APUNTES DE AYMARA 1.
Jupan sutipax Cristian Castrowa Verbo: Jachaa (llorar)
Jupax Mxico Markan Yuritawa
Jupax Jaylliriwa Nayax jachta
Jupax Suxta tunka maraniwa Jumax Jachta
(El tiene 60 aos) Jupax jachi
Jiwasax jachtan
Jupan sutipax Ana Barbarawa
Jupax Mxico Markan Yuritawa
Jupax Jaylliriwa Verbo: Larua (reir)
(Ella es cantante)
Jupax quimsa tunka maraniwa Nayax larta
Jupax chachaniwa Jose satawa Jumax larta
Jupax laru
SALLAQ ILQANAKAMA SALLAJIYTAMPI Jiwasax lartan
(Las vocales y el ablandamiento voclico)
Aru Idioma Verbo: Jaylia (Cantar)
Iru Paja brava
Uru da Nayax jaylta
Jumax jaylta
Nayax aymararu parlta (Yo hablo lengua Jupax jayli
aymara) Jiwasax jayltan
Iru jichhux qullunajili (La paja brava crece
en el cerro) Verbo: Jhuqhua (Bailar)
Aka urux yatiqaniwa (Este da vamos a
aprender) Nayax jhuqhta
Ari filo Jumax jhuqhta
Uri arisco Jupax jhuqhu
Kuchillux wali ariwa (El cuchillo es bien Jiwasax jhuqhtan
filoso)
Aka wawax wali uriwa (Este nio es bien Verbo: Istaa (Escuchar)
arisco)
(el verbo en el aymara siempre est al final) Nayax istta
Usu enfermedad Jumax Istta
Asu recin nacido Jupax Isti
Chuxo agarrar Jiwasax Isttan
Katu gripe
Dariorux chuxo usuw katu (A Daro le agarr la Verbo: Quchaa (Alabar)
enfermedad de la gripe)
Nayax quchta
PRONOMBRES PERSONALES Jumax quchta
(SUTI LANTI ) Jupax quchi
Jiwasax quchtan
Naya Yo
Juma T
Jupa El
Jiwasa Nosotros
Regla: En el verbo se quita la terminacin aa o ua y
se reemplaza por
ta (primera persona)
ta (segunda persona)
i (tercera persona) u, si el verbo acaba en ua
tan (personas)
PRONOMBRES DEMOSTRATIVOS Verbo: Tijua (correr)
Aka esto, esta Nayax tijtwa
Uka eso, esa Jumax tijtawa
Khaya/Kha Aquel, aquello, aquella Jupax tijuwa
Jiwasa tijtanwa
Qaqilo (caballo)
Pili (pato)
Wallpa (gallina) Verbo: Aruskipaa (conversar)
Uwija (oveja)
Anu (perro) Nayax aruskiptwa
Khuchhi (cerdo) Jumax aruskiptawa
Challwa (pescado) Jupax aruskipiwa
Qachuwaka (vaca) Jiwasa aruskiptanwa
Urquwaca (toro)
Chhiwchhi (pollito) Verbo: Chiyjaa (romper)
Urphila
Asnu-qalakayu (burro) Nayax chiyjtwa
Wanku (conejo) Jumax chiyjtawa
Phisi (gato) Jupax chiyjiwa
Jiwasa chiyjtanwa
COLORES (Saminaka)
Verbo: Nuwaa (pegar)
Aka pilix qilluwa
Khaya uwijax janquwa Nayax nuwtwa
Uka asnux chumphiwa Jumax nuwtawa
Khaya urquwakax chiyarawa Jupax nuwiwa
Kha phisix uqiwa Jiwasa nuwtanwa
Uka phisix uqiwa
Uka khucchix antiwar Verbo: Qullaa (curar)
Nayax qulltwa
TIEMPO PRESENTE (JUCHHA PACHA) Jumax qulltawa
Jupax qulliwa
Jiwasa qulltanwa
Regla: En el verbo se quita la terminacin aa o ua y
se reemplaza por Verbo: Maytaa (prestar)
t (primera persona) Nayax mayttwa
ta (segunda persona) Jumax mayttawa
i (tercera persona) u, si el verbo acaba en ua Jupax maytiwa
tan (personas) Jiwasa mayttanwa
seguido de wa Verbo: Taxsua (taxsua)
Ejemplos Nayax taxstwa
Jumax taxstawa
Verbo: Istaa (escuchar) Jupax taxsiwa
Jiwasa taxstanwa
Nayax isttwa
Jumax isttawa
Jupax istiwa
Jiwasa isttanwa
Jiwasa qillqasktanwa
PRESENTE CONTINUO (SKA)
ARSUKIPAWI
Regla: En el verbo se quita la terminacin a y se
reemplaza por sk seguido de Nilsa: Kamisaki Jimena
Jimena: Waliki, jumasti?
t (primera persona) Nilsa: Nayax Walikiraki
ta (segunda persona) Jimena: Nilsa kuns luraskta?
i (tercera persona) i, tambin si el verbo acaba en (que estas haciendo?)
ua Nilsa: Nayax manqasktwa, jumasti?
tan (personas) (yo estoy comiendo, y tu?)
Jimena: Nayax ullasktwa
seguido de wa (yo estoy leyendo)
Nilsa: Waliki, jikisinkama kullaka
(hasta luego hermana)
Jimena: Jikisikamay kullaka
Verbo: Thuqhua Kullaka hermana
Jilata hermano
Nayax thuqhusktwa
Jumax thuqhusktawa Nayax panka qillpastwa
Jupax thuqhuskiwa (estoy escribiendo un libro)
Jiwasa thuqhusktanwa
Verbo: Manqaa (comer)
Nayax manqasktwa MASINAKPURA (ENTRE AMIGOS)
Jumax manqasktawa
Jupax manqaskiwa G: Askiurukipan Mara
Jiwasa manqasktanwa M: Askiurkipanay Gregorio
G: Kunjamasktasa Kullaka
Verbo: Chinua (atar, amarrar) M: Usutawa (estoy enfermo)
G: Kunas ustam kullaka? (que te duele)
Nayax chinusktwa M: Kayuw usutu (el pie)
Jumax chinusktawa G: Kamachastasa? (que te has hecho?)
Jupax chinuskiwa M: Qhaksustwa (Me torcido)
Jiwasa chinusktanwa G: Qullastati? (te has curado?)
M: Janiw, kamichiristsa (No, que puedo
Verbo: Iwxaa (amolestar) hacer?)
G: Qullam utar saram (Anda al hospital)
Nayax iwxasktwa M: Waliki, Gregorio jikisinkama
Jumax iwxasktawa G: Jikisinkamay Mara
Jupax iwxaskiwa
Jiwasa iwxasktanwa
Verbo: Phayaa (cocinar)
Nayax phayasktwa
Jumax phayasktawa
Jupax phayaskiwa
Jiwasa phayasktanwa
Verbo: Qillqaa (escribir)
Nayax qillqasktwa
Jumax qillqasktawa
Jupax qillqaskiwa
PRONOMBRES PERSONALES (JIKISKASINA) Jupax thuqhu Jupanakax
thuqhupxi
Naya Nanaka Jiwasax thuqhtan Jiwasapakax
Juma Jumanaka thuqhupxtan
Jupa Jupanaka
Jiwasa Jiwasanaka Verbo: Ullaa (leer)
Nayax ullta Nanakax
Regla: En el verbo para plural se quita la terminacin ullapxta
a y se reemplaza por px seguido de Jumax ullta Jumanakax
ullapxta
ta (primera persona) Jupax ulli Jupanakax
ta (segunda persona) ullapxi
i (tercera persona) i, tambin si el verbo acaba en Jiwasax ulltan Jiwasapakax
ua ullapxtan
tan (personas)
Verbo: Manqaa (comer)
Nayax manqta Nanakax
manqapxta
Verbo: Anataa (jugar) Jumax manqta Jumanakax
manqapxta
Nayax anatta Nanakax Jupax manqi Jupanakax
anatapxta manqapxi
Jumax anatta Jumanakax Jiwasax manqtan Jiwasapakax
anatapxta manqapxtan
Jupax anati Jupanakax
anatapxi
Jiwasax anattan Jiwasapakax
anatapxtan
Verbo: Thithia (renegar)
Nayax thithta Nanakax pxta
Jumax thithta Jumanakax
pxta
Jupax thithi Jupanakax pxi
Jiwasax thithtan Jiwasapakax
pxtan
Verbo: Tijua (correr)
Nayax tijta Nanakax
tijupxta
Jumax tijta Jumanakax
tijupxta
Jupax tiju Jupanakax
tijupxi
Jiwasax tijtan Jiwasapakax tijupxtan
Verbo: Thuqhua (bailar)
Nayax thuqhta Nanakax
thuqhupxta
Jumax thuqhta Jumanakax
thuqhupxta
JIKISKASINA
Pronombre personales
Naya Nanaka
Juma Jumanaka
Jupa Jupanaka
Jiwasa Jiwasanaka
Verbo: Anataa (jugar)
Nayax anatta Nanakax anatapxta
Jumax anatta Jumanakax anatapxta
Juapax anati Jiwasanakax anatapxi
Jiwasax anattan Jiwasanakax anatapxtan
Verbo: Thitia (renegar)
Nayax thithta Nanakax thitipxta
Jumax thithta Jumanakax thitipxta
Juapax thithi Jiwasanakax thitipxi
Jiwasax thithtan Jiwasanakax thitipxtan
Verbo: Tijua (correr)
Nayax tijta Nanakax tijupxta
Jumax tijta Jumanakax tijupxta
Juapax tiji Jiwasanakax tijupxi
Jiwasax tijtan Jiwasanakax tijupxtan
Verbo: Thuqhua (bailar)
Nayax thuqhta Nanakax thuqhupxta
Jumax thuqhta Jumanakax thuqhupxta
Juapax thuqhi Jiwasanakax thuqhupxi
Jiwasax thuqhtan Jiwasanakax thuqhupxtan
Verbo: Ullaa (leer)
Nayax ullta Nanakax ullapxta
Jumax ullta Jumanakax ullapxta
Juapax ulli Jiwasanakax ullapxi
Jiwasax ulltan Jiwasanakax ullapxtan
Verbo: Manqaa (leer)
Nayax manqta Nanakax manqapxta
Jumax manqta Jumanakax manqapxta
Juapax manqi Jiwasanakax manqapxi
Jiwasax manqtan Jiwasanakax manqapxtan