Aprendizaje del Idioma K’iche’
Aprendizaje del Idioma K’iche’
Este
material es
una
publicacin
de la
Academia de
AUTORIDADES
Jos Dionicio Canahu Rodrguez
PRESIDENTE
Andrs Hernndez Gonzlez
DIRECTOR ADMINISTRATIVO
Gaspar Guzman Caba
DIRECTOR FINANCIERO
EQUIPO TCNICO
Mara Magdalena Prez Conguache
DIRECTORA DE PLANIFICACIN LINGSTICA Y CULTURAL
Jos Augusto Yac Noj
COORDINADOR DE EDUCACIN PROMOCIN Y DIFUSIN
Antonio Benicio Ross Montejo
COORDINADOR DE ESTUDIOS LINGUSTICOS
Marta Nohem Morales Chal
COORDINADORA DE ESTUDIOS CULTURALES
Tereza Mendoza Prez
COORDINADORA DE TRADUCCIN
AUTOR
Wel Raxulew
REVISIN DEL CASTELLANO
Pierina Piedra Santa Abud
3. Calle 00-11 Zona 10, Ciudad de Guatemala. Tel. 23393401 23341363 23341850
Telefax: 23393354. Correo Electrnico: [email protected] Pgina Web:
www.almg.org.gt
Impreso en Guatemala (2006)
INDICE
LECCIN
1
2
3
4
5
6
7
CONTENIDO
SITUACIONAL
En la
Familia/Miembros
de la Familia.
En una Ceremonia
Maya/El Tiempo
En un lugar de
Trabajo/Las
Profesiones
En un Mercado de
Vestimenta/Las
Prendas de Vestir
En la Calle/Los
Medios de
Comunicacin.
En el Patio de de la
Casa Juegos y
Pasatiempos
En la Plaza /Las
Medidas
En el Banco/Los
Nmeros
Cardinales y
Ordinales
En el Parque/Las
Frutas
10
En la Cocina/Los
Utensilios de
Cocina
11
En la Parcela/Las
Verduras
12
En la Ciudad/Los
Lugares Pblicos
13
En la casa/Partes
de la Casa
14
En el Corral/Los
Animales
CONTENIDO GRAMATICAL
Articulo Definido e Indefinido
Pronombre Personal
Intransitivo Aspecto Completivo (Pasado) (Xbe le ala)
Pronombre Personal
Intransitivo Aspecto Incompletito (Presente) (Kbe le ala)
Pronombre Posesivo
Intransitivo Aspecto Potencial (Futuro) (kbe na le ala)
Pg.
6
9
12
Pronombre Posesivo
Transitivo Aspecto Completivo, Incompletivo y Potencial (Le ala
xraj le ali/Le ala kraj le ali/Le ala kraj na le ali)
Partculas Interrogativas Qu...?, Dnde...?, Cmo...?, De
quin...?, Quin...?, Cundo...?, Por qu...? , Cul...?
Partculas condicionales (Wi, Wit, Xa). De duda (Wine)
Transitivo e Intransitivo Completivo, Incompletivo, Potencial. (Le
ala xetzan iwir/Le ala xretzebej kolaj iwir)
Partculas Afirmativas y Negativas (Je, Man_Taj)
Verbos Transitivos con Sustantivo Reflexivo y Recproco (wib,
qib) (Le ala xuquje le ali kkaj kib)
Proposiciones
Intransitivo y Transitivo en Gerundio/Completivo e Incompletivo
(tajin) (Le ala tajin kutzaj le ja./ Le ala tajin kutzaj le ja iwir.)
Preposiciones
Verbo Participio/Sujeto (atchajinaq)
Verbo participio/Objeto (atchajim, atchajitalik)
(Le ala chajim rumal le tzi./ Le ala chajinaq che le tzi.)
15
Conjunciones
Verbo Intransitivo Imperativo (chatchakunoq)
Verbo Transitivo Imperativo (chinajeka)
(Chatchakunoq ala/ Chachakuj le abix ala)
Conjunciones
Voz Pasiva (umal)
(Le tat xchajix rumal le ala/ Le ala xchajin che le tat, Xchajitaj le tat
rumal le ala)
Partculas Temporales (aretaq)
Partculas Relativas (quien, que)
Voz Antipasiva (ow, uw)
(Le ala xchapow rech le tat)
Partculas y Pronombres Demostrativos (ri, ri)
Modo Subjuntivo Potencial (Kwiyeej chi katopan atam)
Modo Subjuntivo Completivo (Xwiyeej chi katopan atam)
Partculas Direccionales (bik)
Modo Imperativo (Chatojo, chatpetoq)
Modo Imperativo Indirecto (chepetoq, oj na)
(Utz la chepetoq)
Partcula Situacional (Chik, Xaq)
Partcula Enfatizador (Qas)
Modo Indicativo Condicional (Wita ko nurajil, kinloq jun wuq la)
Incompletivo/Completivo (Inbenaq aretaq xatopan at)
Completivo/Potencial (Inbenaq chik, aretaq katbek)
30
18
20
24
27
33
36
39
43
46
15
16
En el Bosque/Los
Elementos
Naturales
En la Oficina/Los
Utiles de Oficina
51
Interjecciones
Modo Subjuntivo
Potencial (Chatchakan taba)
83
ANEXO 1
Gua de Pronunciacin
ANEXO 2
ANEXO 3
Conjugacin de Verbo
84
94
97
17
En el Taller/Las
Herramientas
18
En el Comedor/Las
Verduras y
Comidas
19
En un
Nacimiento/Partes
del Cuerpo HUmano
20
En el centro
Cultural.
21
En la Escuela/Los
tiles Escolares
En el
Casamiento/Los
Valores
En el Hospital/Las
Enfermedades
22
23
24
25
En la Feria/ Los
Instrumentos
Musicales
En la
Universidad/Las
Disciplinas
Cientficas
55
58
61
64
68
70
73
76
80
SU ESTRUCTURA
El texto contiene 25 lecciones cada uno desarrollado de acuerdo a
la tabla general de contenidos del nivel principiante. Cada leccin
present, entonces, el contenido de la siguiente forma:
Un vocabulario sobre el tema a tratar de ms de 30
palabras.
Una tabla de ejemplificacin gramatical
Prrafos de lectura
SU USO
Siendo el texto de estudio, un material de apoyo y de consulta
valioso, es importante que se tenga previsto lo que se desea
buscar en l. Por lo tanto:
Si se desea buscar una palabra acerca del tema, hay que
buscarla en la tabla de vocabulario.
Si se desea buscar apoyo en la gramtica, se analiza la tabla
de ejemplificacin gramatical.
Si se desea ejercitar la lectoescritura, se trabajan las hojas
de ejercicio y los prrafos de lectura.
En conclusin, este material es un instrumento que facilita el
proceso porque brinda la oportunidad de ser usado como: un
diccionario, una gramtica bsica, un material de ejercicio y
prctica, un material de lectura, una gua fonolgica, una gua
de ortografa, etc, Claro est, que necesita y debe
complementarse con otros materiales que aporten al buen
desarrollo del proceso de aprendizaje del idioma.
La dosificacin de su uso depende en gran medida del ritmo de
aprendizaje del idioma.
Con estas palabras, esperamos que se obtenga una buena
cosecha.
Wel Raxulew
LLe
POSESIVOS
A/VOCAL
A/CONS.
Un/mi
W/mi
A/tu
Aw/tu
U/su
R/su
Qa/nue.
Q/nue.
I/vue.
Iw/vue
Ki/su
K/su
PRON. PERSONALES
In /Yo
Oj/Nos.
At/Tu
Ix/uds.
Are/El/Ella Eare/Ellos
La/Ud.
Alaq/Uds.
Nutat/mi pap
Atat/tu pap
Utat/su pap
Qatat /nuestro pap
Itat/vuestro pap
Kitat /su pap
Tat la/ su pap
Tat alaq/su pap
Wachalal/mi hermano
Awachalal/tu hermano
Rachalal/su hermano
Qachalal/nues. hermano
Iwachalal/vuestro hermano
Kachalal /su hermano
Achalal la/su hermano
Achalal alaq/su hermano
PASADO
Xinopanik/llegu
Xatopanik/llegaste
Xopanik/lleg
Xojopanik/llegamos
Xixopanik/llegaron
Xeopanik/llegaron
Wech/mo
Awech/tuyo
Rech/suyo/
Qech/nuestro
Iwech/vuestro
Kech/vuestro
Ech la/de usted
Echa alaq/de ustedes
CHAKUNIK
Jas ubi le ala?_________________Jas ubi le tzi?_________________
La xopan le ali?_________________Janipa xbin le ala?______________
Jawi xebe wi le ala kuk le unan utat?____________________________
Jachin xraj taj xbin ruk le ala?____________________________________
Jachin xatinik kateri xwarik?________________________________________
Jawi xetuyi wi le a Ramux kuk le unan utat?_____________________
Jachin ruk xetzijon wi pa tijobal ?_________________________________
MIEMBROS FAMILIARES/ACHALAXIK
Abuela /watit
Abuelo/numam
Pap /nutat
Mam/nunan
To /Chut nutat
Ta /Chut nunan
Prima /Chut wanab (TH)
Primo /Chut nuxibal (TM)
Sobrina/chut numial (TH)
Sobrino /chut nukajol (TH)
Nieta/uwi numam
Nieto/uwi numam
Hermana,o/wachalal
Hija/numial (TH)
Hijo (TM)/wal
Hija (TH)/Numial
Hij@ (TM)/Wal
Cuado (TH)/Nubaluk
Cuada/walib
Compaero/wachiil
Amigo /wachiil
Suegro /nuji achi
Suegra /nuji ixoq
Novio /nutok
Persona /winaq
Mujer /ixoq
Hombre /achi
Seorita /ali
Muchacho /ala
Nio /akal
Hablar /tzijonik
Ir /be
Llegar/opanik
Caminar /binik
Cantar/bixanik
Escribir /tzibanik
Leer /sikinik
Escuchar /tatabenik
Ensear /kutunik
Aprender /Etamanik
Chakunik
Chatzibaj jujun taq kakatzij waral.
Jas ubi le rachil le a
Mikel?______________
Su ubi utinamit le a
Paxkwal ?__________
Janipa alitomab
xeopanik?_________
Janipa alabom
xeopanik?_________
Su xretamaj le a
Mikel?___________
_____________________________
_____________________________
_____________________________
_____________________________
_____________________________
? _____________________________
_____________________________
_____________________________
_____________________________
EL TIEMPO/LE QIJ
Chanim/Ahora
Iwir/Ayer
Kabijir/Anteayer
Saqaribal/Amanecer
Benebal qij/Atardecer
Cholqij/Calendario
Kateri/Despus
Qij/Da
Rajilabal qij/Fecha
Pajqij/Hora
Kamik/Hoy
Qalaj/Invierno
Nikaj aqab/Media noche
Nikaj qij/Medio da
Ik/Mes
Aqab/Noche
Kabij/Pasado maana
Nimaqab/Por la maana
Pajbal qij/ Reloj
Wuqqij/Semana
Amaqel/Siempre
Xaqs na../Nunca
Matam/Tarde
Ka maja/Todava no
Saqij/Verano
Nichapajqij/Minuto
Luqij/Lunes
Maqij/Martes
Miqij/Mircoles
Juqij/Jueves
Chakunik/Trabajar
Uxlanik/Descansar
Okik/Entrar
Kayinik/Vender
Warik/Dormir
Waik/Comer
Atinik/Baar
Petik/Venir
Tzalijik/Regresar
Elik/Salir
10
CHAKUNIK
Nabe: Chatzibaj jas le xtzijox ajsik.
______________________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
11
Kinbe ta in.
Kinmeson na ruk nunan
Kojbe oj.
Ali Xep
La katbe at nan Talin?
Kinbe taj.
Kinchajoman
na.
Kixbe Ix.
Nan Talin
Kbe ta le
wal.
Kuxlan na.
Kebe le
akalab.
A Sis
CHAKUNIK
Jasche man kbe ta le nan Talin? _____________________________
Jasche kbe ta le ali Xep ?
_____________________________
Jasche man kbe ta le a Sis ? _____________________________
12
OCUPACIONES/CHAKUNIK
Ajqattzij/Abogado
Ajchajinel/Polica
Ajtzaq/Albail
Alkalte/Alcalde
Ajchamiy/Alguacil
Ajtijoxel/Alumno
Ajbinsanel/Piloto
Ajtobanel/Asistente
Ajkem/Tejedora
Ajxojoj/Bailarina
INTERROGATIVOS
Jachin?/Quin?
Ejachin/Quines?
Janipa?/Cunto?
Ejanipa/Cuntos?
Janipa?/Cundo?
Jachin ruk?/ Con quin?
Jachin kuk?/Con quienes?
Jawi___wi?/Dnde?
Jas, su?/Cmo?
Jasche?/Por qu?
Jas uwach? Qu?
Wuk/conmigo
Awuk/contigo
Ruk /con l, con ella
Quk /con nosotros
Iwuk/con vosotros
Kuk/con ellos
Uk la /con usted
Uk alaq/con ustedes
FUTURO
Kinbe na/tengo que ir
Katbe na/tienes que ir
Kbe na/tiene que ir
Kojbe na/tenemos que ir
Kixbe na/tienen que ir
Kebe na/tiene que ir
Kbe na la/tiene que ir ud.
Kbe na alaq/tienen que ir
uds
ESTAR
Xinkoji/estuve
Xatkoji/estuviste
Xkoji/estuvo
Xojkoji/estuvimos
Xixkoji/estuvieron
Xekoji/estuvieron
Xkoji la/estuvo ud.
Xkoji alaq/estuvieron uds.
Inko/ estoy
Atko/ests
Ko/est
Ojko/estamos
Ixko/estn
Eko/estn
Ko la/est usted
Ko alaq/estn ustedes.
Kinkoji/estar
Katkoji/estars
Ajchupqaq/Bombero
Ajqij/Sacerdote Maya
Ajbix/Cantante
Ajkamchikop/Carnicero
Ajanel/Carpintero
Ajqaxtzij/Traductor
Ajtzqkonel/Cocinero
Ajiyom/Comadrona
Ajkaynel/Comerciante
Ajtisomanel/Costurera
Ajchajinel/Guardin
Ajwareaj/Dentista
Ajkunanel/Doctor
Ajtzibanel/Secretario
Ajeswach/Fotgrafo
Ajwolaqan/Futbolista
Ajkibach/Heladero
Ajqataltzij/Juez
Ajtijonel/Maestro
Ajqomanel/Marimbista
Qattzijonik/Enjuiciar
Chajinik/Cuidar
Binsanik/Manejar
Qaxej/Pasar, Traducir
Tzakonik/Cocinar
Kunanik/Curar
Etzanik/Jugar
Qojomanik/Amenizar
Chupunik/Apagar
Tisomanik/Coser
CHAKUNIK
Jas
Jas
Su
Su
Su
13
Le akalab kkaj taj kebe pa le wakatbal rumal chi kebe na ruk kimam.
Nabe kebe na pa kaybal pa loqomanik. Pa le nimachich kebe wi.
-La kixbe pa wakatbal?- xojcha chke.
-Kojbe taj- xecha chqe.
Oj kojkowin taj kojbek rumal chi kojchakun na. Le ala Tek kchajin na. Le ala
Xwan kmeson na, le ali Mikel ktziban na. Le ali Mariy klejon na. Le ali Wel
kchojoman na. Qonojel kojchakun na kamik xuquje chweq. Kate kabij kojuxlan oj.
Kojchakun ta kabij rumal chi kojetzan na kuk jun moloj alabom. Kojxojow na pa jun
nimaqij. Kojatin na pa le cho. Kojbin pa le kachelaj, kojtzijon na kuk le qanan qatat.
Ki kojbe wi na kabij.
-Jachin kraj kchakunik?-Xcha jun qachil.
-Maj jun!!- Xojcha qonojel.
Oxjij kojchakun chi jun mul.
CHAKUNIK
Chatzibaj ruk keb oxib tzij le xtzijox ajsik.
____________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________
14
CHAKUNIK
Chatzibaj jas kkitzukuj le winaqib.
Le
Le
Le
Le
Le
Le
Le
15
Kwaj in kakoj we uq ri
CHAKUNIK
Chatzijoj ruk keb oxib tzij le xtzijoxik
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
PRESENTE
Knuchaj le pas/Lavo la fafa
Kachaj le pas/Lavas la faja
Kuchaj le pas/Lava la faja
Kqachaj le pas/Lavamos la faja (nos)
Kichaj le pas/Lavan la faja (uds)
Kkichaj le pas/Lavan la faja (ellos)
Kchaj la le pas/Lava la faja (ud.)
Kchaj alaq le pas/Lavan la
faja(uds.)
FUTURO
Kachaj na le pas
Tendrs que lavar la faja
Kqachaj na le pas
Tendremos que llevar la faja
Kkichaj na le pas
Tendrn que lavar la faja ellos.
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
lA ROPA/LE ATZYAQ
Molqab/Anillo
Xikinaj/Arete
Takxajab/Bota
Toq/Calzoncillo
Ximbal/Cincho
Etzabal/Collar
Lentar7Delantal
Pas/Faja
Toy/Gorro
Chim/Morral
Payu/Pauelo
Perraj/Perraje
Kul/Poncho
Qabetzabal/Pulsera
Atzyaq/Ropa
Laqxajab/Sandalias
Salbyet/Servilleta
Pawi/Sombrero
Xajab/Zapato
Kamix/Camisa
Per, pot/Blusa
Toq/Calzn
Pisqabaj/Guante
Xaqap/Tocoyal
Roqatzyaq/Bata
Chapwiaj/Gancho
Atzqulaj/Corbata
Wex/Pantaln
Chim/Mochila
Pisaqanaj/Calcetn
Koj/Usar
Qaj/Prestar
Tzaq/Perder
Mej/Doblar
Qoch/Arrugar
Chuchursaj/Planchar
Chaj/Lavar
Nut/Ordenar
Chaqaba/Mojar
Kex/Cambiar
16
kaqatzyaq kukut le relebal le qij, le kaq ixim le kik, le qaq xuquje le choqabal.
qeqatzyaq kutzijoj le uqajbal qij, le qeqixim, le kaslemal xuquje le ja.
saq kuqalijsaj le ajsik, le relebal kaqiq, le kaqiq xuquje le qatzij.
qan kuya ubixik le ikem, le uqajbal le tew, le qanan ulew xuquje le loqolaj qachak.
CHAKUNIK
Cheatzaja le pot ruk kaq, qeq, saq xuquje qan.
Cheatzaja we atzayaq kech achijab ruk kaq, qeq, saq xuquje qan.
17
Le nan ko kuk le ral pa le ja, xqequmar uwach le kaj, xchup le qij, rumal ri jewa xubij chke
le akalab.
-Akalab, wine kojbe kamik pa le kaybal wi kqaj ta ri jab. Wi xqaj le jab na kojbe ta wa.
Kate kojbe wa pa jun chi qij.
Le akalab xkita le xubij le kinan xkimajij etzanik. Areku le kinan xukam qaj le uxot xuya chi uwi
le qaq rumal chi kenum chik. Le akalab xkisik qaj jun kolaj, jun chke xuya bi jun aqan che,
kwolqot le kolaj xbe, xa jeri xkimajij etzanik.
-Jo, akalab na xqaj ta le jab. Xcha le nan
Aninaq xebek, xebe pa jun nimachich Xik ubi. Xnoj bi le chich aninaq xbek. Le nan
xuquje le akalab xetzalij loq pa ri le chich.
CHAKUNIK
Le nan ko pa le _______kuk le ral. Le akalab xkisik qaj _______________.
Xebe pa jun nimachich __________ubi. Le akalab xkita le xubij le kinan
____________etzanik. Xetzalij loq pa ri le _____________ .
Chatzibaj jas kawil chi uwach le
wachibal.
_________________________________
_________________________________
_________________________________
_________________________________
_________________________________
_________________________________
18
19
20
etzanem.
EJEMPLIFICACIN
GRAMATICAL
COMPLETIVO
Xwowaj wib/Me escond
Xawowaj awib/Te escondiste
Xrowaj rib/Se escondi
Xqowaj qib/Nos escondimos
Xiwowaj iwib/Se escondieron uds.
Xkowaj kib/Se escondieron ellos
Xowaj ib la/Se escondi ud.
Xowaj ib alaq/Se escondieron uds.
INCOMPLETIVO
Kinchajij ta wib/no me cuido
Kachajij ta awib/no te cuidas
Kuchajij ta rib/no se cuida
Kqachajij ta qib/no nos cuidamos
Kichajij ta iwib/no se cuidan uds.
Kkichajij ta kib/no se cuidan ellos
Kchajij ib la/no se cuida ud.
Kchajij ib alaq/no se cuidan uds.
VOCABULARIO
Pelota
Kolaj, Wolol
Cinco
Bolich
Cuerda
Kolob
Barrilete
Papalot
Juguete
Etzabal
Trompo
Sutinel
Mueca
Alas
21
22
Chi uwach le ja
Chuwach le ja keetzan wi le
akalab.
Sibalaj
ki
le
aretaq
chuwa
kuriq
le
le
ulew,
Kekikotik le
23
24
LE KAYBAL/EL MERCADO
Bijbal/Anuncio
Pajbal/Balanza
Nimapajbal/Bscula
Kolbal/Bolsa
Eqan/Bulto
Kaxon/Caja
Nimachich/Camin
Chakach/Canasta
Nimabe/Carreta
Ajloqomanel/Compradora
Ajkayinel/Vendedora
Chuchit/Chuchito
Lentar/Delantal
Rajaw/Demanda
Pwaq, rajil/Dinero
Uwal/Jugo
Patan/Mecapal
Kolob/Lazo
Kutbal/Mostrador
Qajsamajil/Oferta
Tuy/Olla
Kolbal/Puesto
Kat/Red
Qebal/Tinaja
Eqanel/Cargador
Ajqor/Atolera
Ajlej/Tortillera
Ajpix/Tomatera
Wujpwaq/Billete
Chichpwaq/Moneda
Paj/Pesar
Kol/Guardar
Eqaj/Cargar
Toj/Pagar
Kas/Prestar
Kut/Mostrar
Il/Ver
Elaqaj/Robar
Chap/Tocar
Tij/Comer
25
26
Janipa ja ko pa le komon ?
Janipa alabom ?
Janipa alitomab ?
27
Ajilaj/Contar
Elesaj/Quitar,Restar
Ya/Dar
Yuj/Juntar
Paij/Dividir
Poqsaj/Multiplicar
Etaj/Medir
Kolbalij/Ocupar
Chol/Ordenar
Chak/Ganar
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
PARTICIPIO TRANSITIVO
Nukolom
Lo he guardado
Intzibam/tal
Me han inscrito
Akolom
Lo has guardado
Attzibam/tal
Te han inscrito
Ukolom
Lo ha guardado
Tzibam/tal
Han inscrito a
Qakolom
Lo hemos guardado
Ojtzibam/tal
Ikolom
Ixtzibam/tal
Kikolom
Etzibam/tal
Kolom la
Lo ha guardado ud.
Tzibam la/tal
Kolom alaq
PARTICIPIO INTRANSITIVO
INTRANSITIVO
Inchakunaq
He trabajado
Atchakunaq
Has trabajado
Chakunaq
Ha trabajado
Ojchakunaq
Hemos trabajado
Ixchakunaq
Echakunaq
Chakunaq la
Ha trabajado ud.
Chakunaq alaq
28
29
30
Chol/Pelar
Pus/Cortar
Tzub/Chupar
Sipaj/Regalar
Chaqijsaj/Secar
Jaq/Abrir
Jach/Repartir
Sik/Recoger
Tajajarisaj/Congelar
Kiarsaj/Endulzar
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
IMPERATIVO
IMPERATIVO
INTRANSITIVO
TRANSITIVO
Chatwaoq
Come t.
Chasika le tulul
Recoge el zapote
Chixwaoq
Coman uds.
Chisika le tulul
Recojan el zapote
Chojwaoq
Comamos
Chqasika le tulul
Recojamos el zapote
Chwa la
Coma usted
Chsika la le tulul
Chwa alaq
Coman ustedes
Chsika alaq le t.
Indirecto
Indirecto
Chwaoq
Que coma l
Chusika le tulul
Chewaoq
Chkisika le tulul
31
CHAKUNIK
Chatzibaj jas xkitzijoj le tat ruk le ukajol
32
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
Chatzibaj kibi le chakubal.
33
LA COCINA/LE BANIBAL WA
Wa/Alimento
Tukbal/Batidor
Kapebal/Cafetera
Chayubal/Cernidor
Tajajrisabal/Congelador
Pak/Cuchara
Pusbal/Cuchillo
Qaqbal/Estufa
Yitzbal/Exprimidor
Tzijbal/Fsforo
Transitivo
Nukisom chi ri
Lo habra terminado
Akisom chi ri
Lo habras terminado
Ukisom chi ri
Lo habra terminado
Qakisom chi ri
Lo habramos terminado
Ikisom chi ri
Lo habran terminado uds.
Kikisom chi ri
Lo habra terminado ellos.
Kisom chi la ri
Lo habra terminado ud.
Kisom chi alaq ri
Lo habran terminado uds.
Intransitivo
Inopanaq chi ri
Ya habra llegado
Atopanaq chi ri
Ya habras llegado
Opanaq chi ri
Ya habra llegado
Ojopanaq chi ri
Ya habrramos llegado
Ixopanaq chi ri
Ya habran llegado uds.
Eopanaq chi ri
Ya habran llegado ellos
Opanaq chi la ri
Ya habra llegado ud.
Opanaq chi alaq ri
Ya habran llegado uds.
Chajlaq/Lavaplatos
Si/Lea
Jokbal/Licuadora
Miqbal/Microondas
Chaj/Ocote
Tuy/Olla
Jekbal/Pajilla
Tukbal/Paleta
Nimaqumubal/Pichel
Laq/Plato
Xar/Pocillo
Jorobsabal/Refrigeradora
Chilibal/Sarten
Salbyet/Servilleta
Chuqbal/Tapadera
Qebal/Tinaja
Wotzotzbal/Tostador
Xar/Vaso
Xot/Comal
Ka/Piedra de moler
Tzukuj/buscar
Chayuj/colar
Chilij/freir
Tzij/encender
Chup/apagar
Wulij/quebrar
Nojsaj/llenar
Chuq/tapar
Jok/licuar
Jorobsaj/enfriar
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
34
35
Nimalaj ulew xkoj che utikik abix. Le achijab xkumulij kib che
rechebexik le ulew. Xkijabuj le kichak chi kiwach, nikaj
xetzukun le ulew, nikaj chi xechakun le ulew, nikaj chi
xechaow le ija, nikaj chik xetikow le ija, nikaj chik xeboqow
le qayes, kis ko wi xkiban chi kijujunal. Rumal ri sibalaj jelik
ubanom le abix. Jewa kkibij le winaq aretaq keokow bi ruk.
-Jachin xetikow wa le jela taq abix, jachin xchaow la le ija,
sibalaj utz le tikonik xbanik.
36
KICHE
Abix
Ajache
Alamnax
Alanxax
Ankiney
Ik
Kum
Mansan
Moxpiy
Oj
Papay
Pom
Qinom
Saqul
Sikaj
Tapal
Tulul
Inup
Koxob
ESPAOL
Milpa
Matasano
Limn
Naranja
Guineo
Chile
Ayote
Manzana
Sunsa
Aguacate
Papaya
Copal
Jocote
Pltano
Apazote
Nance
Zapote
Ceiba
Achiote
KI
KICHE
Ixim
Kawex
Alima
Chop
Saqul
Tzin
Koxkobel
Taras
Mop
Qinom
Poj
Tapal
Mansan
Qoq
Kulanto
Kok
Kako
Kisis
Anxux
ESPAOL
Maz
Anona
Lima
Pia
Pltano
Yuca
cereza
Durazno
Coyol
Jocote
Matapalo
Nance
Manzana
Chilacauote
Cilantro
Coco
Cacao
Ciprs
Ajo
CHAM
KICHE
Patzan
Mank
Siboy
Ichaj
Chima
Pakay
Kaymit
Tzantiy
Pix
Koxkobel
Ajij
Tzay
Turas
Kawex
Uwi suq
Kinaq
Saqwach
Chaj
Much
ESPAOL
Caa de milpa
Mango
Cebolla
Hierbas
Guisquil
Pacaya
Caimito
Sanda
Tomate
Cereza
Caa de azucar
Cushin
Durazno
Anona
Berro
Frijol
Papa
Pino
Chipiln
KA
37
Jachin tajin?
Nan Talin
Ali Xwan
Ali Ton
A Wel
Tat Mikel
A Tun
________________________________
________________________________
________________________________
________________________________
________________________________
________________________________
38
Xwiyeej chi xul le atat, xwiyeej chi xul le awanab, xwiyeej chi xeul
konojel le awachalal, chanim xewi miyem chik chi katul ruk nimalaj utzil
pa we tinamit. Kintzijoj jubiq chawe jas ubanom le tinamit waral. Xot
kiwi le ja, ulew le be, ko jun nimajuyub chi rij le tinamit, ko sibalaj che
xuquje nikaj chik. Le tinamit sibalaj kjororik, saq kipam taq le be,
mesom kiwach ta le ja, rumal ri sibalaj ko kichajchojil le winaq.
Kwiyej chi utz kawilo aretaq chatulik.
39
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Pronombres Demostrativos
wa
la
le
Ri
Wa
Wa
Wa
Wa
Wa
le
le
le
le
le
esa ventana
esa casa pequea
esa casa
ese clavo
_________________________________
_________________________________
4. Jas uwach wa
_________________________________
5. Jas uwach la
_________________________________
Pekul, ubi
le juyub le!!
40
41
Aeropuerto
Tienda
Almacn
Estacin Bomberos
Cafetera
Calle
Camino
Cancha
Carnicera
Carpintera
Casa
Cementerio
Centro comercial
Zoolgico
Cine
Circo
Clnica mdica
Escuela
Farmacia
Museo
Gasolinera
Gimnasio
Granja
Iglesia
Mercado
Municipalidad
Panadera
Parque
Piscina
Puente
42
Cheikama bi le
akalab pa le
kachoch!
43
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
We
Awe
Re
Qe
Iwe
Ke
Mo
Tuyo
Suyo
Nuestro
De ustedes
De ellas
Chwe
Chawe
Che
Chqe
Chiwe
Chike
Para m
Para t
Para ella
Para nosotros
Para ustedes
Para ellas
Dame uno
Danos uno
De ac para ac
De ac para all
De all para ac
De ac para all
Dame un libro
Danos un libro
Qudate
Sal
Entra
Hblale
En la Casa/Pa le ja
PARTES DE LA CASA
Uxe ja
Pared
Upam
Parte interna
Uchi ja
Puerta
Uwach
Patio, frente
Ilbal, Wantan Ventana
Rij
Parte trasera
Uwi ja
Techo
Ubanik
Su forma
Anbal wa
Cocina
MATERIALES DE CONSTRUCCIN
Atinbal
Bao
Xan
Adobe
Ulew
Piso
Tzalam
Tabla
Warbal
Dormitorio
Xot
Teja
raqan ja
Corredor
Sanyeb
Arena
Achoch
Vivienda
Chun
Cal
Ja warbal
Hotel
Lawux
Clavo
Ja kaybal
Tienda
Abaj
Piedra
Rachoch Ajaw Iglesia
Mixkol abaj
Piedrn
Qatbaltzij
Municipalidad Kaam
Pita
Ja Kunanbal
Kok ja
Ja tijobal
Hospital
Crcel
Escuela
_______________
Kolob
Sin
Kim
_________________
Lazo
Bamb
paja
________________
________________
_______________
_____________
44
Kanoq
Bik
Uloq
Regalar Kinsipaj
Chasipaj
Llamar Kinsikij
Chasikij
Recibir Kinkam
Chakama
Dar
Kinya
Chaya
Pasar Kinqaxej
Chaqaxej
Hablar Kinchabej
Chachabej
Decir
Kinbij
Chabij
Escribir Kintzibaj
Chatzibaj
Comer Kintij
Chatija
Borrar kinchup
Chachupu
Ver
Kinwil
Chawila
45
46
47
48
: Chatzaja le achibal.
49
KICHE
ESPAOL
KICHE
ESPAOL
KICHE
Kej
Caballo
Quq
Quetzal
Kumatzakar Anguila
Aq
Wakax
Chij
Kisik
Tzi
Mes
Imul
Ak
Nos
Cho
Cerdo
Vaca
Oveja
Cabra
Perro
Gato
Conejo
Gallina
Chompipe
Ratn
Tukur
Sotz
Tap
Ixpeq
Xujut
Ayin
Kok
Tot
Patax
Istal
Tecolote
Murcilago
Cangrejo
Sapo
Gusano
Lagarto
Tortuga
Caracol
Pato
Avispa
Kixa aq
Ucho kar
Sirir
Nim imul
Ixkay
Ajxik kuk
Ukej plo
Koj
Balam
Masat
Len
Tigre
Venado
Saquk
Kuch
Ixtutz
Piojo
Zopilote
Rana
Ki tzam ajxik
Xik
Xik
Pico
Pluma
Ala
Koy
Mono
Ixpeq
Sapo
Ixkaq
Pezua
Kuk
Iboy
Sis
Kab
Ixpinkok
Sera
Ardilla
Armadillo
Pizote
Abeja
Cucaracha
Alacrn
Kumatz
Amolo
Keq
Us
Pepe
Sip
Serpiente
Mosca
Pulga
Mosquito
Mariposa
Garrapata
Tu
Je
Kixal ij
Aqanaj
Ismal
Ismach
Teta
Cola
Escama
Pata
Pelo
Bigote
Sanik
Chok
Xik
Nima aq
Utiw
Hormiga
Sanate
Gaviln
Rinoceronte
Canguro
Coyote
Am
Tziquin
Tzunun
Ajqayes wakax
Par
Tix
Araa
Pjaro
Colibr
Bisonte
Zorrilo
Elefante
Wareaj
Colmillo
Tzumal
Piel
Garra
Ixkaq
Lengua
Aq
Concha
Tot
COMPORTAMIENTOS
Nim koy
Gorila
Juquyik uqul
Jirafa
Tunik
Amamantar
Utzi tew
Ukej juyub
Raq ja
Qananos
Nimaxik
Jisik kar
Ajpalaj kumatz
Ixtalon
Oso
Cebra
Hipoptamo
Tucn
Cndor
Pez espada
Cobra
Salamandra
Qaqa balam
Raq juyub
Saqkorowach
Takatik patax
Ajxik kar
Nima ixpach
Chom kumatz
Nimakar
pantera
Jabal
Codorniz
Avestruz
Raya
Camalen
Vbora
Tiburn
Rakanik
Chararenik
Chayanik
Awunik
Chapik
Jininik
Wichowik
Awunik
Araar
Arrastrar
Atacar
Aullar
Cazar
Gruir
Piar
Rugir
Pixkanel chikop
ESPAOL
Puerco espn
Castor
Mariquita
Liebre
Mantis
Ardilla voladora
Caball. de mar
50
51
La Naturaleza/Le Uwachulew
KICHE
Cho
ESPAOL
Lago
KICHE
Chumil
ESPAOL
Estrella
Tinamit
Plo
Ja
Tutaja, Kimaja,
Ulew
Jul
Solibal be, ramibal be
Ik
Kachelaj
Juyub
Ixkoqab
Ulew be
Kim, qayes
Pueblo
Mar
Casa
Rancho
Tierra
Cueva
Extravo
Luna
Bosque
Campo
Arco iris
Camino de terracera
Pasto
Kaj
Ixkoyopa
Tuklinem
Sutz
Jab
Saqbach
Ixkanul
Ja ktixixik
Juyub
Chikop
Winaq
Qaam
Siwan
Cielo
Relmpago
Erupcin
Neblina
Lluvia
Granizo
Volcn
Catarata
Montaa
Animal
Persona
Puente
Barranco
Lyan
Ukiybal joron
Jastaq
Llanura
Oasis
Cosa
Chaqij ulew
Kaqiq
Qayes
Desierto
Viento
Arbusto
52
53
Almohada
Bao
Basurero
Cama
Candado
Cepillo
Comedor
Cubeta
Cubrecama
Toalla
Disco
Escalera
Escoba
Espejo
Habitacin
Hamaca
Jabn
Jaula
Lavadero
Lavadora
Linterna
Llave
Maceta
Ventilador
Manguera
Patio
Reloj
Sala
Sombrilla
Telfono
54
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
55
56
La Oficina/ Le Chakunibal
KICHE
Ajtij
ESPAOL
Maestro (a)
KICHE
Mesbal
ESPAOL
Escoba
Tzibanbal
Tzibwuj
Uxaq wuj
Mexa
Tem
Chupbal
Tzalam tzibabal
Kolbal wuj
Cholbal qij
Etabal qij
Josbal
Achil
Lapicero
Cuaderno
Hoja
Mesa
Silla / pupitre
Almohadilla / borrador
Pizarrn
Librera
Calendario
Reloj
sacapuntas
Compaero (a)
Tenetob
Kolaj
Seyopibal
Sutin etzanem
Pupu
Jalujbal wachaj
Xul
Paxin boj
Koj
Tzib
Siki wuj
Achibal
Grada
Pelota
Columpio
Ronda
Globo
Disfraz
Flauta
Piata
Mscara
Escrito
Lectura
Dibujo
Etabal
Tzajbal
Chak
Tijobal
Chabal
Regla
Pincel
Tarea
Escuela
Idioma
Asta
Bandera
Ventana
Puerta
Direccin
Perepik wuj
Chich chapbal
Nakbal
Tzajbal
Subal tzib
Pajal tjonik
Chim
Sut
Aj kamal be
Qajoj
Cartel
Engrapadora
Goma
Crayn
Borrador
Examinador
Morral
Pao
Directora
Pared
Raqan lakam
Lakam
Ilbal
Uchi ja
Kamal be
: Chatzaqatisaj le tiqtzij.
1.
2.
3.
4.
5.
57
____________________________
____________________________
____________________________
____________________________
____________________________
____________________________
58
59
Alambre
Barniz
Barreno
Brocha
Cepillo
Clavo
Desatornillador
Enchufe
Lija
Lima
Madera
Martillo
Metro
Pintura
Serrucho
Prensa
Tabla
Tenaza
Tornillo
Cemento
Vidrio
Pala
Azadn
Machete
Cuero
Piocha
Nivel
Lazo
Escuadra
60
Pa le kachoch le mayab xaqs kowi le ixim. Le ixim are ukux le tzuquj ib. Ixim
kkoj che kibanik taq le lej. Ixim kkoj che ubanik le qor. Jewa ubanik le taq lej pa le
ja : Nabe kbiq le ixim, kateri ktzakik. Wi xchaqaj le tzi, kchaj uwach, kateri kkm bi
le kebal. Ko chik le qor kateri kmajix ubanik le lej.
- Qaleja le qaqor wal- kcha le nan che le ral. Kkimajij lejonik chi rij le qaq.
Kkiya le lej pa le xot, kkisolkopij, kateri kkelesaj wi chaq chik. Kkipis pa salbyet
arechi na kjorob taj. Sibalaj chuchuj xuquje setom kel le kilej.
Ki mul kkiban nikaj chi uwach wa che le qor. Kkiban taq uben, kkiban taq koyoy
xuquje kkiban taq aktamal.
Waim ta ri wi maj le lej- kecha aretaq kkitij kiwa. Rumal ri xaqs kowi le lej pa taq
waim.
- E le tiij nan, xkibij ri ajkayinelab chi qe chi aretaq chojulik kitaqom chi la ri le
tiij. Xcha le nabeal ali.
- Ko pa le chakach. Xcha le nan.
61
Le achibabal
Chatzibaj chi nikaj jastaq jacha ubanik le nabe.
Setom
Redondo
Le setomabaj
La piedra redonda
_______________________________________________________________________
Tok
Cuadrado
Le tok ilbal
La ventana cuadrada
_______________________________________________________________________
Bolobik
Cilndrico
Le bolobik raqan ja
El pilar cilndrico
_______________________________________________________________________
Yuquyik, rabarik Alargado
Le yuquyikaja
La casa alrgada.
_______________________________________________________________________
Bukubik
Voluminoso
Le bukubik wuj
El libro voluminoso
_______________________________________________________________________
Chom
Gordo
Le chomakal
El nio gordo
_______________________________________________________________________
Baq
Delgado
Le baqixoq
La seora delgada
_______________________________________________________________________
Takatik
Alto
Le takatikali
La seorita alta
_______________________________________________________________________
Nim
Grande
Le nimachikop
El animal grande
_______________________________________________________________________
Nich
Pequeo
Le nichabalam
El tigre pequeo
_______________________________________________________________________
62
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Sibalaj ki le alanxax
La sibalaj ki le alanxax
Cham le alamnax
La cham le alamn
Ki
Dulce
Ka
Amargo
Tza
Salado
Cham
cido
Poqon
Picante
Sibalaj
Muy
Qastaj, sitaj Poco
Kok
Oloroso
Chu
Hediondo
Le Tulul sibalaj ki
Le uwach che sibalaj ka
Le tzin sibalj tza
Le alamnax sibalaj ki
Le ik sibalaj poqon
Sibalaj cham
Qastaj cham
KICHE
Kape
Ukya
Rikil
Aktamal
Qor
Qor
Lej
Atzam
Raxkab
Uwal ik
Ik
Qutum pix
Askal
Tij
Tukum saqul
ESPAOL
Caf
Bebida
Comida
Tamal
Masa
Atol
Tortilla
Sal
Miel
Caldo
Chile
Chirmol
Azcar
Carne
Atol de pltano
KICHE
Wotzotz
Kinaq
Lech
Uben
Pol
Joron
Ixim
Saqwach
Tzin
Jokom
Aj qor
Ak wa
Kaxlan wa
Saqmol
Kexu
ESPAOL
Tostado
Frijol
Leche
Tayuyo
Poporopo
Agua
Maz
Papa
Yuca
Recado
Atol de elote
Tamal de elote
Pan
Huevo
Queso
63
64
KICHE
Ukowil qabaj
Tolok
Chiaj
Wiaj
Utzam echaq
Jolomaj
Palajaj
Rismal rij wachaj
Uwi aaj
Chukaj
Animaaj
Kalkax
ESPAOL
Mandbula
Mano
Mentn
Mueca
Msculo
Muslo
Narz
Nuca
Odo
Ojo
Ombligo
Oreja
KICHE
Uxe e
Qabaj
Kakate
Uqul qabaj
Tijal
Utijal aqanaj
Tzamaj
Rij qulaj
Xikinaj
Baqwachaj
Muxux
Xikinaj
ESPAOL
Vello
Menstruacin
Orina
Costilla
Embarazo
Heces
Testculo
Tobillo
Tronco
Ua
Vena
Planta del pie
KICHE
Ismal
Ipa ik
Chulaj
Kalkax
Yawajik
Kis
Baq
Omopil aqanaj
Ukowil chel ij
Ixkeq
Iboch
Uxe aqanaj
Cuello
Dedo
Dorso/mano
Qulaj
Uwi qabaj
Rij qabaj
Palma
Pantorrilla
Pecho
Pulmn
Rodilla
Saliva
Pospoy
Uqul chekaj
Chubaj
Empeine
Espalda
Espinilla
Estmago
Frente
Garganta
Hgado
Rij aqanaj
Uchel ij
Uwach chekaj
Pamaj
Rij wachaj
Upaqulaj
Seseb
Pie
Piel
Pierna
Hueso
Labio
Intestino
Nalga
Upa qabaj
Upa chekaj
Uwach
kuxaj
Aqanaj
Tzumal
Aaj
Baq
Utijal chiaj
Ixkol
Xut
Sien
Sudor
Taln
Genital
Sangre
Hombro
Piel
Rij xikinaj
Katanal
Ruxtuxil aqanaj
Kowil
Kikel
Telebaj
Tzumal
Mi estmago
Tu mano
Su pie
Nuestro rostro
La cabeza de ustedes
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Aretaq chinulik
Aretaq chatulik
Aretaq chulik
Aretaq chojulik
Aretaq chixulik
Aretaq cheulik
Aretaq chul la
Aretaq chul alaq
Cuando venga
Cuando vengas
Cuando venga
Cuando vengamos
Cuando vengan
Cuando vengan ellos
Cuando venga ud.
Cuando vengan uds.
65
Le achibabal
Chatzibaj chi nikaj jastaq jacha ubanik le nabe.
Nim uwach
Ancho
Le nim uwach be
El camino angosto.
_______________________________________________________________________
Nich uwach
Angosto
Le nich uwach ja
El ro ancho.
_______________________________________________________________________
Pim
Grueso
Le pim tzalam
La tabla gruesa.
_______________________________________________________________________
Xax
Delgado
Le xax uxe ja
La pared deslgada.
_______________________________________________________________________
Al
Pesado
Le al abaj
La piedra pesada.
_______________________________________________________________________
Tzoy
Liviano
Le tzoy wuj
El papel liviano.
_______________________________________________________________________
Kolik
Mediano
Le kolakamixa
La camisa mediana.
_______________________________________________________________________
Sibalaj ki le alanxax
_______________________________________________________________________
La sibalaj ki le alanxax
Es dulce la naranja?
_______________________________________________________________________
Cham le alamnax
El limn es cido.
_______________________________________________________________________
La cham le alamn
Es cido el limn?
_______________________________________________________________________
66
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
67
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________
ESPAOL
Moneda
Jun sentaw
1 centavo
KICHE
Lajkakal
quq
Jokal quq
Joob sentaw
Lajuj sentaw
Jojukal sentaw
Lajkakal sentaw
Jokal sentaw
Wuj pwaq
Jun quq
Nikaj quq
Joob quq
Lajuj quq
Jukal quq
5 centavos
10 centavos
25 centavos
50 centavos
100 centavos
Billete
1 quetzal
50 centavos
5 quetzales
10 quetzales
20 quetzales
Jun lamet
Jun xar
Jun litr
Jun yalon
Onz
Liwr
Jukjo
Jok
Muq
Aqan
Kaam
ESPAOL
50 quetzales
KICHE
Tzub
ESPAOL
Sorbo
100
quetzales
1 botella
1 vaso
1 litro
1 galn
Onza
Libra
Arroba
Quintal
Puo
Paso
Cuerda
Kolaj
Cabeza
Ram
Qet
Boraj
Tanaj
Cholaj
Ba
Uxaq
Tzuj
Yataj
Biq
Qar
Pedazo
Surco
Rollo
Paquete
Fila
Pedazo
Hoja de
Gota
Manojo
Trago
Bocado
Kinaq
Ixim
Uq
Wuj
Tzalam
Abaj
Ulew
Kape
Lech
Atzam
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
68
11. Asukal
12. Tiij
______________________________________________
______________________________________________
69
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
70
71
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Qoyolik
Tuyulik
Takalik
Pakalik
Jupulik
Xukulik
Est acostado
Est sentado
Est parado
Est boca arriba
Est boca abajo
Est de rodillas
In qoyol chi
Yo estoy acostado aqu.
At tuyul jela
T ests sentado all.
Are takal chila Ella est parada all.
Oj pakal chi
Nosotros estamos boca arriba aqu.
Ix jupul jela
Ustedes estn boca abajo all.
E are exukul chila Ellas est de rodillas all.
En la EscuelaPa le Tijobal
KICHE
Tzibanbal
Wuj
Uxaq wuj
Mexa
Tem
Chupbal
Tzalam tzibabal
Kolbal wuj
Cholbal qij
Etabal qij
Josbal
Achil
ESPAOL
Lapicero
Cuaderno
Hoja
Mesa
Silla / pupitre
Almohadilla / borrador
Pizarrn
Librera
Calendario
Reloj
Sacapuntas
Compaero (a)
KICHE
Kaam
Tenetob
Trompo
Kolaj
Seyopibal
Sutin etzanem
Bolich
Pupu
Kab
Jalujbal wachaj
Xul
Tzilin qojom
ESPAOL
Cuerda
Grada
Trompo
Pelota
Columpio
Ronda
Canica
Globo
Confeti
Disfraz
Flauta
Guitarra
Etabal
Chakubal
Tzajbal
Chak
Tijobal
Chabal
Raqan ratzyaq tinamit
Ratzyaq tinamit
Regla
Instr. de trabajo
Pincel
Tarea
Escuela
Idioma
Asta
Bandera
Paxin boj
Jalujbal wiaj
Che kab
Koj
Tzib
Siki wuj
Achibal
Junabil tijonik
Piata
Peluca
Paleta
Mscara
Escritura
Lectura
Dibujo
Grado
Tzilin chich
Campana
Perepik wuj
Cartel
Ilbal
Raqan ja
Uchi ja
Kamal be
Aj kamal be
Qajoj
Abaj uwach ulew
Kaxlan chim
Ventana
Pilar
Puerta
Direccin
Directora
Pared
Piso
Bolsn
Chich chapbal
Nakbal
Tzajbal
Subal tzib
Pajal tjonik
Chim
Sut
Tijonik
Engrapadora
Goma
Crayn
Borrador
Examinador
Morral
Pao
Curso
72
73
Choqabal/Perseverancia
Qabalil/Confianza
Chikilem/Conviccin
Utzilal/Excelencia
Sukilal/Fidelidad
Sakajil/Responsabilidad
Nojibal/Sabidura
Tzijil/Sinceridad
Tobanik/Solidaridad
Patanil/Servicio
Saqilal/Honorabilidad
Tzaqatil/Integridad
Junamil/Justicia
Jororem/Paz
Jamalil/libertad
Le qatit qamam xkikut kanoq chi le loqinik chi qaxol ojwinaq sibalaj
rajwaxik, arechi kkoji le utzil chi qaxol xa rumal chi qachalal qib.
Xkikut kanoq chi le loqonik chi qaxol chi ojwinaq sibalaj rajawaxik
jacha le loqonik le rajawaxik kqaya chi kech taq la che, le chikop
xuquje taq le jastaq rumal chi kis ko qapatan chi qajujunal. Le eqatit
eqamam kkita chi qech ronojel qij chi rajawaxik na kqajach loqonik chi
kech konojel.
74
Me enojara
Te enojaras
Se enojara
Nos enojaramos
Se enojaran
Se enojaran ellos
Se enojara ud.
Se enojaran uds.
75
_____________________benaq le ala.
Rpido
______________________Ko wi le juyub .
Lejos
___________________________Ko wi le ja.
cerca
Naj
Naqaj
Jela
Waral
Lejos
Cerca
All
Aqu
Ko
Aninaq
Nojim
ka jela
Fuerte
Rpido
Despacio
Hacia all
76
Myer aninaq xoksax bi jun yawab pa le kunanibal are naj kpe wi. Pa le
juyub tajin kchakun wi arechi xtzaqik, chi uwach jun abaj xtzaq wi rumal ri
sibalaj xqolotaj le uchuk. ko tajin kubij, chi sibalaj kqoxowik xuquje kqaqanik.
-Jas xaban che le achuk? xcha le ajkun che.
-Xa ko xintzaq chi uwach jun abaj pa le nuchak- xcha.
-Katbison taj, wa ri aninaq kkunatajik- xcha le ajkun che.
-Wi jeri xa maltyox ri- xcha. Tajin kukichichej ri upalaj rumal chi kqoxow le
uchuk. Areku le ajkun tajin kukam qaj le baq xuquje le kunabal rech
chaqijirisabal rech le qolotajinaq.
Xkunax loq, xya ukunabal loq, xbix lo che jachike utz kutijo xuquje le utz taj,
xtzalij bi pa le utinamit, tajin kuchomaj chik jas kuchakuj chweq. Are ku in
wiyeem chi kjaq le kunanibal chi qawach oj ajchabenelab, kwiyeej chi kuya
chi le nunan.
77
El Hospital/Le Kunanibal
Espaol
Kiche
Almohada
Bata
Botiqun
Cama
Camilla
Cancel
Cubrecama
Doctor
Enfermo
Espaol
Kiche
chakataj
roqoriq atzyaq
kolibal kunabal
chat
telebal yawabib
chuqbal
Kul
kunanel
yawab
Gasa
Lavamanos
Medicamento
Radiografa
Silla de ruedas
Suero
Toalla
Venda
Visitante
pisbal
chajbal qabal
kunabal
achibal
tem re binsabal yawab
ja kunabal
subal ij
pisbal
chawenel
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
78
camilla
79
Espaol
Kiche
Acidez estomacal uchamil pamaj
Infarto
rax kamik
Ahogo
jiqem
Insomnio
maj waram
Alergia
kaqat
Jaqueca
qoxom jolomaj
Amigdalitis
kax upaqulaj
Mareo
sutin wachaj
Ampolla
poq
Moretn
qeqarik
Anemia
maj chuqabal
Picadura
katzenik
Poliomielitis
sikirik
Clico
yitznaq pamaj
Pus
puj
Cortadura
sokotajik
Quemadura
katik
Desmayo
sachem
Raspon
qolotajik
Dolor
qoxom
Resfriado
tzamaj
Escalofro
barbatem
Retortijn
yitzem
Fiebre
qaq
Sutura
tisomanik
Fractura
qajik
Torcedura
mejenik
Golpe
riqoj kax
Tos
qulaj
Hemorragia
elem kik
Vmito
xawem
Hinchazn
sipojik
Hipo
tzuruk
80
INDICACIN:
Relaciona el trmino de la izquierda con el correspondiente de la
izquierda con una lnea.
1.
Pus
a. elem kik
2.
Desmayo
b. katik
3.
Vmito
c. sutin wachaj
4.
Fiebre
d. sokotajik
5.
Cortadura
e. qaq
6.
Dolor
f. puj
7.
Ampolla
g. qulaj
8.
Fractura
h. sipojik
9.
Hemorragia
i. qoxom
10.
Ahogo
j. chokej
11.
Hinchazn
k. qajik
12.
Mareo
l. xawem
13.
Quemadura
m. sachem
14.
Tos
n. poq
15.
Calambre muscular
. jiqem
81
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Nim taj!!
Jela wila!!
Jela
Chux!!
Chi tzij
May!
Noqe
Xaq kat wa wa
Jeri
Xtzirik!!
Jo!!
Qu enorme!!
As es!! (conformismo)
As es!
Pobrecito!!
De veras?
De veras? (hombres)
De veras? (mujeres)
M ests mintiendo!!
Pues s?
Qu pena!!
Vamos!!
Qal a kux
Qu esperanza!
Haya cambiado
Nukesom chi
Hayas cambiado
akexom chi
Haya Cambiado
ukexom chi
Hayamos cambiado qakexom chi
Hayan cambiado
ikexom chi
Hayan cambiado ellos kikexom chi
Haya cambiado ud.
Kexom chi la
Hayan cambiado uds. Kexom chi alaq
Tambor/Ponlibal
Guitarra/Tzinlibal
Trompeta/Tzititbal
Bajo/Sanlabal
Maraca/Tzu
Marimba/Qojom
Piano/Jininlabal
Sax/Saks
82
Pa le nimaqij arewa xxajtajik: Le ajxajolob xeetzan chi uwach le tyox ja, Il keetzanik !. Le
alabom xeetzan pa le etzanibal kuk alabom kepe pa nikaj chi taq komon. Tzaqat jun qij xok
qojom chi uwach le tyox ja Xibibal keqojomanik !. Le qojom xaq are ktataj na uchabal chi
usaqaribal chi ri. Jewa wi le nimaqij pa le komon. Le a Tek xuquje le ali Xwan xkiriq kib pa
le nimaqij.
- La myer atulnaq ali Xcha le a Tek che le ali.
- Myer taj, kate laj kinulik. Ekuri at Xchax che le ala. Ko kechawik xa rumal chi tajin le
qojom rumal ri qas ta ktataj le kkibij.
- La kojxajowik ? Xcha a Tek.
- Jas ka kut, qas ta eki tajin kexajow chanim, qiyej na jun nich, kinkix in Xcha le ali.
- Utz la ba ! Xcha le ala. Xetaki na jun nich, arechi eki chik tajin kexajowik, xeok eare
pa xajoj.
-Ja mat iko la, mat xatpetik- Xcha le ali che le ala.
Sibalaj utz xkita le winaq jas xeqojoman le ajqojomab le Uchabal Kaqiq kibi. Ruk kanima
xkisalabaj le kiqojomibal konojel.
83
84
Niktzijonik
Are nikolil le kchobon che le tzijonik. Jujun taq mul kusolij kixe le oqbalil, le tzij xuquje le ucholik
jun chabal, le kibantajik taq le chabal kuk nikaj chik, xuquje le junamil ko chi kixol. xuquje krilij
le chomabal xuquje le komonil uwach le chawik.
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Que
Que
Que
Que
Que
Que
Que
Que
gane
ganes
gane
ganemos
ganen
ganen ellos
gane ud.
ganen uds.
Chinchakan ta ba
Chatchakan ta ba
Chchakan ta ba
Chojchakan ta ba
Chixchakan ta ba
Chechkan ta ba
Chchakan ta ba la
Chchakan ta ba alaq
Nikwakatem/Turismo
Nikchomanik/Filosofa
Niktzibanik/Literatura
Niktzijonik/Lingstica
Nikbixik/Periodismo
Niktikonik/Agronoma
Nikwokonik/Arquitectura
Nikkiysanik/Ingeniera
Nikajilanik/Matemtica
Nikkematzij/Informtica
Nikkomonil/Sociologa
Nikchupuj/Auditoria
Niktaqanik/Jurdica
Niketamanik/Pedagoga
Nikchawik/Comunicacin
Nikojeril/Historia
Nikwinaq/Antropologa
Nikbatzil/Electrnica
85
Anexo 11
86
*
*
At
Achi
Ala
Ali
Ab
T
Hombre
Muchacho
Muchacha
Hamaca
Tat
Nan
Rax
Max
Yawab
Araa
Seora
Verde
Toms
Enfermo
87
Chak
Chetaj
Chiaj
Cho
Chu
Trabajo
Manojo
Beso
Lago
Mal olor
Chun
Chaj
Rech
Chim
Chom
Maja
Kej
Jix
Jolomaj
Jul
Todava no
Caballo
Vayan
Cabeza
Agujero
Jela
Rajil
Xajoj
Muj
Kaj
All
Dinero
Baile
Sombra
Cielo
Kar
Kexu
Kis
Kot
kumatz
Pez
Queso
Heces
Curva
Serpiente
Kamik
Keq
Ajsik
Kolob
Kutz
Hoy
Rojo
Norte
Lazo
Nudo
Cal
Ceniza
De ella
Moral
Gordo
88
Alanxax
Lemik
Ali
Amolo
Mulinik
Naranja
Ordenar
Seorita
Mosca
Juntar
Imul
Al
Mulul
Tulul
Kul
Conejo
Pesado
Jcara
Zapote
chamarra
Am
Mejik
Pim
Pom
Tuminik
Araa
Doblar
Grueso
Copal
Tirar
Pamaj
Mesik
Ixim
Chomaq
Numik
Estmago
Barrer
Maiz
Gordos
Hambre
Naj
Kojonel
Aninaq
Nojibal
Inup
Lejos
Religioso
Rpido
sabidura
Ceiba
Ban *
Nan *
Atin *
Xwan *
Aqan *
Hacer
Seora
Baar
Juan
Pie
89
EL FUEGO
LA ADHESIVIDAD
2 PIEDRAS
Pegar y despegar(velcro)
Al golpearse entre s
Al prenderse
Jab
RONQUIDOS
Kach
LAS GOTAS
Ak
1 BOLSA INFLADA
Al pellizcarla
Al caer
Laq
EL COLIBR
Atzam
Qan
Tot
EL AIRE
AIRE
Al
90
Biaj
.............nombre
Abix
.............milpa
Balam
.............tigre
Jab
.............lluvia
Junab
............ao
Boj
.............olla
Ab
.............hamaca
Be
.............camino
Ba
............taltuza
Yabil
.............enfermedad
91
Cham
Chat
Chekaj
Chelem
Chich
Chipaq
Chop
Chok
Chupup
Chuqum
Cho
Chm
Chich
Chuj
Uch
.............cido
.............cama
.............rodilla
.............levantado
.............metal
.............jabn
.............pia
.............sanate
.............petate
.............tapado
.............ratn
.............cido
.............metal
.............loco
.............tacuazn
Kaj
..........harina
Kak
..........nuevo
Kim
..........grama
Kexom
..........cambiado
Kisis
..........ciprs
Kix
..........espina
Koj
..........mscara
Kok
..........oloroso
Kul
..........poncho
Kuch
..........zopilote
Kax
.............difcil
Kak
.............nuevo
Koxkobel .............cereza
Kexik
.............cambiar
k
.............pollo
92
Qamam
..........nuestro abuelo
Qatit
..........nuestra abuela
Qech
..........nuestro
Qetzanik
..........nuestro juego
Qilom
..........hemos visto
Qixim
..........nuestro maz
Qolom
..........machucado
Qoj
..........nuestro aguacate
Quq
..........nuestro corte
Qumuxik
..........tomar
Qasanya
..........bautizo
Aq
.............cerdo
Aqanaj
.............pie
Qulaj
........... cuello
Ejqan
.............carga
Qan
Qanil
Qeq
Qet
Qij
Qinom
Qojom
Qoxom
Quq
Qutum
Qaq
Qenun
Quq
Qeq
Qoq
.............amarillo
.............da maya
.............negro
.............surco
.............sol
.............jocote
.............marimba
.............dolor
.............quetzal
.............batido
.............fiebre
.............jocote
.............quetzal
...........negro
.............chilacayote
93
Tajaj
..........congelado
Taq
..........bodoque
Tenom
..........cortado
Tenik
..........cortar
Tisik
..........coser
Tisom
..........cosido
Tot
..........caracol
Torotik ..........esfrico
Tubik
..........cortar
Tun
..........peln
Tuq
.............clueca
Tixnab
.............gripe
Tok
.............golpe
Ajtisomanel.............sastre
Tzapixik
..........cerrar
Tzajik
..........pintar
Tzenik
..........aullar
Tzeb
..........apellido Kiche
Tzil
..........suciedad
Tzin
..........yuca
Tzonom
..........pedido
Tzonik
..........pedir
Tzum
..........pecho
Tzunun
..........colibr
Atzam
.............sal
Wotzotz
.............tostado
Kotzij
.............flor
94
SIN
Wanima
Ala
Winaq
Kaj
Chanim
Awech
Setom
Tem
Kexu
Xewi
Chun
Tuj
Tulul
GLOTAL
mi alma
muchacho
persona
cielo
ahora
tuyo
redondo
silla
queso
solo
cal
temascal
zapote
CON GLOTAL
ama
gallo
jela
all
chila
all
ja
agua
chatija
cmelo
che
rbol
ajache
matapalo
ne
nene
are
ella
wine
talvez
xuy
varo
muj
sombra
ixkutz
lagartija
SIN GLOTAL
Ik
chile
Xik
gaviln
Bix
canto
Abix
milpa
Pix
tomate
Cho
lago
Moy
ciego
Chom
gordo
Pom
copal
Oxib
tres
Wuj
papel
Uq
corte
CON GLOTAL
chi
aqu
jawi
dnde
ri
aqu est
si
lea
tij
carne
jo
vamos
joob
cinco
saqmol
huevo
pot
blusa
kok
jaula
Lu
Pedro
tu
leche
I
I
J
K
L
M
N
ichaj
Ja
baq
chim
tem
Jeaj
ik
Si
joob
koj
laq
muj
nim
hierba
ro
hueso
morral
silla
cola
chile
lea
cinco
len
plato
sombra
grande
am
Janipa
jab
che
mes
che
pim
Jawi
ojer
xik
ali
pamaj
chun
araa
Cunto?
lluvia
rbol
gato
rbol
grueso
Dnde?
antiguamente
gaviln
seorita
estomago
cal
O
O
P
Q
R
S
T
U
U
W
X
Y
Tz
oj
Jo
pas
aq
kar
sip
kut
uq
Su
wuj
xan
yabil
utz
aguacate
Vamos
faja
cerdo
pez
garrapata
corto
corte
flauta
papel
adobe
enfermedad
bueno
ronojel
Joob
pom
aqanaj
are
pisom
tuj
jun
Lu
winaq
ixim
myer
kumatz
todo
cinco
incienso
pie
ella
envuelto
temascal
uno
Pedro
persona
maz
desde hoy
serpiente
95
Anexo 21
96
INCORRECTO
uleu
uachalal
Xuan
INCORRECTO
iabil
Maltiox
mier
97
98
Anexo 21
99
KISNAQ TAJ
INCOMPLETIVO
PETNAQKQAXIK
POSPRETRITO
Kinetzan, juego
Katetzan, juegas
Ketzan, juega
Kojetzan, jogamos
Kixetzan, juegan
Keetzan, juegan ellos
Ketzan la, juega ud.
Ketzan alaq, juegan uds.
KISNAQ CHIK
COMPLETIVO
CHUXEKAMIK
ANTEPRESENTE
Xinetzan, jugu
Xatetzan, jugaste
Xetzan, jug
Xojetzan, jugamos
Xixetzan, jugaron
Xeetzan, jugaron ellos
Xetzan la, jug ud.
Xetzan alaq, jugaron uds.
Inetzanaq, he jugado
Atetzanaq, has jugado
Etzanaq, ha jugado
Ojetzanaq, hemos jugado
Ixetzanaq, han hugado
Eetzanaq, han jugado ellos
Etzanaq la, ha jugado ud.
Etzanaq alaq, han jugado uds.
KATE PETNAQ
POTENCIAL
PETNAQPETNAQ
ANTEFUTURO
100
RAYIBAL PETNAQ
SUBJUNTIVO POTENCIAL
TAQANIK
IMPERATIVO
BIBLIOGRAFA
Academia de Lenguas Mayas de Guatemala, Sistematizacin de Contenidos y
Metodologa L2,
L2, Guatemala, 2005.
Comunidad Lingstica Kiche, Gramtica Normativa del Idioma Kiche, Santa
Cruz del Quich, Guatemala, 2005.
Larousse, Gramtica Lengua Espaola, Primera Edicin, Sptima reimpresin,
Impreso en Mxico, 2002.
Manuel Raxulew Ambrocio,
Ambrocio, La palabra es Tuya, Texto para el Aprendizaje
Kiche del Idioma Kiche, Guatemala, 2004.