0 calificaciones0% encontró este documento útil (0 votos) 334 vistas22 páginasBakewell La Mineria en La Hispanoamerica Colonial PDF
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido,
reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF o lee en línea desde Scribd
ORIA DE AMERICA LATINA
LESLIE BETHELL, ed.
HISTORIA
_ DE
AMERICA LATINA
3. AMERICA LATINA COLONIAL:
ECONOMIA,
Bakewell eter
(440
EDITORIAL CRITICA
BARCELONA
Capitulo 2
LA MINERIA EN LA HISPANOAMERICA
COLONIAL !
‘Asi se expresaba un orfebre medio siglo des-
spaa. Quizd Cortés hablaba con menos ci-
‘al mensajero de Moctezuma que «tenemos
, enfermedad que sana con foro] Pero no
laje alo largo de las dos décadas
, aunque se extrajeron canti-
8, el valor y volumen de laoqwarmejueaay jo a1mema “soqustti09 seypip seBs0W9 30984 op BEqey onb wOUIEE
eonbu o opesiedsp wgay ‘wero ssoupforo of umepom ‘ezapeniey WT
"s0s0/03
[ sojmow op sofay so] ap wouanyur vj uosorpnye souoia: seood Anyy “wjuesanre A
auodsuen soured sepo} ua A found & nog uo soypxoy “ereld 9P Ope uo emu
f ounsea opsued ap wo ‘ouayyp £ euensad wyso9 v] Ue outa 9p WORDEIOGEID “UPD
19 pIqUTED ws pundsty ang pop voupwuy 9] 2p sossunu sons sepodtoun
era ound fy ang pop woMpy m2 pp sopodtaune
‘syed squouedjourd ‘osojsoud yeiour ap squoLss09 wun
oman soyoip seifed exeg “serauyun Souo}se|qod Se] B EINE olfo OPO “=IUEO +
TY ap coaofosa “euedsz] ap osrary 2 outs ‘Sopifay,“opweT|
jaureu ¥| od sopepsuaiod ‘so!urouaDs so¥nosto soaont ea 3
[p owes sendepyuy sour seta Uo sOWo}e|God uosorsuns
nt sefouie © UoreEadur9 sojsp soots soxs9 anb epIpats Vy
1uOsop U G0] YOO UpIeIeLICD Uo Sv
‘pout eonN ao SOBzeTEN S000 "COST
We woqjonedirengy us oWsargtissSp
ow ouadun qe ning ozty anb eisujan uppongynsoo soseur of ‘oBzequio US “Ten
Sooo wood wt 9p aed soseus aueINqso}TeLod soBzeTey sosoreKunU ap
round jo onj ‘gest uo “wUlpita 0 ONSED ap fp ‘Huo A “see to BUELOd
oois}ovd
tones 25h Pass onv300.
818D 9p O10 FP ‘ZpST UO ‘9ILKD ap O1IU2O 9p O20 [> “TpST BIDE Seua|EPEPY [OP
{eames [ap seouon so] uo ‘epuesD Bony ap sosapING SOoNUNDeK sopuEsT sou
“aud so, opecafesot uesqey 95 && “gEST >P ¥pED9P v| 9p Sa[eUY Y “eoURMEPNS
mu! 7] “Sepea9p seood seun co wPeuTIIP gpaNb sousodap so]
pv] orod ‘ordroutzd un spsop uoseuorpuny o seiodsosd worenses
PO} ON "egOUdeA ZT | p86 ‘ZecT wo Hns ye SN “seunBe o|9s seuOIouERE
sod (c6st_2) wowed sv weg “Ciost) grearpa mus
(osst 2) ovenfpuen “GFE
soouoiuo ofapaid ag “(sen0 f ome
<9 [Op SeUNRE SI “pHST-EPST PPEY
{ ooxey, ‘yest Hat “OOM 9P PERID ap wa189 ‘OEST Ue WoroTqnosop os ose
“amg. sodoung “eojd op soruormes sayuenodint seuorsrodord © opezadua
ged 2 euedsy eaonyy “edenty ap O10 Ua ayeosad fo wratqioa1 oxswzig onb op
Sous osnjauy oso “0x0 Uo sepueued setoNg WOs2IPUNL “epeUEID BASMN ep a1I0U
pf pag p omos egedsy exonn ovey,“piog Te opr syw & ugeds3 wAonN &
“ounst jo eisey ores S21 anb 070 ap sauoysis 20d sopronpos woson ‘sy
{ovo remuoous ap ezuesadso ¥] UoD aque FP wos
oouNny ny
onv390
Zo wosorpuodsazioa soi anb ayuaunuo> Jap souoyiay so] uose|qod & wores0jdx9
‘nb oo zapider esosquiose e] a1zed ua eordx> offs “So[eious soqure ap soyeyes
“yoek op e2snq wa searigury sey wind w eiund ep tos9qsI0903 sojoueds9 Soy]
is vypuantn v1 YauLvI vonigiey ga Yivoxsit os92 HISTORIA DE AMERICA LATINA
de las cordilleras andinas y mexicanas en la Era Terciaria,
varias regiones se rellenaron con minerales metalife
jones resultantes no fueron,
como para hacer de los cent
de asentamiento en buena parte de Nuet
{allas producidas
por ejemplo—, y por tanto las poblaciones mineras también estaban a altitudes
considerables. La mayorfa se encontraba por encima de los 3.000 metros en
Pent y Charcas, y entre 1.800 y 2.400 metros en Nueva Espatia, Por el contra-
oro, debido a su composicié
‘que no ocurria con la pl
bruto, siendo mas normal hallarla combinada con otras substancias. Algunos de
estos compuestos eran minerales titles. Un breve repaso de su formacidn y de su
7a serviré como itil introducei6n a la mineria colonial y a las técnicas de
refinado,
El mineral argentifero original depositado en las fallas de la roca procedente
nas muy profundas de la tierra, se conoce como mineral hipogénico o mi-
(0—, pero no suelen serlo. La mayorfa de los grandes centro argentife-
in su riqueza de mineral hipogénico enriquecido.
Ello podia ocurrir de dos maneras. La primera resultaba de la accién oxidante
del agua sobre los sulfuros, convirtiéndolos normalmente en cloruro de plata
(cerargirita), con un alto contenido de plata. Este
al desaparecer el oxi-
to entraba aqui en accién,
ne, Pero un segundo proceso de entiquecimi
Este proceso, mucho més com|
ue los sulfuros hi-
se creaba tuna
iio de la capa fredtica: cloruro de
el resultado de di
zona de encima y por d
Jos dos tipos de mineral. Los minerales del primer
los Andes y «colorados» en Nueva Espafia (las tonalidades rojas o pardas a que
hacen referencia dichas denominaciones provienen de la limonita, mezcla de 6xi-
Ja zona oxidada). Eran pacos, por
idos en la montaia de Potosl, que estaban oxidados
1m por debajo de la cima. Los cloruros era
omo «negrillos». Aunque podian ser enriquecidos mediante el proceso super
>, su componente sulfuroso planteaba serios problemas para refinarlo. Ast
pues, los mineros esperaban obtener, por lo general, una mayor productividad
Ssegin aumentaba la profundidad, hasta las inmediaciones y por debajo de Ia
capa fredtica, que solia estar a unos centenares de metros de profundidad. Pero
Jos cloruros que yacian sobre la capa fredtica eran mas aprovechables porque se
Ls MINERIA
Pa 651
as
“eis
océano
Tehooepe 0, 50
esse
ec)
SP,
PaciFico
53
Principals distritas mineros de Nueva Espaiia190 "8 “1161
‘Beau ‘O18I-£9LF ‘oNeW uogmog wy SuoyDLoM pun soupy SopEIE VT “S
‘sonmaadse suquiog wex0 syuotso|qeqong “sear se 2p ofeuasp jp exed sequiog
antomedoyso teqezifin 98 “lax ofS [BP SOTeU WOH “ooWo}ourD awoures
vd odh 9p ‘apisoenn9 n] © sepragée seofo san) sno ssyeuo}U0U toqocT
“sepoprono ou tne souozes sod “eugaIypng Wo eIu=TDaHE! ny
corod ‘oongyy ap sortn sono a TEENY OAM wease Wess ¥ UDIoeABOU eT “eoTes
Top taojsse oanmad [op oyonss eqEIIp PUEDEN TT “(oyoue ap sonow
1t A peprpumyozd ap sono Qs woo gs0r wes 9p TeUoHO%D0 ozod wes8 fo omens
Stusadso) soyeaion sozod sns fonbexe op sojuony seynUH Sw “eGo 9P oMHoqL
mde doo seated sms Uoo ‘olag “eqeanto wploquamr, anb ear % owous
“estudio wis ro[dfo solo o #9 “«touguioygns pupal» wun x9 20peUOISN
am unas onb ownleuingy ap woxrousjeg ey wioidss Ty -seoUpiTa}qNs SouODEL
ida sesuones suauuy ted elas [edo9 Of sof20ssosOraUIMN W TURAY Uesp
“od stueduon seg sexura sxjpedaco spas dozoporede anb vo owsowout
or offs [op soyeuly woe so88> sotmsre wa so]qRrapiru09 asopasteeY “oda
qe woo opuoisas9 on} super souoroeiojdxo seis 9p SOUOSUDUND Sey "SE
‘Gre & souoasoos ayme;pats sefopuyi2av09 & SeyUSNeKE souO!s29009 sel opTesd
“too “tux ofits top soperpour woe Upioeproston Te aszouodoud w uoreztom
are spur seuars ouoo souorseIax9 se sepiosuoD wed
{| 9p [BULION BoRKOGI BUN U9 OPDANOD wIQEY 2s UOALDOS [2 ‘SeoUO|TD BIE,“
-2q Weg ep 01195 [2 ‘TesoURK 2p jedouud =uOKy ns op woRRO;dxe e exed
offs J2p soidjoupd © ugaes0s un sopeynsax sa1us|oox9 woo 21
lueg so10q 9p ouE2pcam OMUOMOY [> ‘SINR ISGO ON “SEU 2p
upfeesiuaot09 aquvfowes op uvjasE2 sonue0 sopuexs so} osnpa
‘ug “osonu wasevoPURy OST 3p ePEDPP Bf op sodouud v enb tu ‘euTET ByDIP
‘ua tgaeo0s tn op UOrBABAxD B] asUIOTUT as OCT UD anb OWE} Of 10d ‘sepuadios
2qap ON ‘soiod ap BUEIUOM! BI 9p UID Ef UD TENsHe odp a1s9 op souoroEN
“neauoc) ‘oduiog OWsTH Te SoU SEA 16}109 wpod ssoUOIL anb eA ‘SepeNtI2D
- on savornoqéxa suo osofeuas spa oypnay nqmIMsPy sosguODH fo OU
8 sap ‘onb sop
“vont sjuouie308y| s9jaugs ‘soUOKESOs ap uo!oeARDxD ¥] ony seaUELIANgns son0D
“nioqdxe sot ap wo}pezi{euorper 2jquiou vun v ofnpucs onb wiofow wrod ey
“eigo op ouear
‘9p BH9Jo v| ap UoFBoENUOD TyS9 ap ‘opIEd UD soUDLE Je “eroUENDVsHOD aqUDUHO|G
Uo)
28 ‘soyponse A soprozo}es sejoum seze1 © gaa onb ‘oyuaTU
‘9p sols spat souoioenuaaueD ap vosNg us pepEpuRjoud
sofew © ugrsaodsaid vy repuore syndsop ered “euo1ge orDeacoxe op eUISIS [2
‘aureipow souoyy So] equo|dxo aywowyeM0N eed e| op [eUO|oD eIUIED Ey
‘aploquinyy ap seuoweArasqo se] ap a1208 sou
-ovsezyour soniye asiaoey uaqep axed "[BDUI [> reUYor exed osa90ud aruoInS
“ans jo anb zeaya & opeonsyos souou epnp us w19 oARjoeNx9 osso0ud 13 “TeIOUTUE
soem wied sopeumue & seyanie 9p ‘ wspadun yeno oy “Bu Bf 2p
sozod 0 sojaatu soquaiayfp so] azju9 uoroworunWoD 9p wrared 2s onb opor argos {
“aoronjquak euang wun Zouaygo exed OMtessoU O| 2p seqDUE SPU SeTOTEH EqEAED
-x9 98 onb “eioajod vy equropradsop 28 anb onuoougl “xn« ofBis op sozUaHUOD ©
egedsq eaonyy 2p eed Bp BpLoUNU Bl & aSopuDUIDE "IpjoquINHT toa 1opuEKeIy
‘rpurope seuyus op oxotuedur 9 orafora 19 wjqQuoso SOUU S089 UY ye" "FOUR
san opueapozid yiso os onb ayre un womeuT ns UE Ue JesTUOOUS
“ygndsg BAO 9p SeUIUH Se] 2p OUOGY| [9 40d wistA vl OptESea>
SYAMOVELXS SYOINORL
“oquoureaisoons jse £ ‘uor2onpoid yf ap o}uaMaDUL SOTeD
-quedns somuojo toiqnosap sauojsoadsoid seaanu ‘uoroonpoid vf ap epyed ‘Suny
“ns soj op o1urwopaid & seuo1pepunur se] ap ojwsuine ‘sopeouEIs> UORONpO:d 2p
sofa ‘soxngqns soy ap owuauine £ souorsepunuy seunste Yoo pepipunyosd soseus
sofeqen ‘woponpoud ¥| ap omeuresour ‘soot soxn0>
:onfis ouoo asumuinsay ueypod anb ‘sajesourt ap soIuot
2] 9p sopeatiop sojwarmpajuoge 9p aur95 wun ap opedqnsss
soundje ap wofi uoonpoid wy “syed eno uo sojerouzadns somuop ze0snq &
ugpejofdxs v ruopuege ered seoze:
upiquie) ours ‘seurojqoid equoweyd [3
-payy ede e| opeonbuey wyqey eum et
‘up, ‘pepyaes sokeur
YsuLv1 vonspRY aa vivoustt ss56 HISTORIA DE AntERICA LATINA
impetentes 0 de cadena y trapos, segiin los modelos mostrados en el sext
les especiales. También podi
mal, para este cometido. Los malacates® fueron la segunda mejora teenoldgica
importante. Hacia el siglo xvi, se habia convertido en Nueva Espaiia en un re~
curso habitual para la extraccién tanto del agua como del miner
‘menos frecuentes en las minas andinas. Los malacates se hicieron més potentes 2
‘medida que erecicron las explotaciones mineras. En el gran pozo de La Valen-
ciana, operaban no menos de ocho malacates simulténeamente, siendo acciona-
1A MINERIA 7
jon en Huancavelica hacia 1635, pero se sabe de su presencia induda-
istrito de Potos{ en la d&cada de 1670. En el siglo xvi era una técnica
izada que probablemente contribuyé en gran medida a la reanimacién de
la produ is ica durante la primera mitad del siglo, y a
(0 extraordinario durante la segunda,
icas descritas hasta aquf eran aplicables a los filones aurfferos, aun-
splotaciones fuesen considerablemente menores que las minas de
tminas de filones de oro eran infrecuentes; los principales
jemplos se encontraban en las tierras altas de Nueva Granada. La mayor parte
del oro procedia de yacimientos aluviales, de donde se extraia mediante téenicas
relacionadas con el placer 0 lavadero de oro.
PROCESOS DE TRANSFORMACION
EI mineral de plata era desmenuzado en la mina con el fin de eliminar los
s. El concentrado resultante quedaba entonces listo para ser so-
‘metido al proceso de transformacién, que normalmente se Ilevaba a cabo en una
conocida en Nueva Espaiia como chacienda de minas» y en los Andes
como «ingenio>. La refinerfa para la amalgana tenia una planta compleja, Nor-
‘malmente con: cercada por un muro, donde habia al-
to para los amos y los trabajadores, ma-
fanques patios pavimentados "para
8 refinerias se emplazaban en poblacio-
s, donde se beneficiaban de la concentracién de los servicios y los su-
specialmente carpinteros y for-
jue entonces se encontraba en
de 370. En cualquier
6. Georgi Agricola, Dere metallica, Basle, 1556.
** Cabrestante movido por eaballeria para extraer agua o mineral (N. dela)
Froura 1. Vista exqueméiea de un molino hidrduico de cuto
‘momento de su historia colonial es probable que Hispanoamérica contara con
400 a 700 refinerfas en activo, variando la cantidad segtin las-condiciones impe~
rantes de auge o depresisn,
El mineral concentrado en la refinerfa era triturado hasta quedar reducido al
10 de los granos de arena, para garantizar asf el maximo contacto entre la
y-el mercurio en la amalgama y obtener In méxima produccién de
jento de hierro (generalmente seis u ocho) lev
te levas fijas en un pesado eje rotatorio,
-n ocasiones de bloques de hierro (véase figura 1). Cada re-
"gar a pesar aproximadamente hasta 70 kg. En algunos casos
fron prensas dobles, en las cuales un solo ee era accionado por una
rueda hidrdulica dispuesta en el centro verticalmente. En estos casos, el niimero
‘de martinetes pod{a llegar a dieciséis.
[Las machacadoras eran impulsadas por agua,
jones andinas eran demasiado éridas pi
tar a los animales necesarios. Asf pues, hacia 1600, solamer"OH + (omesjeme) Bye — vs SHY + DIVE
so + ID8ye~ sv + HOMO
tosten + fond ~ IOeNz + "OST
‘sqcoq s]uos ee8 9 somyns
soap ose jo ered seats souotsenoe se ‘Juoqoo ejseuyou ous pupuoine wun
“oueveqlewopoyy untag ofaciuos so eurdfeue tap comma oronond Ty
etoe Joe [p eyoacTeen
re uproeseo e ‘Satengo9 3p
Gop & ‘ewwourepommroide 0o9t
Fre Beopapsopoe eclpee seme
Set seuneradiay sefog oftgo tod Bear onsorepaooid ai “oe
“Sp ory soptaid wap roe a wgsana 2s “tix os p09 S00
“me ‘opnutoa © onb K esoutus op 84 og¢'z tae Jouoquoo w il pod oxb
pp anied v of1equo
-vo» uvquajduio as sopury So} Ud “1e12038-0] 10g “Jo20ucD ¥ Oo] 25 anb s2 1s ‘on
ed 9 gayjnn as Zea wes ‘soupue SonuD> $0] Us| “SBOTED O wIOpeUI op seIqKD U2
opeqear wigey 2s euredjewre el ‘sesuoIUS TISeH “14x offs jop somdiounnd apsop
‘uueds wAony 9por uo oofu29} ofopout ja ong ond [3 ua Opezttvas oseo0sd
‘3019101 toq}adns ns ua eqesUspuoD as “iodea ap BULIO} Wo ‘onb oH
Jo zesodnoas exed unde woo eperoBujal wo wUDIGNO BHDIC “OLNDIOW [op UomEZ
-podea p yse as0pupinfisuos
-S1p soqey sex “wyod
lun ayuerpow zeny
{jOUL- 2p 0 o1seq 9p eyraIqno eum BI AxGos orsend
amduat so asensexze onb wo} 9p “eu Bf op spaEs w Unde
‘oujaze29 epeuImouap “eorpspry o yeuNNUe wziony 40d
‘upjonpostiy seouoqus Bid vjpzoMI eT ‘oUNarOME Jo £ Bd B] o7UD UoIsS op OWNEK
opel yp vqezuvoe as anb uo owowour [9 wqesfoaid (opepgousg 0 Orns
ug | 9p Jostuzodns po “(resouru Jap wzDyeMIeU v] O feIUDIqUE EINE
“opeuyj [> uo word e] unas ‘sasom sotsea easey sBUELOS San Opsap
seo aszep uespod onbune) seueuios oypo n sos ajuaumpewzou ‘oduray
pie opuimastex "sem o soqpeqe> 10d gzejduisas so] 2s Ou OLT 2p ¥pea9P
2] eiseH] eziperegsos & wsodso epazaut y|‘sepnusap seuatd $e] UOD “we;sONIDS “O[>
‘reg ‘oss00id a1s9 120040805 ep1aqop onb uoPEne uj 1e20A01d 9p sopEBIT0U2 SO
‘seua8sput soy uoxary ‘Texuojoo e2odp w] ap oyred 10Keur wf ayes] eouNnb pepmt
gp 10d ssouoqu eprof o$ ona.oMn Fe & vrEId wy op UODeUIANIOD wT “ar LZ BIsEY
|p eopo}> wun opueutioy “espudrxo os & engle eIpeUE of 2s ‘ouMNIN 40g “UpUON
sod 84 ¢‘c & c'y anua 9p uorsiodosd wun uo ‘ojuaisisou wos ap scoes op BUEN,
‘1 sod tesed ojopugioey ‘ounarou ye yesaurM Ja auqos emdx> 2 upHenun
-uoa Yy “wontoM! upeD J0d 2 c's & *t anus 9p uorosodoud wun wo expe 2s onb
‘sepeuroyes seymdooyeo ‘TensrBetr j2 W12 e1uet1409 spur [g{“SoamoeaN somo asresn
vwerpod upiqurey, 34 ‘T&T 9p ‘[eouIM op jeuNb epes sod ‘ugraiodosd eum
ua UpI09 Tes EIpEUR 9s SAsUONUD 184 OSL-T A QOO'T aAUE ep souoIuOU opuEK
203 (eure) opeanain jexouqu [> eqenSOdap 9s 9puop syTe B19 “erw[aI SoU Os UN
6s ypeanav VI
-2g ~—souojseso ua vpeyoay ‘espard us eperuouaed & ene ‘endure sromrodns—
offed un uo xed esuay RoUpUTY Ua OpEztvar wUrESyeUIR op Osad0xd ODISEPD Ta
-1y ony eureyeure vf odwaq un yue1np onb o} Jod “uororpury ap eroumLA toNg =P
‘ory U2 anb eypiey sear eypoy eun easey sejia ua osndsIp 2s oye) Jod & “apse
spur suuiaignosep uolory seuIpue seu sey anb we aruoUTe|qIsod oIqep 2s ose
-31 aisg{“TLST @psep soyesiua sepury SO] U9 “OST OP BPEDPP k| 9p saTeuY v sou
eorxaur son1u29 SoHeA uo vonopAd wD osnd os ‘OpHUDS aIS9 UA “OPUTAY OASTIN [2
enuf So] 2p pepnusp? VI a1q0s opusRNosIP Ons 9g “eouoMMOUEdSHET uo yuo
sip as anb ap pepye> eleq op reroura 2p sepepaues sopuei8 se] soleq 301809 wo
-rwuyox eprutiod anbuod “ereid 9p uorsanpoid ej Bp seq el exe odes osed O13}
‘osoooid aisy “wamesyeure | xed ons] equso e& yesoUtUE Jo ‘opemmin zaa eu
“ug}aeayd
x9 ap une aoares soreiny & soyuoutout somo wo efauasn ng “sont So} S0pO1 td
(ou sod ‘eundsey exon U9 ttiax offs [9 us OpOr 290s Oz 95 “eqLOpOD eder9.e]
‘ap sozuaqiio $0] apsap epfoouos anbune “euoyes ep “orEquS wis “oadome ore
“ur onuso unguru sod epee ‘ou seuo}eyeisuy seiso U9 epinBiasuo> ouEs®
9p INU ef IpIoquMET Uniag “aseq w| auqos wIPard wy OpuENsEITE “esta ef see
‘ugpoey sopeumue soy -2seq 2 2p |p 89 opeaeyp afo un auqos wpejuow wala
‘pun ap tequsjoa anb sepasod & senp swspard spur o wun woo ‘ofeq evaunus un sod
‘epeazeuue espatd ap aseq wun uo auosssuoo omsuoou ads Un ap wqEIED 25
‘edomg us opeuoroopied ef Ops eq
ep sOMNSIP soyediouud soy ue trouep
spaid ap o5nq bun aigos opmsoo ap ope
Iqe10U ap ‘owe sod “wEqezo3 ene op sopto=s
‘vainb wo (sp
wan uo "TeunMe ¥zzony ep se anb ‘opnseaut ofeqest & yeaideo op pepiun sod
‘oquorunpusy 20feur un weqep ene 10d sepesjadw sesopeseypeut sey eiuoues
-oua8 onb ‘spaiape ‘arai8ns QLcy ap epedgP vI Uo JsoI0g & atUaIaF=x UOHEIWOMND
“op ‘oye [p Opo} ayueinp wage Ussessturs anb soronpende £ sasfequie sn
“suoo & 981190 yen9 0} ‘Sorsed 9p ere B| B OpIGap yeuNUE ezzONy 40d epes|ndumt
teunduqu jse9 eqepanb ou “eoody wustur ef epRy ‘Jso}0 uD anb senuDcUt four
“nie top sou ‘onb epeumny seu ‘eedsa eaonyy ap [enua0 euoz bf U2 se
9p wroKem wy “eoqMpIPIY ¥zz0Ny 10d SepBUOHOE UeID seUEDpKOM! SeIOPEDEYD!
YALL VORIGHY aa YROISIIE 8s60 HISTORIA DE AMERICA LATINA
serie de medi
das para ser
color que adi
elicaces, eran el resultado de la experimentaci6n et 3pre daban re-
sultado, pero se obtuvieron unos cuantos descubrimientos importantes, el mas
provechoso de los cuales fue el descubrimi iad del magistral, sul-
do mediante la calcinacién de las pititas. Dicha substancia,
‘como evidencian las ecuaciones expuestas més arriba, era parte integrante de la
amalgama, especialmente en cl tratamiento de los minerales sulfiricos. Puede
en Potosi en Ia década de 1580. En este caso, la
indir magistral
lizaba en el norte de
jncremento de Ia produ las refinerias mexicanas de-
bieron contar, sin saberlo, con cualquier sulfato de cobre natural que contuvie-
ran los minerales, Itados insatisfaetorios
El descubrimiento del magistral fue la innovacién més eficaz. Pero en toda
Hispanoamérica se efectuaron pequeiios ajustes de Ia amalgama a las condicio-
tuna elaboracién de la
refinero Alvaro Alonéo
Practica por el
alemanes debie-
los mejores para las circunstancias americanas. De hecho, uno de los alemanes,
Friedrich Sonneschinidt, tras una larga experiencia en Nueva Espatia, escribiS
fexceso de entissiasmo que: «No es de esperar que jamias se experimente
cluso los ignorantes apren
hasta los Andes, hubiera
alli.
Es imposible calcular Ia eficacia absoluta de los procesos colot
gama —es decir, la proporcién total de plata contenida en el mineral que se lle-
gaba a extraer—, puesto que las tinicas valoraciones del contenido en plata del
‘mineral con que contamos son las facilitadas por los propios refineros, y que cal-
gain los resultados que obtenian de la misma amalgama. Sin embargo,
dde que los refineros aprovechasen incluso aquellos minerales que no
‘La minera y ta metalurgia en la América Expaiola durante la
35, ps 194,
‘en Modesto Bargails, La amelgamacién de los
rnoamérica calonal, México, DF, 1968, p. 505,
rales de plata en Hispa-
LA MINEREA a
producian més de 45 gramos de plata por cada 45 kg de concentrado tr
‘con mercurio, nos da una idea de Ia propiedad esen:
lios andinos para la obtencidn de algunos
‘metales, prineipalmente oro, plata y cobre. En Peri y Charcas, se habfa deserro-
ado una verdadera fundiciGn. Primeramente, el mineral era triturado bajo un
‘maray, canto rodado de base curva, que se balanceaba a un lado y a otro; enton-
es se fundia en un pequefio homo, de forma cénica o piramidal, que a menudo
‘no sobrepasaba el metro de altura, En los costados se horadaban varios ag
de aireacién, a través de los cuales podia pasar el vie
‘Se empleaba esti
tia el famoso wayra
la
nos de este tipo
amalgama en 1571
No obstante, Ia tecnologia de
tada por Europa,
roducta tox
de Potosi hasta la introduccién de la
que habria de predominar fue apor-
‘da en su mayor parte por los mineros alemanes en-
vviados en 1528 por la comparifa de los banqueros Fugget a las islas del Caribe y
Venezuela. La corona habia requerido los servicios de estos expertos para mejo~
tar los conocimientos mineros y metalirgicos en América, de los que estaban
itados los primeros colonos. Algunos de
lado en Nueva Espafia;
la escoria y el metal fundido. Bi mineral, triturado a mano o mediante una
nica, se cargaba en el horno con carbén de lesa. Lés fuelles eran im
por tanto a refinarla mediante copelacié
‘en un homo de reverbero,
‘La fundicién tuvo mayor
Era la técnica preferida por los mineros pobres y sin medios
‘es indios, que recibfan mineral como parte de su salario, No costaba demasiado
hhacerse con una «parada de fuclles>; aparecieron centenares en las ciudades mi
neras y en sus alrededores. Pero la fundicién a gran escala también sobrevi
Ja introduccién de la amalgama, reanimandose considerablemente cuando esc:
seaba el mercurio, cuando se descubtian yacimiontos de mineral muy rico, y al
donde abundaba el combustible. Esta -ondujeron, por ejer
‘un importante resurgimiento de las fundiciones en algunas zonas de Nueva Tis-
pata a finales del siglo2p pepmusrrosd eanejar uf ap 22500 8
soy ® opigap yanb ‘saiouadns 3
gow ovaLra) ua ayodsues [op $1809
\qerapssuos ue19 sopaid so] ‘Sapuy so}
‘ug ‘Sosod Ty wise sopudosop 1 ‘ouosas oun yo osndu 9§ BLLT UE
‘sosod 29 v ojpaid fa s0feq Te ny Sosuaasop seu Uoro{nposd 2s Om Org
sosod ¢'7g 8 Og] 9p wuadse BAONN] U9 sofoaud soj UorDINpa1 28 ZLOT ZLSL
‘snug “oWue] any ans[o0p [9 OlDd “eE\d 2p UoKONpOLd w ap oINEUIDION Jo 40d
sooero woo sopesuaduios ue}94 2$ OLNNDIOUL Jap SODaId Sofeq soy anb ap oWWoKE
nile Jo ajuv sauo|ssoueo YOR PUOI0D y| K soUOPONpAY qWoUOTESUOD Tq
-eypoy0s sozopeuyas soy anb vf “jeIuo}o0 oporred yop o84e} of wf
‘ean uorarndis oumorou Yep sojoaud soy “PEpy
wpuaraid owsaigo# pp osad ‘zeny oyoip ¥ auodsuen ap & uo‘anpord ap s:
so} 9p warns ef v esfeaynbe oxourEs ona9 opeutMIayap un Uo oLsaxd yo ‘OK
lug “titan ap ofpaid ja guiuuajap ugiquie) anb ous ‘oposouN ap UpPAgINSIP
-ugponpoid v| a1gos jox1Uo9 oYsaNs> un groxofo guOUTeIOs OW LUOIOD ET
png t ovioo eure aonb ope ered w any O19
1H 8 sajenue sareiMb 9O0'ZT-000°0L AP ONSTUINS
{and ggvt uo opezear oventoa tn w see “oRZT mse UORePATeAL as OF HPL
Sp sowopsooud sotuouivdzea sopues3 soy 019g “OFT =P sopaparte mse gnod
‘OtPotl 9p 01409 "9G91 2P wpL29P
tous asa “wouspUB0K
uy 25 anb ‘oupnsod opnosoUs [2 UoD 91
1 wo vyedsg.eaanyy us oxanu ap anazede
‘qujuoou ea0109 e “soreureaita soqt
grins ab “pang BEY o1S9p 25 U9pBUATY ap WHPONposd ea secon “eed
“sa eaoon v owowpedouud sered ony ounosown isa -(Z emsiy ove) spot
‘squopapoid ounarow ye Sesei3 epenusye aed ue any anuey|nsas Z2seD89 EY
{aago op onset ap suds op rewatgondv epn nmr somo
-wio> anb oj ‘fousque earyonpoid peproedva ns seouote ap anied e ozodns ‘g69q
up yeroun ap vdeo wsonuEns wun op oIuoRMUQNDSep [2p OPEIINse4 OWIOD UIP
-axoul 95 uppeusty 2p upponpasd e
“oawouenyy ap uaitia 1809
ap sop alesnp (eyueouru
in ‘9p ouoqUNpSaIsEge [9 “TRIOUDE Uy
“seraumtad sop se] woo eqr
umaas as & ‘eoupumepng ¥ dyfaxsouwnyy “euedsy wAoN
‘{ eurgd op ‘opuens uo zaa ap ‘sepepnueo seyenbed weqe¥ol| upIquieL,
“seouoqua jonbe xod ofsnqsqey] so{ 9 OfURMIO Jo ofeq ‘euaRo|sy 2p BARIsOs
-né eppuyiod wuzepour Bj uo ell 2 ‘hued 9p onus Jap seape seLIIN Sel wD “eM,
coawoueny] ‘euedsg ap ans [2 uo ugpeUTY ‘UEjDaseqe anb sepepnued sel ap Uap
9 vypuaw vt
-1o sod :soquony soni ap vyuoaord voupumvouedsiy U9 opeztn ounazoUt {2 oPor
88D ‘oUNaraU! Jo we SazOUATUE sel SEpOr anb [eM seu OUEISNS LUA,
“ouesad fo 21uEIM Epfed vIANT| Op ene jap uorEIMUNOE
‘8 eprmsod onb oy ‘sojeuea 10d sepeoouoasoqut sesaud O¢ ap uoFoaMNSUCD B| sen
‘a4qisod anj o19s O72 orad ‘oorMpIpI UoBHIO Op BIO JsoIOA UE EpEcIN TOU
Bf epor 1se9 ‘90ST B2eH{ “—S9puY so] ap souotar seunde uD A wuedsy EAN
‘9p oxitao fe U9 OpoI 21q0s— vIBI9UD op auONE UIC ENE fo sUzI
sewoz seurii[e ua ayvamiejos o19q “OpeAy [> seaTeox ered arueOUNS w19 ofqiuod
sip ene [9 so3zed sopos ua “—sofeunrue 10d sepeuorsoe opeav} ap seun ‘sasjequia
soyonbod— sesoruafty souoronyos a1ueIpoyy “efSsou9 op aru=Ty ood epeloarde
‘Sn exe £ sopeuyar soyes0uiw So] 9p opeae| fo ered jewtaurepuny eo wre [3
“sajoquy weqepanb ou spuop sfe fexIoveMr jo opuetonoide
‘sours se] apsop sonaWio]py soyanur wej1z0001 sorauogreD So] & ‘sousoY so exed
‘ap upgieo 0 vrapeut Nqesiooud 98 upIquIEy, ‘ouerpom oUTUTE ap WED BUM oP
je eyearubo anb of 'sosad gso"T A QgE"| auua eqeis0o afo eped ‘soI0g us
UCIsIP ap UY ODT ap spuH v SOUIpuR sofuq soITeA So] apsop sopeLod
Sse] op sofa sof tax offs [9p soqeug y “2Is00 opeAsia un w K se sopueid
‘apsap asteasreoe PyqAp BUD] BI ‘SsouOHU ap anied ¥ ‘saiMepuNge 8 B Oxon WEY
‘pounu —wueorcaut vas wyasoUl v| K sopuY $0} op stuor seyfe— sojend sej 2p Hun
-18-ua ‘soyoqay ap ayuourepides sopelodsep uejoa 9s sesouru seuoz sopuess se] 2p
sezopapayfe so] ‘siuaInisuo> 40g “2Iqusnquios & uoTannsuCD ap feHayeUr yedto
“aud jp wo er9peus PT ‘sovuepunde souIM! oypnuT souoIG Tero Unde £ wpe
sopow sopos ap quad ‘pepyieo} ns uo euedss 2p wspoooud “wured jeu B] Uo oan
“21 owoa ‘opezueand ‘aywamyeuorseoo ‘K eureuinbeus x] wred opeoidure o2z2Ky (sl
(oss00id jp wied owoyd aynoragns eyuaquoo jexzurty oldoad je ejouana0y} oo an
tne) sauojrpuny se] uo 9}uapUNy OMIO9 Op. P09 wpun90 ous
oy ‘sesyussie souorSar suumsta se] uo $94 198 0] 10d sopepnues
‘ua ueqerren as ‘fensfew [9 ejemxo os soveno sel ap smued v ‘seid sey “euedss
‘BASNN ap Seto $e1}0 Ua OUGD ‘s0124s00 SorIsodap ap 0 ‘sayeNIUAD SSPUY $0} 2p O
‘egedsy Bsonyy ap av10U jop suUlTes Su] 9p BONY WA ‘oyuOUFOR] UMasU0D os “eUIET
youre 2] exed ojqypursaidun “es ey “sepeyumy| wex sopeno sey ap eungie ‘sewd
setreredd 9p pepouiea eyo bun wanbas wye(d op [esDUuIU [op O}MOWUNETEN I
venta SvRERLY
“oon oproy 2p oatduro fo any ‘Teuo[oo e20d9 w ap soperpaut wisey
soust ye ‘Sojesedas wied opuajaid owarumpanosd 13 “sofelou soquie ap up!
aye eum $2000 ‘9p sofRiouit v operose opnuou
e epamede o10 euareU! [op ovo [p efe@sop wed exmesyeure
1» sandsap astopoaosd sopeooyoou wun wept o OMe osseziES1
pod onb “opestard jo eqesiaid 25 “opunas [9 UA “ose samsd [9 ua TOI
94 PoqHO9} H] B19 susouTe Uo BABOH v| JEAE] “SOUOIy SO] Uo wo04 ap od Unde
etanye sezesio} 0 $0y001I09 Se] 9 Paes © wuAIE -eqeNUODEA 2s anb |O.W> [eLO}
“our fop oind yeour fo zezedoe tuo ojuoureiou WySISUOD OL [op OIUOLUIEEN fe
‘VenIYT vorugiy ait vioustIt z64 IstoRIA DE AMERICA LATINA
Fiours 2, Produccién quinquenal de mercurio, 1570-1820
endant system, 1784-1814, Londres, 1970, 257, Abzadéo,
taria de las minas de Almaden, I: Desde la época
, 1959, pp. 107, 111, 121, 122, 137, 171, 182;
ides Mines, serie
1620-1645: exportaciones a Nueva Espafa: P. J. Bakewell,
in colonial Mexico, Zacatecas, 1546-1700, Cambridge, 1971, p. 256. Tam-
bign hubo importantes exportaciones de Idrija 2 Hispanoamérica después de 1786,
cen cantidades que ain deben precisarse.
1A MINERIA 6s
casi tan bara
pafa en las postrimerfas del si
‘aumento general de Ia produccién de plata a finales del siglo xvi, espe-
smente con reducciones del precio
mente fortuito, y sugiere que las re~
corona, especialmente a
SISTEMAS DE TRABAIO
La mineria dependia de la fuerza de trabajo indigena. Los negros, esclavos 0
libres, representaban tan s a
oro, donde integraban la mayor parte de la mano de obra. La ocupac
cercana al trabajo fisico de las minas que realizaban los blancos et
cién; por lo general eran supervisores y propietarios. También podi
trarse mestizos ejerciendo tareas fisicas en las minas hacia el siglo
cuanto mds espafoles parecian, més dificil era que se dedicaran a
bajos.
Los sistemas comunes de trabsjo implantados en la etapa colonial proporcio-
naron a la minerfa sus trabajadores indigenas: generalmentey por orden cronol6-
gico, dichos sistemas fueron los de encomienda, esclavismo, trabajo forzado y
1500, de placer ©
dios que Colén
dos de las Pequenas Ax
después, cuando la pobla:
que Ia demanda de las minas de oro no @s la menos culpabl
clavos negros. Mientras tanto, el empleo de indios en la minerfa en régimen de
encomienda o esclavitud se extendié por Centro y Sudamérica segin estas tierras
imperio, Por supuest, el avance de la conquista produjo
mente, justficindose as
us esclavizacién cuando eran capturados en Ia bat
podia emplear cerca de 400 indios en los yaci-
mientos de oro de Tehuantepec en la década de 1540.
El reclutamiento forzado de trabajadores indigenas sucedié a la encomienda,
‘aungue no se puede distinguir una separacién neta entre ambos sistemas. En los
dos virreinatos, el reclutamiento de mano de obra para la mineria estaba amplia-
‘mente organizado hacia finales de la década de 1570: se trataba del «reparti-
miento» en Nueva Espafia y Ia tummo» en quechua) en el Pert. Pero los
origenes de estos sistemas precedieron con mucho a la década de 1570. Hacia
1530 en Guatemala; por ejemplo, los colonos y oficiales espatioles simplemente-eanbo “(eupman o10 ap osods oman ayedsa BAanN U3 oppousspaorpe = op ots oom
“sjan sou ofaydea yop otra fo UP O409 abe O}UE], “ofeazGyso w Bemba osed Ur) 'G
‘BL ppriode zaa wun ‘onb wi ‘11x offs [9 wo vonopad v3s9 sod soproozoagy wor
-eynsoi soroune soyanpy “oftaey ered opresaoau o:suIp [> Soure 0 seoemD Sod
“oud sns v opued 0 somypsns & opueyenuco ‘eu v] op UgTouexe ns ueqeidieD
‘opaoey, ap ssondeo sorpur sor “sosnge soiuesey woremsis 2] ofeqen op wise
-21qos is9 Y “FOHFUNEY UpIA v] 3p A suIOope souNE Soq seIMOAIESOP Te £ ‘Pep Bf
‘9p eipur upyaeiqod ap sesew se| ueqeuofsiodoid soj onb ouuoue oredt
04 us Jovoueunod e sosey sounste v sesindut ye £ ‘seA0] sep uEqEZt
‘9p soqus8 sey 9p wpiny vy se20K04d Te aquEISIXS
‘soe a1ais so] sopumosues ap sayjue asinodas & vjafoa Jopeleqen un ap own
fo anb & ‘aaqpap ua eq} eupue wudSspur uoPEgod ef onb eprpoU e eyueLGTeID
‘9p evo ¥] o1aq “weqefed as sourejes so} onb zeqoid
Joury Sof & wuos09 vy} sod seisiaoud soye80] suprenBeaqes
se] ap sesod w ofaqen ap os3ox9 un e Sompult soy e ayuouTesepo vjuodso wiqus 6
“oUPEpUE Te EPMO ef
A osteasop jo weqnainease as anb eaueu ap *epeaofo wuayueu 2s enb eiono wun
opronoe ap yesourur seoureoe & oespx9 © soKeyus Sof 8 WorEZI0y ojdosd Seu
se] ap soueyardord soy 01 ® {03 9p ofeqen ap vpewof eun-equinduso op}
“0 Jod eprayqeise waryeaiou ey “aqoou ef Jod opeqes Jp wasey ayusurepidwana
sup Baez ofa Uo=NG
9p SoIput soyeIpyO soy ‘Soumny
‘enuo s9yeuor>UaAu0S
93 ‘0 osteasap op Bsp un we OBUIWOP [3 ‘SUP ¢ ¥ g ap osed ofeqen ep euzou
‘suas wy ‘sosod sy soun v o[9s Ue} wspusose Sep 9 9p soUBIIDS LT 30d ose
iso wun ose “31qeIaPISUOD PE} 0
134 pT soun zeidwioo vypod oem Jo “euEWS BUN 9p TeUIO‘ fo WOD ‘OIEqUIO WIS
‘seyered £ 2yeu1) eoadyput ommsuoo ap sooiseq sojopse soy ap sored sof osn>
iy wagouonsap 28 anb orsond ‘ajqeuns> oytoUNTPgIp so sofeUO! sowse ap [P38 30]
ek ta ¢soqwar sp'Z‘sopousas 9 930d Ssoqeas ¢ ‘sopiouay sev Tero
“yur zeduseoe sod ‘Soyear *¢ “BUILH B| 9p LoUDIUL o U2 ofeqen [2 10d :sapeuz0f ap
‘Bre ean gpsojqeso & ‘sax0sc0ns sns ap soyontl 10d epmidos eonoyud ‘sopepIsoo
2 em nore my seu mane soe 9» 96QHIEP OP,
seurur uo opuefeqen soxesu ops"? Bqey omvamIOM! Yombreno wa anb exouEUH OC
‘epefeqen ean epro sod SeuBUIDS Sop opuesuEosop ‘oIuoMEAHEMIO}TE wEqefecEN
nb ‘Pppinpio vi epeurimousp seljo 3p Bun epED ‘soured S2x}° U2 BPIPIAIP BIO
‘ysoyog ue 208 van ‘onb ‘osama vm ey usuodwo> peplurd ws “OVE Te SezqTION
0S"ET 2p e129 ‘ayuaroqgns ego ap oWBUI eUPURGO [S010 EUIIS|s 9389 }UEIpoNT
‘opefoi, tod opeogyye osuae yo unSag ‘Sue Un aqWEINp KITES sejsaid ered JsOy
~og-e-omepy(senr BqaP (SOUE OS AT Sus SouIeA SOT) seIDUINOIA 9] SeEIP UO
7) vypeasant VI
comgin ® eppowos uoieeigéa ef Sp (aed wamdgs e) oot 30d pr un aruotzepeus
“rory ypor0g op season sey & see Se] © equa Sof 2518 sapepaUuayUa JEN
“too v sosuadoud opersewiap desony soutAoxd sas 9p seruEHeY $0] Nb wD,
{3s onbsod ‘supa A sefaq spun sex veonmedipursd asopapiessap ‘woe w Uesvod
“raoo an sepurhoud gg so 9p OT wosaStr 9s O19 “opOr ap ead w sOpLrY SO]
ap oyorre of © ty oop 2p ota um & “ms fo Uo WIE, & y100 Fo UO OAT S819
“tn o9¢°T Sou epaoadiaoo i “out0u9 eo Sosopefeqen ap a1 01809 Ua
ar amore anb wor F] 7s0}04 v sopmedeo vargSauqtUoN WosetaKo onb exed
Soupar soqqond soie sot 2p (‘oopun) sapt 50] © opuacnisut “eye sezU¥830
1 ozadima ‘30g fp reoNaH uoppoadsay won OpuTzTEA! oro w Gaz fap
rome ‘Zyst Wo “o1uomnjeu *—eoyid ef © SEEAAT AP Fate Ome SOP
eqemze opafex, oF9g “ops|04, ap oosiouBIy UO “wuIAISIS 79 owue|du onb ouens
-od Kouta |e ‘pupjanu ns ap f jso1od ap wrful B| ap ayuOWTELOSTOd ezmIqesuod
wo onton egedie mony uo oVae)FoWvORAIToO! 40 9p OPO oLseD ase
“Dy opond “sotod 2p eh ony sosoURa sopenoy somtonTeIDs 5 9 Hee
‘Pfoqeioual souotoemnse se updos osoWmej“opeztmyaso“omuates [a
‘9p soqpoo] sepepissou se unos ‘sojqeurex onbune ‘sopeummiayep sopoyed vied
sowomareynjsax So] unqoudse 2s anb owsand ‘sorpur $0] ap ofeqen 2p sopoyrod
soj ap upreemp vy sejony “osed eno 40d ‘oueyEs un wesgioas sopern|ze1 SOIpUL
‘onb vk ‘songury wo epouepese vaneu ofeqen op wziony wun zea ‘oyUUT
‘seanpigo sono sduins op pepiggisod wy wuor0D x e ueqeuoriodosd upiq
‘anb wf ‘nigo ap ouear ap om
¥ uorezadura souojo soyanw £ euos09 B| ‘ONZE SEIU,
“saf sexran se] 2p o1yy Soaeyoso op sonarus so ‘eysqnbuod Bap TENA ase eI
mug anb pprpaur Vy “seuTur se] uo seUa#Ipul SoAEIDsO So] ¥ £ epUDTtHODUD 2p
“seoniqnd se1qo 2p sod sosiaayp ered owaruremyoar ‘svout soy sod ayususe
sdso so] ered ofeqen Jo eqepsose os onb ayroumere> equa
P woecTAN ey “sareZoy sus v uequsaiBax {somo 10d
0] Se SOS9UK ZT 9 9p BOUBISD “eH OMIOD seUIE se
91 98 ‘seoxOYE) 9p { mudd [PP SeuOZ SeLIDID apsop souE srs
sod jsoiog ® sopetata epuotumooua ap SompU SOI "EST BIDEN A “SOpEUTUATAD sop
“oped ajtemp 010 reap] v seuqy ayusu[euIUOU SOIpUY ap SejTUPEND ¥ uOIE|GO
YeLivi vonguy aq vrsoustt 9968 MISTORIA DE AMERICA LATINA
© estropeada la prensa, las surias que pagaban los mitayos para librarse del tra-
la plata que hubiesen extrafdo en caso de
de que en teoria gozaban los indios; pero el
cuando se le inclufa en una transacei6n comercial de un semiesclavo, a Ia vez
ue se le privaba de los beneficios materiales de la esclavitud y de la exencién de
i, la de Huancavelica ocupaba el segundo lugar
‘0a la cuantia de los indios reclutados. También ésta fue ereada por To~
edo. Absorbia, a principios de la década de 1620, unos 2.200 indios cada ao,
cerca de una sexta parte de los enviados a Potosi. Pero los mitayos de Huancave-
lica debicron padecer muchas mas calamidades que los de Potosi, a juagar por
Jos extraordinarios riesgos que comportaba el trabajo en estas minas de mercu-
fio: vapores t6xicos y roca blanda propensa a los corrimientos. También existie~
ron reclutamientos forzados menores en otras partes, como por ejemplo para la
de oro en Chile a finales de siglo xvr y comienzos del xvut; para el
desde, segin parece, el si ara la plata de Nueva Granada
de principios de la década de 1600; y para la plata de Nueva Espaiia desde
ediados del siglo xv
La corona no ignoraba las inicuidades de las levas; y, de hecho, a pesar del
atractivo econémico y politico que el reclutamiento de mano de obra tenfa para la
corona, su imposicién fue en Espafia, ya que contradecfa el
principio de la libertad fundamental de los indios. Generalmente, si embargo,
lecié el criterio de que el bien pubblico requeria el reclutamiento forzado de
Para las minas. Su abolicién no se produjo hasta 1812, aunque hubo inten-
tos de acabar con él mucho ant ejemplo en el caso de una orden real
de 1601 dirigida a Nueva Espa, que sélo fue retirada cuando el virrey hizo
comprender que una medida semejante significarfa un desastre. Per
sostuvo su oposicin, anulando, por ejemplo, ayos a
Oruro por el virrey Esquilache en 1617. Podrian citarse otros casos similares.
En la orden de 1601, la corona expresaba su desco de que la mano de obra
‘minera fuera voluntaria. Desde luego, el trabajo voluntario de los indios en todos
los sectores productivos era cl ideal que se perseguia desde los comienzas de la
era colonial. Pero la falta de habito de Ios indigenas en los trabajos que de ellos
se esperaba, la falta de familiaridad con los salarios en moneda, y su natural
anhelo de rehuir las pesadas tareas que se les confiaban
espafioles como pereza
0, siempre hubo un «i
La MaNERtAa 69
no a una categoria social similar en Nueva Espaia, y
que mis tarde se lamindose laborio. En terrtorio inca, el yanacona
‘cupaba mas 0 menos la misma posiciGn. Los indios pertenecientes a dichas cate-
gorias no tardaron mucho en mostrar su fidelidad a los nue
{adores espafioles, mientras que rauchos otros indigenas imitaban esta actitud, aun~
{gue no fueran sino plebeyos comunes, creyendo que una dependencia personal y
ta de los espaftoles seria mas beneficiosa que la servidumbre
nmienda. Naborias y yanaconas asumieron répidamente una am
5 era la minerfa, de manera que, por ejempl
subrimiento de los yacimientos de Zacatecas y P
de la década de 1540, habia naborias y yanaconas, respectivamente,
las minas, mezclados entre esclavos incigenas y trabajadores de enc
Esta forma incipiente de trabajo asalariado en la minesfa se increment6 ripi-
damente por dos razones. En primer lugar, In mineria requeria habilidades que
una er adquirias eran muy apresidas. Culquier popiearo esta dapuesto
dio q
pay
‘undo lugar, muchos de
Poblacién no era susceptible de ser reclutada 0 sometida a la er ida, ya
fuera por su dispersin o por su belicosidad. Este era el caso del norte de Nueva
Espatia, donde las minas fueron trabajadas principalmente por trabajadores asa-
lariados desde un principio. Las valoraciones sobre la composicién de la fuerza
de trabaj
borias, 1.619 (17,7 por 100) eran trabajadores de repart
por 100) eran esclavos negros. También es sorprendente
los trabajadores de repartimiento se concentrasen en el Méxi
existiese ninguno en el norte y el oeste, La raz6n era que solamente
central la poblacién era lo bastante densa y sofisticada como para organizar re~
clutamientos. Ademés, era esta poblacién ia que proporcioné la mayor parte de
Jos nebo: is 2onas del norte y del oes
todo momento, de los cuales s6lo unos 4.500
El resto eran hombres contratados o mingé
1uchos mingas formaban parte de los dos tercios esobrantes»
gentes permanentes de mingas en Potost, computes
yyos que habian permanecido allf tras su afio de servicios. Su paga podia ser hasta
cinco: veces superior a Ia del mitayo: para los mineros, 88 reales por semana,
contza.17. Tanto en Potosi como en Nueva Espaia se aument6 el salario en me~
télies de los picadores de cexperimentados, que normalmente eran asala~
riados, mediante e! mineral que, legalmente 0 no, tomaban de las minas.sod aitouejos sopeiquinqe opauaus » ‘pepunsso v] ua waqefeqe, ‘seppedse sus
SO[PY Opt weqeSze9 fexUojoo opouiod jap S2[euy| ap soraieU so] anb op so!aIpUT
‘uozsix9 ‘2]qyo200y oyfnsez onbuny “ws09 yey 19984 opiqtosd wiotanyso onbune ‘seu
juyaa sepeprues ap uproes}x0 ¥| ueySixo seun se] 2p soureraidosd S07] ‘sepesod
luexo se2iv9 sv] ‘2uonus vj souodns weypod sepye> Se] K HOHOUL ns Uo sepEpIALD
sapuei8 weqeutios 2s ‘BurLH e] woor> anb epypew Y “Sojerered sojed sop 8 sepEre
‘oxen ap seley woo 0 seasanur oD soouoN 9p seysoq Sepedseas sere[eoso sod
(0 woos Ff Ha sopeavosa souo[eas9 10d wgns ag “asquIOY UN ap oyouE [op seuade
‘soprouoras sojousy 0d ueqedas3 —seoueyc) uo euTel| 2p eae] Bp sepezesy osnj>
-uro sooes ‘(jaid ap sesjoq):saxouay ‘wou op seisoo— [ezourun jo wed soyuordio
) sosopeauieae so] 2p avons wy “jesoutw 2p
S200n @ ‘pepmumiodo e| 10d otto sopessye
191 J0fou waqeise soroyauseg Soy ‘9!oq10dns
‘sozoay asseaay| 9p ‘OU so20A & &
‘spur souseyes sn od oyue} ‘sope.
2] eiseq jesour Jo uequazsese anb wouad wis sauquoy e opeusise wBre9 ap sen
$09 9p [Pded Jo v0 s0ad oypnun ox “sopemUDA J09d & sopeurumyt emt a1dtwaIs
-urwsap 95 & ‘2yqeropistos
‘sooid too souo1g So 2p
yoroadso spun saxopeleqen so}
fog “SesOr3Hjad OpNUDKE vf St
tu ofeqen ap seuotorpueo se] ‘siuowoUDIuE oY>tp o] 2p apuazdsep 95 unas
[P uvyenxe sauainb ‘tdon
30] oioutersodso) uejoorod seaodp
sopepouuojua so wouaisisor evan,
‘un weyuay sovou $0] :eHe1}009 UOIDEMIS B| LGEp 95 ‘Sefeq seusON sel 9p O10
‘2p SBUIKH So] 2p OSRD [> Ua OIBg “SOURDEe SOAe|Ds 10d OMtotuTEAN|9o1 BP SOIpLY
50] 8 ainyusqns ered euor09 vf 9p souoHuUT se] WEPadaOWD sey seAIDN se] Op
u ‘ypuanune vt
+99 4 's961 ‘seferepenn ‘Lusoot siX] w997 onan & néocarg oven
‘exe many ap souks 50] 9p Dsfp i008 uprndu0soq 2eGOoN A WOH 9P OSUOTY “TT
exepd op seun set uo soaou so] ap peptanionposd wfeq ef A peprEuoU! wie FT
‘seunopVour SeUTLE sp] U9 Sox#Gu soyoTUH B Eqednoo UDIqUIE) eIUEsaIE FT «591
-eyouu $0] sexe] & resodioour ye & epaayour we mse Ua So ‘Sout soy uedna0 a5
syui anb of ua» ‘seoareoez, 8 orsadsou BqujeUos Jopearosqo un ‘ZogT ta “oIoWIOd
ns ej uo sea opueztjvar sopenuooua aIuaq0D spa OYDNU BD ‘abe uRqUIE
‘19g “(sorayazzeq) soxau jeroum ap sox0peaid op euersuoo oust 9s seo=IwOEZ,
‘ug "won ofeq veqefeqen sorta sounsie “(w Qoy'z & oog'T enue) sofeq seu
soUPOKalM SoHNISIP So] UA “YuNHO} 2p soUsIS CWOD ‘soropeULFaZ K sosDUILL SO]
ap sopeosiad saqvauts owes o ‘exreumbear & sewommenroy op sauseotsqay Se10P
vio} £ sorauidie> owes opor 21qos ‘opeuesoure fep ayzed ueqemoj ayuourett
“rou orad ‘sex1augax se] uo eqednoo soj 2g “seaupsioiqns soz0qu] se] Bred soxFou
Soy e wqeaidura 2s ou ‘ojduafo 0d ‘ysojog us| “uoPouaIAeUI ns X eIduH09 ap O19
-aid ns aezquoure ured omioo aiuafoyns o| pwar ® woqeBoy ou ‘sojqes2pIsUOD sop
“mppe uo sooupssaigns sofeqen somp rezqear v sopedigo soaou sonvso soj an
sas snared ‘ugzer wropeps9A v| wep eponb ou onbuny “eproareme wey wi2ysouNe
tun woo ‘semyezadma sofeq um z odin oxpnult syaJAaigos tu ‘sopesad sofeqen
_rezijeos uespod ou sox8a0 soy anb uaz 96 & 'syur O wr OFZ ‘PrITE aIqesOpIsUCO
weqenuoote 9s soramnusie Sapuesd sof ap SoyONA “SeUOIsLIO SEP
-ejuoo ue oparodns asroqey apond ugrosodoud eso ‘sefeq se11on se] 9p sezapume
seuqar se] ap ugfedaoxa e ‘oreg “ageisazdsep ounde opowi uo ug!ozodoud ‘tax
‘fis fo rezseuy fe soxBau ex Souvapxour soxoUIEH SO] 2P QOT 10d FT Te SE
‘UX Of [op sebU v 1ueLIoden se
wyfeBOu FT “OOT
sod ¢*1 ® | 9p eizesaiqos wun aiuourex1g gonde 25 jp 2190s “Jeo4 o1unb osouey
st vrrant v1
jp ‘ayed sub wun ap yeas o YOST ue TuauEUN wpros|qeIs9 ny ‘uoFONpoA
1B 9p so}ssa) sop wIsey us o\djaun un uo opelyy as1aqeq Sex, “eandadsoxd pep
~fanoe vy equauzye aonb oduzon
-0ff jp opom ays0 oq
{uprosodsoad 9p perio.
‘un 9ffxo wu0209 | r
9p ofparop ongnue ns OpuEsoaU “¥IIONP | 8 | 9p aoueaye Jap wIINy
‘uegepenb voupury ue wield & oso 9p sowuormmseK sopuesd soj ‘oRiequIo wig
‘so1opeugas so] &
‘024 ap opaud Jo eqeuruUsa}9p & oLsnosoUn Jap UOPPNgMSI B eqeaTodouoM euOX
9p soypaisp eyueA ap soxsondumy ayuouTEa
‘omnmmso |p SeourU w] op soyePUEISqns SO!samp sosoxBUF HONGO
-uailyo ap sapeprumuo> sns v spun une eqeozpafiod jens
-nyo zed vj 2p vxony wey onb 0 “eu Bj ap woIE [op
YNULVI voragiy sa YrKOISI ¥76 HISTORIA DE AMERICA LATINA
plo, contra las tasas de los derechos reales o contra los decretos sobre la mano
entaban, normalmente sin éxito, aprovecharse de si
cesivamente altas de derechos reales. Un caso excepcional fue la politica de
‘minas aplicada por los Borbones después de 1770, que perseguia incrementar la
produccién de metal precioso, mediante una serie de estimulos complementa-
de los explotadores de minas con moneda,
los fuertes descuentos aplicados por los comprado-
in de bancos para la financiacis
mineras y de refinado, media
dde manera q
res privados
dustria; intentos de mejorar
nizacién de «misiones» mineras
ccuropeas —generalmente no espaiioles— especializados en las nuevas técnicas; y
la creacién en Nueva Espaiia de una escuela técnica especializada en min
donde los pri
les encaminadas a elevar el rango de la mineria,
‘Tanto en Nueva Espaita como en Peri, se
minero, segiin la pau
‘mineros gozarian a partir de ahora de un alto privilegio reser~
ces a los grandes entes sociales de Hispanoamérica, la Iglesia y
ribunales propios en México y Lima, que habrfan
ivos a la mineria, anteriormente iratados en el foro piiblico de las,
‘Audiencias. Ademés, la propia ley de mineria fue renovada, siendo finalmente
Gesechadas las normativas del siglo xv1. En 1783, apareci6 un nuevo eédigo ela-
borado por el tribunal minero de México tras consultar con la corona; dicho eé-
ela tinica responsable del resurgimiento
a finales del siglo xv. De hecho, en Peri, parece haber sido bas-
y en Nueva Espafa, fracasaron varios elementos de la reforma (por
vanco financiero). De todos modos, debe atribuirse parte del auge
ejemplo,
experimentado por México en las postrimerias de la épaca colonial a los cambios
borbénicos. Sin duda, este esfuerzo regio por estimular la produccién de metales
preciosos fue la actuacidn mas extensa y convincente dé todo el periodo colonial
Ex. capmra,
No hay tema mds importante para comprender el funcionamiento de la mi-
nerfa que el del capital, sus fuentes, coste y disponibilidad en diferentes épocas y
lugares. Pero ningtin tema dispone de fuentes manuscritas mds escasas y enjgmé-
1a saNERia n
ticas. Excepto en el caso de la Nueva Espatta tardocoloni
sobre el capital minero son poco mas que eonjeturas generales.
3s conocimientos
proceso de refinado, La primi
jados por mano de obra indigena, requerfa igualmente inversiones minimas;,
embargo, la produccién de oro que se desarrollaria més tarde, consistente en
placeres trabajados por esclavos negros, o las minas de filén y el uso de macha~
ra mineria del oro, consistente en placeres tral
cadoras, exigiéinversiones en mano de obra y en instalaciones. Pero tales inver-
siones no aleaizaban los niveles requeridos por la amalgama de
«aso, las minas se hicieron més hondas y eon frecuencia requerian la construc.
1 refinado precisaba un amplio conjunto de instal
el uso de potentes prensas machacadoras;
energia, ya fu
era necesario reunir una ciertacantidad de mereurio, Los precios de todos estos
clementos variaban segin el momento y el lugar, pero en general una hacienda
de refineria figuraba entre los bienes més costosos que podian comercializarse en
Jas colonias, junto con las propiedades agricola las grandes mansiones urbenas
Y los barcos. A prineipios del siglo xvn, una hacienda de minas podia costar, en
Zacatecas y Potosi, desde 10.000 a 50.000 pesos, dependiendo de su tamafo
estado,
juzgar por el caso de Potos,el capital inicial necesario para realizar el pro-
eso de la amalgams, no debi ; a pesar de lo que podria es-
perarse. Mientras se empleé la fundicién para el refinado, se extrafan grandes
cantidades de mineral demasiado pobre para ser fundido, pero que reportaba
‘buenos beneficios cuando era amalgamado. Bastaban maquinas baratas de redu-
cido tamafo para triturarlo, y los beneficios eran reiny.
tes para as{ poder procesar erecientes cantidades de mineral cada vez mas pobre.
En Potosf, durante los seis primeros afios en que se practicé la amalgama (1371.
1576), e1 30 0 40 por 100 de 1ccidn, una vez descontados los impuestos,
se destinaba proba ruir nuevas refiners.
no se descu nes de mineral rico, esta fase de finan
auténoma se prolongaba durante dos o tes décadas en cualquier distrto. Ast
pues, cuando se agotaban los minerales de mayor calidad, com
queda de fuentes crediticia externas para financiar las prospeccion.
6 s de la maquina, la compra de animales,
recurria ala comunidad de comerciantes de los centrosinineros. Asi es
> (abastecedor de mercancias y erél
ispancamericana. La aparicién de los avia-
dores fue-un proceso_absolutamente natural, Los primeros eran comerciantes
que coneedian eréditos a los mineros obré"el género que les abastecian como
Parte normal del negocio. Pronto empezaron a prestar también dinero, Como
‘ago, aceptaban plata refinada pero sin acufar, puesto que la mayoria de los
Centros mineros estaban demasiado alejados de las cecas para que los mineros
evasén all la plata refinada para acuBarla. Por tanto, el aviador se convirtié
también en un comprador de plata en bruto 0 «rescatador». El aviador-reseats-
ciones; resultaba imprescin3p uosonpoid 2p vaino eT “exer OmeATY “pt
161) 6 Snuouo27 Jo joumor ison 9 ‘ekniae9
Joel sepeuo ‘wurpuv & wea susie $0 ap SoUOE IO. 2p
‘ad nsop soe opsuopodoud apsqey yo a4sega4. tf Jossoad fe soapeste som
‘(z oxpens) sear soysaiop so} ap oBed jap woo
2{ viuono wa towan ou sexy se7 4'O09T BISEY TEST epsop muEg K seorEyD U2 O10
2p b| ap eid ap uoronpoid e|"sesedos omisueo wrep ‘ioNDIs0d uoPeBnsoaut
‘un tg so[e21 soyser9p so] op ofed jop seto|seao se eluan9 UD Opuottay “O9ST
‘sey eoupureouedsiy uo seppnpord eid & oxo ap sopepnues so 2390s Buse}
2p souoppeuns se] U222x}0 28 | OIpERD |e UE «SHOT “A A 129G100§ HOPY 2
‘SSuorseumsa sououatue se] Opustanpau { epuEDy2N ‘SepU ap OAIary [pp On
“sifa1 9p s0xq 30] 2p nse v oIMa|pO Osopypino uN ozies1 TUL, UO:DEZTIOIOD
2} 2p sodwan soxourtd So} 2p uopanpoxd ey 1 sd earyafuoo emd ap £ S01
-2p 0] 9p uorpeyaudiayus “uo!oujodzoquy 2p ssop sexe wEYSDDIU 9g "UO!DEULIOS BP
‘ossoaid to oanise oueotiome eo1055) ap WUD} 2 seouoIND wsEq on WE “OSST
‘9p upeD9p Bf SaxOUA,UE sopeax SOyDarO ap TIadaDaN ap SOLID SUI SESS GOS
2p uplpanpoid ap saiouaur somu29 So] © strays souorHa: so v seizes
atujepadso iejeyduo9 40d So}oes So¥Dn Wepanb esAePO, "010 9p $2101
“Snpoid s0j 2p soundie ap & werd ap sascionpoxd sontao sapaeif 80] 2p wsoKeut
21 9p somanburth sod upssonpoud ef ueaipul ,'9]8a1 Soqpaxap So] 9p somstBo1
0] ap anued v evetyedioutad sopesoqere opis wey (¢ ¥ ¢ sean3g) souonposd
“21 anb sooypal soy ‘ozejd o@xee sepuapuay se, uefagax anb odwan re “uopanp
oud v| 9p SeuusussouoF2e10[e sououL Te uoveNo s9[bax So4>a19p So} ap S9UOD
wumso se oreg “2Iqez2p1su09 any antowertepiae anbune ‘oBed ns ofpnyo wieId
ap pepauts grb assaqes apand oN "uopanpoid yj ap se10pE>qpUr OURS SOIgH
“2yaxd tos sofeassorparap $0] ayuatesouad ‘o1ue 10g “eHOWEI|GO az 2s UBEY
“toe vf jena [pp sed v oswatour ‘ESOT ap sted w spzmb oydsax9 “opeunoe wo
sorpaid jeiau Jo oper ou anb s0 sown soise op ajuaruaxtoour 12 "worpeuTOe
3p sonsas soj wos ‘soyeyaur ap Uofsonpard e| wsp Ua Koy sa anb o| ap wpefaye Spe
anbune ‘ayuany eno “ommanunei9 aqeiow un eqenuoumTodxo soytayspr9 eX So] 9p
foun opueno o oymsip oxanu un eBiawe opuend spar uorearD 3s & ‘euTago exdoxd
‘9p bjuodstp ojueyioday eiouna updos wun ap adiound uosse[god e] aoueu
~20N;“ep1a10F01 ap SeUIAYO se Jod opEIOge ‘Sax SOUDAIDP SO] ap UOipdaoat w
{9p msi jo S9 B40 & o30 ap uoRONposd ey asgos euBlpopy syuN rU=Ry eT
avid aa Npo9adoxs VT
seuorsianut ap od oxo seosnq & 9210 so] anb & ‘omtenme
-{N o1sxeuI09 Jap jonUOD ns gorpniiad anb 'g.L1 ep ofx2UI09 op pevogn ap Ao}
(9p uopeagde w| sen sustmepadss ‘uppePUEUG w| ap suzed wes equ
6L ‘vpn
tudeo e] uo ueyusy sozepeozeMr So] anb seseo sopuess soy “ogedsg wanN wa “308
-operae soy ap ofe9 & ojuomrereyoAen oanise uploeoueaY Bl ‘SOuIPUE soxtnsIP
So} Uo ‘e2a1ed upag ‘sor9peosour so] sod wpejeor “ejoanIp ezauTiT woroeIOURL
“i #1 TeIHojoo wood9 | 2p SeyoUB wise opMeUTEOPaLd guns “sopous Sopor eq
“epauiou: ap upfouzigo v] ered so1opeazout soy ap elouaptadap ns ap sazopeuyas
s0] 8 ajqisod o| uo 32724] Jse espuaaid 2g “01080) [op se|eUOITas SeIUepuedap se
tua epeissodap “(coimasol ap saoung) wiejd ap eidazoo v] & soxdord soyendeo seu
-sop v ‘aquaurepeuxosde 08/1 9psop ‘EzuDUIO UpIqUIE) eUDI0D ep ‘OBLEA
‘se1a}9UEUY| S9EpHUD OMIOD sOmUIaHE so} 2p O3Nx9 fo emtouELNOs WoxETUNT *e
ugpisodo of 8 eprun wie;ouoUY UoHsoA Bleu Fy “ss10YonpoId soy e soMTeISeId Jp
-2oti09 sopeusep sajenideo sopeniise uorony sol ‘puod [ep & euedsa exam 2p
sozourts somtuai so gzjuv8u0 euoro9 w| opuens ‘ojSIs [2 opezueae SeIN “eEUNIE
‘red soxojonpoid so] v wield reiduoo © gzadmo & omeyspid ye aquemeatsnioxe
dsseipn a 9p ous ap wgwdioo w nb wo oxen Zs 9 awed
Sol op pepbedel e 9p Set} Te
ssns sepuny uorewaruy saxopeuar sof & seun
‘eqezueav onb eprpaui y “siusureaugymums opuezodo oF
spud ogny ou HIAX of8iE op BUEdsY VAoNN Biodsoud e] Uo OsMjoUT “OBLEqUID LIS
‘gopeand seuossad o souoronnsut & 5312901 2p OOT 40d ¢ ye soUEIspId OWOD Jse
‘soap ap sozopmioydxe saiueyodu v soypgs> soxdure opuatpaoucn ‘aru 2189 ©
‘eqefazouio> oofx3] ap PEPNID ap wivofed we] e] “ooueg uN v opraared O8fe
‘up Sopot sns ophy9Auoo we}qey soytEND soun ‘eyEdsy wAIMN WO “HHEAX ofS 2
‘ug “oquaunoyoysod upiquies & nsx offs U9 SopeMNgeY WoroNy sofeuOsIad SOI
“soreniusa eyed e| 2p salopearoW8 $0] ap soqexrde> Soj ap ueaAosd e20) [oald ©
sopipaoues sowpai9 so] ap anred west) ‘SeHoutjax se 9p upiquse) & soyonbod spur
sovusip 9p sasopeaiaul 8 ueqeiduson 2aa ns e soup sors "seioum SauorDe|qod
Se] ap Solopeyeasor-solopelne so] 8 wesopumnoel anb ayUeUlo9 spto ex9 o7ad ‘Ses
“sugar seidoud se 32s uespod sounoe uss reid ap sojany sey “Sowonasap soj 2p
oysanoxd opanoes axduots ‘oyuoureaysoons je & “eid spun seaduoo ‘reunoe e309
“ey “epouodt uo ueqefed anb ‘oquarosap uoo xeunoe us eed sesdan09 U9 epts
“oo ojso¥ou ng “pepnia epso uo sar9pLO!9W Sof61 2p SeUDOP Sop O wun ap SPL
‘eiqey ON “SUE OU Is HHAX offs fo Uo epeutaD eAoNN Ua erEKd ap sosapeosom
logan usiguiey egoT 2p ansed w eu] upIquIE) rod ‘so10g WoWedroutE “eo1t
“puuepng us 4ong,Y 9p PUPAID ta ayUaUTE|OS “euedsH ADM Uo [e999 BUN UO
‘weqeiude anb sopepnp se, uo UepIsar ayuomeMsou anb ‘ee[d =p saiopeosou
so] maqesvuooua as aqui e| Us “saiuepozon op ebro wun opuEoszes9p ary
28 (onlpare & oquarurpayseqe) « ap wuss [P eqesnpem nb eprpouT y
sopejepnese sosouru 2p ozaumn ja anb s0%eus w39 ow ayuawo|qoqord
‘oyuowow s2¢nbyena uo £ osaufus onuao sejnbjena ua oqey eroypnd anb soperep
-rreae salopelav 9p crown fe -sepEBadun sepnap Joquosqe anb Jou) ap seaUIND
~esuoo se] uejsys usiqule ‘ayred w1}0 1og "ueqea|NATE 95 sosoutU so] senor
‘soisp uoreodsoxd ow vouan2a4j uoo egnuduioa 2s ‘ou22q 2p { “Sal0pEIA SO]
ap ated aod einsn e] ap ean2pid B auouraytersuoo worePundop ereld op 5
“ona pat seuyeoyivoday v9 0750 soaeysprd ans sod sxsrereqesqo>
YRILVI vonmpRY aa vINORSIHE st80 MISTORIA DE AMERICA LATINA
Fioura 3a, Produccién quinquenal de plata. Nueva Esparia: las grandes minas del
s, 1565-1820
Foun 3. Produccién quinquena de pla Nueva Espa: lt minas meianas,
1A MINEREA 81
Cuapro 1
Pesos ‘Equivatente en marcos de pata
Resign (1 peso = 272 maravedis) _(Irmarco = 2.380 maravedis)
‘Nueva Espana
5.692.570 650.579
26,507,280 3.011.429
28.350.000 3.240.000
56.000.000 400.000
6.081.000 694.971,
7.000.000 1.942.857
139.720.8850 15.939.836
excepto en el caso de Nueva
919.748
292.437
Ps 328571
2.007.143
1.434034
626.471
o1z.iss
739.916
3.407.983
5179.42
6.100.420
6.005.042.
5.902.100
‘Tanto Jara como Haring demuestran claramente que los metales preciosos
de Ia primera década posterior a la conquista procedian en realidad de los sa=
queos, y no de la produccién de las minas. Los conquistadores se apropiaron de
grandes reservas de oro, en particular en Nueva Espatia, Nueva Granada y Peri.
Gran parte de los yacimientos, especialmente en Nueva Espafia
sido explotados durante mucho tiempo por los pueblos autécto
que cuando
iueva Granada. Por el contrario, la produccién de
plats tendié a aumentar, ya que los yacimientos se habian explotado muy pocogp sem 20 ses pea an oryPEES aN eH x oA OH
so1od “OBrequIO Ws “ODOT BPEH “UoRaNpod
puHLO;W ap auodsyp 98 OU eIACPOY, "VARZMER™
‘og wanldy axepa) euedsy eaanyy uo seoayeORZ
2p tuoz vf exoKy ayuoMa|qeqoud ss010q 9p [BAL JOAeUT [9 “QOOT OP soMEY “ePEYD
-2noide 298 opipod exerqny soem so] rod opyenx reroumun yep pepaueo een
24 wun ojgs ‘eureijeure v{ ws o1oq 3so1ed ered oatusouT oWos onI>e uaIquD.
‘opato,, sod eprunsur v poi
‘ueqr sa] ooxey, & vonypeg anbunt
a spears goa Ses WL 3p ote og
1889 olnpand:So1eg- 9997 ¢LET soue so] anti -TeUo|oo woody
luk euoz wo JoINbjeNd 9p [e 4ouEdns oUIs “eUOISIY| NS op UO!D
-onposd ap aompuy soXeur [9 o19s ou “ZEST P OUIO) MIB opKEZUEDTE ‘OGST K SLT
‘606 ‘exer ‘sea (OEST-O891) E> af :apquopoogipz28 aun suep anbrwou
“GIRI-SLLI ‘OUD “seI-¥er “dd
a *Z“tupu eaypisouoU ou
LL ho fonuojoo ut cout 4s pu sunday “OMSL HOT “YS
“OLLI, “ed OlGA “LT SW sofBenl Sele “SpauoyY 9p [BUOEN] SEED ‘HOI0d FEOT
-€9 “dd “(SL61) ZI “TOMSOL “ "TOMSAEE ‘Td ‘STLI-OL9T OO K SELT-OSET ‘BoIOE !sTINANY
‘81-06 ‘souokow
a vinid ap ouonbuimb upyoonpoug y vaNOL
«8 pean vr
‘onus oprpuerdios oposied ap. ose] o| v Jofeu $9094 sIos 105 w osed
‘9p upeonposd By ‘uproxpuny 2p SojssoUtUH so} 9p oquoTUEEIOSE [2 40d epEdoas
“io 2p opoyied un sexy, “(p BIndiy ase94) 'SoI0g ap UoroNpoxd ej ap o1UaK
‘aunz0Ue {ep & wxvf 40d sepouorsiodosd sexy $e] ap apuaidsop os nes ‘
“jsuoo any TST U9 wo!UOPT PHDIP 3p uOOMpon | ses seOIEYD Uo A HUD,
‘rouangjut ns Osea “OSST @P EPEDEP sopetfeiap sonsilax ap
opigap “euedsg eaanyy U9 UOFONpONUT ns ap seIoUINSDSUOD sof asTENqeAD oP
ond on “eiw(d vf ap wrouvropuodaid yy gzqueres wured eure ey ap eoquO9I ET
“eyed o] ap 20yea pe JoUDyuT ony axdurars eoupwBoUedstpy Uo op‘onposd 010 Jap
“(ousexpun ooo) opSt ap epeagp v| sex], “O10 jo guIMOpaxd aiduIaIs
09 oportad jep Orso!
-uid 0d gsodns exejd ap uoonpasd ¥] op 208A Jo Opueno ‘sayenuD SoU SO]
OSE 2p epeagp vy 2p soperpaut » & agedseBAAMNN U9 OEST 9P BPLOAP HP 52
‘Sy 6 ony ajuouta.quqoad “Se2(U99) SeAon sev arg woTeIGepe 2s &‘oquoMLOWD
1 UYoE s0seyoud yop O88 ¥ opis09 wa,
‘uspaooud so1ep
SGTLT-T891 ‘S01AIQOS A 'GILT-FOSt ‘SBONIRZ -9E AGE “EE soOgRID :sALNaNy
STBI-oELt
‘sosowpu sou soy souvdsq orang “oI0}d 2p fouanbumb uponpoig E VENDI|
Ya] VonigRY sa viuousi zs84 HISTORIA DE AMERICA LATINA
Registro dela produecisn de oro por
* minas, 1530-1820
Peri y Chareas, 1531-1555, 1571-1600: Alvaro Jara, «La curva de
sri en el siglo xvt», en Tres ensayos sobre
spanoamericana, Santiago de 1966, pp. 93-118. Nueva
180, 1591-1740: Germén Colmenares, Historia econémica y social
1746-1800: Vi-
4." ed., Bogoti,
‘mapén 1735*, y Chihuahua
Las fechas con asteriséo se ref
de ta ciudad; sino,
las oficinas correspor
vie économique, p. 367.
la industria de Potosi, que se extendié sobre la regién surefta de Charcas. Hacia
la plata que pagaba derechos reales en
(aunque més tarde esta proporcién
yasidera Oruro como parte integrante del dis
i, puesto que contaba con su propia oficina del tesoro, casi desde el momento
en que adquirié importancia (1606-1607). Fue quizas el centro de mayor pro~
duccién después de Potosi en n sufrié las consecuen-
cias del agotamiento del mineral. No se dispone de las series de produccién de
las minas peruanas, ai de cualquier otro lugar de Sudamérica, pero segin las re-
ferencias, parece que fueron comparativamente pobres.
Potosi y Oruro no sufrieron ninguna carestia de mercurio en el siglo xvu, @
pesar de los rendimientos irregulares de Huancavelica (véase figura 2). Sin em-
bargo, esto fue posible s6lo a expensas de Nueva Espafia. Al fallar Huancavelica
a partir de 1595, la corona decidi6 finalmente 7 , eran
parte de la produccién de Almadén destinada a Nueva Espaia, hacia las minas
1A MINERIA 85
‘0 en cantidades que no bastaban para
jores. La interrupcién de las compras
en 1645 privo a Nueva Espaia tambié mercurio, Por lo
la produccién de pl
neral en algunas zonas. La gran excepeién fue ol
descubrieron nuevos yacimientos en Parral que contribuyeron a aumentar la pro-
‘duecién en la década de 1630. En Nueva Espafa, la crisis se prolongs hasta la
década de 1660, momento en que fue contenida por wna citcunstancia i
rada: el resurgimiento in. Este hecho est muy claro en
de los derechos reales de Zacatecas desde 1670, y seguramente se
antes. En la década de 1670, el 60 por 100 de la produc
tecas proventa de la fundicidn, Para ello, el centro principal e
luna produccién tan prolifica que en 1681 le fue adjudicada una oficina dé
propia. Para entonces, el resto del distrito de Zac
{ado hacia la fundicién, procesando un 48 por 100 de su produccién por dicho
método entre 1680 y 1699. Después de 1700, la fundiciin seguia siendo una
pritica corriente en Nueva Espaiia, como lo demuestran las cifras siguientes:
% produccién
Distrito por fundici en I
écada de 1720,
26 (dée. 1730) 8 (Ac. 1770)
35 (dée. 1730) 21 (dée. 1770)
2 23
86 (ae. 1730) 54
68, 33
630 30
Zimapén 50+ 4 (1795-1799)
para explicar el éxito de esta inversién se
i de las inves
‘ninguna mejora técnica en el proceso
encontrarse grandes cantidades de mi
y Ia amy de las minas existentes, despi rgo periodo de d
de la produccién? Posiblemente Ia respuesta radique en una acelera:
prospecciones subterréneas mediante sistemas de voladura.
La utilizaci6n de la voladura figura sin duda entre las causas del e
ido y casi ininterrumpido de la produccién de plata en
awit. Es la Gniea innovacién radieal del proceso de{01 omnydea‘p oxy) se¥ 6 ‘oonyod ofemug “ot
|p oto goeisap as anb ‘oaseg ap ou120 uD afeu2sp 9p soseoDe soaont se]noH
rod vo ‘seoupsiongns souoPEISU! $e Uo SosoyDoxoud Anu SorquTED woraKnpont
Souorsroaur sy ‘eyedsq eaanny 2p se] 9p soueUM so wosezueDye wou seureNsod
eulu se} nbuny souoIeoKdx9 se seiofou v uosenay amb nid
2p souiode soj ap ojuaune un g}ouasaid LLsx oft “tuDd Jo U9 UIqUIE j "BAGO
2p our Bap #21809 $0] 2p UOHsOUSOx a}UaMNHISHOD w| WOD “LAK Of Yo U9 UO
Teigod pj 9p owwauio.our un asuipeue aqap “euedsa eAonNy uo ou0D ‘SorDedse 801
“59 ¥y ‘onmosous 9p wpuepunge v2 aed wed uo opigop asroqey opand QLLT op
Sendsop souenuod seu Fo ap Pepys ajqeiou wy “so2a8e2s0 wosD!2aped OU ‘seo
roy 9p $e Uaiqure ayrouroqqeqoid & seuenod seman sey enb erouetH op “euPL
ap A uspauiry 9p olnoxom ouiodun 2s o1od ‘isu to exIuD woryaNeouTENHL EID
3} wiso 9p sgndsoq (z wang) QuL & 90 a2nu9 wonestouENH 2p ounoxoU op
Sonsturums £0} 2p cWuoripoN9 JoRout anbune ox ua apeTe anb hey Ow Y
9eL1 ap oe essed euogpeun¥ cx un 2p ee sts! 0 9P OIE
31 of © wosorpuodsos wpa
gating wor2igop omnuG jso104 “(y wan) soouOILO op 3
Season’ u{ 8 optgop oumaroW 9p 8
\dsoqwpronpord
ated 9p Ag ag ‘Pe swung se] Uo Npeiuasaid TeDIed
Sino) sfeusoiod ‘eougareonedsty 2p wreid 1 9p OT 0d c'zo T° wUEdST PA
sop osianbum sud [owe apfonangy ondos
“yeomaa
feuonp 9p sesoidie sexo ua ‘otieg
rion 96 M500 [WOME 2p 21Op09
ed uogesoooid onb sejouyjan uifox euUruoreA TT 9p SOO
Sol qwonioe uppeidauu a\qesopsuoo bun uprquTe wIqEHY“sesoTee ap UpIIOsd
qo oi wyqou tu ‘oueure) saclomos ap sozod soy sa1Ue opjosod wsquy s05u0
* ! on sowuopooord us edu
‘un wo buvouofeA te] Tetae uooen ap SelOpe;nOMTer OTpo ap oTwozEICUO!S
“Gru fo roowermu riod xed oxnoo (ez pT) Ofte HuR}seq OW OHRUPID LL
rpunyord wan opezuroqe wiqeY “OTST BBE “oprpUNyY wyqeY os
“ps0p ug op fe “oz0d ono 0OR! ap sgndsep onb opow! =p ‘sopenaopeUt 2s Hore)
“Insnt sorod sono uy ty ses0}ede9sojofe soeOraUIn wred O20} ap UOIIAIS
fesout op uoreaxs Hy uoserereqe onb sojeqion sozod san ap OpezEn jo U9
Sosed ap uot un op spa uose\se8 2g "wU0I09 of 9p soqeosysoqatsis 90] sA0Kd
ood woqeiusjut on Se, op vouy eu ezde> 2p souowroatysesmodrey w One9 nS
o19ap eueousre, wT (og emay asexs) uuedse| eAoMN 9p a}qHMANIpET WATTS
48 ype v4
av jondeo ‘orenfoueng ap ror upRoonpod % 9p O0T Hod OF & 99 fo anU2 olnp
“aud orar A ost ante f Sojaumy soy to seropefaqen qoc'e © OPTy owvsuow
fs us eqtoqdun ‘vimojoo my a1memp eaugueoudsEy ue godxo 96 vouna anb
‘oun sogew of epnp us vi Teuoyoo vod e 2p su} 9p WURDHTAR! HSU
Sp sonodse sosionp eomgditats orenuene) vo euemuSIeA #7 uN wed 1
“soutied vied ‘ugionodio 2p oionpoxd yedeutid “ered 9p epue
mop epuctiop vy Opa:
iouaxou! fo onb asreoumiae apond ora
opadse asa “eld ap wpuewep sruotraH wun
sete wos or enb ‘eoutal | Wo stitoi0 SouOSsaA UO]
“Raun seppeu seoip op svord|y ~sousdut ap &sooiQjo8 0x00 Se
| japiseonpa tre eppoovon epumuedul of &“soxaul so10pe0{089 20] 9p 5
Prlelaut sojer spay so op saeco unas [9p ODDId fp $40
ee cocci 2p fied e eveonou upponpord | spe senda © Worof
| Jeol sors ex sorunmeurogeseppa Se] “OB op SepDRD 5
Fetto ovenftuens wo sopefequn st ap soutes,
OSLI ap sandsop svooiesez wa wpeAarasgo sotrey
ten aod epupredsos ou 06 dpssodns ene 010
“Bees coueer eo op uprrrtecs moose) prt upruigod | 2p ont
Splroprocs ais on sosuedaqqouozes sofas ano upautu sed Ooodre Key
tou ouca) offs asa ap somur some sons uaus8 peas UNBUAY as9
Gh anbumy’ “ORat & ZeZt sve soy an03 Oprpuaid
fe] e eqrioose 96 olinasau! ap wpUEPUNgE PT “OR/T UO SoULoIYoW seUIW sELIEA
tuo ojosoid vqeiso ona sq "woURUMOUEdSITY e sojenue soperuNb oy
8 00°01 9p onsurNs jo wed ¢BLT UD oYENUOD 2s ‘uy yen ® TelLpL
‘9p oumnasou Jp asreadutoa e gtajon nb exauet op
ynsuy gyynsau BouNpuNge wIs9 Une ‘OI
r nd anb “ispewy op oumozout 2p
anposd ef 9p ojuowex507 OLBUIpIOEI}XD [9 so OYDOY BIS2 ep =IUEpIAD UO!ED!GAE,
“OOLT ap sendsap ayuonoayy 105 op sesed w ‘uo!
‘Is “OE9T =P
opnuour © & sonaiay,
“ootn ‘sosnytioa soutioyuy So] U0 *T11Ax ofS Top SOPEIPaU! & sozouTUH sez0PEIO|AKa
Soy teqeinacord sessuduia ens a1gos anb sesjoaud £ sepeuozes ‘seuares souotoe
ofea se tereduio9 wiseq SLAx ofS J9 UD BuND!XOUL BOUIN B| 9p OM fe exe [=
-uowrepuny opis z2qey apand o1quNeD [9 * ‘anbuny
‘seumaiqoxd sng & eHOUNE e| v Ofsedses et
“soz0uiur sound anus sousur ye “uoradope
-arajod gymnsax anb £ 11ax offis |p uo bqeaquinysta as eX anb erouepual‘souo!Ei0|d
“xo sej ap orvsjureuapio xofour { oyeurey J0Sem Jo a1 woRONpOId Bf ap oINOU
“axout un B sTonpuoD 9p eUGeY anb cIUEUIe,2 O2Q “290LG 2s anb UpPONpoId
‘9p 2781 8 aiuomsls Offs fo uo epEID
YALLVI vonipRY aa vrKOUSIEE 9888 isronta De axsintca LATINA
€ origind, segin parece,
‘aunque las inversiones no eran rea-
aprovisionamiento de plata cortada, ya que la pro-
‘duccién de Charcas debié exportarse desde entonces a través de Buenos Aires,
los mercaderes peruanos quiz se vieron obligados a desarrollar las minas més
cercanas. La crisis de la produccién peruana después de 1805 tuvo causas gene-
rales similares a las que operaron en Nueva Espana, ademas de una
profundidad cada v consecuente inundacién de Ia’ exp!
importante pero di
porque son escasas las series de precios y sal
ficulta el conocimiento del poder adé
bargo, de que los precios (calculados en plata) experimentaron una infensa su-
bida a finales del siglo xv1 y comienzos del xv en diversos lugares, dentro de
inflacionista provocada por una jon de plata, Esta
de produccién de plata del
lacién al oro; a partir de entonces, la relaci6n se estabi
La propuccién pe ono
Nuestros conocimientos sobre Ia produccién aurifera no son tan
certeros como los que no parece que es
vaya a mejorar, ya que, ‘era mucho mayor
de eludir el pago de los derechos reales, y de dedicarse al contrabando. Los
rechos reales y la acufiacion son, por tanto, indicadores de Ia produccién real de
‘oro menos fiables que en el caso de la plata. A falta de otros mejores, se hi
lizado estos datos para claborar la figura la produccién en
jueva Espaiia,
Nueva Granada, Pert y Charcas, y Chile. Estas fueron, sin duda, las mayores 20°
imp
itroamérica (Hondu-
del Peri (Carabaya),
a3), el sur de Quito (Zarum del centro
cl sur de la zona central de
le (Valdivia). Pero solamente Nueva Granada,
LA MINERIA 89
disponfa de yacimientos lo bastante abundantes como para permitir un incre-
onstante de la produccidn a lo largo del siglo xvi; y tas un hundimien
presencié una crisis debida en parte al derrumbe de la pobl
las enfermedades, y también al a i
los yacimientos de placer de los 1
en gran parte gracias al Choc6,
Hacia mediados del siglo
ficante, pero se reanimé e
constante alza en el siglo xv
Jas exportaciones para eq
10 de un sector de la poblacién compuesto por mestizos pobres que, en
{eras # pequefia escala en la zona norte del centro de Chile (Norte Chico).
La zona norte de Nueva Espaia fue también unia importante regi
cen el siglo xvi. Con frecuencia, el oro aparecia asociado & mi
indicadas, diversos centros, todos ellos en el norte, excepto Guadalajara, empe-
ina produce! juato (1665), Guadalajara
imapén (1735), Durango (1745), Rosario (1770), Chihuahua (1800),
I como queda reflejado en la
gura 5 (que no tiene en cuenta las minas del centro y sur de Nueva Espafi
sin duda estimulado por
una décima parte (c, 1724
ymiés tarde a un 3 por 100 (178).
aspectos de la vida colonial sobre los que no reper
ro y Ia plata brillaban en los ojos de los conquistadores y explorado-
Pueden prever dificultades ... en su satisfact
» Puesto que no hay minas que estimulen
y haria progresar toda la empresa», escribié el virrey de Nueva Espatia en
Tefiriéndose a la entrada espafiola en Nuevo México, haciendo patente el mod:
que caracteriz6 el poblamiento espafol de América durante el siglo
No se equivocé en sus predicciones. Nueve México siempre fue un sector
del imperio escasamente poblado, pobre e insignificante, en gran parte porque
‘ho era una fuente importante de mineral monetarizable. Nuevo México, sin em-‘sapeyjnogip se] zezedns ye vjouedso euezey v] op pnymusew vl & ‘eoupMY 2p
t ‘9p sosojaaid sayeaur So] seowesse BqEASSX [LIP uN wosereAstoD
seystuorsae sopeuorodan9p oj ‘peptinas enue) wo seprowooe sesoidwo sepes
-sogiae Se] uorequuzap a8 opuENd “wso}Sul woUaLIade eI & solfenusoD ap sos9u
-4ur so] ‘1odea jo rwidupe ofpouss ovnso1 ON
-sureourdsyy roquouomap euoysTy e| ap ootdor orposida un s2 OESE & OZ8)
sepeagp se] Ua SeuIpue £ seuEDRoUL SeUNI Se] v s9sojSUr sopeNIdeD ep IDLER
“soxo(unsyx9 Soy v seaUtH SeueZ SeLNpuaSa] Se] OP OOP ossod" Jo OnNUIEd eID
-uspuadapur v| ‘sqnoujeury “oxy axed soXeUn e| o1e% 2904 Seung
“rouo9 Jap spaen v euNOLSuBOMEdsTY ezonbur wl SeuaIp eyuodosd os onb
ofits [2 Uo soso(dur 9 sasooueyy 10d epmnBias exiarense e| wpeunwoye & eanogid sett
yous ony op0e9 [9 O20
-sisuoo ‘(eaypidosd eroues0us ure ap os2ox9 Un 9 OpIq2oU09) [2
tuejd ns enbane * isq © vqevodsuen onb vi0G v}
‘9p wis0o pj u9 seid je wuedsy v adjo¥ ouewpioenxs un oBigu sopeIUEP!I0
SeIpuy se 9p wsOpURIOR] BIUEdUIOD | ‘gZOT WA “14x Of8I JOP OB3E] Of ¥ Oqh
|p Ua sepenadiad souorsinauy se] uo sOyp9 SoqqEIOU UOSOIAMgO ‘SesojSt 5
“hued ua ‘sorresioa 807] ‘seitany sns v opuarpnoe 0 wjopuyndaoioqur B1oTy eA
luoo asiaoey ap So]uD}U so] ua vorwfa0 ow & ‘conuBAY [> eqesonEne anb 2:
-nSiry sua}i109 ws9 ayuSUNESa}I0d ueDOUCD euEdsa Zp sofeaL SOT] “axduraIs
007 od sp qe 20}9dns “epers|a 208 o1gop orod ‘seueouaueouedsty souo!seLi0d
“Xo Se] 9p [8104 10IBA [9 U9 sOsoPaxd saqeI2uI So] ap up!axodoid wf oDodure 290u
supa; ooodiaey wx
“Sopperap soy 30d opr
140309 v| anb sosaxBut $0}
‘opejnayes ey 25 ON “seadorna sep
usjod seno 2p wiplau wsuayur Bj BqEDSNS 294 nsw aNb £ ‘ouRsLIOW oOdUH] Ns
9p wyesyxa euedse{ onb wzonbu 8] 9p somreusepuny 50] ues O10 [2 & eyed B| anb BA
‘sajqumayeout 1909 wos v4
;prnnstie9 uosany ofuTpouved Of UoD SOxDUEU Sos
-adsoxd so 8 soquounuour £ “eqtojo9 wsoun ezonbu B 9p sowourisa) uos “eed
“sq BAQNN U9 TAX Offs [P UB WosaPLOY anb So}
sonuse So] ap sesof8t sapuesd sey ‘sojeqtojo9 win
SoeUpIoRNxe WEIURISO squO}DP|qod suis9 9p ssyonu onb ossepIalo vUOGep
‘oooduiey, ‘sejouedso ajuawmesuss> sessuIu sapepnin v sopeze|dsop 1
uefa} souotBas & saya sus 2p oF
ap upionpord ef anb owsand
1d emNONUNSe ¥| axqOs eroUENY
99 oWTE|UTEUSPIO Yo aed wes
reourdsyyy op uomBo(dxe £ ojusqu
-2IGod ‘upqesojdx “esmbuc> vy] uosesndusr sexourar souooadsoxd se]
‘sea1e{D 9p ope
rau J9p sopeprunyiodo se] 9p asreogauog orpidust 2} owanyo coysi8008 owas
“apse ofa ‘Keneseg ordaoxs “(searey woo soury sousng & upuinany, “9g UOo
ound) seourmr seuoz sey woo res Uoroefes wun UEyUaTTEM soso!oaid sareoU
9p sepeiop 020d ayuouspensy souorgax send) "euedss| exonyy 2p ayf0U fap serour
sopepmia se] ejoayseqe anb so] uod sojeiadan & sofewue soronposd op opeosoW
yntuva vonggiy aa viuousiH 06
También podría gustarte
Pagani, Guillermina Cómo Se Construyen Textos, en Lengua, Gramática y Texto, Giammatteo y Albano (Coordinadoras), Biblos, Buenos Aires, 2009
Aún no hay calificaciones
Pagani, Guillermina Cómo Se Construyen Textos, en Lengua, Gramática y Texto, Giammatteo y Albano (Coordinadoras), Biblos, Buenos Aires, 2009
10 páginas
Urton 2019
Aún no hay calificaciones
Urton 2019
26 páginas