Kemom ch’ab’al

Nab’e Junab’

K’iche’
Primer grado
primaria

Nuwuj rech chak xoquje

rech chomanik

Nub’i’ are’:

Catalogación de la fuente
Proyecto de Desarrollo Santiago - PRODESSA.
Kemom Ch’ab’al - Mi cuaderno para pensar y resolver - Primer grado primaria
Programa de lectoescritura eficaz con enfoque de valores. Primera edición.
Guatemala, 2013.
136 p.
ISBN en trámite.
Temas: Comprensión lectora, equidad de género, paz y derechos humanos, bilingüismo e interculturalidad,
pensamiento lógico, comunicación y lenguaje.
 Autoridades Ministeriales
Cynthia Carolina del Águila Mendizábal
Ministra de Educación
Evelyn Amado de Segura
Viceministra Técnica de Educación
Alfredo Gustavo García Archila
Viceministro Administrativo de Educación
Gutberto Nicolás Leiva Alvarez
Viceministro de Educación Bilingüe e Intercultural
Eligio Sic Ixpancoc
Viceministro de Diseño y Verificación de la Calidad Educativa
Claudia Ruiz Casasola de Estrada
Directora General de Gestión de Calidad Educativa –DIGECADE-
Oscar René Saquil Bol
Director General de Educación Bilingüe Intercultural –DIGEBI-

Federico Roncal Martínez y Edgar García Tax -

Codirección Proyecto de Desarrollo Santiago -PRODESSA
Erwin Salazar De León - Coordinador del Área de Proyectos Educativos
Equipo de producción y coordinación Equipo Técnico de DIGEBI

Federico Roncal Martínez Edgar Daniel Morales Luis Fernando Paredes Pereira
Erwin Salazar De León Héctor de León Alonzo Subdirector de desarrollo
Coordinación de la producción Paula Veliz educativo bilingüe intercultural
Ilustración
Yesenia Juárez
Edgar García Tax Kajb’e Cayetano Rosales
Silvia Montepeque Diana Zepeda Gaitán Coordinador del departamento
Erwin Salazar Gustavo Xoyón de materiales educativos bilingües
Autoría de lecturas Diseño gráfico interculturales

Silvia Montepeque Raquel Montenegro

Daniel Caciá Álvarez Lisbeth Etelvina Son Simón
Sophia Maldonado Bode
Mediación pedagógica Revisión y adaptación de artes finales
Justo Magzul
Federico Roncal Martínez Revisión por parte de USAID/
Revisión y asesoría pedagógica Reforma Educativa en el Aula

Este libro fue elaborado por PRODESSA con el apoyo financiero de USAID Reforma Educativa en el Aula.

2
 Conoce cómo es tu
cuaderno y cómo utilizarlo
A cada lectura le
corresponde una serie de
ejercicios. Búscalos en tu
cuaderno para pensar y
resolver.

Los identificarás leyendo el título y observando las

ilustraciones.

Libro de lectura

Mi cuaderno para
pensar y resolver

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 3

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

En tu cuaderno para pensar y resolver encontrarás lo

siguiente:

1. Carátula
Aquí puedes identificar: Tipo de lectura

Titulo

Ilustración

2. Hoja antes de leer

Algunas lecturas contienen:

• Un divertido ejercicio que

debes realizar antes de
leer, con la ayuda de tu
maestra o maestro. Al
realizarlo te prepararás
para comprender mejor lo
que dice la lectura.

4
3. Ejercicios para pensar y resolver
Aquí encontrarás:

Preguntas y actividades divertidas acerca de la lectura.

Intenta resolverlas sin ayuda, así tendrás la oportunidad
de comprobar si comprendiste lo que acabas de leer y
podrás expresar tus opiniones.

Además, al final tienes

espacio para dibujar y
escribir.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 5

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Upam
uxaq
Ajilab’al Ub’i’ Jas uwach wuj
Sik’inem ruk’
1. Ri alaj tz’i ruk’ ri ub’aq wachib’al 9

2. Ixim, Frijolina chuqe’ Coy Tzijob’elil 13

Sik’inem ruk’
3. Kanum jun alaj ch’o wachib’al 17

Sik’inem ruk’
4. Ri ub’antajik ri ki k’aslemal ri awaj wachib’al 21

5. Ri B’elejeb’ rechi’l ri Clara K’ulmatajem 27

6. Man inala’s taj Puk 31

7. Ri nuk’ etz’ab’al rech alaj al Ro’s Ub’isikil noj 35

8. Ri uche’ ri Adela Pach’um tzij 39

9. Ri uwachulew are’ jolojoj taq oqob’al K’ulmatajem 43

10. Jachin xkamojb’ik ri upwi’ tat Si’s? Tzijob’elil 49

11. Jun ja rech jun alaj imul Tzijob’elil 53

12. K’o jun la’j wenab’ Tzijob’elil 57

13. Pakal ruk’ ri kem am Tzijonem 63

6
 uxaq
Ajilab’al Ub’i’ Jas uwach wuj
Sik’inem ruk’
14. RI t’uq ak’ xuquje ri jun ixim wachib’al 67

15. Le me’s re chaq’ab’ Tzijonem 71

16. Ri nu ch’akul je’l ub’anik Pach’um tzij 77

17. Ri ajilab’al qas utz kin wilo Tzijob’elil 83

Chaqeta’maj ub’anik ri qak’aslemal Sik’inem ruk’

18. wachib’al 87
jecha’ le uq’ayesal Ulew.

19. Jun je’lelaj ja pa ronojel uwachulew Tzijob’elil 93

20. Xojoj kech moros Tzijob’elil 99

21. ¡Nima’q taq xikin! Tzijonem 105

22. Ri nu xib’al ri in Tzijob’elil 111

23. Le Raqan Tix Bernardo Tzijob’elil 117

24. We kajaw kin kwinik kinoq’ik Tzijob’elil 123

25. Are’ kamajij usik’ixik uwowuj Tzijob’elil 131

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 7

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

8
 Tzijob’elil

Ri alaj tz’i ruk’

ri ub’aq

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 9

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Uwinaqil ri tzijob’elil ¿Jachin ek’olik?

Chatz’apij pa jun setaj ri uwinaqil ri tzijob’elil.

B ¿Jas xk’ulmatajik pa ri tzijob’elil? Cha juchu’ ruk’ jun X.

¿Le tz’i’ xkitzaq le b’aq teqne’ xke’chilaj kib’?

10
C Chatz’aqatisaj ri tzijob’elil ruk’ achomanik.

D Chakojo retal ruk’ jun X ri joljol chi ke ri wachib’al.

E Cha tzalij uwech le k’otb’al chi’j.

¿Jas xke’tamaj le nima’q taq tz’i’?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 11

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
12
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 13

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Chanuk’u ri jastaq ruk’ ri ujupuq kamon kapewi.
A Chawila’ ri k’utunik.

14
 ¿Jachin uwinaqil ri tzijob’elil?
B
Che atz’apij pa ju setaj.

C Chatz’aqatisaj ri uwinaqil ri tzijob’elil.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 15

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
16
 Sik’inem ruk’ wachib’al

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 17

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Chakojo retal ruk’ jun X: (keb’ wachib’al rech

A
joljoj k’ulmatajem pa ri tzijob’elil)

¿Jas xk’ulmataj nab’e?

¿Jas xk’ulmataj chik?

Chawila’. Chab’ana’ jun wachib’al jachin chi

B
ke ri karaj na tek’uri katz’ajo.

18
 Chawila’ le wachib’al rech ri uwinaqil ri
C tzijob’elil xuquje tzalij uwach ri kotb’al chi’aj.

kach’oplinik - kawa’ik - kuraq uchi’

¿Jas ub’antajik ri alaj ch’o?
kawa’ik

¿Jas ub’antajik ri alaj ch’o?

¿Jas ub’antajik ri alaj ch’o?

D Cha sik’ij uwech chuqe’ katz’ib’aj ri ki b’i’.

nan - laj ch’o - ama’ ch’o

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 19

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
20
 Sik’inem ruk’ wachib’al

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 21

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Cha wila’ pa le taq cholaj ri tzij man ku b’ij taj

A pa le tzijob’elil. Qas cha wila’ le k’amb’al no’j.

Koj imul ch’ich’

atz’yaq kumatz tortuga

Tz’i’ wuj ixtutz’

che’ Tz’ib’ab’al oso camello

22
 Chato’ jujun awaj rech kopan pa
B urachoch. Qas cha wila’ le k’otb’al no’j.

kar usok tz’ikin

jirafa pek

sanik ulew

pingüino tew

lombriz
La’j cho

Tz’ikin Leanik

imul ujul sanik

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 23

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

C Chawajilaj janipa’ mul ch’oplin ri imul che

utijik ri ichaj. Qas cha wila’ ri k’amb’al n’oj:

24
D Cha tz’ib’aj ri jujunal tz’ib’ ri kab’ix chawe,
chach’obo’ jas awaj ri’. Chatiqa’ ruk ri
uwachib’al. Qas cha wila’ ri k’amb’al no’j.

a ma za t

e p np n

i mul

o k j

u tiw

Cha sik’ij uwech, tek’uri’ katzalij uwach.

E
Jas kub’ij wa we tzijob’elil?
Kachoch ri awaj. Kachoch patax.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 25

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
26
 Jas uwach ub’ixik

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 27

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Chasik’ij xuquje’ chatz’aqatisaj ri tz’aqat chomanik.

kotz’i’j Clara kutam kotz’i’j .

jul Ri are nim.

la’j b’alam Ri kuriq ri unan.

utiw Ri xalmajik.

Clara kaki’ ko’tik.

28
B Kinwilo xuquje kintz’aqatisaj.

Kab’an nim ch’oplinem tek’uri’ laj cho’plinem.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 29

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

C ¿Jas xk’ulmatajik?
Chawila’ ri wachib’al. Chasik’ij ri keb’ tz’aqat
chomanik. Chajuchu’ ri kak’umaltajik.
1. Clara kutam masa’n. 1. Ri alaj b’alam kakikotik.
2. Clara kutam kotz’i’j. 2. Ri alaj b’alam uxiem rib’.

1 2
1. Clara kuxi’jrib’. 1. Ri nan b’alam kuk’yaq rib’
2. Clara kanumik. chirij ri Clara.
2. Ri nan b’alam kuxib’ij ri utiw.

3 4
Chab’ana’ jun wachib’al kech ri sib’alaj taq
D utz awachil.

¿Jas tajin kano?

30
 Puk

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 31

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Cha sk’ij uwech le tzij tek’uri’ katz’ib’aj

jawje’ qas kak’oji’ wi.

atz’yaq, ka chomanik, katze’nik, jo’q, kach’awik,

ka b’ixonik, etz’ab’a’l, t’im, koq’ik , ketz’anik.

kuna’o atz’yaq

32
 B Cha sik’ij uwech le tzij tek’uri’ ka nuk’ ruk’
lu wachib’al.

aqan tz’u’m

ala’s

la’j ali
ak’al

b’oq’och
q’ab’

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 33

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Cha sik’ij uwech ri tz’aqat chomanik

C
kana’taj chawe jachin xb’inik.
—Ri in man in ala’s taj.
—Saqarik wala’s

Cha sik’ij uwech chuqe’ katz’aqatisaj le tz’aqat

D
chomanik.

1. Ri nu b’i’ in

2. Utz kin to are’ kab’ix chwe

34
 Ub’iskil no’j

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 35

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Chawila ri wachib’al. Tek’uri katzalij uwach ri k’otb’al chi’aj.

tz’alam re wa’im ketekik kexu

b’aq re etz’anem oxib’uxkut

xot

¿Jachike jastaq e setesik?

¿Jachike jastaq k’o kajib’ uxkut?

¿Jachike jastaq e oxtz’ik’?

B Kimb’ij jas kelik xuquje’ kimb’an kiwachib’al.

36
 Chab’ana’ ri retwachib’alel etz’ab’alil ri
C rajawaxik.

D Chatz’ib’aj, ¿Jas uwach jastaq xunuk’ ri alaj

al Ro’s ruk’ ri ch’aqataq taq pim wuj?
elesalwach - ala’s - ch’umil - ja - nima ch’ich’

elesal wach

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 37

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
38
 Tzijonem/Pach’um tzij

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 39

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Kasik’ij uwech le wuy chuqe’ ka tzalij uwech le

A
k’otb’al chi’j.

1. ¿ Jas che ri Adela kaki’kotik?

2. ¿ Jas che ri utat mankuriqtaj ri Adela?

3. ¿ Jas tajin kub’an ri Adela?

Arewa’ ri uche’ ri Adela. Chatz’ib’aj jas je’

B
ub’antajik.

40
 Cha sik’ij uwech chukuje’ kab’an jun uwachib’al.
C Jawje’ k’o ri Adela? Cha wila’ le k’amb’al no’j.

Ch’ok chirij pwi’ chuxe’

D Cha cholo’ le tanaj. Chawajilaj ri wachib’al.

E Cha sik’ij le k’otb’al chi’j, cha chomaj, katzalij uwach.

¿Jas kachomaj ri kub’ano ri Adela we kepe’ ri

rachi’l che urilik chorachoch?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 41

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
42
 K’ulmatajem

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 43

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Chasik’ij ri k’otb’al chiaj xuquje chajuchu’

jachike utzalijem uwach.

1. ¿Jawije’ chi’ k’owi ri

Margarita?

Choja
Chok’ayib’al
Pa k’ayib’al

2. ¿Jas tajin karetamaj ri

Margarita?

Ri ichaj
Ri oq’ob’al
Ri awaj

3. ¿Jas xub’an ri Margarita?

Xuyitz’ utu’ ri wakax

Keyu’malma’ ri chij
Xeroqtaj ri nik’aj ak’

44
 B ¿Jas kak’ulmataj chi wa’? Chawila ri wachib’al.
Chatz’ib’aj ri tajin kak’ulmatajik.

Margarita kuja’j Le ichaj ke’k’iyik.

ri ichaj.

Margarita kuya’
ki wa le ak’.

Margarita
kuratinisaj le chij.

Margarita kuka’yej
pa taq uxukut.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 45

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Nuk’u ri taq unik’ajil.

C Qas chawila’ le k’amb’ejal no’j.

46
 Chab’ana jun wachib’al che ri chak
D
kab’an ruk’ ri anan atat tek’uri chatz’aja.

E Chatzalij uwach ri k’otb’al chi’aj:

¿Jas kachomaj kub’an ri Margarita we ta karil jun

xkuq’ab’?

¿Jas kachomaj kub’an ri Margarita are chi

kata’ che jas taq oq’ob’al retam?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 47

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
48
 Tzijob’elil

Jachin xkamojb’ik
ri upwi’ tat Si’s?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 49

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Cha sik’ij uwech kib’i’ le winaq tek’uri’
A
knuk’ ruk’ jun juch’:

Tat Si’s

kuk

ch’o

k’isik’

tz’ikin

B ¿Jas xkichomaj? Cha juchu’ ruk’ jun X.

K’isik’

Ch’o

50
C Cha k’utu’ ri xk’ulmatajik.

Jas xu k’ulmaj lu
pwi’ le Tat Si’s?

Xrich’inik. Rapinik.

Jas xub’an ri
Tat Si’s?

Xik’anik. Xoq’ik.

Jachin
xk’amojb’ik lu
pwi’ le Tat Si’s?

Le tz’ikin. Le kuk.

Jas xub’an le
tat Si’s are’ xu
riq lu pwi’?

Xuk’amb’ik. Xuya’kanoq.

D Jasche le tz’ikin xuk’amb’ik le upwi’ le Tat Si’s?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 51

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

E Chab’ana’ jun uwachib’al le kab’an at

che le upwi’ le Tat Si’s?

52
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 53

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Chasik’ij ri k’otow chiaj xuquje chawila’ ri

wachib’al. Chatzib’aj ri achomanik.

¿Jasche ri alaj imul

tajin kutzqakuj jun
nuch’ rachoch?

¿Jache ri alaj
imul man xrajtaj
xkanajkanoq ruk’ ri
alaj tz’ikin?

¿Jache ri alaj imul

xrajtaj xkanajkanoq
ruk’ ri ixpaq?

B ¿Jachin taq uwinaqil ri tzijob’elil?

tz’ikin - xtutz’ - imul - jun imul chik

54
 C ¿Jas xk’ulmataj pa ri tzijob’elil?. Chawila
ri wachib’al tek’uri tzib’aj ri kawilo.

D Chasik’ij, tchomanoq xuquje tzalij uwach ri k’otb’al

chi’aj

1. ¿Jastane’ xk’ulmatajik weta ri alaj imul xuriqta jun tz’i’?

2. ¿Jas kab’ano weta jun winaq mankach’ob’ta

uwach karaj kate’ ruk pa rachoch?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 55

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
56
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 57

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Cha sik’ij uwech le tzij tek’uri’ chatz’ib’aj jachin rech.

Maya – wati’t - Nan - Chente

Cha sik’ij le k’otb’al chi’j cha ya’ pa jun ketekik

B
le tzalib’al uwech. Qas chawila’ ri k’amb’al no’j.

1. Le tzijob’elil kub’ij ri
kak’ulmataj ruk’ ri Chente
chuqe’ ruk’ ri…

2. Chente kuto’ ri

3. Chente ku k’ut choch le

maya

4. Are’ kanimar ri Chente ku

b’an jun utzalaj

58
 C Cha sik’ij uwech le tz’aqat chomanik tek’uri’
cha nuk’u’ ruk’ ri wachib’al. Qas chawila’ le
k’amb’al no’j.

Chente kureqaj ri ula’j

renab’.

Chente kusa’yapoj ri
ula’j renab’.

Chente kuto’ ri unan.

Chente chuqe’ ri
maya ke oq’ik.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 59

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

D Ri Chente kub’an jumuwem rech ketz’an

ruk’ ri Maya. Cha ch’obo’ jachike’ tek’uri’
chatz’ib’aj. Qas chawila’ ri k’amb’al no’j.
plas - pon – chin – le - tu

plas - plas - plas

- -

- -

- -

- -

60
 Chab’ana jun uwachib’al jun ak’al chuqe’
E
rech jun la’j ali:
Jewa’ jun ak’al.

Jewa’ jun la’j ali.

Cha k’ut chike la awachi’l alab’on chuqe’ alitom.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 61

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
62
 Tzijonem

Pakal
ruk’ ri kem am

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 63

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Kasik’ij uwech le wuj chuqe’ ka tzalij uwech
A
le k’otb’al chi’j.

¿Jas che ri Pakal kuch’uq ri ub’oq’och

chuquje’ karawaj rib’?

¿Jas che ri Pakal kuril ri kemom am?

¿Jas che ri Pakal ku resaj kiwachib’al ri am?

B Cha wila’ chuquje’ chatz’aqatisaj ri wachib’al.

64
C Cha nuk’u’ ri ch’aqapil tzij rech kawoq tzij.

Pa ra

a ti’t
kaki’ kal
ma lo
a ko’tik
bo’q’ o’ch
m

Cha tz’ib’aj le tzij xawoqo:

1. Pakal 4.

2. 5.

3. 6.

D Cha sik’ij ru Uwowuj , cha chomaj chuqe’

cha chalij uwach ri k’otb’al chi’ij.

a. ¿Jas kub’ano ri Pakal we xuriq jun am pa

uxajab’?

b. ¿Jas che?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 65

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
66
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 67

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Cha tz’ib’aj le ki b’i’.

me’s - ama’ak’ - ati’ta ak’ - patux

B Chawajilaj ri wachib’al qas jas ri

xk’ulmatajik.

1
68
 C ¿Jachike kuk’am ub’e? Chatz’ibaj.

me’s patax me’s

ama’ ak’ me’s

D Chasik’ij ri nik’aj tzij xuquje chanuk’u ruk’

jun wachib’al.
Ixim

Ka’

lej

E Chasik’ij, katchomanoq xuquje tzalij

uwach ri k’otb’al chi’aj.

1. ¿Jastane xk’ulmatajik we ta ri patax

xtob’an che ri t’uq ak’ che ub’anik ri wa?

2. ¿ Jas xkina’ ri nik’aj awaj chik , pa k’isb’al re

ri tzob’elil?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 69

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
70
 Tzijonem

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 71

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Cha sik’ij uwech tek’uri’ katzalij uwech:

¿Jachin taq ek’o pa le tzijob’elil? ¿Jawje’ ta ek’wi?

¿La chaq’ab’ la paq’ij?

¿Jas xkik’ulmaj?

¿Jas xkik’ulmaj k’isb’al re?

72
 Cha tz’aqatisaj le tz’aqat. chomanik. Qas
B chawila’ le k’amb’al no’j.
1. Le Tat Mate’y xutzaq le utiko’n rumal:
le q’alaj jab’.
2. Le Tat Mate’y xusipaj wa rumal:

3. Le Tat Mate’y kakwintaj kawarik rumal:

4. Le Tat Mate’y ka’ki’ko’tik rumal:

Cha sik’ij uwech, cha chomaj rij, tek’uri’

C katzalij uwech le k’otb’al chi’j:

1. ¿Jas kachomaj kub’an le Tat Mate’y are

karil chijunmul le me’s?

2. ¿La aweta’m k’o jun winaq jacha’ le tat Mate’y?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 73

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chatzukuj uwech le tz’aqat chomanik tek’uri’.

D
chajuch’u’ ruk’ jun X ri kachomaj.

Le me’s sib’alaj xk’yaqa’.

Le me’s karaj kurilo jachin

taq ek’aslik.

Le Tat Mate’y karaj kuril

pa le jul.

Le Tat Mate’y utz kuril le

atz’yaq teq’.

Le tat Si’s te’q are’ le

me’s.

Le Tat Si’s are’ ajch’oq’e le

me’s.

74
E Chatzukuj pa rachoch le Tat Mate’y le
jastaq tek’uri’ kajuch’u ruk’ jun X.

me’s okib’al saq

t’u’y ch’uqb’al t’u’y

wa q’aq’

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 75

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
76
 Pach’um tzij

Ri nu ch’akul
je’l ub’anik

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 77

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

A Cha sik’ij uwech le tzij ek’o pa le kajib’ uxukut.

Tek’uri’ kasik’ij uwech jujun chike le tz’aqat
chomanik tek’uri’ katz’ib’aj le tzij ku tz’aqatisaj.

b’inem - kinsalab’ik - kinch’upinik - kin ch’ajo

Utz kin na’ kinsalab’aj nu

ch’akul.

Ruk’ ri wati’t kuj je’ che .

Utz kin nu wi’

chuqe’ nu q’ab’.

Utz kin na’o chuqe’

kinxik’anik.
78
B Cha sik’ij kiwech le ub’anik la b’aqil tek’uri’
katz’ib’aj jawje’ qas kak’oji’ wi.
chi’ - boq’och - q’ab– ub’arayil aqan – jolom –
aqan – pam - q’ab’aj - xikin - k’u’x - uwi’ q’ab’

Ri in:
chi’

Ri in:
jolom

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 79

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

C Cha kojo’ le wachib’al rech kawe’tamaj ri

kak’ulmatajik. Cha juch’u’ ri tz’aqat chomanik ri
kub’ik ri kak’ulmatajik. Qas cha wila’ le k’amb’al
no’j.

Utz kuna’o le José kaq’an pwi’

le che’.
Man utztaj kuna’o le José kaq’an
pwi’ le che’.

Utz kin to le q’ojom

Man utztaj kin to le q’ojom.

B’enaq chi q’ik kuj opan pa

tijob’al.
Atam kuj opan pa tijob’al.

Are’ xelb’ik le José, xoq’ik.

Are’ xok le José, xuxi’j rib’.

80
D Chawesaj uwachib’al la ch’akul tek’uri’
katz’ib’aj le kab’an che.
Are wa’ nu ch’akul:

Ruk’ are:

E Cha sik’ij uwech chuqe’ katzalij uwech. Jas

kutzijoj le sikib’al wuj.

Ri kotz’i’j. Ri wa. Nu ch’akul.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 81

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
82
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 83

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chomanik xuquje’ chakunik

Cha sik’ij uwech ri k’otb’al chi’j tekuri’ katzalij

A ub’ixik.
1. Jas kub’ij wa we sik’ib’al wuj:

Jujunal tz’ib’ Ajilab’al Jasje’ kepetik

2. ¿Jas xkina’ ri ajilab’al are’ xu ch’aple’j ri

tzijob’elil?

Kixi’m kib’ Keki’ko’tik

3. ¿Jas xkina’ ri ajilab’al are’ xk’is ri tzijob’elil?

ekosinaq kixi’mkib’ keki’kotik

84
 Waral ekwi ri ajilab’al kub’ij ri tzijob’elil.
B Chab’an pakakab’ tek’uri’ kat ch’awik kab’ij:

1-2-3-4-5

23

C Chab’ana’ ri mulinik chuqe’ ri majonem.

+5

12 + 5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 17

10 + 8 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

9+9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

11 + 7 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

7+7 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

12 + 7 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

8+9 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

10 + 5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

6+7 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

8-5 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 85

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Chawila’ le wachib’al echolonik, tek’uri’ kajuch’

D che jun X le wachib’al man junam taj.

¿Jachike ri ajilab’al qas kaqaj chawech?

E Cha tz’ib’aj, chawesaj uwech le jastaq jaw
kakojwi ri ajilab’al utz kawilo.

Ri ajilab’al qas utz kin wilo are’:

Ri jastaq uk’amomb’ik ri ajilab’al.

86
 Sik’inem ruk’ wachib’al

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 87

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

¿Jas kepetik ri taq q’ayesal ulew?

Cha sik’ij uwech le tzij tek’uri’ cha nuk’u’ ruk’ le

wachib’al. Qas chawila’ le k’amb’al no’j.

Ch’am

Q’an

Nim

qyaq

Ko’lik

¿Jas awe’ta’m chike le uq’ayesal ulew?

88
 Chomanik xuquje’ chakunik

Chasik’ij uwech le tzij kaya’ pa jun kektekik

A
ri tzij ek’o chupam le sik’ib’al wuj. Qas cha
wila’ le kamb’ejal no’j.

k’oy ixim
kotz’i’j

q’ayesal ama’ak’
ulew ja’

ch’ich’ uk’amal

Mayab’ ulew

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 89

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Kana’taj chawe le kub’ij le sik’ib’al uwech

B wuj, tek’uri’ katza’pij pa jun ketekik .

1. Pa ri wachulew ek’o k’i ja

uq’aseyal ulew

2. Le uq’aseyal ulew e: ejalajoj

xaq ejunam

3. Le uq’ayesal ulew: ke’ki’to’ kib’

ke’ch’ojinik

4. Le winaq: xaq ejunam

ejalajoj

5. Ek’o winaq ke’l pa taq komon

pa taq che’
Chawesaj uwachib’al kyeb’ ub’antajik jaw
C ke’lwi le winaq pa qa Siwan Tinamit.

Jujun chik ke’lwi pa: Jujun chik ke’lwi pa:

90
 ¿Jas ke’petik le winaq rech Siwan Tinamit?
D Cha sik’ij kiwech le tzij tek’uri’ katz’ib’aj.
Qas cha wila’ le K’ambejal no’j.
nim raqan- ko’l raqan- q’eq tz’umal - saq tz’umal-
K’iche’- kaxla’n

q’eq tz’umal

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 91

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
92
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 93

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

Cha tz’ib’aj le ub’antajik le ja chuqe’ chab’ana’

uwachib’al che’ chuqe’ kotz’i’j.
tapya
uwi’ja
uchi’ja
okib’al saq
pared

94
 Chomanik xuquje’ chakunik

A Chawila’ le wachib’al.

1) Cha juch’ ruk’ jun X ri ja ri man junam taj.

2) Cha woq ri ja.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 95

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

B Cha b’ana’ jun uwachib’al la wachoch

chuqe’ cha tz’ajo.

C Chasik’ij uwech, chachomaj tek’uri’ katzalij

ub’ixik.

¿Jawje’ che ri awachoch utz kana’o kat k’oji’ wi?

¿Jas che?

¿Jas kab’antajik we maj awachoch?

96
 Cha wil le wachib’al. Kajuch’ ri qas una’oj.
D Qas cha wila’ ri k’amb’ejal no’j.

Kekitz’aj le ja.

Kekich’aj le ja.

Keki’ko’tik.

Keb’isonik.

Kawa’ik.

Katz’ib’anik.

Kutzijoj puk.

Kewarik.

Kech’o’jinik.

Q’alum kib’.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 97

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
98
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 99

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

Cha tz’aja’ le moro jas je’ utz kawilo.

Wa we moro ub’i’:

100
 Chomanik xuquje’ chakunik

A Cha wila’ le wachib’al. Cha juch’ ruk’ jun

X le nitz’ chomanik ri kub’ij ri xk’ulmatajik.

Rita ke’ cho uxlanib’al.

Rita ke’ pa k’ayib’al.

Ri utat kaxojowik.

Rita kaxojowik.

Rita manreta’m taj ri

xojowem.

Rita kureta’maj ri
xojowem.

Rita kok chupam le

xojowem.

Rita ketz’an pa k’ayb’al.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 101

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

B Cha sik’ij uwech le tzij tek’uri’ katz’ib’aj jaw je’

qas kak’oji wi.

moro – Rita - Tat- Mam

¿Jachin taq?

moro
C ¿Jas chi ri kapetik?

la’j ali la’j ali ak’al la’j ali la’j ali’

moro xojowem moro xojowem

102
D Cha cholo’ jas je’ xk’ulmataj ri K’aslemam tzij.

E Cha sik’ij uwech ri nitz’ chomanik tek’uri’

kanuk’ ruk’ le tzij jaw qas kak’oji’ wi.
Qas cha wila’ le K’amb’ejal no’j.

1. Rita karaj ketz’anik

kaxojowik

2. Ri utat are’ k’elesu

moro

3. Rita are’ la’j ali

la’j ala

4. Rita kaxojowik
kab’ixonik
Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 103
k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
104
 Tzijonem

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 105

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

Cha b’ana’ jun uwachib’al imul.

Ri imul k’o pa rachoch.
Tajin kawa’ik ku ta’ jun xi’l.

¿Kaqaj chawe che ri taq imul k’o ala’jtaq

kixikin jecha’ le ch’o?

106
 Chomanik xuquje’ chakunik

A Qas chawila’ le wachib’al tek’uri’ kajuch’u’

ri tajin kak’ulmayajik. Qas chawila’ le
k’amb’ejal no’j.

Ri imul kutij jun aj.

Ri imul kutzukuj jun aj.

Le ch’o ke’warik.

Le ch’o ke’tzijonik.

Le imul katzijon ruk’ le tz’unun.

Ri imul kuto le tz’unun.

Ri imul kach’o’plinik rumal

kaki’kotik.

Ri imul kach’oplinik rumal

kuxi’j rib’.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 107

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

B Qas cha wila’ chuqe’ katz’ib’aj le xk’ulmatajik.

Qas cha wila’ le k’ambejal no’j.

¿Jas che?
Xch’api’ uxikin pa jun ki.

108
C ¿Jas je’ kib’antajik ri winaqil ri ek’o pa ri
tzijob’elil? Cha sik’ij uwech chuqe’ katz’ib’aj. Qas
chawila’ le k’amb’ejal no’j.

Q’eq- saq- taltzij- nima’q xikin- la’j xikin-

kach’oplinik - kaxik’anik

q’eq

D Chab’ana’ ju uwachib’al ri qas je’l kawilo

kab’ano: etz’anem, ch’opinem, xik’anem teqne’
b’ixonem.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 109

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
110
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 111

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

¿Jas kab’ij at ri utz’ kekilo ke’tz’anik?

Chanuk’u ruk’ jun juch’.

¿Jas utz kawilo kab’ano ruk’ la chaq’ chuqe’

ruk’ la wenab’?

112
 Chomanik xuquje’ chakunik

A Chawila’ le wachib’al. Chajuch’u’ jun X

jachin ruk’ kelwi ali Lu’s.

B ¿Kana’taj chawe jas kekib’an ali Lu’s ruk’ la

Chepe?
Lu’s Kurechi’laj le rati’t.

Ku suk’umaj le re’tet’

Katob’an pa b’anb’al wa.

Chepe

Kuto’ le rikan Carlos

Ke’tz’anik.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 113

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Le Lu’s ruk’ le Chepe keb’e che etz’anem.

C
Cha sik’ij uwech le tzij chuqe’ cha b’ana ri ki
wachib’al.

Nima ch’ich’, wakax, pwi’, kolop, xajab’

Ketz’an che ajkejab’

xaq’o’l, ja’, la’j taq laq, chaj

Ketz’an che
k’ol tz’u’m, arku’, xul

Ketz’an che
114
 Cha sik’ij uwech le tz’aqat chomanik tek’uri’
D
chatz’aqatisaj ruk’ le tzij qas suk’um.

1. Le Lu’s k’o jun (uxib’al) (primo). uxib’al

2. Le Lu’s ka kwunik ku chararej (ch’ich’) (ret’et’)

3. Chepe kuch’aj (mexa) (laq).

4. Le lu’s xu koj (t’o’t’klawix) (mulq’ab’).

5. Le Lu’s chuqe’ le Chepe ( kech’ojinik) (ke’tz’anik)

E Cha sik’ij uwech chuqe’ cha chalij ub’ixik:

1. ¿Jas a b’i’?
2. ¿Janipa’ a junab’?
3. ¿At la’j ali o at la’j ala?
4. ¿Jas kab’ano?

Kin tijoj wib’ kin etz’anik kin b’an wa kin chakunik

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 115

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
116
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 117

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

Chawila’ le taq awaj tek’uri’ katz’ib’aj jas je’

ke’petik . Qas chawila’ le k’amb’ejal no’j.

Are nim.

K’o rismal uwi’.

K’o uk’a’.

¿Jas kachomaj, ri xub’an Bernardo?

118
 Chomanik xuquje’ chakunik

A Chana’taj ri tzijob’elil tekuri’ chatz’aqatisaj ri

kib’ij chawe.
¿Jas ub’i’ ri tzijob’elil?
1¿Jas xub’an ri Bernardo qas nab’e,
chupam ri tzijob’elil?

¿Jas jun chik xub’an le Bernardo?

¿Jas xuk’ulmaj ri Bernardo?

¿Jas xkib’an le nik’ajchik?

¿Jachin xto’wik?

¿Jas xk’ulmatajik pa uk’isb’al ri tzijob’elil?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 119

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

B Cha b’ij jas je’ ri Bernardo:

Cha sik’ij uwech le tzij: katob’anik - katzurunik -
katz’anik - kayoq’owik - kach’oyonik - kaki’ko’tik
Cha tz’ib’aj jaw qas kak’oji’ wi.
¿Jas je’ ri Bernarno are’ ¿Jas je’ ri Bernardo are’
xchaple’j ri tzijob’elil? xk’is ri tzijob’elil?

C Chachomaj tek’uri’ kawesaj uwech. ¿Jas

kab’ano we kariq ri Bernardo?

120
D Qas chawila’ ri awaj tek’uri’ ka cha’ kiwech.

Chaya’ chupam ri jun ketekik le enima’q.

Chaya’ chupam jun ketekik ri e la’j.

Chaya’ chupam jun ketekik ri ke xub’anik.

Chaya’ chupam jun ketekik ri ke rapinik.

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 121

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
122
 Tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 123

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

Cha sik’ij uwech le k’otb’al chi’j tek’uri’ katz’ib’aj

le kat choman che.
¿Jas kachomaj kub’ano?

¿Jas kachomaj kub’ano?

124
 Chomanik xuquje’ chakunik

A Chawila’ le uwachib’al . cha cholo’ tek’uri’

katiqo ruk’ jun juch’.

5
Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 125
k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Cha sik’ij uwech le tzij ek’o chupam ri kajib’

B
uxukut. Cha wila’ jachin taq ri kub’ij pa le
tzijob’elil cha tzib’aj le ki b’i’.

mam - tat - Lidia - Si’s - Max -

Nan - chaq’ - tz’i’

mam

126
 C Chawila’ le palaj tek’uri’ cha tz’ib’aj le kat kwinik
ka b’ano.

tz’enik - k’a’n - sachik - oq’ik

In kin kwinik kin oq’ik

In kin kwinik kin

In kin kwinik kin

In kin kwinik kin

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 127

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Cha kojo’ le wachib’al rech kawilo jas ri ka

D
k’ulmatajik. Chajuch’u’ ri tz’aqat chomanik
jawje kwi.

Ri Si’s koq’ik rumal

kab’isonik.

Ri S’is koq’ik xa
rumal kuxi’jrib’.

Ri Si’s karaj ri Lidia.

Ri Si’s man karajtaj ri

Lidia.

Ri Si’s man utztaj keril

le tz’i’.

Ri Si’s utz keril le tz’i’.

Ri Si’s utzalaj rechalal.

Ri Si’s itzel rechalal.

128
 Cha sik’ij uwech le tz’aqat chomanik ek’o
E
pa le kajib’ uxukut:

Are wa’ le wachalal.

Kin k’ut choch che
kakwinik koq’ik.

Chanim chatz’aqatisaj le tz’aqat chomanik. Qas

chawila’ le k’amb’ejal no’j:

1. nu wachalal.

2. Are’ wa’ nu .

3. In kin k’ut che kakwinik koq’ik.

4. In kin k’ut chi .

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 129

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Jas su ri uwachib’al chirij le xinsik’ij

kawaj kin b’ano

Kintz’ib’an jub’iq’ chirij le xinsik’ij

We kawaj, are’ ka k’is loq’ le sik’ixik,

katz’ajo konojel le wachb’alil
130
 Puk tzijob’elil

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 131

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Are’ kamajij usik’ ixik wuj

Chatz’aja’ le taq awaj jas je’ kawaj kepetik.

Cha sik’ij uwech chuqe’ katzalij ub’ixik:

¿Jas che kab’ij at, le taq awaj jalan taq uwech ke’petik?

132
 Chomanik xuquje’ chakunik
A Cha sik’ij uwach ri k’otb’al chi’j tek’uri’ chajuch’u’
ri qas kaqaj chawech. Qas chawila’ le k’amb’al
no’j.
1. ¿Jas kutzijoj wa we puk tzijob’elil?

a. Kotz’i’j b. awaj kerapinik c. Xik’

2. ¿Jachin xtz’ajowik ri taq awaj kerapinik?

c. Qanan Ik’ b. Qanan a. Qanan

siwan Tinamit Uwachulew

3. ¿Jasche le k’itaq ajaw kerapinik xkaj xkik’ex le kepitik?

a. Kisachkib’ b. Man utztaj kakil c. Kekwintaj

chuqe’ le q’ako’j. ke b’ixonik.
kech’ojinik.

4. ¿Jas xkib’an le k’itaq awaj kerapinik are’ xk’isik ri puk tzijob’elil?

a. Xewarik chuqe’ b. Xerapinik chuqe’ c. Xoq’ik chuqe’

xewai’k? xeb’ixonik? xech’ojinik?
Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 133
k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

B Cha sik’ij uwach le tzij tek’uri’ chatz’aqatisaj le

kib’i ri k’itaq awaj.
tukur, ch’ok, patax, k’el, amaq’uq’, Kot, Xik,
Q’ani, Ch’iw, Tz’unun

tukur ch´

K´ tz´

k p

a ch´
x q´
C Chasik’ij uwech ri jumuwnem chanuk’u’
ruk’ ri awaj jela’ kub’ano.
Cuá cuá cuá
Pío pío pío
Kikirikí
Bzzz
Cri crí
Guau guau
Miau miau
Beee
Múuu
134
 D Cha tz’aja’ ki palaj le winaq.

Chasik’ij uwech tek’uri’ katzalij uwech:

¿Jas che xaq junam ¿Jas che man ejunam

kepetik ri taq awaj taj?
kerapinik?

Kemom Ch’ab’al - Nab’e Junab’ 135

k’iche’ Nuwuj rech chak xoquje rech chomanik

Kintz’ib’aj taq ri sik’inem nuwach

Ri sik’ib’al Ri taller Ri taq’
wuj… wuj… chak…
We sik’ib’al wuj…

“Ri k’ambejal sik’ib’al wuj”

1. Ri alaj tz’i ruk’ ri ub’aq
2. Ixim, Frijolina chuqe’ Coy
3. Kanum jun alaj ch’o
4. Ri ub’antajik ri ki k’aslemal ri awaj
5. Ri B’elejeb’ rechi’l ri Clara
6. Man in ala’s taj
7. Ri nuk’ etz’ab’al rech alaj al Ro’s

8. Ri uche’ ri Adela
9. Ri uwachulew are’ jolojoj taq oqob’al
10. Jachin xkamojb’ik ri upwi’ tat Si’s?
11. Jun ja rech jun alaj imul
12. K’o jun la’j wenab’
13. Pakal ruk’ ri kem am
14. RI t’uq ak’ xuquje ri jun ixim
15. Le me’s re chaq’ab’
16. Ri nu ch’akul je’l ub’anik
17. Ri ajilab’al qas utz kin wilo
18. Chaqeta’maj ub’anik ri qak’aslemal jecha’ le uq’ayesal Ulew

19. Jun je’lelaj ja pa ronojel uwachulew

20. Xojoj kech moros
21. ¡Nima’q taq xikin!
22. Ri nu xib’al ri in
23. Le Raqan Tix Bernardo
24. We kajaw kin kwinik kinoq’ik
25. Are’ kamajij usik’ixik uwowuj

136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146