kimirishka yuyaykuna................................................... 73
5.4.8 Rantichik kimirishka yuyaykuna......................................................... 74
5.4.9 Chimpapurachik kimirishka yuyaykuna.............................................. 74
5.5 Yuyay kakyachaykuna....................................................................... 74
5.5.1 Ari nik yuyaykuna.............................................................................. 74
5.5.2 Mana nik yuyaykuna.......................................................................... 75
5.5.3 Tapuk yuyaykuna.............................................................................. 75
5.5.4 Kachachik, manchay, kushi, takuriy, rikuchik yuyay.......................... 76
5.5.5 Arinik mana nik yuyay........................................................................ 76
5.6 Imachik imashina ruraymanta yuyaykuna........................................ 76
5.6.1 Rurakuk yuyay.................................................................................. 76
5.6.2 Kasilla kak yuyay............................................................................. 77
5.7 Kichwa shimipi llakichikkuna............................................................ 77
5.7.1 Shimi kallaripi llakaichik.................................................................... 77
5.7.2 Shimi chawpipi llakichik..................................................................... 77
5.7.3 Shimi chawpipi mirachishpa llakichik ................................................ 78
5.7.4 Shimi yapachik llakichik .................................................................... 78
5.7.5 Shimi chawpipi llakichik..................................................................... 78
58. Rimay................................................................................................ 79
5.9 Pitishka shimikuna ............................................................................ 80
Shimukuna......................................................................................... 82
Yanapak Kamukun........................................................................................ 85
8
RIKSICHIKYUYAY
Ecuador mamallaktapika Ishkayshimi Kawsaypura Yachaytami
runakunapa tukuy shimikunata ashtawan sinchiyachinkapak
wiñachishkanchik.
1988 watamantami Kichwa rimayta sinchiyachishpa katimushkanchik.
Chaymantami tawka kichwa kamuta yachachina shuktak
hillaykunatapash rurashpa shamukushkanchik. Kunan pachapika kichwa
shimitaka Punasuyupi, Antisuyupi, Kuntisuyupi apak mashikuna KAMAK
ukupi tantanakushpa rimanakushpa arininakushpami
sinchiyachishkanchik.
Kunan watakunapika, Punasuyu tiksi yachaypak KICHWA YACHAY
KUKAYU PEDAGOGICO kamukunata rurashkanchik, kay kamukunaka
yachakukkunapa yachachikkunapa pushakkunapa makipimi kan, kay
yachaykunata sinchiyachinapakmi kichwa kamachik kamuka achka
mutsushka rikurin.
Shina kashkamantami KAMAK tantariyka kay KICHWA SHIMI YACHAY
kamutaka, yanapak kamukunapi tiksiyarishpa, kikin yachaykunawan
sinchiyachishpa killkashkanchik. Kay kamuka pichkaniki tantachi
yachaytami charin:
Shukniki tantachi yachaypika, ñukanchikpa shimi imashina
wiñarikushkamanta, kunan punchakama shukyarishpa shamukushkata,
shinallatak, allikillkaypak mutshurik yuyaykunatami churashkanchik.
Ishkayniki tantachiyachaypika, uyay awariymantami rimakun, kaypika,
uyantinkunata uyaywakunatami chikan rimaykunawan rikurishkata shuk
shinalla killkanatapash willakun, shinallatak, shimikikuna,
awarishtapashmi rikuchin.
Kimsaniki tantachiyachaypika rikchay awariymantami rimakun, chaypika,
sapikuna, shuti, shutilli, shutiranti, imachik, imallichikkunapash imashina
kashkamanta, imashina yuyaypi rikurishkanatami rikuchin.
Chuskuniki tantachiyachaypika yaparik shimikunamantami achkata
killkashkata rimakun, kay shimikukuna imata rikuchik kashkatapash
shuk shuk yuyaykunawan churashpami rikuchishka kan.
Pichkaniki tantachiy yachayka, 8chat awarimantami rikuchin, kaypika,
yuyaykikuna imashina awarishkamanta, imak, paktachik, imachikpash
awarishpa 8chat tukushkamanta, shinallatak, 8chat samikunamantami
rikuchin.
9
Shina kashkamantaka kay sumak kamuta kikinkunapa makipimi
churanchik, munaywan kuyaywan ñukanchikpa shimita sinchiyachishpa
katipashunchik.
Killkakkuna
Opción al cambio
1.- Shukniki Tantachiyachay
Kichwashimi wiñaykawsay
10
1.1. Kichwashimi wiñaykawsay
Kichwa shimika Perú 10chata waylla kiwa pampakunapi kawsak runakuna
rimashka shimi kashka, chay runakunami Cusco llaktapi kawsak runakunata
chinchaysuyu runakunatapish yachachishka.
Chinchaysuyu runakunami kunan Ecuador llaktapi Antisuyu, Kuntisuyupi
kawsak runakunaman makiruraykunata, mikunakunata katunarayku
yachachishka, paykunaka 800 wata manarak español runakuna yachamukpi,
kichwa shimitaka kunan Ecuador mamallaktapika churashka.
Español runakunaka inkapak shimi nishpami shutichishkakuna, shina shutika,
Domingo de Santo Tomás kamu nishkashinami kan. Paymi 1560 watapi kichwa
shimitaka killkay kallarishka, kipaka runa shimi shutiwanmi sakirishka.
Torero shimi amawtaka, inkakuna manarak kunan Ecuador mamallaktaman
chayamukpirakmi Kuntisuyu, Antisuyu llaktakunapi kawsak runakunaka,
kichwa shimitaka ña rimak kashka ninmi; kutin, Kullasuyupika inkakunami
rimak kashka ninmi. (Lucie de Vries, 1988).
Kunan punchakamanka tawka kichwa runakuna, wakin mishukunapash kay
shimitaka rimanchik, Ecuador mamallaktapi shuktak hatun
mamallaktakunapipash kichwa runapura rimashpa hamutarinakunchik.
1.2. Killkakunata alliyachishkamanta
Ñukanchikpa kichwa shimika, kawsay marka runakunapak sumak shimimi
kan. Ñawpa pachakunamantami kay shimika ayllullaktakunapi kawsamushka,
shinapash wakin runakunaka, mishukunapa kawsaywan chakrurishka
kashkamantaka mana chanishpa kunkarinata yuyakushkakunami.
Kay shimita sumakyachina yuyaywanmi ñukanchikka tukuy sami ruraykunata
apakushkanchik, shinami ñawpa watakunaman ña tawka tantanakuykuna
tiyashka.
Shukniki tantanakuyka Campamento Nueva Vida wasipimi, ayriwa killapi 14-
18 punchakuna, 1980 watapi kashka; kaypika shukshinalla killkanatami
yuyarinakushka. Shinami tawka sami kamuta killkashka.
11
Kipaka, ishkayniki tantanakuymi tiyashka, 11chat Tabacundo Kitillipi, 1998
wata, sitwa killapa 21 punchapimi kashka. Shinallatak sumak
yuyarinakuykunawanmi chunka pusak killkakunawan killkanata
yuyarishkakuna, kaykuna: a, k, ch, i, j, l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, u, w, y,
killkakunami kashka, shinallatak ts, z, killkakunataka kichwapa ñawpa
shimikunata killkankapakmi arininakushka. Tawka watakunami kay
yuyarinakushkawan killkashpa shamukushkanchik.
Kay punchakunapika, ñukanchikpa shimita ashtawan allichinkapakmi
kimsaniki tantanakuyta rurarkanchik.
Shinallatak tawka watakunami, ñukanchikpa shimi kamachikta, wiñachinata
munarkanchik, chaymantami, kichwa runakunaka, sasi killapa 7 puncha, 2003
watapi (Acuerdo Ministerial Nro. 330), Kichwa 11chata Kamachik tantariyta
wiñachirkanchik. (KAMAK), español shimipika Academia de la Lengua Kichwa
(ALKI) shutimi kan.
Punasuyupa iskun markakunamanta (Imbabura, Pichincha, Cotopaxi,
Tungurahua, Bolívar, Chimborazo, Cañar, Azuay y Loja), Ishkayshimi
Kawsaypura yachaykunata alli apankapakmi ña sarun watakunamanta tawka
yachachina hillaykunata rurashpa shamukushkanchik, chay ruraykunapimi
shukshinalla killkanata mutsurishkanchik, chaymantami KAMAK (Kichwa
11chata Kamachik) ukupi rimanakushpa shuklla yuyayta surkunata
munashkanchik.
Shina yuyarishkamantaka, Riobamba llaktapi, 2004 wata, pawkar killapa 22
punchamanta 26 punchakaman, KAMAK (Kichwa 11chata Kamachik) ukupi
kak mashikuna rimanakushkanchik; sapan yachaykanchata pushak
mashikuna, markakunapi ishkayshimi, kawsaypura yachaykunata yanapak
mashikuna, DINEIB ukumanta mashikuna, wakin yachachik mashikunapash
tantarinakushpami kichwa shimimantaka achkata rimanakushkanchik,
chaypika, kay yuyaykunatami tantachishpa arinishkanchik.
Shina:
2.1.1. h/j Killkamanta.
Kichwa shimipi [x], [j], [h], [Ø] uyarikkunawan shimikunataka <h> killkawanmi
killkana kan.
11chata11a, shina yuyarishkata rikushun:
Abya Yala llaktakunapi kawsak Kichwa runakuna, pakta shuk
samishinalla alli killkana kashkamanta.
Wawakuna, shuktak shimi yachaypi, mana llakita charishpa, utka
yachakuchun.
Ñawpa kamukuna <h> killkawan killkashka kashkamanta.
Kunan pachapipash, wakin shimi amawtakunaka <h> killkawan
kamukunata killkashkamanta.
Español shimi uyarik, kichwa shimi uyarikwan ama pakta kachun.
12
<h> killkaka Kichwa shimipi uyarita charishkamanta, shina: hatun,
humpi, hunta, shuktakkunapash.
Shuktak mamallakta shimikunapi <h> killkaka [j] uyariyta
charishkamanta.
2.1.2. Shukshinalla killkanamanta1
Kay allichishkawanka shukshinalla killkashpa katinami mutshurin, shinaka,
Tabacundo kitipi, 1998 wata, sitwa killapa 21 punchapi yuyarinakushka
killkakunawan killkashpa ñawpakman katinatami yuyarishkanchik, shinapash,
18 kichwa llika killkapimi <j> killkapa rantika <h> killkata churashka kan.
Shina:
Uyaywakuna: a, i, u.
Uyantinkuna: ch, h, k, l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, w, y.
a – apyu i – ichu u – uturunku
ch – chuspi h – hampatu k – kullki
l – lumucha ll – llaru m – mashu
n – nasti ñ – ñutku p – pachachik
1
Shukshinalla kllkanamanta= escritura unificada
13
r – rakacha s – sanu sh – shushuna
t – taptana w – wakamayu y – yawri
2.1.3. Ñukanchikpa yachaykunamanta 13 kamak
wasikunamanta
Kunanmanta, tukuy kichwa llaktakunapi shukshinalla rimankapak
killkankapakpash, pushak wasikunata shinami shutichishkanchik:
1. Ecuador Mamallaktapa Ishkayshimi2, Kawsaypura3 Yachayta
Pushakkamay4.
2. Markapi Ishkayshimi, Kawsaypura Yachayta Pushakkamay. (Dirección
Provincial de Educación Intercultural Bilingüe shuktak markakunapa
shutita churanallami kan.
2.1.4. Mushuk shimikunata alliyachishkamanta
Yupaykamay, wiñaykawsay, allpamamakamay, achamamakamay,
ukkukuyuykamay yachaykanchakunapami tawka mushuk shimikunata
alliyachishkanchik; kaykunaka, hatun yachaykunapi, ñankamukunapi,
rikuchikkunapipashmi killkashka kan. Kay shimikunataka markakunapi,
ayllullaktakunapi, yachanawasikunapipash alli rimashpa, killkashpami
sinchiyachina kanchik. (Kimirishka killka).
Kay tantanakuypi yuyarishkakunaka, 2004 wata, kuski killapa 16 punchapi
surkushka 244 yupay pankapi (Acuerdo Ministerial 244) kamachishkami kan.
Kay kamachik pankapika, Tabacundo llaktapi yuyarishkakunatapash ari
nishkami kan.
2
Ishakayshimi = bilingue
3
Kawsaypura = intercultural
4
Pushakkamay dirección
14
Shina kashkamantaka kay killkakunawanmi killkashpa katishun: a, ch, i, h, k,
l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, u, w, y, shinallatak, ts, z, killkakunaka kichwapa
ñawpa shimikunata killkankapakmi kan.
1.3. Allikaypak mutsurik yuyaykuna
Kichwa shimita alli killkanapakka, kaykunatami yachana kanchik:
a. Kichwapika tukuy shimikunatami puchukay ñawpakpi tiyak shimikipi
sinchiyachishpa rimanchik, shina kashkamantaka español shimipi tiyak
‘tilde’ unanchataka mana killkanchikchu.
Shina:
Ñuka, maki, muchiku, antawa, yachanawasi
Ch. Kichwa shimipika tapuk unanchakunaka (¿?) mana tiyanchu, chaypak
rantika –tak, –chu shimikukunawan, tapuk shutirantikunawapashmi
tapunchik.
Shina:
-tak shimikuwan:
Kikinka maypitak kawsankapak rinki.
Pitak wasimanka shamunka.
Payka mashna wawatatak charin.
María mashitak pushamunki.
Paytaka pitak kuyarka.
-chu shimikuwan:
Chay warmichu kantaka kuyan.
Chay warmika kantachu kuyan.
Chay warmika kanta kuyanchu.
Pay wawaka kamuta charinchu.
Kay runaka allichu llankarka.
i. Shuk shimikipika, ishkay uyaywata tantachishpaka mana killkanachu
kan, chaymantami kichwa shimi killkaypika, diptongo, hiato shimiki
nishkaka mana tiyanchu.
Diptongo tantariyka ishkay uyaywakuna, shuk paskarishka uyaywa, shuk
wichkashka uyaywawan tantarishka mikan, shinapash shuklla uyarimi kan,
shinami shua shimika (shua) uyarin, alli kichwata rimakkunaka ishkay
shimikiwanmi riman.
Shina: Shu-wa
Hiato, shimipash español shimipika shuk sinchichik aspita charin.
15
Shina: María, kay aspika kichwa shimipika mana tiyachu.
Panta killkay Alli killkay
tamia Tamya
waiku wayku
tiu tiyu
tauna tawna.
h. Wakin shimikuna f, b, p uyantinwan uyarikpika, /p/ killkawanmi killkana
kan.
Shina:
Panta killkay Alli killkay
fuyu Puyu
chumbi chumpi
pichana pichana
pamba pampa
k. Wakin shimikuna c, g, q, k, uyantinkunawan uyarikpi, rikurikpipash /k/
killkawanmi killkana kan.
Shina:
Panta killkay Alli killkay
ñuca ñuka
changa chanka
quiru kiru
curu kuru
mucu muku
manga manka
urcu urku
l. Wakin shimikuna gu, hu, uyaywakunawan rikurikpika /w/ killkawanmi
killkana kan.
Shina:
Panta killkay Alli killkay
huahua Wawa
huasi wasi
guayusa wayusa
guallca wallka
guanto wantu
guantuk Wantuk
guambra wamra
16
ll. Wakin shimikuna d, t, uyantinkunawan uyarikpi, rikurikpipash /t/
killkawanmi killkana kan.
Shina:
Panta killkay Alli killkay
tanda Tanta
panda panta
tandanakuy tantanakuy
tutamanda Tutamanta
mandana Mantana
junda hunta
m. Wakin shimikuna j, x, h, uyantinkunawan uyarikpi, rikurikpipash /h/
killkawami killkana kan.
Shina:
Panta killkay Alli killkay
jatun Hatun
xaku haku
jambi hampa
jumbi humpi
n. Maypitak /m/, /n/ junda hunta uyantinkunawanka
killkana kan.
Shimi paypak unanchata, mana shimikuta charik kakpika /m/
uyantinwanmi killkana kan.
Shina:
pampa, chumpi, chimpa, humpi
Maykan shimikuna /ra/, /sa/ shimikita puchukaypi charishpaka, paypak
ñawpakpi /m/ uyantinwanmi kilkana kan.
Shina:
wamra, kimsa, amsa
Shimi sapi ñawpakpi shimikuta mutsurishpaka /n/ uyantinwanmi
killkana kan.
Shina
kanpak, kikinpak, ñanpi
Shinapash, kay yachaykunaka killkankapakllami
kan, rimaypika, imashina kikin ayllullaktapi,
mamallaktapi, suyupi rimanchik, shinallatakmi
rimana kanchik.
17
1.4. Kichwapi mañashka shimiyachay
Maykan kichwa shimikuna ñawpa killkakuna kamachikkunapi ña churashka
kakpika, shinallatakmi killkana kan.
Shina:
Sarayacu Saraguro Guacamayo
Yuracrumi Piquilpamba Yacuambi
Quillotoro Gulagpamba Cusubamba
17chat Huaicu Quillo Sisa Yaguarcocha
Viracocha Tambopamba Cuicocha
Ingapirca
Español shimimanta mana kashpaka shuktak shimimanta mañashka
shimikunataka, paypak shimipi imashina kashkallatatakmi rimana
killkanapash kan.
Shina:
Payka Montecristi llaktapi hatun tantanakuytami charishka.
Ñukanchikka Baños kitipimi kichwa shimitaka allichirkanchik.
Delia mamaka kichwa shimipi sumaktami riman.
Ñukapa lima hillayka yapa rukumi kan.
Ambato llaktapika achka mishki murukunami tiyan.
Guayaquil llaktapika achka shuwakunami tiyan.
Colombia mamallaktamanta wakin mashikunaka, Ecuador
mamallaktamanmi shamunkuna.
Español shimipi, kikin shutikunapi, shuktak mañashka shimikunapika, mana
kichwa shimikuta yapachinallachu kan, chaypak rantika mañashka shimitami
shuktak kichwa shimiwan paktachina kanchik.
Shina:
Mana alli rimashka killkashkapash Alli rimashka killkashkapash
Taxitami hapirkani. Taxi antawatami hapirkani.
Kikinpa camarata mañachiy. Kikinpa cámara hillayta mañachiy.
Parlantipi minkaman kayani. Parlante hillaypi minkaman kayani.
Filmadorata kunkashkani. Filmadora hillayta kunkashkani.
Joseka Quitopi kawsan. José mashika Quito kitipimi kawsan.
Shinapash, mana español shimikunata ashtawan
hapishpa rimankapak killkankapakpash mushuk
shimikunatami yachashpa katina kanchik.
1.5. Kichwapi -na, -y shimikumanta
18
Rimaypika, kay yuyaykunashinapashmi rimanchik:
kallariy, puriy, asiy, mikuy, tushuy shimikunaka -n; -y shimikuwanmi
killkana kan. Imamanta.
Kaykunamanta:
Kallarina kay shimika chay –na shimikuwanka shutimi kan.
Purina Kaypash shutillatakmi kan.
Imachikkunamanta –na tukurik shimikuta anchuchishpa –y shimikuta
churakpika kachachik shimikunami rikurin, shinallatak, shutipashmi tukun.
Shina:
Imachik shuti Kachachik
kallarina kallariy kallariy
asina asiy asiy
purina puriy puriy
tushuna tushuy tushuy
mikuna mikuy mikuy
Imachik sapi /i/ uyaywawan kakpika ishkantin /iy/ killkakunata churashpami
killkana kanchik; shinallatak rimaypika /y/ killkata ashata suniyachishpa
rimana kan.
Shina:
Kallariy punchaka sumak yachaymi karka.
Kanka yachayta kallariypay.
Kallariy punchapika tukuymi karkanchik.
Pukllaytami ashtawan munani.
Paypa asiyka riksinallami.
Chay kuytsaka tushuysikimi kan.
19
2.- Ishkayniki
Tantachiyachay
20
Shimikamakman
2.1. Uyariykancha5
Ñukanchik kichwa shimipash, tukuy shimikuna shinami kan. Rimankapak,
killkankapakpash uyaywa uyantinkunatami charin. Kutin, uyaywakuna
uyantinwan awarishpa shimikita tukun, shinallatak, kaykuna awarishpaka
shimimi tukun, kutin shimikuna awarishpaka yuyaykunami llukshin.
Shina:
Uyaywakuna: a, i, u.
Uyantinkuna: p, t, ch, k, …
Shimiki: pa, ta, pi, ku, ...
Shimi: payta, tayta, kipu, ...
Yuyaykuna: Ñukapa kuyashka warmika wasipimi kawsan.
Chaymantaka “a, ch, i, h, k, l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, u, w, y” killkakunami kan,
shinaka 18 killkawanmi “KICHWA LLIKA” tukun, kayka uyaywakuna,
uyantinkunapimi rakirin.
2.1.1. Uyaywakuna6
Uyaywakunaka, kikinllatakmi chikan chikan uyarita shutitapash charin,
shinaka “a, i, u” uyaywakunami kan.
u- uyaywaka shimi paskashka, (i, u) uyaywakunaka shimi ashalla
wichkashkapimi uyarin.
Shina:
Kimsamanyachipi uyaywa uyariy
i u
Wirpa7
a- uyaywata rimakpika shimimi ashtawan paskarin.
I - uyaywata rimakpika shimimi wichakarin.
U – uyaywata rimakpika shimi wirpami ñawpakman chutarin.
5
Uyariykancha= fonologia
6
Uyaywakuna = vocales
7 a
Wirpa= labial
i u
21
2.1.2. Uyantinkuna8
Kichwapa uyantikunaka mana achiklla uyaritachu charin, alli uyarinkapakka
uyaywakunatami mutsurin. Chaymantami “uyantin” ninchik. Chaykunaka “ch,
h, k, l, ll, m, n, ñ, p, r, s, sh, t, w, y” uyantinkunami kan. Kutin “cha, ha, ka, la,
lla, ma, na, ña, pa, ra, sa, sha, ta, wa, ya, (za, tsa)” shutiwanmi sapallataka
rimanchik.
Kichwa rimakkunaka ayllullaktapi, markapi, mamallaktapi, suyupipash sapan
sapantami rimanchik, chaymantami llaktarimaywan riksinchik, chaytaka mana
pipash kashnami rimana kanki ninkachu. Shinami rimanchik:
Ñukanchik kichwa runakunaka sapan sapan llaktakunapi, markakunapi,
mamallaktakunapipash kawsanchik; shina kashkamantaka, kichwa shimitaka
shuktak shuktak uyariykunawanpash rimanchikllami, kayshina rimaykunataka
llaktarimay nishpa riksinchik. Shina:
2.1.3. Uyarikanchata rikuchik millka
Uyantinkunapa sami
Uyariykuna imashina llukshin Takari Mayta Imashina
kuska uyarin uyarin
ch, uyantinka kakapi samay Shimiha shimita mana
takarishpami uyarin. tukyashpa
llukshik
h, uyantinka tunkuri samay Apillaha shimita pukushpa
llukshishpa hawakakapi takarishpa llukshik
pakllaman llukshik uyantinmi kan.
8
Uyantin= consonante
22
k, uyantinka tunkuri kakapi samay Apillaha shimita Tukyak
waktarishpami uyarin.
l, uyantinka hawa mimispi Mimis shimita kalluwan
hawanikpi kalluwan chukchurikpi takarishpa
uyarin
ll, uyantinka hawa mimispi Sinchiha shimita pukushpa
hawanikpi kalluwan chukchurikpi llukshik
uyarin
m, uyantinka shimi wirpapi samay Wirpa sinkata tukyak
takarishpami uyarin.
n, uyantinka shimikakapi kallu Mimis sinkata sinkamanta
takarishpami uyarin.
ñ, uyantinka kallu shimiha Shimiha sinkata sinkamanta
llutarishpami uyarin. shimimanta
p, uyantinka wirpapura Wirpa shimita Tukyak
takarishpami uyarin.
r, uyantinka mimispi kallu Mimis shimita kalluwan
chukchurikpimi uyarin. takarishpa
s, uyantinka mimispi kallu Mimis shimita pukushpa
takarikpimi uyarin. llukshik
sh, uyantinka chawpi kalluta wayra Sinchiha shimita pukushpa
llukshishpami uyarin. llukshik
t, uyantinka mimispi kallu Shimiha shimita Tukyak
takarishpami uyarin.
w, uyantika wirpapura sipurikpimi Wirpa shimita pukushpa
uyarin. llukshik
y, uyantika apillahapi kallu Apillaha shimita Pukushpa
kuchuyakpimi llukshishpa uyarin llukshik
Uyariy Rimay Killka Llaktarimay Killkay
[a] Ama ama
[i] imu ima
/a/ <a>
[u] imatik imatak
kanpuk kanpak
[i] Maki, ima, maki, ima
[e] ema mishki
/i/ <i >
miski mishki
meshke
[u] muku, moco muku
/u/ [o] <u> toro turu
ñoka ñuka
[tʃ] 22chat 22chat
[ts] tsawar chawar
/tʃ/ <ch> mashka machka
[š]
[ž] kanzha kancha
[x] hatun hatun
/x/ <h>
[j] jatun hatun
23
[ø] jari kari
øatun hatun
tsala chala
[k] Kuri kuri
[kh] 23cha kari
/k/ <k>
[j] juru kuru
[g] panga panka
[l] linchi linchi
/l/ <l>
[r] ruru lulun
[λ] lluchu lluchu
[ž] zhaki llaki
[tʃ] kuchki kullki
/λ/ [š] <ll> mishma millma
[l] ali alli
llambu llampu
llausa llawsa
[m] mama mama
[w] willma millma
/m/ <m>
[ø] øilma millma
[n] kancha kamcha
[n] napana napana
/n/ <n>
[m] yanta yanta
[ñ] Ñaña ñaña
[y] yan ñan
/ñ/ <ñ>
[n] nitina ñitina
ñuctu ñutku
[p] Papa papa
/p/ [ph] <p> phanka panka
[b] humbi humpi
[r] runtu runtu
/r/ [l] <r> ulku urku
[ř] rruna runa
[s] Suni suni
/s/ [š] <s> mishi-michi misi
shani sani
[š] shamuy shamuy
[tʃ] china shina
/š/ [s] <sh> simi shimi
[z] mazna mashna
[ž] mazhna mashna
[t] Turi turi
[th] thiyu tiyu
/t/ <t>
[d] tanda tanta
[r] payra payta
[y] Yaya yaya
/y/ <y>
[i] pai pay
[w] Waka waka
/w/ [b] <w> bira wira
[ø] øiki wiki
24
Sapan sapan mashikuna imashina
rimashpapash, killkaypika shukshinallami
killkana kanchik.
2.2. Shimikiyachay9
Shimikika, shimipi shuk uchilla uyariymi ashtawan sinchita uyarin, shinaka
uyaywa, tikray, paskashka, harkashka shimikikunami tiyan :
Shina :
Shimiki watari Uyary shuti Kutukuna Shimiki
Uyaywa Uyaywa. Uw10. U - ma
Tikray Uyaywa + uw + ut11 in - ti
uyantin
Paskashka Uyantin + ut + uw ma - ki
uyaywa
Harkashka Uyantin +uyaywa ut + uw + ut kam - cha
+uyantin
2.2.1. Uyaywa shimiki12
Kay shimikipika shuklla uyaywami shimiki tukun.
Shina:
Shimi uw.
Amuk a- muk
Añanku a- ñanku
ama a- ma
iki i- ki
illapa i- llapa
ichu i- chu
uma u- ma
uturuntu u- 24chat tu
uki u- ki
uku u- ku
2.2.2. Tikray shimiki13
9
Shimiki= sílaba
10
uw = uyaywa
11
ut = uyantin
12
Uyaywa shimiki = sílaba vocálica
25
Kay shimikika shuk uyaywa shuk uyantinwanmi (uw+ut) awarishka kan,
shinaka, kay shimikikunaka shimi kallaripillami rikurin.
Shina:
Shimi uw-ut-
Inti in- ti
iskun is- kun
ismu is- mu
antawa an- tawa
armay ar- may
aswa as- wa
urpi ur- pi
untu un- tu
utku ut- ku
2.2.3. Paskashka shimiki14
Kay shimikika shuk uyantin shuk uyaywawanmi (ut+uw) awarishka kan.
Shina :
Shimi Ut- uw-
Yaku ya- ku
maki ma- ki
shuyu shu- yu
lumu lu- mu
taruka ta- ruka
muchiku mu- chiku
churana chu- rana
pachamama pa- chamama
Kay shimikikunaka, shimi kallariypi, chawpipi, puchukaypipash
rikurinllami.
2.2.4. Harkashka shimiki15
Kay shimikika shuk uyantin, chawpipi shuk uyaywa, puchukaypika shuk
uyantinwanmi (ut + uw + ut) awarishka kan. Shinaka, may shimikunapika
kallaripi, chawpipi, puchukaypipashmi rikurin.
Shina
Shimi ut- uw- ut-
wakra wak- ra
humpi hum- pi
13
Tikray shimiki = Sílaba inversa.
14
Paskashka shimiki = Sílaba abierta.
15
Harkashka shimiki = Sílaba trabada
26
pilchi pil- chi
taparku ta- par- ku
uturuntu u – tu – run – tu
chupil chu- pil
kumal ku- mal
yurak yu- rak
2.2.5. Shimikita yupay yachay16
Kichwa shimikunataka shukwan, tawka shimikiwan awashpami rimanchik
killkanchikpash. Asha shimikunallami chusku yallik shimikita charin,
ashtawanka wiñachishka mushuk shimikunami shina rikurin. Shinapash,
shimipa sapi, shimikutapashmi charin.
Shina:
Sapalla Ishkay Kimsa Chusku Pichka simikiwan
shimikiwan shimikiwan shimikiwan shimikiwan shimikuna
shimikuna shimikuna shimikuna shimikuna
kay, maki, muchiku, ayllullakta, yupaykamayuk,
chay, aycha, wallinku, antayari, killkakamayuk,
may, kumal, 26chata, karuyari, killkanakaspi,
pay, aswa, ushuta, antisuyu, yanaparishun,
kan, yanta atallpa, mamallakta, minkachishunchik,
ñan, kuychi, ashanka, uturunku, yachanamanta,
shuk, wakra, anaku, wakamayu, mirachishunchik,
kuy, allpa, warutu, chumpillina, anchuchishunchik,
pi, rumi, kapisu, pachallina, kaparishunchik,
ña milluku, achikyana
Shinapash, kichwata yachak mashikunaka, kay shimitaka
mana shimikipi pakinachu kan nishpami yachachinkuna.
Chay yuyaywanka manapash kichwa shimitaka shimikipi
yupanallachu kan.
Kichwa shimika yaparik shimimi kan, shinaka mana
shimikuta pakinallachu kakpika ashtawan yachashpami
katina kanchik.
2.3. Shimikita sinchichik17
Kichwa shimipika puchukay washa shimikipimi samaytaka sinchiyachishpa
rimanchik.
Kichwa shimika shimikukunawan awarishpa katishpami yuyaytakun. Shinami
shuk sapi yuyay.
16
Shimikita yupay yachay = clasificación de las sílabas
17
Shimikita sinchichik = acento
27
Tiyakpika:<allku> chaypimi shuk shimikukunata llutashpa katina kan.
Shina:
allkumi
allkupachami
allkurukukupachami
Kay rurymantami sinchichikpash washalla katishpa rin.
Shina:
rirpu shiwi
rirpuku shiwita
rirpukuna shiwikuna
rirpukunami shiwikunami
rirpukunamanta shiwikunamanta
Wakinpika, mancharishpa, piñarishpa, kushiyarishpa, tapuykunata mana
pakta rimaypimi, sinchichikka, ashtawan washa shimikiman,
puchukaymanpash kachashpa rimanchik, shinapash shimi unanchataka mana
shuktakyachinchikchu.
Shina:
kikinka, kanka, ayayay, achachay, ari, mana, kuyankichu,
llakinkichu, shamupashun, ñukachu, wañurkankichu, shuyakurkankichu
2.4. Kari warmiyachik18
Kichwa shimipi, kari warmikunata rikuchinkapakka mana shimikuta
charinchu; chaypak rantika, kari, warmi shimitami, maykan shutikunapa
ñawpakpi churashpa rikuchinchik. Shinallatak wankinpika mama, tayta
shimiwanpash rimanchik.
Shina:
kari wawa mama Tungurahua,
warmi wawa tayta Chimborazo
warmi wakra tayta inti
kari wakra mama killa
kari atallpa mama kucha
warmi atallpa
Shinapash maykan yurakunata shutichinkapakka kari, warmi shimiwan
rimanchik.
Shina:
Kari chini, warmi chini.
18
Kari warmiyachik = género
28
Kari chilka, warmi chilka.
Runapa kikin shutikunata rimashpaka mana kari warmi shimiwan rimanata
ushanchikchu, shutikunallatakmi ña kari warmi kashkata rikuchin.
Shina:
Sisa yachachikta 28chat
Inti yachachikta 28chat
Ayllushutiwan rimashpaka, shinallatak mana kari warmi shimiwan rimanachu
kan.
Shina:
Caguana yachachikta kayay.
Paucar kushipatata pushamukriy.
2.5. Tawkachik19
Kichwa shimipi achkata rikuchinkapakka –kuna shimikutami shutipa,
shutillipa, shutirantipa kuchupi llutachinchik.
Shina:
Shutiwan Shutirantiwan Shutilliwan
Sapalla Tawkak Sapalla Tawkak Sapalla Tawkak
wasi wasikuna kan kankuna mushuk mushukkuna
llama llamakuna pay paykuna hatun hatunkuna
28chata antawakuna uki ukikuna
muchiku muchikukuna
allku allkukuna
Yuyayllapitak achkata rikuchikpika mana –kuna shimikuta mutsurinchu.
Shina:
makita mayllay
28chata mayllay
millmata takshay
28chata ñakchay
Shutikunata, shutillikunatapash yupaywan rikuchinkapakka mana –kuna
shimikuta churanachu kanchik.
Shina:
sukta allku
ishkay warmi.
19
Tawkayachik= pluralizador
29
Shutillikuna ña achkata rikuchikpipash mana –kuna shimikuta churanachu
kanchik.
Shina:
achka allku wakin wasi
tawka kari asha tanta.
Shutikunapi –pura shimiku rikurikpika, –kuna shimikuta mana churanachu
kanchik.
Shina:
Mamapura rimanakun.
Wawkipura shamunkichik.
3.- Kimsaniki tantachiyachay
Shimimanta
30
3.1. Rikchay awariy20
Shimiku yuyay awariyka, shimikuna shimikukunawan awarishpami chikan
chikan achiklla yuyaykunata allichin.
Shina:
Ishkayshimi kawsaypurapi yachachikkunami kichwa shimitaka ashtawan
allichishpa katinkakuna.
Kichwa shimipika shimikuna, shimi sapikuna, shimikikunapashmi tiyan.
3.1.2 Shimimanta yachay
Kichwa shimika shuk kallari unanchatami charin, kay shimikunaka shuktak
shimikunawan, shimikukunawanpash awarishpami pakta yuyayta kun.
Shina:
Shuti Unancha21
Allku wiwa, kanik, maytapash purik, aychata mikuk, chusku chakita
charik, wasi kamak, …
warmi sumak, mishki, chichuyak, alli shunkuta charik, wawakunata
ashtawan kuyak, sisa shina.
Wasi runakunata katak, rumiwan rurashka, allpawan rurashka,
hatun, uchilla, mawka, mushuk, yurak, killu, …
3.1.3 Shimipa sapi, imachikpa sapi
Kichwa shimipika ishkay sami sapimi tiyan (shutipa sapi, imachikpa sapi).
Shina:
Shutipa sapi Imachikpa sapi
akcha- miku-
20
Rikchay awariy = morfosintaxis
21
Unancha= significado
31
allku- tushu-
maki - puri-
uma- shuyu-
3.1.4 Shimipa shimiku22
Chay shimikunapimi shuk, ishkay kimsa, shimikukunata yapachishpaka
shuktak sumak hatun unanchata kun, chaymantami kichwataka yaparik shimi
ninchik.
Shina:
Shimi+shimiku
wasi
wasi-man
wasi-man-lla
wasi-man-lla-tak
wasi-man-lla-tak-mi
Imachik+shimiku
tushu-
tushu-n
tushu-na-lla
tushu-na-lla-man
tushu-na-lla-tak-mi
3.2 Yuyaypa shimikuna23
Kichwa shimipash tukuy shimikunashinallatakmi kan, shinaka, achka
shimikunatami charin, chay shimikunaka sapan unanchata, ima kaktapashmi
rikuchin, chaykunata alli yachashpami yuyaykunatapash alli rurashun,
ashtawanka mana shuktak shimita hawalla hapishpa rimankapak.
3.2.1 Shutikuna
Shutikunaka tukuy ima tiyakkunapa, (runakuna, wiwakuna, yurakuna,
imakunatapash) shutimi kan. Shinaka, chay tiyakkunaka, ukkuta charik, mana
ukkuta charikkunpashmi tiyan.
Shina:
Ukkuwan Mana ukkuwan
Ushushi Apunchik
llinllin wayra
22
Shimikukuna= morfemas
23
Yuyaypa shimikuna = partes de la oración
32
rumi kawsay
yura kuyay
kawitu llaki
kuytsa wakay
añanku, supay
allku samay
urku, yuyay
hachi, Aya
3.2.2 Ukkuyuk shutikuna24
Kay shutikunaka ukkuta yarikunawan rikunalla, hapinalla shutikunatami
rikuchin.
Shina:
tanta, uksha, churi, allpa, mayu,
rasu, wasi, misi, kuchi, runa,
allku, wawa, urku, maki, kucha,
pani, papa, kawitu, wasi, sisa.
3.2.3 Mana ukkuyuk shutikuna25
Kay shutikunaka yuyayllapi tiyakkunatami shutichin, shinaka
yarikunawanpash mana rikuyta ushachikchu.
Shina:
kuyay, millay, piñay, iñiy, wakay,
Apunchik, supay, wayra, Pachakamak,
samay, allikay, kasikay, sasa, yuyay,
munay, ankaylli, kawsay, chiri, ayllukawsay,
kushikuy, sumak, rupay, usya, aya, nanay.
3.2.4 Kikin shutikuna26
24
Ukkuyuk shutikuna = sustantivos concretos
25 Mana ukkuyuk shutikuna = sustantivos abstractos
26 Kikin shutikuna = sustantivos propios
33
Kay shutikunaka tawkapuramanta kikinpayachishpa shutichishka shutimi kan.
Shinaka runa, wiwa, urku, llakta, kiti, shuktakkunapakpash shutikunami kan.
Shina:
Runa Wiwa Urku Llakta Kiti Yachanawasi
Manuel Tarzán Chimborazo Rumipampa, Quito 16 de
Tamya Chitamuru Altar Kisapincha Ambato Noviembre
Yakusamay Murrilla Tungurahua San Juan Ibarra Mons.
Humanti Pinocho Reventador Cayambe Loja Leonidas
Pichincha Tena Proaño.
Buerán
Imbabura
Chivato
3.2.5 Tukuy, purun shutikuna27
Kay shutikunaka mana chikanyachishpa shutichinkapakmi kan.
Shina:
Runa Wiwa Kuska Tiyak
warmi allku marka urku
kusa wakra llakta yachanawasi
wawa taruka kiti sacha
kuytsa ukucha suyu antanikichik
ushushi llama ayllullakta (computadora)
pushak wiwika pampa
kushipata
3.2.6 Shukyachishka shutikuna28
Kay shutikunaka ishkay shutimanta shuk shutita wiñachishkami kan.
Shina:
yachanawasi ayllullakta pushakamay
mishkimuru antanikichik kurikinti
killkanapirka mamallakta mamakamachik
killkanakaspi
killkanapanka
wasikamak
ishkayshimi
27
Tukuy shutikuna = sustantivos comunes
28
Shukyachishka shutikuna = sustantivos compuestos
29 Shutiranti = pronombre
34
Wakin wiñachishka mushuk shimikunataka, tantachishpami shuk
shimishinallata killkana kanchik.
Shinapash, kay shimikunaka mana tantachishpa killkay tukunchikchu. Mishki
uchu, ishpana uku, yachana uku, mikuna uku, rumi utku, mana alli.
3.3 Shutiranti29.
Shutirantika runapa shutikunata mana shutichishpa rikuchinkapakmi kan.
Shina:
ñuka pi
pay chay
maykan wakin
Shina:
José mashika, hatun antanikichiktami rantishka.
Shuti
Payka hatun antanikichiktami rantishka.
Shutiranti
3.3.1 Runapa shutiranti30
Kay shutirantika runakunapa kikin shutita mana nishpa rikuchinkapakmi kan.
Shina:
Sapalla Tawka
ñuka ñukanchik
kan, kikin kankuna, kikinkuna
pay paykuna
Sapalla runapa shutirantiwan yuyaykuna
Ñukaka mishki lumutami mikuni.
Kanmi ayllullaktapi yanapanaman rinki.
Payka hatun yuyaytami charin.
Tawkak runapa shutirantiwan yuyaykuna.
Ñukanchikmi kichwa shimitaka sumakta killkakunchik.
30
Runapa shutiranti = pronombres personales.
35
Kankunaka allpapimi llamkashpa shaykushkankichik.
Paykunapash wawakunamanmi mishkimuruta karan.
3.3.2 Rikuchik shutiranti
Kay shutirantika, pi runata mana shutichishpa rikuchinkapakmi kan.
Sapalla Tawka
kay kaykuna
chay chaykuna
Yuyaykunapika shinami ninchik:
Kaymi pukllarka.
Chaymi kamirka.
Shuk allkumi kaykunata kanishka.
Chaykunata kayamuy.
3.3.3 Tapuchik shutiranti
Tapuchik shutirantika runa ima rurakukta tapukmi kan. Shinapash tapuk
shutirantita rurankapakka –tak shimikuwan yapachishpami ruranchik.
Shina:
Tapuk -tak Yuyaypi
shutiranti shimikuwan
Pi pitak Pitak shamun
ima imatak Imatak mikunk
maykan maykantak Maykantak pukllakun
maypi maypitak Maypitak yachanki
mashna mashnatak Mashnatak tiyan
3.3.4 Suyu shutiranti
Kaykunaka maykan runa mana achiklla kakta rikuchinkapakmi kan.
Shina:
Sapalla Tawka
wakin wakinpash
mana pi mana pipapash
mana ima mana imapash
36
pimi imapash
maykan maykanpash
Shina:
Wakinkunaka chay llaktapika kichwata mana alli rimanchu.
Mana pi ukupika tiyakunchu.
Mana ima kay ashankapika tiyanchu.
Pipash Kunanka ñukawan richun.
Maykanpash yakuta aparinaman rinami kan.
Mana tukuykuna tiyakpika chay –pash shimikutami churashpa ashtawan
shutirantita ruranchik.
Shinallatak, wakinpika –cha, -chari shimikukunawanmi shimipi churashpa
suyu shutirantita ruranchik.
Shina:
picha pichari
imacha imachari
mashnacha mashnachari
kaycha kaychari
Shina:
Picha chay llaktapika kichwata mana alli riman
Picha rinka
Pichari kunanka wasimanka rinka
Mashnachari shamunka
Rikchak shutiranti
Kay pi, maykan, ima, may, mashna shutirantikunaka maykan yuyaykunapika
mana tapuk shutiranti tukunchu; ashtawanka pi imata rurashkatami rikuchin.
Shina:
Pi ñukata yanka rimakka kaypimi kan
Pimi ñukata yanapawarka, kaypi kashka.
Maykan makasha nikka, kaypi kan.
3.4 Shutillikuna31
31
Shutillikuna= adjetivos
37
Shutillikunaka shutikuna imashina kakta, mashna kakta, maykan kakta,
shuktakkunatapashmi rikuchin. Chayta rikuchinkapakka shutipa ñawpakpimi
churanchik.
Shina:
Shutilli Shutilli shutiwan
hatun hatun misi
yana yana allku
ishkay ishkay atuk
chawpi chawpi tanta
maykan maykan warmi
sumak sumak kusa
Maykan shutikunaka shuktak shutipa ñawpakpi rishpaka shutillishinami tukun,
shinaka, shutita shukyachik kashkamantami shina rikurin.
Shina:
runa aycha.
Rumi shunku
urku rumi
rumi urku
kasha pampa
uksha wasi
yaku pishku
ushku rumi
3.4.1 Imakak shutillikuna32
Kay shutillikunaka shuti imashina kashkatami rikuchin.
Shina:
hatun, uchilla, irki, sumak, wirasapa, suni,
patak, raku, ñañu, kutu, yana,
puka,
alli, kasi, kushi, tsala, malta,
paya.
Shina:
Uchilla wawami sumakta tushukun.
shutilli shuti
Payka sumak yuyaytami charin.
shutilli shuti
Sisa mashika puka antawatami rantishka.
shutilli shuti
32
Imashina shutilli = adjetivo calificativo.
38
3.4.2 Rikuchik shutillikuna
Rikuchik shutillikunaka kichwapika mana tiyanchu, ashtawanka rikuchik
shutirantikuna shutikunapak ñawpakpi rishpami shutilli tukun, kaykunami kan:
kay, kaykuna, chay, chaykuna.
Shina:
Kay muchikuta ñukaman kuway.
Shutilli shuti
Ñukanchikka chay llaktamanmi rinchik.
Shutilli shuti
Kikinpayachik shutillikuna
Kichwa shimipi kikinpayachik shutillikunaka mana tiyanchu, shinapash
shutirantikunapi –pa, -pak shimikuta llutachishpa shutillishinata rikurishpaka,
kikinpa kashkatami shukyachin.
Shina:
-pa shimikuwan -pak
shimikuwan
ñuka-pa, ñuka-pak,
kan-pa, kan-pak,
pay-pa, pay-pak,
ñukanchik-pa, ñukanchik-pak,
kankuna-pa, kankuna-pak,
paykuna-pa, paykuna-pak,
Shina:
Inti mashimi ñuka-pa churita pusharka.
shy shuti
Pay-pa ushushika sumaktami yanun.
shy shuti
Maria mashipakmi antawataka rantirka
shy shuti
3.4.3 Yupay shutillikuna
39
Yupana shutillikunaka shutikunata, imatapash yupankapakmi kan,
chaykunaka shinami rakirin:
Shukllayupana33
Shukkuna Chunkakuna Patsakkuna Warankaku Hunukuna
na
shuk (shuk) chunka (shuk patsak) Waranka hunu
ishkay Ishkay chunka ishkay patsak
kimsa chunk chunka kimsa patsak
chusku kimsa chunka chusku patsak
pichka chusku chunka pichka patsak
sukta pichka chunka sukta patsak
kanchis sukta chunka kanchispatsak
pusak kanchischunka pusak patsak
iskun pusak chunka iskun patsak ..
iskun chunka ..
Shina:
José pushakka 4 punchatami Quito kitipi kan.
Kay yachanawasipika 20 yachakukmi tiyan.
Killapika 300 dolar kullkitami hapini.
4 killakipa 1200 dolar kullkitami hapini
12 hunu rurakunami kay mamallaktapi kawsanchik
(Yupaykunataka kichwa shimipimi rimana kanchik)
Nikiyupay34
Nikiyupanaka pi, ima katishka katishkata yupankapakmi kan, shina
yupankapakka –niki shimikutami yupaypi llutachishpa yupana kan.
Shina:
Niki yupay Kicwapi rimay
1º. shukniki
2º ishkayniki
3º kimsaniki
4o. chuskuniki
5º pichkaniki
6º suktaniki
7º kanchisniki
8º pusakniki
9º iskunniki
10º chunkaniki
15º chunka pichkaniki,
33
Shukllayupana= unidades
34
Nikiyupay= números ordinales
40
..
Shina:
Kallpak Inti mashika 10º washapimi shamun.
(Niki yupaykunatapash kichwa shimipimi rimana kanchik)
Chawpiriy yupay35
Chawpiriy yupayka ima charishkata ishkaypi, kimsapi, chuskupi,
mashnapipash chawpishkata rikuchinkapakmi kan.
Shina:
3/4 chusku chawpimanta kimsa.
4/4 chusku chawpimanta chusku
5/6 sukta chawpimanta pichka.
Shina:
Shuk yachakukka 4/6 tatki pintutami rantin.
3.4.4 Suyu shutillikuna36
Kay shutillikunaka pipash imapash amsalla kashkatami rikuchin.
wakin, tukuy, tawka, shuktak,
achka, asha, pishi, yapa.
Shina:
Wakin runakunaka sumaktami takin.
shutilli shuti
Kaypika tukuy wawami yachakun.
shutilli shuti
Antisuyumanta yachachikkunaka achka kullkitami charin.
shutilli shuti
Kichwa yachaymanka shuktak mashitami apamuna kanchik.
shutilli shuti
Shutillikunata imashina rimana, killkanamanta.
35
Chawpiriy yupay = números racionales, fracciones o quebrados
36
Suyu shutillikuna = adjetivos indeterminados
41
Yuyaypika shuk shuti shunku tukukpika shuk, ishkay, tawka shutillikunawanmi
ruranchik, shina kakpika shutillikunaka shukyachikkunami kan.
Shina:
Chay hatun wasi
shutilli shutilli shuti
Chay sumak kuyaylla warmi
shutilli shutilli shutilli shuti
3.5 Imallichikkuna37
Imallichikkunaka imachikpa ñawpakpi rishpaka imachikkunatami shukyachik
kan. Shinallatak, imachikkunawan, shutillikunawanpash tantarinkunallami.
Shina:
Allimantami yallikun.
Taytaka tutamantami hatarirka.
Kayami achkata tushusha.
Apukkunamanka ari nishpa rimapanki.
3.5.1 Imashinayachik imallichik38
Kay imallichikkunaka imachikkuna imashina kaktami rikuchin.
Imashinayachik imallichik
Sinchi
ñutu
alli
millay
hawalla
Shina:
Sumakllatami tushun
imallichik
Allimantami yallikun
imallichik
Ninantami pukllan
imallichik
37
Imallichikyachay= adverbios
38
Imashinayachik imallichik = adverbio de modo
42
Hawallami ruran
imallichik
3.5.2 Pachayachik imallichik39
Kay imallichikkunaka ima pachapi ruraktami rikuchin, shinapash pachata
rikuchik shimikunami imachikpa ñawpakpi rin.
Shina:
Pachayachik imallichik
kunan
kaya
kayna
puncha
wata
Shina:
Taytaka tutamantami hatarirka.
imallichik
Paytaka kunanmi rimasha.
imallichik
Ñukaka kaynami yachakurkani.
imallichik
Kay yachaytaka kayami tukuchisha.
Imallichik
3.5.3 Mashnayachik imallichik40
Kay mashnayachik imallichikkunaka mashna rurakuktami rikuchin.
Mashnayachik imallichik
asha
achka
ninanta
tawka
pichilla
Shina:
Kayami achkata tushusha.
39
Pachayachik imallichik = adverbio de tiempo
40
Mashnayachik imallichik = adverbio de cantidad
43
imallichik
Paykunaka ashallatami mikun.
imallichik
Kanka pishita upyapay.
Imallichik
Yakuka mankapimi hunta tiyan.
imallichik
3.5.4 Kuskayachik imallichik41
Kuska imallichikka, may kuskapi imata munashkata, rurashkata, yuyashkata
rikuchinkapakmi kan.
Shina:
Kuskayachik imallichik
kaypi, chaypi, hawa, kancha
ura, chaypi, kinripi, kaypi,
uraypi, hananpi, hawapi,
washapi, kuchupi, kinraypi,
karupi, llaktapi,
Shina:
Ñukapa mamaka chaypimi puñurka
imallichik
Chay allkuka chimpatami yallirka
imallichik
Ñukaka kaypimi yachani
imallichik
Sisa mashika hawapimi pukllanka.
imallichik
3.5.5 Arinik imallichik42
Kay imallichikkunaka ima rurayta, yuyaytapash arinichikmi kan.
Shina:
Ari, Rosa wamrapa yayami shamurka.
41
Kuskayachik imallichik = adverbio de lugar
42
Arinik imallichik = adverbio de afirmación
43
Mananik imallichik = adverbio de negación
44
Ichanik imallichik = adverbio de duda
44
imallichik
Apukkunamanka ari nishpa rimapanki.
imallichik
3.5.6 Mananik imallichik43
Kay imallichikkunaka imapash mana ninkapakmi kan. Kay mana shimiwanmi
ninchik.
Shina:
Paykunaka mana rimankachu
imallichik
Chay uchilla wawakunaka manarak killkanata yachanchu.
imallichik
3.5.7 Ichanik imallichik44
Kay imallichiktaka –cha, -chari, -shi shimikukunawanmi shimipi llutachishpa
ruray tukunchik.
Shina:
Raymimanka picha shamunka.
imallichik
Raymimanka pichari shamunka.
Imallichik
Raymimanka pishi shamunka.
imallichik
3.5.8 Harkak imallichik45
Kay imallichikkunaka imatapash mana rurachun ninkapakmi kan, chaypakka
kay shimikunami tiyan: ñatak, ama, pakta.
Shina:
Hakapi ñatak urmankiman.
imallichik
45
Harkak imallichik = adverbio de impedimento.
45
Paymanka ama willanki.
imallichik
3.6 Imachik.
Imachikkunaka pi rurak, tiyak, munak, kakta rikuchikkunami kan. Chay
imatukushkaka pachapi, runapi rurashkatami rikuchin. Imachikkunata
riksinkapakka -na shimikuwanmi riksinchik.
Shina:
Ruray Kana Munak Shinakanayachik
kallpana Puñuna kuyana kana
Purina Puskuna munana
Rurana Samana rikuna
pawana Wakana piñana
llamkana Rikuna kawsana
wampuna Asina wakana
3.6.1 Rurayta yallichik imachik46
Kay imachikkunaka ruraytami shuktakman urmachin, yallichinpash.
Shina:
Michik wamraka wiwakunatami michikun.
ich
Ñukanchikka wawakunatami yachachinchik.
ich
Pukllakka rumpata haytan.
ich
Yuyaykunapika, kay sami imachikkunata riksinkapakka, imatatak, pitatak
nishpa tapushpami riksikchayanchik.
Shina:
Michik wamraka wiwakunatami michikun.
Tapuy: pitatak michikun.
Kutichiy: wiwakunata
Shinaka, kay michina imachikmi ruraytaka shuktakman yallichin. Shina kak
imachikkunaka achkami tiyan.
46
Rurayta yallichik imachik = verbos transitivos
47
Rurayta mana yallichik imachik = verbos intransitivos
46
3.6.2 Rurayta mana yallichik imachik47
Kay imachikka rurayta mana shuktakman yallichikchu kan, rurakllapitakmi
sakirin.
Shina:
Ñukanchikmi asinchik
ich48
Kanmi puñunki
ich
Kankunami mancharinkichik
ich
Paymi arman
ich
Kay yuyaykunapi imachikta riksinkapakka, pitak nishpa tapushpami
riksikchayanchik.
Shina:
Kanmi puñunki
Tapuy: pitak puñun
Kutichiy: kan
Shinashpaka, rurakka payllatakmi kashka, rurayka mana shuktakman
yallinchu.
3.6.3 Shinakanayachik imachik
Shinakanayachik imachikka imatapash, imashina kakta rikuchikmi kan. Kay
imachikka kana imachikllami kichwa shimipika tiyan.
Shina:
María wawaka alli panimi kan.
ich
Inti mashika pushakmi kan.
ich
Achka kullkimi karka
ich
Mushukmi kanka
ich
48
Ich = imachik = verbo
47
Hatun runami kani.
ich
3.6.4 Imachik huniyachik49
Kichwa shimipak imachikkunaka –na shimikuwan rikurishpaka mana runata,
pachata, yupayta rikuchinchu, chayta rikuchinkapakka imachik sapipimi
huniypa shimikukunata llutachinchik, chay shimikukunami runata, pachata,
yupaytapash rikuchin.
Shinapash, imachikta huninkapakka hatun imashinayachik pachakunami
yanapan, kaykuna: rikuchik pacha, kachachik pacha, rurayachik pacha,
munayachik pacha. Chaykunami pi runapi, kunan, yallik, shamuk pachapi,
tawkakpi, churashpa yuyaypika rimanchik.
3.6.5 Rikuchik pacha.
Rikuchik pachaka imata rurashpa, munashpa, yuyashpapash kunan
pachallapitak rikuchikmi kan.
Imachik: tushuna
Rikuchik pacha50
Huniyachik Shimikukuna
Ñuka tushuni -ni
Kan tushunki / Kikin tushupanki -nki/ -pa-nki
Pay tushun -n
Ñukanchik tushunchik -nchik
Kankuna tushunkichik/ -nki-chik/-pa-nki-chik
Kikinkuna tushupankichik -n-kuna
Paykuna tushunkuna
Yallishka suyu pacha.
Huniyachik Shimikukuna
Ñuka tushurkani -rka-ni
Kan tushurkanki / Kikin tushuparkanki -rka-nki/-pa-rka-nki
Pay tushurka -rka
Ñukanchik tushurkanchik -rka-nchik
Kankuna tushurkankichik / Kikinkuna -rka-nki-chik/
tushuparkankichik -pa-rka-nki-chik
Paykuna tushurkakuna -rka-kuna.
Yallishka pacha.
Huniyachik Shimikukuna
Ñuka tushushkani -shka-ni
49
Huniyachik= conjugación
50
Rikuchik pacha= modo indicativo
48
Kan tushushkanki -shka-nki
Kikin tushupashkanki -pa-shka-nki
Pay tushushka -shka
Ñukanchik tushushkanchik -shka-nchik
Kankuna tushushkankichik / Kikin -pa-shka-nki-chik
tushupashkanki -pa-shka-nki-chik
Paykuna tushushkakuna -rka-kuna
Shamuk pacha.
Huniyachik Shimikukuna
Ñuka tushusha -sha
Kan tushunki / Kikin tushupanki -nki / -pa-nki
Pay tushunka -nka
Ñukanchik tushushun -shun
Kankuna tushunkichik / Kikinkuna -nki-chik/-pa-nki-chik
tushupankichik -nka-kuna
Paykuna tushunkakuna
[Link] Kachachik pacha51
Kachachik pachaka imatapash sinchita rimashpa, kachashkata rurachun,
munachunpashtami rikuchin.
Shina:
Huniyachik Shimikukuna
Kan tushuy / Kikin tushupay -y / -pa-y
Kankuna tushuychik / Kikinkuna tushupaychik -y-chik / -pa-y-chik
Shina:
Kankunaka raymipi tushuychik
[Link] Rurayachik pacha52
Rurayachik pachaka ima munashkata, rurashkata rikuchinkapakmi kan
Shina:
Huniyachik Shimikukuna
Ñuka tushuyman -y-man
Kan tushunkiman / Kikin tushupankiman -nki-man / -pa-nki-
Pay tushunman man
Ñukanchik tushunchikman -n-man
Kankuna tushunkichikman / Kikinkuna -nchik-man / -nki-
tushupankichikman chik-man
51
Kachachik pacha = modo imperativo
52
Rurayachik pacha = modo condicional
49
Paykuna tushuykunaman -pa-nki-chik-man
Shina:
Pay tushunman karka
[Link] Munayachik53
Munayachik pachaka runakunata ima kashkatapash maykan pachapi
ruranatami munakushkata rikuchin.
Shina:
Huniyachik Shimikukuna
Ñuka tushuchun -chun
Kan tushuchun -chun
Pay tushuchun -chun
Kankuna tushuchun -chun
Paykuna tushuchun -chun
Shina:
Ñuka tushuchun nishpaka uktami shamusha
53
Munayachik pacha = modo subjuntivo
50
4.- CHUSKUNIKI
TANTACHIYACHAY
SHIMIKUKANCHA
4.1. Shimikukuna54
54
Smikukancha= morfología
51
Shimikukunaka uchilla shimikishinami kan, shinaka shutiwan, shutirantiwan,
shutilliwan, imachikwan, imallichikwan llutarishpaka shuktak shimi,
ashtawan achiklla unanchatami kun. Shinapash, wakchalla rikurishpaka
ima unanchata mana achikkllata charinchu.
Shinami kichwa shimitaka yaparik shimi ninchik. Shinaka, shimi sapipi
yaparishpami yuyaykunata shuktakyachishpa rikuchin. Kay yaparik
shimikukunaka shuti shimikukuna imachik shimikukunami tiyan.
Shina:
sisakuna killaman rurarka pawanki
sisawan killami rurani pawasha
4.1.1. Shutikanchapa surkuk shimikukuna55
Kay shimikukunaka shutikancha shimikunallapimi (shuti, shutiranti, sutilli,
imallichik) llutarin. Shinaka surkuk, patarik, kuyurik shimikukunapimi rakirin.
4.1.2. Shutimanta shutiyachik56
Shutimanta shutiyachik shimikukunaka shutipi llutarishpaka shuktak
shutillatakmi surkun. Chayta rurankapakka - kamak, -yuk, -sapa, -pampa, -ku,
-wa, -lla, -ruku, - kancha, -siki shimikukunami tiyan
-yuk.
Kay –yuk shimikuka pi charishka yuyaytanmi kun. Charichik nishpami
riksinchik
Shina:
kullki Kullkiyuk
Pedro yachachikka kullkiyukmi kan
Allpayuk runami shamushka.
-kamak
Kay -kamak shimikuka, shutita shuktakman tikrachishpa pipash ima
ruraktami rikuchin.
55
Surkuk shimikukuna = morfemas derivativos
56
Shutimanta shutiyachik = nominalizadores
52
Shina:
wasi Wasikamak
Ñukami shuk wasikamakta mashkakuni.
Shuk mashimi paypa wakrakamakman achka kullkita kurka.
-sapa, -ruku, -siki
Kay -sapa, -ruku, -siki shimikukunaka imatapash hatunyachishpa,
yapachishpa, mirachishpa, kamishpa, yanka kamishpapash yuyaykunatami
kun. Hatunyachik nishpami riksinchik
Shina:
Sarayaku warmikunaka akchasapami kan.
Kuytsaka yuyaysapami kan.
Wakin challwaka tullusapami kan.
Chay chinirukuka yapata chinin.
Kikinpa mankarukuta mañachipay.
Wakin challwaka tullurukumi kan.
Sarayaku warmikunaka puñuysikimi kan.
Llullu wawaka wakaysikimi kan.
Shinapash, -siki shimikuka mana tukuypichu churanalla kan, ashtawanka
asishpa, kamishpa shinami rikuchinchik.
-ku, -wa, -lla
Kay -ku, -wa, -lla shimikukunaka imatapash shunkuwan, kuyaywan,
uchillashina, llakiwan, sapallatapash rikuchinkapakmi kan. Kuyachik,
uchillayachik nishpami riksinchik.
Shina:
Ñukapa panikumi shamushka.
Kanpak wakrakuka wakashpami shayakun.
Ñukaka mamakutami kuyani.
Ñukapa misiwatami makanki.
Paypa mashiwatami makanki
53
Ñukapa umawatami nanakun.
Ñukapa panilla, wakashpallami kawsan.
Ñukapa wawalla, llakimari tukushkanki
Maykan llaktakunapika -lla shimikuka sapalla kashkatami rikuchin.
Shina:
Ñukapa panillami shamushka.
Ñukapa wasipika wawakunallami sakirirka.
Ñukaka mamallatami kuyani.
-kancha, -pampa
Kay -kancha, -pampa shimikukunaka imatapash tantachishpa, kanchayachik,
shukshinalla kashkatami rikuchin. Shinaka, wiwakunawanmi ashtawan
mutsurin.
Shina:
Punasuyumanta ayllukunaka llamakanchatami charin.
Ozogoche kuchapika pishkukanchami wañunkuna.
Wawakunaka kiwapampapimi pukllakun.
Sisapampatami rikuni.
4.1.3. Imachikmanta shutiyachikkuna
Imachimanta shutiyachik shimikukunaka imachikpi llutarishpaka shuti,
shutikancha shimitapashmi surkun. Chayta rurankapakka -y, -na, -k, -shka, -
shpa shimikukunami tiyan.
-y, -na
Kay -y, -na shimikukunaka imachikmanta shutiyachikmi kan.
Shina:
Chay runaka mikuytami ashtawan munan.
Yuyay mashika pukllanatami rantisha nin.
Kamchana ukuka kunukmi kan.
Ishpana ukuka ashnakunmi.
-k
Kay shimikupash imachikkunata shutiyachikmi kan.
Shina:
Chay warmika michikmi kan.
Wamraka yachakukmi kan.
54
-shka
Kay –shka shimikuka imachikpa ruray tukurishkatami rikuchishpa shutiyachin,
chaymantami tukuchik shimiku ninchik.
Shina:
Unkushka runaka hampirikunmi.
Wañushka runaka mana tikrankachu.
-shpa.
Kay –shpa shimikuka ima rurashkata tukuchishkata rikuchishpa shutiyachikmi
kan.
Shina:
Kuri taytaka lluchushpami shamun.
Tamia mashika machashpami purin.
4.1.4. Patarik shimikukuna57
[Link]. Tawkachik
Ña hawapi nishkata hapishpa -kuna shimikumi shutikanchapi llutarishpaka
tawkata rikuchin.
Kutin, -nchik shimikuka shukniki tawkayachik shutirantipillami llutarishpa
tawkachin.
Shina:
runakuna paykuna ankakuna
mashikuna wawakuna ñukanchik
[Link]. Urmayachik shimikukuna58
Shutikancha shimiwan tinkirishpaka chikan chikan shimi unanchatami kun.
Kaykunashina:
Shimiku Ima unanchata kun Shina
-ta paktachikmi kan. - Quito llaktatami rin.
yallik paktachiy - Tantatami mikuni.
shutilliwanlla tinkichik - Allitami takinki.
-pa kikinpayachik - Ñukapa yayami shamun.
- Mario runapa churimi kan.
-pak shuktak pachayachik. - Kayapakmi shamunki
57
Patarik shimikukuna = morfemas flexivos
58
Urmayachik shimikukuna = morfemas de caso
55
shukta chaskichik. - Ushushipakmi rantirka
-pi kuskayachik. - Saraguro llaktapimi kawsani.
- Mankapimi churasha.
-man maymanyachik - Urkumanmi rin.
katiy paktachik - Allkumanmi karan.
shamuchik. - Antisuyumantami chayamuni.
-manta imamanta rurashkata rikuchik. - Mankaka allpamantami rurashka
imamanta rimachik. kan.
imarayku kak. - Yakumantami yachachikun.
- Tamyamantami urmarka
-kama chayachik. - Wawaka mayukamami rirka.
-wan imawan kakta rikuchik - Wamraka rumpawanmi pukllan.
- Yachachikka warmiwanmi rin.
piwan kakta rikuchik - Ernesto mashiwanmi killkani
-pura chaypurata rikuchik. - Karipurallami upyan.
- Kuytsapurami tushun.
-rayku imarayku kakta rikuchik. - Pukllanaraykumi shamuni.
shukpak rantita rikuchik. - Yachanaraykumi shamuni.
[Link]. Shutikanchapa shimikukuna
Shimi Surkuk Patarik Kuyurik
Tawkayachik Urmayachik
Shutimanta surkuk: pak mi
allku -yuk -kuna - pa shi
-kamak man chu
Kuyayachik, ta chari
uchillayachik: ( -nchik) pi mari
-ku rayku tak
-lla wan cha
-wa pura ka
Millanayachik, intin rak
miku hatunyachik. shina pash
-ruku kama (n)
-sapa manta
-siki
kancha
Imachikmanta
pampa
shutiyachik:
-k
-na
-y
-shka
-shpa
4.2. Imachikpa shimikukuna59
Kay shimikukunaka imachikpimi llutarin. Shinaka surkuk, patarik, kuyurik
shimikukunami tiyan.
59
Imachikpa shimikukuna = morfemas del verbo
56
4.2.1. Imachikmanta surkuk shimikukuna
Kay shimikukunaka imachikllapimi llutarin. Shinaka surkuk, patarik, kuyurik
shimikukunapimi rakirin.
[Link]. Imachikmanta imachikyachik
Imachikmanta llukshichik shimikukunaka mushuk imachikkunatami
llukshichin. Kayshina:
-naya
Kay -naya shimikuka ima munayyachikmi kan. Shinallatak shutitapash
imachikpimi tikrachin.
Shina:
Mishki muyutami mikunayan.
Ñukataka puñunayanmi.
Ñukataka wasinayanmi
-raya
Kay -raya shimikuka imatapash katirurayachik mi kan. Katirurachik nishpami
shutichinchik.
Shina:
Mishkitaka mikurayanimi.
Palantataka tarpurayanimi.
Mishki murutami mikurayani.
Ñukanchikka saratami rikurayani.
-ykacha
Kay -ykacha shimikuka, maypipash rurak, kaypi, chaypi, imatapash yankalla
ruraktami rikuchin. Maypipash rurak ninchikmi
Shina:
Maykan karikunaka upyaykachanllami.
Misika ukupi puriykachanmi.
Unkukka puñuykachanmi.
-chi
Kay -chi shimikuka imatapash shuktakman rurachiymi kan.
57
Shina:
Wamramanka hampi yakuta upyachinki.
Payka sumak wawatami armachikun.
-naku
Kay -naku shimikuka rantin rantin ruraktami rikuchin.
Shina:
Yayakunaka tantanakuypimi rimanakun.
Wawakunaka rumpawan pukllanakun.
Paykunaka papata pallanakun.
-ku
Kay -ku shimikuka ima ruraytapash unay yachinkapakmi kan.
Shina:
Yayaka wawatami kuyakurka.
Warmi wakraka kiwatami mikukun.
Mamaka sarata tarpukun.
–ri
Kay –ri shimikuka rurashkata kikinllapitak kaktami rikuchin.
Shina:
Rirpupimi rikurini.
Kuchapimi ñawita mayllarikuni.
Ñukaka akchata ñakcharini.
-mu
Kay -mu shimikuka payllatatak ima rurashka shamuywanpash rikuchikmi
kan.
Shina:
Chakrapi chiwillata tarpumuni.
Kucha manyata purimusha.
Uramanta tikramuni.
-wa
Kay –wa shimikuka llakiwan ima rurayta, rimayta pi chayachiktami rikuchin.
58
Shina:
Makinchuta karaway.
Chay pankata rikuchiway.
Ñukapa shunkuta rikuway.
-pay
Kay -pay shimikuka kuyaywan yupaychashpa rimankapakmi kan.
Shina:
Yaykupay. mikupay, karapay, killkapay
Wawaman chuchuchipay.
[Link]. Shutimanta imachikyachik60
Shutimanta imachikyachik shimikukunaka shutipi llutarishpaka imachiktami
surkun. Chayta rurankapakka –ya, -lli, -chi shimikukunami tiyan. Imachikpi
tikrachishpaka ña imatapash huninata ushanllami.
Shina:
shutikancha -ya
Wasi Wasiyani
tuta tutayasha
puncha punchayani
yaku yakuyani
chumpi chumpillichini
chumpi chumpillini
Shina:
Atukta hapisha nishpami tutayani.
Kushilluka chinkarishpami punchayan.
Chay wirami intiwan yakuyan.
Kuri chumpiwanmi chumpillini.
Chirikpika kaywan kunkallinki.
Kaywan tupuwan pachalliy.
Inti taytami wasichikun.
Killa mamaka wawatami chumpichin.
Taytaka hawa pampapimi yantachikun
4.2.2. Patarik shimikukuna
60
Shutimanta imachikyachik = deverbalizadores
59
Paratik shimikukunaka charikta, rikuchikkunata, mashna kakta, shuti ima
tukushkata rikuchikmi kan
[Link]. Runayachik shimikukuna
SAPALLA TAWKA
Shamu- -ni Tushu- -nchik
ka- -nki llanka- -nkichik
shamu-pa-nki llamka-pa-nki-chik
taki- -n shuyu- -nkuna
Shinaka kaykunami kan:
-ni Shukniki sapalla runata rikuchik.
-nki Ishkayniki sapalla runata rikuchik.
-n Kimsaniki sapalla runata rikuchik.
-nchik Shukniki tawkayachik runata rikuchik.
-nkichik Ishkayniki tawkayachik runata rikuchik.
-nkuna Kimsaniki tawkayachik runata rikuchik.
[Link]. Tawkayachik shimiku
Mashnayachik shimikukunaka imachikkunapi llutarishpaka mashnapura
ruraktami rikuchin, kaykunami kan: -nchik, -chik, -kuna
Sapalla Tawka
Ñukami mashkani Ñukanchikmi mashkanchik
Kan ñawirinki Kankunami ñawirinkichik
Paymi awan Paykunami awan(kuna)
4.3. Kuyurik shimikukuna
Kuyurik shimikukunaka shimi puchukaypi, yuyay puchukaypi, chawpipipash
llutarishpaka ari ninkapak, mana ninkapak, tapunkapak, arimana ninkapak,
kaychu mana kaychu ninkapakmi kan.
4.3.1. Chanichik shimikukuna.
-mi
Kay –mi shimikuka imatapash ari, shina kakta ninkapakmi kan:
Shina:
Ñukanchikmi kichwa shimitaka sumakta yachakunchik
Ñukanchikka kichwa shimitami sumakta yachakunchik
Ñukanchikka kichwa shimita sumaktami yachakunchik
Ñukanchikka kichwa shimita sumakta yachakunchikmi
60
-shi.
Kay -shi shimikuka imatapash mana iñishpa, pukllashpa rimankapakmi kan.
Shina:
Payka kayman shamunkashi.
Rasu taytaka Maria kuytsawan sawarinkashi.
Sisa mamashi Sucumbios markaman rishka.
Paykunashi mamallaktata allichinka.
-cha:
Kay –cha shimikuka icha yuyaytami kun.
Shina:
Chayta rirkacha.
Wiwakunaka unkushkacha.
Sachamantacha shamunki.
Sawarinkapak rirkacha.
-chu:
Kay –chu shimikuka tapunkapak mana nik yuyaykunata rurankapakmi kan,
Shina:
Mana ñukaka kichwata yachanichu
Mana Laura yachachikchu kayman shamun
Mana mamachu Puyo kitiman rin
4.3.2. Tinkichik shimikukuna
-ka
Kay –ka shimikuka ima nishkata chayllapi sakinkapak, yuyaytapash
chaypi kuchunkapakmi kan.
Shina;
Rikunkapakka paymi shamurka.
Wiwakunaka pampapimi purikun.
Shuktakkunaka kullkitami kurka.
-pash
Kay –pash / -pish shimikuka shimikunata, yuyaykunatapash tinkichikmi kan.
61
Shina:
Papatapash, saratapashmi tarpunchik.
Rumiñawi mashipash, Nina mamapash wasimanmi rinkuna.
Riobamba kitimanpash, Cañar kitimanpash rishkamari.
-tak
Kay –tak shimikuka tapunkapak, ukta kutichinkapak, sinchita rimankapak,
shuktak shuktak ruraykunatapashmi kun.
Shina:
Maymantatak shamurkakuna.
Imamantatak mana mikurkankichik.
Maykantak rimankacha.
Kayaka ñukatakmi shamusha.
Ñuka munashka muchikutatak apamunki.
Paykunaka yapuntak,tarpuntak.
Kanka puñunkitak mikunkitak.
Warmika yanuntak awantak.
Payka wiwakunawan cebada yurata pallantak saruntak.
-rak
Kay –rak shimikuka ruraytami ñawpachishpa rikuchin.
Shina:
Waskar wawaka killkanrakmi.
Atawalpa runarakmi yachachikun
Apyutarakmi watakuni.
Kanrak mashikunata alli yachachinki.
4.3.3. Sinchiyachik shimiku
-mari
Kay –mari shimikuka ashtawan sinchiyachishpa, aripacha ninkapakmi kan.
Shina:
Sisa yachachikmari rirka.
Karumantamari shamuni.
Chay takiyka sumakmari uyarin.
Quito llaktaka hatunmari rikurin.
-pacha:
62
Kay -pacha shimikuka ima shimitapash, ima yuyaytapash shina kakpachatami
rikuchin.
Shina:
Achik mashika sumaymanapachatami shuyanka.
Rumi mashika achkapachapimi yachanka
Waskar yachakukka yachakpachami kan
Tutamantapacha chaparkani
4.3.4. Harkachik shimiku
-lla
Kay -lla shimikuka imapash chaylla kashkatami rikuchin.
Shina:
Chayllatami ruranki.
Quito llaktamanllami purinchik.
Latacunga llaktamanllami rirkani.
Mana tamyakpika sarallatami pallan.
Ñuka shamunkakama shuyakunkilla.
-lla
Kay –lla shimikuka chayllata rurashpa kawsaktami riksichin.
Pukllayllami kawsan.
Puñuyllami tiyan.
Mikuyllami purin.
Wakayllami purin.
-lla
Kay –lla shimikuka sapallayachishpa rimankapakmi kan.
Ñukallami tukuy yuyaykunataka rurarkani.
Kanllami wasimanka rirkanki.
Sapallami kawsakuni.
-lla
Kay -lla shimikuka maykan ayllupakpash rikchak kaktami riksichin.
Shina:
Wawaka yayallami purin.
Kanka mamallami purikunki.
Kanpa churika kanlla umayukmi kan.
63
Wawaka yayallami kan.
Kanka mamalla purikunki.
Kanpa churika kanlla umayukmi kan.
4.3.5. Imachikpa shimiku61
Sapi Surkuk Patarik Kuyurik
Runa Pacha Runakak Tawkak Rurak
Imachikmant
a surkuk. -wa -rka - ni -kuna -man -mi
-nki -nchik -shi
-naya -n -chu
-raya -nchik -cha
-paya -chari
-ku -mari
-kacha -shak -shun -tak
Miku- -chi -nki -y -ka
-naku -nka -lla
-mu -rak
-ri -pash
-pa -ari
-wa
Shutimanta
imachikta
surkuk.
Wasi- -ya
-chi
-lli
-naya
61
Imachikpa shimikukuna = morfemas del verbo
64
5. - PICHKANIKI TANTACHIY
YACHAY
YUYAY AWARIY 62
62
Yuyay awariy = morfosintaxis
65
5.1. Killkay unancha.
Yuyayta alli killkankapak, ashtawanka alli yuyayta shuktakman kunkapakka
kay iñukanchawanmi kichwa shimipipash killkana kan:
/./ iñu
/./ chikan iñu
/./ katik iñu
/,/ chupa
/;/ iñu chupa
/:/ ishkay iñu
/ .- / iñu aspi
/-/ aspi
/ ¡ ! / manchariy
( ) winku
Shina:
“Mikunkapak yakuta, tukuy shuktak mikunakunatapash allpa mamamantami
surkunchik. Tukuy runakunami allpamanta mikunchik. Allpa mamapimi: runa,
wiwa, yurakuna kawsayta kun. Shinaka; ashtawanka, tukuy mashna
tiyashkakunapash allpamantami kawsayta charinchik. Allpa mama
wakllirishpa tukurikpika mikunapash tukuy mamapachapimi chinkarinka.
Runakunapash yarikaywanmi tukuylla wañushpa tukurinchikman". ¡Ayayay!
5.2. Yuyaykiyachay63
Yuyaykikunaka uchilla yuyayshinami kan, chaymantaka yuyaypa shunku,
shukyachikkunapashmi tukun. Kichwapa yuyaykikunaka kaykunami kan.
Shuti yuyayki64 Sumak wasi
Imachikyuyayki 65 Tantatami mikun
5.2.1. Shuti yuyayki
Shuti yuyaykika shunkuta, shukyachikpashmi charin; shinallatak
shimikukunapashmi chaypika rikurin. Shutipa yuyaykikunapika shutillikunami
ashtawan tiyan.
Shina:
___________ shty________________
shy Sh shm shm
shukyachik Shunku shimikukuna
mawka muchiku-kuna –mi
63
Yuyaykiyachay = las frases
64
Shutiyuyayki = frase nominal
65
Imachikyuyayki = frase verbal
66
_____shty__________________
shy. shy. sht. shm.
chay sumak wawa-kuna.
__________________shty_______________________
Sh
shy shy sht shm.
mushuk hatun wasi-kuna.
_____________________shty____________________
shy shy sht. shm.
chay suni yura-kuna.
______________________shty___________________
shy. shy. sht.
kimsa yana misi
Kichwa yuyaypika shutillikunami shukyachik tukun. Shinaka, mashna shutilli
kashpapash shutipak ñawpapi rishpami shukyachin tukun. Shuti yuyayki
ukupi shutilli rikurikpika, paypa shunkumi tukun. Shinallatak, shutipimi
shimikukunaka llutarin; shutillikunapika mana ima yaparik shimikukunachu
yaykun. Shuti yuyaykipika shutimi paypa shunku tukun.
Shina:
______________________shty_____________________
shy shy shy Sh
shll shll shll sht shm shm
chay suni waylla yura-kuna-mi
imak
67
___________________________shty___________________
shy shy shy Sh
shll shll shll sht shm shm
chay may sumak kuytsa-kuna-mi
Imak
____________________shty_________________________
shy shy shy Sh
shll shll shll sht shm shm
Chay piña tsala puma-kuna-mi
imak
5.2.2. Imachik yuyayki66
Kay yuyaykika, imachik washapi llutarishpaka
yuyaytami paktachishpami ashtawan
achikyachin; shinaka: yallipaktachik67,
68
katikpaktachik , taririklla
paktachikkunami69 kan.
Shina:
_____________________ichy___________________________
ypt Sh shm
______________________shty___________________________
sht. ich shm shm sht shm shm ich shm
Sisa yacha-chi-k-ka aycha-ta-mi mikun
imak imanik
66
Imachik yuyayki = frase verbal
67
Yallikpaktachik = complemento directo
68
Katikpaktachik = complemento indirecto
69
Taririklla paktachik = complemento circunstancial
68
______________________________ichy_____________________________
ypt. trp Sh
_________shty________ ______________________ _________________ ___
shy shy shy shy
sht sht shm shll shm shm shll imll imll ich shm
Pachakutik mashika uchilla antawa-ta-mi kayna puncha ranti-rka.
imak70 imanik71
________________ichy_____________________________________
____ypt.______________kpt__________________trp_____________Sh_______
shy shy shy shy shy shy shy
sht shm shll sht shm shm shrt shm sht shm imll imll ich shm
Mashika uchilla antawa-ta-mi pay-pak churi-man kayna puncha rantirka
im ink
_________________________________ichy______________________________
_______ypt._____________kpt_______________trp_______________Sh_____
sht. shy sht shm shm shrt shm sht shm imll imll ich shm
Mashika uchilla antawa-ta-mi pay-pak churi-man kayna puncha ranti-rka.
im ink
[Link] Yallik paktachiy
Kay paktachikka, willakpi pankalla, utkalla imachik rurayta paktachikmi kan.
Kay paktachikkunataka –ta shimikuwanmi ruranchik.
Shina:
_________________ypt ___________________Sh_______
sht ich shm sht shm shm ich shm
Sisa yachachikka aycha-ta-mi mikun
im ink
ypt. ___ Sh.___________
sht. shm shy. sht shm ich shm
Inti mashi-ka uchilla antawa-ta-mi ranti-rka.
im ink
[Link] Katiy paktachiy.
Kay paktachikka, willakpi shuktak imachikpi rurashkata paktachikmi kan.
Kay paktachikkunaka -man shimikuwanmi ruranchik.
Shina:
70
Imak = sujeto
71
Imanik = predicado
69
________________ kpt _____ Sh_____
sht. shll. shrt shm sht shm shm ich shm
Inti mashika pay-pak churi-man-mi ranti-rka.
im ink
[Link] Taririklla paktachiy:
Kay paktachikka, willakpi maypi, imakak, imashina imachikpi rurashkata
paktachikmi kan. Kaykunaka -pi, -manta, -kama (an) shimikuwanmi ruranchik.
Shina:
_______ trp ____ Sht____________
sht sht shm sht shm shm ich shm
Tamia mamaka pampapimi puñun.
Im ink
___________sht_________________trp_________________
Sht. sht shm sht shm shm shm ich shm
Tamia mamaka llaktamantami shamun.
im ink
________sht_______________trp___________Sh.__________
sht sht shm sht sht shm shm shm ich shm
Inti mashika Quito kitikamanmi __ rin.
im ink
Wakinpika, shuk yuyayllapi kimsantin paktachiykunata churashpami
rimanchik.
Shina:
_______ichy_____________________________________
ypt. kpt trp Sh
___________________ _______________ ___________ ______
shy shy shy shy shy shy shy
sht shm shll sht shm shm shrt shm sht shm imll imll ich shm
Mashika uchilla antawa-ta-mi pay-pak churi-man kayna puncha rantirka
Im ink
__________________________ ichy___________________________________
_______ypt._____________kpt_______________trp______________sh______
sht. shy sht shm shm shrt shm sht shm imll imll ich shm
Mashika uchilla antawa-ta-mi pay-pak churi-man kayna puncha ranti-rka.
im ink
70
[Link] Imashinayachik:
Kay paktachikka imashina kakta, imashina ruraktapashmi rikuchin.
Kaykunaka –lla shimikuwanmi killkanchik.
Shina:
Allimantallami shamusha.
Achka llakillami kawsanki.
Killallami yanun.
[Link] Pachayachik:
Kay paktachikka imatapash ima pachapi ruraktapashmi rikuchin. Kay
yuyaykunaka pachata rikuchik shimikunawanmi ruranchik.
Shina:
Wayra chishi pachapimi pukllani.
Tamya tutapimi puñuni.
Chakishka pachapimi tarpuni
[Link] Kuskayachik:
Kayka maypi kakta, shinallatak pi rurashkatapashmi rikuchin.
Shina:
Urku sikipimi wasita rurani.
Pirka washapimi yurata tarpuni.
Uray pampapimi kawsani.
5.3. Yuyaypa awariy
Kichwa shimipa yuyayka imak, imanik samikunatami charin.
Shina:
Yayami tushun
im ink
Maykan yuyaykunaka imachikwanllami yuyay tukushpa imatapash willan.
Kay imachikkunaka ñapash, pi ima rurakukta rikuchikmi kan, kutin imakka
chay imachikpa ukupimi mitikushpa tiyakun.
Shina:
Mikuni.
ink
71
Llamkarka
ink
Riman,
ink
Shinapash, imakta rikuchishanishpaka kay shinami yuyayka rikurin-
Shina:
Ñukami mikuni
Paymi llamkarka
Paymi riman
Ñukanchik rurashka yachana kamukunapika imak, paktachik, imachik
rakichikunawanmi riksimushkanchik.
Shina:
Yuyak yayaka wawatami aparimun
im pak ich
ink
Kay sumak yutuka yurak luluntami wachan.
pak ich
im. ink
5.3.1. Imak:
Yuyaypa imakka, pi kashkata, ima kashkata rikuchikmi kan. Pimanta,
imamanta rimashkata rikuchin.
Shina:
Inti mashika Riobamba kitipimi kawsan.
im
Chayka llachumi kan
im
Kallari yuyaypika, Juan mashika maypi kawsashkatami rikuchin
Kipa yuyaypika, Chay ima kashkatami rikuchin.
5.3.2. Imanik:
Imanikka, imak ima kashkata, rurakta, munayta, shuktakkunatapashmi
rikuchin, chaymantami, yuyaypika mana illanachu kan.
Shina:
72
Inti mashika Riobamba kitipimi kawsan.
ink
Baños kitipak pishkukunaka sumaktami hukipun.
ink
Imanikpa ukupika, paktachik imachikmi tiyan.
5.3.3. Paktachik:
Maykan yuyaykunapika imakpi, imanik ukupimi paktachikkunaka yaykun,
chaykunami ashtawan allichishpa yuyayta yallichin.
Shina:
________________________________ypt______________________________
shy shy ______Sh_______ shy shy shy Sh
shll shll sht sht shm shll shll shll shm sht shm shm ich shm
Chay hatun Inti mashika shuk sumak, yuraklla antawatami rantin.
im ____________________________ pak :: ich__
_____________ypt._________kpt_____________trp______________sh______
sht. shy sht shm shm shrt shm sht shm imll imll ich shm
Mashika uchilla antawa-ta-mi pay-pak churi-man kayna puncha ranti-rka.
im ink
5.4. Yuyay awariyachay
Yuyay imashina awarishkata rikukpika yuyaylla, sasa, tinkirishka, kimirishka
yuyaykunatami charinchik.
Shina:
5.4.1. Yuyaylla yuyaykuna72
Kay yuyaykunaka, shuklla imak, shuklla paktachikta charikpimi shina
shutichinchik.
Shina:
Wasiman rishun.
im ink
Tawka runami shamurka.
im ink
5.4.2. Sasa yuyaykuna
72
Yuyaylla yuyaykuna = oración simple
73
Kay yuyaykunaka tawka imachiktami charin. Chay imachikkunaka, wakinpika
pakta pakta, wakinpika kimirishkallami rikurin. Kutin imakpi willakpipash,
paktachikkunaka rikurinllami.
Shina:
Misika ukuchawanmi pukllan puñunpash
im ink
Yachachikka mashikunawanmi llamkan yachachinpash.
im ink
5.4.3. Tinkirishka yuyaykuna
Kay yuyaykunaka, shuk, shuk yuyaykunatami charin. Shina yuyaykunata
wallpankapakka, -man, -pash, -tak, -rak shimikuwanmi killkanchik
rimanchikpash.
Shina:
Rumiñawiman mashika wasiman rin, paypa churika
yachanawasiman kallpan.
Mamaka yakuta aparinaman rin, hatun ushushika churanata
takshan.
Sisa kuytsaka suruwan ashankata awan, turika allpapi payrak
llamkan.
Allkuka wakanpash, kallpanpash.
Ayllukunaka llamkanpash, kipaka mikunpash.
Kanka warmita charinkirak llakinkirak.
Sisa warmika llamata kuchita katuntak rantintak.
5.4.4. Kimirishka yuyaykuna
Kay yuyaykunaka hatun yuyay ukupi chayshinalla shuktak yuyaykunami
rikurin, shinaka ishkay imachikmi tiyan, shuk imachikka pakta yuyaytami kun,
shuktak imachikka katik yuyaytami rikuchin.
Shina:
Kichwa shimita alli yachakpika maypipash alli rimashami.
Kunuk yaku tiyakpika punchantami armasha.
Kan kullkita kukpimi mishki murukunatami rantisha.
Achka kullki charishpaka, watanta purinaman rishami.
Tawka murukunata tarpushpaka, alli kawasyta charishami.
Shuktak yuyaykunapika yallik paktachikshinami kay -y, -na, -shka, -k, -chun
shimikukunawan rikurin.
Shina:
74
Killkana yachayta munanki.
Antawata rantinata munani.
Kikin tushushkata yachasha nini.
Kanta makakukta rikurkani.
Quito llaktaman richun munani.
5.4.5. Munayachik harkachik yuyaykuna
Kay yuyaykunaka –shpa, -kpi shimikukunawanmi awarishka kan.
Shina:
Yaku tiyakpika upyashami.
Yachachik pukllashpa yachachikpika yachashunmi.
Wawata sakinaman rishpami ashata kipayamuni.
Kullkita hapishpaka mushuk muchikutami rantimusha.
.Kay -kpi shimikuka kallariy munay yuyayta kushpa shuktak paktachik munay
yuyaytami karan. Shinallatak -shpa shimikuka imatapash chay shinallatak
yuyayta ruraktami rikuchin.
5.4.6. Paktachinayachik kimirishka yuyay
Kay yuyaykunaka, -k, -nka, -pak, -chun shimikukunawanmi rimanchik
killkanchikpash.
Shina:
Tushuk shamushka.
Pukllak kallpashka.
Mikuk rini.
Takik risha.
Puñuk shamusha.
Killkak rini.
Tushunkapak shamunki.
Tarpunkapak muyuta apamunki.
Wawa pukllachun rumpata mañanki.
Pay shamuchun munani.
Kay -k, shimikuka rina, shamuna imachikwanllami kimirishpa shina
yuyaykunata kun.
Kay -nka, -pak shimikukunaka shina ruranallatami rikuchin.
Kay -chun shimikuka shuktak imata paktachichunmi rikuchin.
5.4.7. Kuskayachik kimirishka yuyaykuna
Kay yuyaykunaka may kuskapi ima tukushkatami rikuchin.
75
Shina:
Ismushka yuramantami kaspita pitini.
Payka mayumantami shamun.
Ismushka panka kashkamantami pitirin.
5.4.8. Rantichik kimirishka yuyaykuna
Kay yuyaykunaka pipash imatapash paypa ranti rurashkatami rikuchin.
Shinapash yuyaykunata rimankapak killkankpakpash –rayku shimikutami
churana kan.
Shina:
Allpa chukchuchuyraykumi wasika urmarka.
Puñuyraykumi kipayani.
Tushuyraykumi raymiman rini.
Mikunaraykumantallami kichwashimi kamuta killkakunchik.
5.4.9. Chimpapurachik kimirishka yuyaykuna
Kay yuyaykunaka ishkay shutitami chimpapuran. Chayta rurankapakka
shinallatak yallik shimikunawan ruranchik. Shuktakkunatapash manta
shimikuwan ruranchik.
Shina:
Kankuna yachashkamantami ñukanchikta yallik yachak
tukushkankichik.
Inti mashika Rumiñawi mashishinallatakmi pukllan.
Kutinpuka sacha kuchita yallikmi allan.
5.5. Yuyay kakyachay
Kay yuyaykunaka imashina yuyayta kuktami yachachin.
5.5.1. Ari nik yuyaykuna
Kay yuyakunaka ari nishkata rikuchinkapakmi kan, shinaka -mi shimikikutami
yuyaypa imakpi, paktachikpi imachikpipash kimichishpa churana kanchik.
Shinapash, maypi chay shimiku rishkatami ashtawan achikyachin.
Shina:
Rumi mashika Puyu kitimantami shamun.
Rumi mashimi Puyu kitimanta shamun.
Rumi mashika Puyo kitimanta shamunmi.
76
Inti taytaka alli pushakmi kan.
Kay mashikunaka ishkay shimitami riman.
Kayaka ñukapa wasiman rishami.
5.5.2. Mana nik yuyaykuna
Kay yuyakunaka mana nishkata rikuchinkapakmi kan. Chayta rurankapakka
mana shimita ñawpachishpa shinallatak maypipash -chu shimikuta
llutachishpa killkanchik.
Shina:
Ñukaka mana wawata rimarkanichu.
Ñukaka mana wawatachu rimarkani.
Mana ñukachu wawataka rimarkani.
5.5.3. Tapuk yuyaykuna
Kay yuyaykunaka imatapash tapunkapakmi kan. Shuk yuyaykunaka –chu
shimikuta churashpa tapunchik.
Shina.
Wasiman rinkichu.
Wasimanchu rinki
Sawarishkachu kanki.
Kamchata mikunkichu.
Kanka kichwata yachankichu.
Kanchu kichwata yachanki.
Kanka kichwatachu yachanki.
Shuktak tapuykunaka -tak shimikuta churashpami tapunchik.
Shina:
Pitak kantaka makarka.
Shuktak tapuykunataka pi, ima, maykan, shutirantikunawanmi tapunchik.
Shina:
Pitak wakarka.
Imatatak ninki.
Maykantak shamun.
Pitak chay mashika karka.
Maykan wawatak mishashka.
Pitak kay sumak kamutaka killkarka.
77
Kankunaka imashinatak allpamamata kamankichik.
Imashina tapuk yuyaykunata rurashpapash mishu shimipa unachataka ¿?
mana churanachu kan, shinallatak, kichwa shimipi tapushpaka mana shuktak
shimi takiwanchu tapuna kan.
5.5.4. Kachachik, manchay, kushi, takuriy, rikuchik yuyaykuna
Kay yuyaykunaka sinchita imatapash mañankapa, kayankapa,
kachankapapask yuyaykunami kan. Shinallatak maypika manchaywan
kushiwanpash rimankapakmi kan.
Shina:
¡Utka mikuy!
¡Yantata apamuy!
¡Allimanta shamuy!
¡Kanka lumuchata apashpa riy!
¡Kayaka chunta aswata rurankiy!
¡Ayayaw! ¡Pakta! ¡Anchuriy! ¡Ananay!
¡Añañaw! ¡Araray! ¡Atatay! ¡Chayka!
¡Sumak! ¡Ñatak! ¡Haku! ¡yanapay!
Shinallatak maykan yuyaykunaka –mari shimikuwanmi ruranchik.
Shina:
Paymari shamun.
Paymari riman
Paymari llullan.
5.5.5. Arinik mana nik yuyaykuna
Kay yuyaykunaka ari nishpa mana nishpapash mana achiklla willaytachu
rikuchin. Chaykunata rurankapakka –shi, -chari, -mari shimikukunami
yanapan.
Shina:
Kanshi ñukataka rimashkanki.
Kanka ñukatashi rimashkanki.
Kanka ñukata rimashkankishi.
5.6. Imachik imashina ruraymanta yuyaykuna
5.6.1. Rurakuk yuyay
78
Rurakuk imakta charikpimi, rurakuk yuyay ninchik.
Misika ukuchatami mikun.
Yayaka sarata hallmakun.
Wawaka sisata pitin.
Llamaka kiwata mikukun.
Atukka atallpata mikun.
5.6.2. Kasilla kak yuyay
Kasilla chaskik imakta charikpi, kasilla kak yuyay ninchik.
Shina:
Allpaka yapushka kan.
Atallpaka chukrishka kan .
Wawaka armachishka kan.
5.7. Kichwa shimipi llakichikkuna
Maykan llaktakunapika kichwata rimashpa killkashkapash achka
llakikunatami charinchik, kutin, chaykunataka, manapash shina kakpi
llaktarimayshinami rikuchinkuna. Kay llakikunataka shinami rikunchik,
shinapash ashtawan yachashpami katina kanchik.
5.7.1. Shimi kallaripi llakichik
Kay shimi kallaripi llakichikka, shimipi kallariy uyaywa, kallariy uyantinta
chinkachishpami rimanchik, killkanchikpash.
Shina:
Anchuchishpa Alli rimay
rimay
allu kallu
illu killu
iru kiru
aspi kaspi
akcha pakcha
anka panka
inti kinti
uru turu
ampi hampi
5.7.2. Shimi chawpipi llakichik
Kay shimi chawpipi llakichikka, shimi chawpipi shuk uyaywa, uyantintami
anchuchispa rimanchik, killkanchikpash.
Shina:
79
Mana alli rimay Alli rimay
raku rayku
maki mallki
yaku yayku
hana hallmana
hapi hampi
5.7.3. Shimi chawpipi mirachishpa llakichik
Kay shimi chawpipi mirachishpa llakichikka, chawpi shimipimi shuktak
uyaywa,uyantintapash churashpa rimanchik, killkanchikpash.
Shina:
Mana alli rimay Alli rimay
utilarina ukllarina
tatila taklla
upasha upalla
utkuchi kuchi
kuyarka kuyashka
tuchuyana tulluyana
chipi Chaypi
5.7.4. Shimi yapachik llakichik
Kay shimi yapachik llakichikka, shimi kallaripi shuk uyaywa, uyantinta
yapachishpami rimanchik, killkanchikpash.
Shina:
Mana alli rimay Alli rimay
hapana Apana
hapankura apankura
patallpa Atallpa
hapamuna apamuna
hanchuchina anchuchina
5.7.5. Shimi chawpipi llakichik
Kay shimi chawpipi llakichikka, shimi chawpipimi, uyaywata, uyantinta
mirachishpa rimachik, killkanchikpash.
Shina:
80
Mana alli rimay Alli rimay
kuunan kunan
kaaypi kaypi
kaallari kallari
chaakra chakra
maaki maki
5.8. Rimay73
Rimayka shimikunata sumakta awashpa rimankapak killkankapak,
shuktak runakunaman rikuchinkapakmi kan. Shinaka tukuy
yachashkatami kaypika churana kanchik
Rimayta ashtawan alli rimankapak killkankapakpash kaytami paktachina kan.
Kallari yuyay milka74
Kay kallariy yuyay millkaka, sumakta kallarinkapak, napashpa, alli kawsayta
munashpa, ima rurayta alli rurachun munashpa rikuchinami kan.
Shina:
Kay kamupika, hampimantami rimanchik, killkanchik, ima unkuykuna tiyakpi
hampina yuyaykunatami kun.
Purik yuyay millka75
Kutin, purik yuyay millkaka, ima yuyashkata, sumakta killkashpa, rimashpa
rikuchikmi kan. Kaypimi ima, munashkata, mañashkata, rurashkata, ima
kashpapash rikuchin.
Shina:
Ña taytakunaka tantariy kallarirkakuna, kipaka tukuy llakikunamanta
rimarkakuna.
73
Rimay = discurso
74
Kallari yuyaly millka = presentación
75
Purik yuyay millka = desarrollo
81
Tantachik yuyay milka76
Shinallatak, kay tantachik yuyay millkaka, uchilla, sumak, achiklla yuyaypi
tantachishpami ima kashkatapash rikuchin.
Shina:
Anti suyu yurakuna, puna suyu yurakunamantami killkashka kan; shinallata
kay yurakunata imapak mutsunchik chay yuyaykunamantapashmi killkashka
kan.
Tukurik yuyay milka77
Ima rimashkata, ashtawanka killkashkata tukuchinkapakka, tukurik yuyay
millkatami churanchik. Kayka, alli kawsayta munashpa, alli llamkayta
mañashpa, yupaychayta kushpa, shuktakpika sumak munayta kushpa
tukuchinkapakmi kan.
Shina:
Shinami kay sumak rimayka tukurin, chaymantami mana killasiki kana
kanchik.
ATUKMANTA ÑAWPA RIMAY
Kallariy yuyay milka
Shuk wamra tiyashka nin. Payka, warmiyuk tukunkapakshi kashka. Chayta
yuyashpa purikushpaka, shuk warmitashi rikushka nin.
Purik yuyay milka
Paywan sawarinata munakushkashi. Shinapash, warmipak yayaka, kay
wamrata mana chashkishkallachu, paypak ushushiwan sawarichinkapakka,
wamrataka llamkanamanrakshi kachak nin.
Alli llamkakpika masha tukunkimi nishpashi rimak nin. Shinaka wamraka tukuy
punchakunata tutamanta chishikama sara chakrata hallmankapak rini nishpa,
rik kashka. Hallmanaka mana achka kashkachu.
76
Tantachik yuyay millka = resumen
77
Tukurik yuyay millka = conclusión
82
Shinapash wamraka manarak tukuchini nishpaka rik katishkallami.
Ña shuk killa kipa, wamraka imatatak rurakun yachasha nishkashi yayaka,
nin.
Tantachik yuyay milka
Chayta rikunkapakka, upallashi wamrata chakrapi rikunkapak rishka. Pay
chakraman chayashpaka kiwa huntashkata rikushkallami. Wamraka mana
rikurishkachu nin.
Achkata mashkakushpalla kipa, wamra puñukushkata rikushka nin. Chaypika
runaka piñarishpaka shuk kaspiwan sikipi waktashka nin.
Wamraka, aww... nishpa, hatarishpa waykuman rishka. Chaypika, chupayuk
wamra tukushkashi nin.
Tukurik yuyay milka
Chay punchamanta, atuk tukushka nin. Shina kashkamanta, runa yuyaypika,
atukpash ñawpa pachapika, runallatakmi kashka yuyanchik. Killasiki
kashkamantalla, wiwa tukushka ninchik.
5.9. Pitishka shimikuna
shyki shutiyuyayki
ichyki imachikyuyayki
pak paktachik
im imak
ich imachik
sht shuti
shm shimiku
shll shutilli
shr shtiranti
Sh shunku
ypt yalli paktachik
kpt katik paktachik
trp taririklla paktachik
imll imallichik
shy shukyachik
ink imanik
83
SHIMIKUNA
Alli killkay Ortografía
Chayachik Limitativo
Chimpapurachik yuyay Oración comparativa
Chimpapurachik Comparativo
Harkak imallichik Adverbio de prohibición
Harkashka shimiki silába trabada
Imachik yuyayki Frase verbal
Imachik Verbo
Imachikmanta llukshichik Deverbativa
Imachikpak llukshichik shimiku Derivación verbal
Imachikpak patariy Flexión verbal
Imak Sujeto
Imallichik yuyayki Frase Adverbial
Imallichik Adverbio
Imashina shutilli Adjetivo calificativo
84
Imashinayachik Modo
Imawan piwanpash Instrumental y comitativo
Kachachik Imperativo
Kachachik yuyay Oración imperativa
Kasilla kak yuyay Oración en voz pasiva
Kimirishka yuyay Oració subordinada
Kuchik maymanyachik Dativo y direccional
Kunan pacha Tiempo presente
Kuska imallichik Adverbio de lugar
Llukshichik shimiku Morfema derivativo
Llukshichik Derivacional
Mallkichiy Hacer expansiones
Mananik yuyay Oraciones negativas
Manarikuchik shuti Sustantivo abstracto
Mana yallichik imachik Verbo intransitivo
Mashna imallichik Averbio de cantidad
Mashna imallichik Adverbio de cantidad
Maykamayachik Destino
Maymantayachik Origen
Munay harkachik Condicionales
Munayyachik Posibilidad condicional
Pacha imachikkuna Verbos impersonales
Pacha imallichik Adverbio de tiempo
Pachayachik patarik shimiku Morfemas flexivos de tiempo
Paktachik Complemento
Paskashka shimiki Sílaba abierta
Patarik shimiku Morfemas Flexivos
Raykuchik yuyay Oración causal
Rikchay awariy Morfología
Rikuchik shuti Sustantivo concreto
Rikuchik shutilli Adjetivo demostrativo
Rikuchik shutiranti Pronombre Demostrativo
Rikuchikpacha Modo indicativo
Rimay Fonética
Runa shutiranti Pronombre personal
Rurakuk yuyay oración en voz activa
Sami Clase
Sapalla Singular
Sapalla shimiki Sílaba vocálica
Sapi Raíz
Sasa yuyay Oración compuesta
Shamuchik Hablativo
Shamuk pacha Tiempo futuro
Shimi amawta Lingüista
Shimi awariy Estructura de la palabra
Shimi Palabra, idioma
Shimikamak Lexema
Shimiki Sílaba
Shimiku Morfema
Shukllalla pacha Tiempo simple
85
Shuktakyachik Caso
Shunku Núcleo
Shuti sapi Raíz niminal
Shuti shimikamak Lexema nominal
Shuti yuyayki Frase nominal
Shuti Nombre
Shutilli Adjetivo
Shutilli yuyay Oraciones Adjetivales
Shutin Afirmativo
Shutin imallichik Adverbio de afirmación
Shutin yuyay Oración afirmativa
Shutipak llukshichik shimiku Derivación nominal
Shutipak patariy Flexivos nominal
Shutiranti Pronombre
Sinchichik Acento
Sinchiyachik Enfatizador
Sinchiyachik pacha Enfático
Tapuchik shutiranti pronombre interrogativo
Taririklla paktachik Complemento circunstancial
Tawka Plural
Tawkayachiy Pluralización
Tikray shimiki Sílaba inversa
Tinkichik Conectores
Tinkirishka yuyay Oración coordinada
Tukuy shuti Sustantivo común
Urmayachik Caso
Uyantin Consonantes
Uyay awariy Fonología
Uyaywa Vocal
Yalli paktachiy Complemento directo
Yallichik imachik Verbo transitivo
Yallishka Pasado
Yallishka pacha Tiempo pretérito
Yaparik shimi Lengua aglutinante
Yaparik shimiku Sufijo, morfema
Yupay Numeral
Yupay shutilli Adjetivo numeral
Yupaypa awariy Estructura de la oración
Yuyay Oración
Yuyay awariy Oración sintáctica
Yuyayki Frase
Yuyaylla Oraciones simples
Suyu shutilli Adjetivo indefinido
Suyu shutiranti Pronombres indefinidos
Suyu shutiranti Pronombre indefinido
86
YANAPAK KAMUKUNA
ALMEIDA, Ileana, Quichua Rimai Yachai 1, Quito, MACAC , 1987
ANDY VARGAS, Pedro Domingo: “Mushuk Kichwa Killka Llika”, 2001.
Tena.
AJITIMBAY CRUZ, Segundo A. Kichwata Yachashunchik, módulo,
Riobamba, 2002.
CAIZA, José: Kichwa Tiksi yachay. Módulo de Enseñanza de gramática.
2003.
CAMPAÑA Kléber: Compilación de Estructuras de Kichwa Básico y
Avanzado, 2007.
CATTA QUELEN, Javier, Gramática del Quichua ecuatoriano,
2ª.de.,Quito, Abya Yala 1987
87
CORDERO, Luis, Diccionario Quichua castellano, 5ª de. Corporación
Editora,Quito,1992.
COTACACHI, Mercedes: “Ñukanchic Quichua Rimai Yachay”. Cuenca,
1998
CUNDURI, María, Folleto de Gramática de la Lnegua kichwa. Riobamba.
2007.
DINEIB: Kichwa yachaypa Kukayu. Colección Kukayu Pedagógico,
2006.
DINEIB: Diccionario trilingue para escolares.
PARIS, Julio, GRAMÁTICA DE LA LENGUA QUECHUA, Tercera Edición,
Editorial Santo Domingo, Quito, 1961
Proyecto Regional de EIB Kichwa Andino: “Mushuk Shimikuna”, 2004
QUINDE, Andrés, Folleto de Gramática Kichwa, 2004.
QUISHPE, Cristóbal y CONEJO Alberto: “Kichwa Rimay Yachay”
(Nódulo Auto Instruccional), Quito, 2007
VARIOS, SISAYACUC SHIMIPANPA Diccionario Infaltil Quichua, LAEB –
CuencaDINEIB, UNICEF, GTZ