75% encontró este documento útil (4 votos)
2K vistas105 páginas

Aprendizaje del Idioma K’iche’

Este documento presenta un texto básico en k'iche' para el aprendizaje del idioma a nivel principiante. Contiene 25 lecciones con vocabulario, ejemplos gramaticales, párrafos de lectura y ejercicios. El objetivo es facilitar el aprendizaje de una manera dinámica y activa mediante la práctica constante de la lectura y escritura.

Cargado por

rosy
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd
75% encontró este documento útil (4 votos)
2K vistas105 páginas

Aprendizaje del Idioma K’iche’

Este documento presenta un texto básico en k'iche' para el aprendizaje del idioma a nivel principiante. Contiene 25 lecciones con vocabulario, ejemplos gramaticales, párrafos de lectura y ejercicios. El objetivo es facilitar el aprendizaje de una manera dinámica y activa mediante la práctica constante de la lectura y escritura.

Cargado por

rosy
Derechos de autor
© © All Rights Reserved
Nos tomamos en serio los derechos de los contenidos. Si sospechas que se trata de tu contenido, reclámalo aquí.
Formatos disponibles
Descarga como PDF, TXT o lee en línea desde Scribd

Kulbil Yol Twitz Paxil

Academia de Lenguas Mayas de Guatemala

Este
material es
una
publicacin
de la
Academia de
AUTORIDADES
Jos Dionicio Canahu Rodrguez
PRESIDENTE
Andrs Hernndez Gonzlez
DIRECTOR ADMINISTRATIVO
Gaspar Guzman Caba
DIRECTOR FINANCIERO

EQUIPO TCNICO
Mara Magdalena Prez Conguache
DIRECTORA DE PLANIFICACIN LINGSTICA Y CULTURAL
Jos Augusto Yac Noj
COORDINADOR DE EDUCACIN PROMOCIN Y DIFUSIN
Antonio Benicio Ross Montejo
COORDINADOR DE ESTUDIOS LINGUSTICOS
Marta Nohem Morales Chal
COORDINADORA DE ESTUDIOS CULTURALES
Tereza Mendoza Prez
COORDINADORA DE TRADUCCIN

AUTOR
Wel Raxulew
REVISIN DEL CASTELLANO
Pierina Piedra Santa Abud

3. Calle 00-11 Zona 10, Ciudad de Guatemala. Tel. 23393401 23341363 23341850
Telefax: 23393354. Correo Electrnico: [email protected] Pgina Web:
www.almg.org.gt
Impreso en Guatemala (2006)

INDICE
LECCIN

1
2
3
4
5

6
7

CONTENIDO
SITUACIONAL
En la
Familia/Miembros
de la Familia.
En una Ceremonia
Maya/El Tiempo
En un lugar de
Trabajo/Las
Profesiones
En un Mercado de
Vestimenta/Las
Prendas de Vestir
En la Calle/Los
Medios de
Comunicacin.

En el Patio de de la
Casa Juegos y
Pasatiempos
En la Plaza /Las
Medidas

En el Banco/Los
Nmeros
Cardinales y
Ordinales

En el Parque/Las
Frutas

10

En la Cocina/Los
Utensilios de
Cocina

11

En la Parcela/Las
Verduras

12

En la Ciudad/Los
Lugares Pblicos

13

En la casa/Partes
de la Casa

14

En el Corral/Los
Animales

CONTENIDO GRAMATICAL
Articulo Definido e Indefinido
Pronombre Personal
Intransitivo Aspecto Completivo (Pasado) (Xbe le ala)
Pronombre Personal
Intransitivo Aspecto Incompletito (Presente) (Kbe le ala)
Pronombre Posesivo
Intransitivo Aspecto Potencial (Futuro) (kbe na le ala)

Pg.

6
9
12

Pronombre Posesivo
Transitivo Aspecto Completivo, Incompletivo y Potencial (Le ala
xraj le ali/Le ala kraj le ali/Le ala kraj na le ali)
Partculas Interrogativas Qu...?, Dnde...?, Cmo...?, De
quin...?, Quin...?, Cundo...?, Por qu...? , Cul...?
Partculas condicionales (Wi, Wit, Xa). De duda (Wine)
Transitivo e Intransitivo Completivo, Incompletivo, Potencial. (Le
ala xetzan iwir/Le ala xretzebej kolaj iwir)
Partculas Afirmativas y Negativas (Je, Man_Taj)
Verbos Transitivos con Sustantivo Reflexivo y Recproco (wib,
qib) (Le ala xuquje le ali kkaj kib)
Proposiciones
Intransitivo y Transitivo en Gerundio/Completivo e Incompletivo
(tajin) (Le ala tajin kutzaj le ja./ Le ala tajin kutzaj le ja iwir.)
Preposiciones
Verbo Participio/Sujeto (atchajinaq)
Verbo participio/Objeto (atchajim, atchajitalik)
(Le ala chajim rumal le tzi./ Le ala chajinaq che le tzi.)

15

Conjunciones
Verbo Intransitivo Imperativo (chatchakunoq)
Verbo Transitivo Imperativo (chinajeka)
(Chatchakunoq ala/ Chachakuj le abix ala)
Conjunciones
Voz Pasiva (umal)
(Le tat xchajix rumal le ala/ Le ala xchajin che le tat, Xchajitaj le tat
rumal le ala)
Partculas Temporales (aretaq)
Partculas Relativas (quien, que)
Voz Antipasiva (ow, uw)
(Le ala xchapow rech le tat)
Partculas y Pronombres Demostrativos (ri, ri)
Modo Subjuntivo Potencial (Kwiyeej chi katopan atam)
Modo Subjuntivo Completivo (Xwiyeej chi katopan atam)
Partculas Direccionales (bik)
Modo Imperativo (Chatojo, chatpetoq)
Modo Imperativo Indirecto (chepetoq, oj na)
(Utz la chepetoq)
Partcula Situacional (Chik, Xaq)
Partcula Enfatizador (Qas)
Modo Indicativo Condicional (Wita ko nurajil, kinloq jun wuq la)
Incompletivo/Completivo (Inbenaq aretaq xatopan at)
Completivo/Potencial (Inbenaq chik, aretaq katbek)

30

18
20
24
27

33
36
39
43
46

15
16

En el Bosque/Los
Elementos
Naturales
En la Oficina/Los
Utiles de Oficina

Sustantivo Relacional Posesivo (wech)


Sustantivo Relacional Benefactivo/dativo (Chawech)
Modo Indicativo Exhortativo (Mat kamsanik)
Sustantivo relacional Agente/causativo (wumal)
Modo Indicativo
Completivo/completivo (Aretaq xinopanik achajom chi ri atzyaq)
Sustantivo Relacional Comitativo/Instrumental/ (wuk)
Modo Indicativo
Potencial/Completivo (Aretaq katulik nubanom chi le arikil)
Adjetivo: Calificativos, Moderativos, Superlativos, Pluralizacin,
Negacin
Modo Indicativo
Potencial/Completivo
(Xubij chwe chi aretaq chinopan chila, utaqom chi lari le tiij)
Adjetivo: Calificativos, Moderativos, Superlativos, Pluralizacin,
Negacin
Modo Indicativo
Potencial/Condicional (Chatwar ta na)
El Gnero: Masculino Y femenino (animales). Y Nmero: Singular
y Plural. (Familia, profesiones, cosas
Modo Subjuntivo
Completivo/Completivo (Wit xatbek, xatchakan ta la)
Posicionales
Incompletivo/Disyuntivo (Chkibana jas kkibano, na kojbe ta wi)
Adverbio
Modo Subjuntivo
Incompletivo (Inko waral rumal chi mat inkolik, katoyowar la)
Adverbio
Modo Subjuntivo
Completivo (Kwiyeej chi atzajom chi le ja)
Interjecciones
Completivo (Utz ta la mat xapetik)

51

Interjecciones
Modo Subjuntivo
Potencial (Chatchakan taba)

83

ANEXO 1

Gua de Pronunciacin

ANEXO 2

Reglas Bsicas de Escritura del Idioma Kiche

ANEXO 3

Conjugacin de Verbo

84
94
97

17

En el Taller/Las
Herramientas

18

En el Comedor/Las
Verduras y
Comidas

19

En un
Nacimiento/Partes
del Cuerpo HUmano

20

En el centro
Cultural.

21

En la Escuela/Los
tiles Escolares
En el
Casamiento/Los
Valores
En el Hospital/Las
Enfermedades

22
23
24
25

En la Feria/ Los
Instrumentos
Musicales
En la
Universidad/Las
Disciplinas
Cientficas

55
58
61
64
68
70
73
76
80

El presente texto bsico de apoyo para el aprendizaje del idioma


kiche para el nivel principiante representa una herramienta
importante al facilitador como orientador y al estudiante como
participante activo del proceso de enseanza aprendizaje del
idioma maya como segunda lengua.
Basado en el mtodo Kumatzij, este texto no pretende que se
momorice todo su contenido, ms bien, intenta estar en la va de
un aprendizaje dinmico y activo que permita mantener una
constante ejercitacin y aplicacin escrita de lo aprendido.
En la concepcin y creacin de este material, se ha tomado en
cuenta aspectos psicopedaggicos, andraggicos y didcticos
para su adecuacin y funcionalidad en nios y adultos lectores.
Los
ejercicios se pueden hacer el estudiante de manera
autnoma acompaado siempre de una orientacin bsica de
parte del facilitador. La autoformacin es uno de los objetivos.

SU ESTRUCTURA
El texto contiene 25 lecciones cada uno desarrollado de acuerdo a
la tabla general de contenidos del nivel principiante. Cada leccin
present, entonces, el contenido de la siguiente forma:
Un vocabulario sobre el tema a tratar de ms de 30
palabras.
Una tabla de ejemplificacin gramatical
Prrafos de lectura

Y para hacer interactiva el uso del texto, se presenta:


Hojas de ejercicio y
Un CD de audio para escuchar las lecturas.

SU USO
Siendo el texto de estudio, un material de apoyo y de consulta
valioso, es importante que se tenga previsto lo que se desea
buscar en l. Por lo tanto:
Si se desea buscar una palabra acerca del tema, hay que
buscarla en la tabla de vocabulario.
Si se desea buscar apoyo en la gramtica, se analiza la tabla
de ejemplificacin gramatical.
Si se desea ejercitar la lectoescritura, se trabajan las hojas
de ejercicio y los prrafos de lectura.
En conclusin, este material es un instrumento que facilita el
proceso porque brinda la oportunidad de ser usado como: un
diccionario, una gramtica bsica, un material de ejercicio y
prctica, un material de lectura, una gua fonolgica, una gua
de ortografa, etc, Claro est, que necesita y debe
complementarse con otros materiales que aporten al buen
desarrollo del proceso de aprendizaje del idioma.
La dosificacin de su uso depende en gran medida del ritmo de
aprendizaje del idioma.
Con estas palabras, esperamos que se obtenga una buena
cosecha.
Wel Raxulew

LLe

achalaxik xebe pa binem

Jawi xebe wi nabe ?


_______________________
Jawi xebe wi chi ukab ?
_______________________
Jawi xebe wi chi urox ?
_______________________
Jawi xebe wi ukaj ?
_______________________
_______________________
Jawi xebe wi uro. ?
_______________________

Le a Ramux xbe pa kachoch le ratit umam kuk le unan utat.

POSESIVOS
A/VOCAL
A/CONS.
Un/mi
W/mi
A/tu
Aw/tu
U/su
R/su
Qa/nue.
Q/nue.
I/vue.
Iw/vue
Ki/su
K/su
PRON. PERSONALES
In /Yo
Oj/Nos.
At/Tu
Ix/uds.
Are/El/Ella Eare/Ellos
La/Ud.
Alaq/Uds.
Nutat/mi pap
Atat/tu pap
Utat/su pap
Qatat /nuestro pap
Itat/vuestro pap
Kitat /su pap
Tat la/ su pap
Tat alaq/su pap
Wachalal/mi hermano
Awachalal/tu hermano
Rachalal/su hermano
Qachalal/nues. hermano
Iwachalal/vuestro hermano
Kachalal /su hermano
Achalal la/su hermano
Achalal alaq/su hermano
PASADO
Xinopanik/llegu
Xatopanik/llegaste
Xopanik/lleg
Xojopanik/llegamos
Xixopanik/llegaron
Xeopanik/llegaron
Wech/mo
Awech/tuyo
Rech/suyo/
Qech/nuestro
Iwech/vuestro
Kech/vuestro
Ech la/de usted
Echa alaq/de ustedes

Iwir, aretaq xsaqarik, xwalij le ala Ramux, xbin


pa le be ruk le rachalal. Xbin ruk le unan, utat
xuquje. Le ala xraj xbin ruk le ali xane xopan taj le
ali.
-Jas ubi le ali?- xcha le nan che le ala.
-Ali Ton.- Xcha le ala.
Le ali xraj taj xbe ruk le ala pa binem. Le ala
xbe pa kaybal kuk le unan utat xuquje, xebe pa
tijobal, xetzijon ruk le ajtij. Aretaq xbe qij, le ala xuquje
le unan, utat xebe pa kachoch ri ratit umam. Aretaq
xeopanik xetuyi chi uwi jun nim abaj. Xeuxlan chi
uwach le ja. Kateri xetzijon kuk le ratit umam.
-Jas ubi le atzi?- xcha le umam le ala.
-A Patz.- Xcha le utat le ala. Xeok pa le ja, xewaik, xetzenik,
xekikotik.
-La xatkosik nukajol?- Xcha le utat le ala.
-Xkos ta la.- Xcha le unan le ala. Le ala xewi xtzenik.
Aretaq xokaqab, xebe pa waram. Le ala xqoyi pa le chat,
xuxlanik. Xkos le ala, xok uwaram. Le utat le ala xatin na kateri
xwarik. Sibalaj xekikot konojel pa we qij.

CHAKUNIK
Jas ubi le ala?_________________Jas ubi le tzi?_________________
La xopan le ali?_________________Janipa xbin le ala?______________
Jawi xebe wi le ala kuk le unan utat?____________________________
Jachin xraj taj xbin ruk le ala?____________________________________
Jachin xatinik kateri xwarik?________________________________________
Jawi xetuyi wi le a Ramux kuk le unan utat?_____________________
Jachin ruk xetzijon wi pa tijobal ?_________________________________
MIEMBROS FAMILIARES/ACHALAXIK
Abuela /watit
Abuelo/numam
Pap /nutat
Mam/nunan
To /Chut nutat
Ta /Chut nunan
Prima /Chut wanab (TH)
Primo /Chut nuxibal (TM)
Sobrina/chut numial (TH)
Sobrino /chut nukajol (TH)

Nieta/uwi numam
Nieto/uwi numam
Hermana,o/wachalal
Hija/numial (TH)
Hijo (TM)/wal
Hija (TH)/Numial
Hij@ (TM)/Wal
Cuado (TH)/Nubaluk
Cuada/walib
Compaero/wachiil

Amigo /wachiil
Suegro /nuji achi
Suegra /nuji ixoq
Novio /nutok
Persona /winaq
Mujer /ixoq
Hombre /achi
Seorita /ali
Muchacho /ala
Nio /akal

Hablar /tzijonik
Ir /be
Llegar/opanik
Caminar /binik
Cantar/bixanik
Escribir /tzibanik
Leer /sikinik
Escuchar /tatabenik
Ensear /kutunik
Aprender /Etamanik

Xwetamaj jujun taq tzij pa maya chabal


A Mikel le nubi. Iwir xinopan pa le tijobal rech maya chabal rech le
nutinamit. Xinopan ruk jun wachil a Paxkwal Ubi. Solol ubi le utinamit le
wachiil. Petn ubi le nutimanit in. Jun qachiil xtzijon pa maya chabal ruk le
ajtij. Pa le tijobal xeopan lajuj alitomab xuquje joob alabom. Xeopan oxib
tataib xuquje oxib nanaib.
Ali le qajtij, al Ton le ubi. Kiche ubi le utinamit. Are, pa maya
chabal xtzijonik, xtzibanik, xbixanik xuquje xsikinik. Qonojel xojbe pa le
qachoch aretaq xbe le qij. Le ajtij xkikotik xuquje oj xojkikotik. Xqetamaj le
tzij xsaqirik, xbe qij, xokaqab xuquje nikaj chik.

Xwetamaj jujun taq


tzij pa maya
chabal
habal

Chakunik
Chatzibaj jujun taq kakatzij waral.
Jas ubi le rachil le a
Mikel?______________

Su ubi utinamit le a
Paxkwal ?__________

Janipa alitomab
xeopanik?_________

Janipa alabom
xeopanik?_________

Jas ubi le ajtij?


________________

Su xretamaj le a
Mikel?___________

Su ubi le qij ko chi rij le Imox ?


Jas ubi le qij ko chi uwach le Kej ?
Wi kamik Batz, Jas qij kpe chweq ?
Wi chweq Aqabal, Jas qij kpe kabij ?
Wi chweq Aj, Su qij kamik ?
Jas ubi le qij kpe chi uwach le Ajmaq
Jas ubi le qij kpe chi uwach le Noj ?
Su ubi le qij ko chi uwach le Iq ?
Wi kamik Iq, Jas qij kpetik ?

_____________________________
_____________________________
_____________________________
_____________________________
_____________________________
? _____________________________
_____________________________
_____________________________
_____________________________

Kamik, Kwaj Kinchaw pa Maya Chabal


In al Wel. Kamik, kwaj kinchaw pa
maya chabal, kwaj kinchaw ruk utat le
wachil. Xuquje kwaj kinchaw ruk le
wachalal. Kwaj kintzijon pa maya chabal
kamik, chweq, kabij, ronojel qij.
-La utz iwach?- Kincha wi xinopan pa le
wachoch.
Xuquje kwaj kinsikin xuquje
kintziban pa maya chabal. Le wachalal
kraj xuquje, kchaw pa may chabal.
Are, kok pa le tijobal kamik. Iwir xtzijon ruk le ajtij. Le wachalal kok pa
le nabe junab. In xuquje pa le nabe junab inko wi. Kwaj kinkis le nabe, le
ukab xuquje le urox junab. Le wachil pa nimatijobal kkowinik kchaw pa maya
chabal.
-Jas abi?- xincha che
-A Xwan- xcha chwe.
In kinkayin ronojel qij, le ik le junab pa jun kaybal rech Paxil. Chila,
le winaq xewi pa maya chabal ketzijon wi. Rumal ri kinbe pa le tijobal ruk
kikotemal.
CHAKUNIK
PRON. PERSONALES
In
Yo
Jas kraj le al Wel kuban kamik?_____________________
At
T
Are
El/Ella
Jachin ruk kraj kchaw wi?___________________________
Oj
Nosotros
Ix
Ustedes
Jas kubij wi xopan pa le rachoch?___________________
Eare Ellos
La
Usted
Jas ubi le rachil pa nimatijobal?_____________________
Alaq
Ustedes
PRESENTE
Jawi kkayin wi ronojel qij?__________________________
Kinchakunik/trabajo
Katchakunik/trabajas
Kchakunik/trabaja
Kojchakunik/trabajamos
Kixchakunik/trabajan
Kechakunik/trabajan
Kchakun la/trabaja ud.
Kchakun alaq/trab. uds.
Chwech/a m
Chawech/a t
Chrech/a l, a ella
Chqech/a nosotros
Chiwech/a vosotros
Chkech/a ellos
Chech la/a usted
Chech alaq/a ustedes

EL TIEMPO/LE QIJ
Chanim/Ahora
Iwir/Ayer
Kabijir/Anteayer
Saqaribal/Amanecer
Benebal qij/Atardecer

Cholqij/Calendario
Kateri/Despus
Qij/Da
Rajilabal qij/Fecha
Pajqij/Hora

Kamik/Hoy
Qalaj/Invierno
Nikaj aqab/Media noche

Nikaj qij/Medio da
Ik/Mes
Aqab/Noche
Kabij/Pasado maana
Nimaqab/Por la maana
Pajbal qij/ Reloj
Wuqqij/Semana

Amaqel/Siempre
Xaqs na../Nunca
Matam/Tarde
Ka maja/Todava no
Saqij/Verano
Nichapajqij/Minuto
Luqij/Lunes
Maqij/Martes
Miqij/Mircoles
Juqij/Jueves

Chakunik/Trabajar
Uxlanik/Descansar
Okik/Entrar
Kayinik/Vender
Warik/Dormir
Waik/Comer
Atinik/Baar
Petik/Venir
Tzalijik/Regresar
Elik/Salir

10

Katopan kamik kuk le anan atat pa le xukulem


Kamik ko jun xukulem, ko jun kotzij,
kotzij, ko
qachoch. Utz katopan at ruk le anan atat, le
kkoji le nunan, le nutat, le wachalal. Chweq
kojkoji ronojel ik pa taq xukulem.
Kojmaltyoxinik rumal chi ko le qakaslemal
ik xuquje junab. Aretaq kopan
kopan jun kak junab,
ja, kqaj le jab, ksaqir le uwach ulew, kkiy le
chik, kojmaltyoxin che ri Ajaw.

jun mejelem, ko jun toj pa le


awachachal.
awachachal. Kinkoji in xuquje
xuquje kabij ko xukulem. Oj
ko le utz qawachil ronojel qij,
kopan jun kak qachalal pa le
abix, kojwaik, kojkikotik, nikaj

CHAKUNIK
Nabe: Chatzibaj jas le xtzijox ajsik.
______________________________________________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________

Ukab: Chatzibaj jas kawil pa le wachibal


______________________________________________________________________________________________________________________

_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________________________________________

11

Kinbe ta in.
Kinmeson na ruk nunan
Kojbe oj.

Ali Xep
La katbe at nan Talin?

Kinbe taj.
Kinchajoman
na.

Kixbe Ix.

Nan Talin
Kbe ta le
wal.
Kuxlan na.

Kebe le
akalab.

A Sis
CHAKUNIK
Jasche man kbe ta le nan Talin? _____________________________
Jasche kbe ta le ali Xep ?
_____________________________
Jasche man kbe ta le a Sis ? _____________________________

12

OCUPACIONES/CHAKUNIK
Ajqattzij/Abogado
Ajchajinel/Polica
Ajtzaq/Albail
Alkalte/Alcalde
Ajchamiy/Alguacil
Ajtijoxel/Alumno
Ajbinsanel/Piloto
Ajtobanel/Asistente
Ajkem/Tejedora
Ajxojoj/Bailarina
INTERROGATIVOS
Jachin?/Quin?
Ejachin/Quines?
Janipa?/Cunto?
Ejanipa/Cuntos?
Janipa?/Cundo?
Jachin ruk?/ Con quin?
Jachin kuk?/Con quienes?
Jawi___wi?/Dnde?
Jas, su?/Cmo?
Jasche?/Por qu?
Jas uwach? Qu?
Wuk/conmigo
Awuk/contigo
Ruk /con l, con ella
Quk /con nosotros
Iwuk/con vosotros
Kuk/con ellos
Uk la /con usted
Uk alaq/con ustedes
FUTURO
Kinbe na/tengo que ir
Katbe na/tienes que ir
Kbe na/tiene que ir
Kojbe na/tenemos que ir
Kixbe na/tienen que ir
Kebe na/tiene que ir
Kbe na la/tiene que ir ud.
Kbe na alaq/tienen que ir
uds
ESTAR
Xinkoji/estuve
Xatkoji/estuviste
Xkoji/estuvo
Xojkoji/estuvimos
Xixkoji/estuvieron
Xekoji/estuvieron
Xkoji la/estuvo ud.
Xkoji alaq/estuvieron uds.
Inko/ estoy
Atko/ests
Ko/est
Ojko/estamos
Ixko/estn
Eko/estn
Ko la/est usted
Ko alaq/estn ustedes.
Kinkoji/estar
Katkoji/estars

Ajchupqaq/Bombero
Ajqij/Sacerdote Maya
Ajbix/Cantante
Ajkamchikop/Carnicero
Ajanel/Carpintero
Ajqaxtzij/Traductor
Ajtzqkonel/Cocinero
Ajiyom/Comadrona
Ajkaynel/Comerciante
Ajtisomanel/Costurera

Ajchajinel/Guardin
Ajwareaj/Dentista
Ajkunanel/Doctor
Ajtzibanel/Secretario
Ajeswach/Fotgrafo
Ajwolaqan/Futbolista
Ajkibach/Heladero
Ajqataltzij/Juez
Ajtijonel/Maestro
Ajqomanel/Marimbista

Qattzijonik/Enjuiciar
Chajinik/Cuidar
Binsanik/Manejar
Qaxej/Pasar, Traducir
Tzakonik/Cocinar
Kunanik/Curar
Etzanik/Jugar
Qojomanik/Amenizar
Chupunik/Apagar
Tisomanik/Coser

Jas taq kkiban le ajchakib pa le komon?


-Jas taq kkiban le ajchakib?- Xecha le akalab che le kitat
-La kiwaj kiwetamaj?-Xcha le kitat chke.
-Kqaj tat- Xecha le akalab
-Utz ri, chitatabej- xcha le kitat.
Le ajkun keukunaj le yawabib pa le Kunanibal. Keukunaj
neab, akalab, alitomab, alabom, ixoqib xuquje achijab. Le
ajtij keutijoj le akalab pa le tijobal. Keutijoj alitomab, alabom
xuquje. Le ajanel kuwok taq tem, mexa, kolbal atzyaq xuquje
nikaj chik. Keuwok taq etzabal xuquje. Le ajtzaq keuwok taq
kachoch le winaq. Kukoj tzalam, abaj, saq ulew xuquje nikaj
chik pa le uchak. Le ajtzib kutzibaj taq wuj pa le kematzib.
Humberto Akabal are jun Kiche Ajtzib. Le ajbix kubixaj taq
bix pa taq nimaqij. Ricardo Arjona are jun ajbix. Le ajchajinel
keuchajij taq le winaq pa le tinamit
Le ajkay kukayij taq jastaq pa le kaybal. Le ajbinsanel
keubinsaj taq le chich pa taq le be. Le ajqatal tzij kuqat tzij
pa kiwi le winaq pa le qatbaltzij.
-Jas kixok wi ix wi xixnimarik?- xcha le tat chke le eralkual.
-Wine ajtij- Xcha le jun. -Ajkun, on wine ajqij- Xcha le jun chik.

CHAKUNIK
Jas
Jas
Su
Su
Su

kuchakuj le ajkun? ____________________________________


kkichakujle ajtijonelab?__________________________________
kuban le ajbix? ____________________________________
kuban le ajtisomanel? _______________________________
kuban le ajtzaq? ____________________________________

13

Kojtzijon na kuk le Qatit Qamam

Le akalab kkaj taj kebe pa le wakatbal rumal chi kebe na ruk kimam.
Nabe kebe na pa kaybal pa loqomanik. Pa le nimachich kebe wi.
-La kixbe pa wakatbal?- xojcha chke.
-Kojbe taj- xecha chqe.
Oj kojkowin taj kojbek rumal chi kojchakun na. Le ala Tek kchajin na. Le ala
Xwan kmeson na, le ali Mikel ktziban na. Le ali Mariy klejon na. Le ali Wel
kchojoman na. Qonojel kojchakun na kamik xuquje chweq. Kate kabij kojuxlan oj.
Kojchakun ta kabij rumal chi kojetzan na kuk jun moloj alabom. Kojxojow na pa jun
nimaqij. Kojatin na pa le cho. Kojbin pa le kachelaj, kojtzijon na kuk le qanan qatat.
Ki kojbe wi na kabij.
-Jachin kraj kchakunik?-Xcha jun qachil.
-Maj jun!!- Xojcha qonojel.
Oxjij kojchakun chi jun mul.

CHAKUNIK
Chatzibaj ruk keb oxib tzij le xtzijox ajsik.
____________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________

14

CHAKUNIK
Chatzibaj jas kkitzukuj le winaqib.
Le
Le
Le
Le
Le
Le
Le

alaj a Min : _______________________________________________________________


nan Mariy : _______________________________________________________________
qatit Lus : _______________________________________________________________
a Max :
_______________________________________________________________
Tat Kulax : _______________________________________________________________
a Xwan rachil le ali Teres :__________________________________________________
a Kalux.
_______________________________________________________________

15

Kwaj in kakoj we uq ri

Jewa xubij le nan che le ral :


-Xnuloq jun awuq pa le kaybal myer wal, kwaj
kakoj pa le nimaqij chweq, utz xwilo rumal ri
xnukam uloq-.
Pa le qij ri, le nan xpe pa le kaybal rech le
komon. Chila xuriq wi ri le jelalaj uq. Are xewi le
uq xuloqo rumal chi ko chi le pas xuquje le pot.
qeq kkay le uq, kaq le pot, kaq le pas. Xuquje
ko chik le raxasut, le tzumaxajab xajeri tzaqat
chi le ratzyaqbal le ali. Sibalaj utz xuna ri ali
jewa xubij che le unan
-Sibalaj jel le uq nan, maltyox chawe, sibalaj utz
kwilo. Jawi xaloq wi loq ? Jachin ruk xaloq
wi ?. Maltyox nan.
Le nan xubij che le ral chi ruk le nan Mariy xuloq wi, pa le kaybal rech le komon.
ktzen le nan rumal ri ukikotemal, areku le ali xulik le uq kateri xunutu, xupis pa jun
sut, xukol pa le kaxa. Xajeri le nan xuquje le ral ruk kikotemal xkimajij chakunik pa
le qij ri.
PASADO
Knuloqo/lo compro
Kaloqo/lo compras
Kuloqo/lo compra ella/l
Kqaloqo/lo compramos
Kiloqo/lo compran uds.
Kkiloqo/lo compran ellos.
Kloq la/lo compra ud.
Kloq alaq/lo compran uds.

CHAKUNIK
Chatzijoj ruk keb oxib tzij le xtzijoxik
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________
___________________________________________________________________

PRESENTE
Knuchaj le pas/Lavo la fafa
Kachaj le pas/Lavas la faja
Kuchaj le pas/Lava la faja
Kqachaj le pas/Lavamos la faja (nos)
Kichaj le pas/Lavan la faja (uds)
Kkichaj le pas/Lavan la faja (ellos)
Kchaj la le pas/Lava la faja (ud.)
Kchaj alaq le pas/Lavan la
faja(uds.)
FUTURO
Kachaj na le pas
Tendrs que lavar la faja
Kqachaj na le pas
Tendremos que llevar la faja
Kkichaj na le pas
Tendrn que lavar la faja ellos.

___________________________________________________________________
___________________________________________________________________

lA ROPA/LE ATZYAQ
Molqab/Anillo
Xikinaj/Arete
Takxajab/Bota
Toq/Calzoncillo
Ximbal/Cincho
Etzabal/Collar
Lentar7Delantal
Pas/Faja
Toy/Gorro
Chim/Morral

Payu/Pauelo
Perraj/Perraje
Kul/Poncho
Qabetzabal/Pulsera
Atzyaq/Ropa
Laqxajab/Sandalias
Salbyet/Servilleta
Pawi/Sombrero
Xajab/Zapato
Kamix/Camisa

Per, pot/Blusa
Toq/Calzn
Pisqabaj/Guante
Xaqap/Tocoyal
Roqatzyaq/Bata
Chapwiaj/Gancho
Atzqulaj/Corbata
Wex/Pantaln
Chim/Mochila
Pisaqanaj/Calcetn

Koj/Usar
Qaj/Prestar
Tzaq/Perder
Mej/Doblar
Qoch/Arrugar
Chuchursaj/Planchar
Chaj/Lavar
Nut/Ordenar
Chaqaba/Mojar
Kex/Cambiar

16

Jas kutzijoj le maya atzyaq?


Le atzyaq ki kutzijoj, kukut kiwachibal le che, le awajib, le winaqib xuquje nikaj chik. Le ajkem
tzaqat kuban che le kem. Ajkem ubi le winaq le kukem atzyaq. Ki taq kekay le batz kkoj pa
jun kem :
Le
Le
Le
Le

kaqatzyaq kukut le relebal le qij, le kaq ixim le kik, le qaq xuquje le choqabal.
qeqatzyaq kutzijoj le uqajbal qij, le qeqixim, le kaslemal xuquje le ja.
saq kuqalijsaj le ajsik, le relebal kaqiq, le kaqiq xuquje le qatzij.
qan kuya ubixik le ikem, le uqajbal le tew, le qanan ulew xuquje le loqolaj qachak.

CHAKUNIK
Cheatzaja le pot ruk kaq, qeq, saq xuquje qan.

Cheatzaja we atzayaq kech achijab ruk kaq, qeq, saq xuquje qan.

Saq le ukamix le ne.

Qeq le uwex le tat.

Kaq le upot le nan.

Qan le ruq le nan..

17

Le nan ko kuk le ral pa le ja, xqequmar uwach le kaj, xchup le qij, rumal ri jewa xubij chke
le akalab.
-Akalab, wine kojbe kamik pa le kaybal wi kqaj ta ri jab. Wi xqaj le jab na kojbe ta wa.
Kate kojbe wa pa jun chi qij.
Le akalab xkita le xubij le kinan xkimajij etzanik. Areku le kinan xukam qaj le uxot xuya chi uwi
le qaq rumal chi kenum chik. Le akalab xkisik qaj jun kolaj, jun chke xuya bi jun aqan che,
kwolqot le kolaj xbe, xa jeri xkimajij etzanik.
-Jo, akalab na xqaj ta le jab. Xcha le nan
Aninaq xebek, xebe pa jun nimachich Xik ubi. Xnoj bi le chich aninaq xbek. Le nan
xuquje le akalab xetzalij loq pa ri le chich.

CHAKUNIK
Le nan ko pa le _______kuk le ral. Le akalab xkisik qaj _______________.
Xebe pa jun nimachich __________ubi. Le akalab xkita le xubij le kinan
____________etzanik. Xetzalij loq pa ri le _____________ .
Chatzibaj jas kawil chi uwach le
wachibal.
_________________________________
_________________________________
_________________________________
_________________________________
_________________________________
_________________________________

18

Wit kojbe pa tinamit


- Wi kiwaj kojbe chweq pa wakatem pa le tinamit- Xcha jun
alaj ala chke le rachiil. A Wel ubi le alaj ala.
- Jo wi kojbek xecha le rachiil.
- Jo chi rij xoka chich- Xcha le a Xwan
- Jo, jo- xecha konojel
Xkikam bi le kixokachich, xebe pa le be. Nabe xeqaj bi
chwach jun nima siwan, xkikulaj kan jun jupuq wakax. Aninaq
xeqax bi kuk le wakax. Ka jela chi apanoq xkikriq jun rapa
chich.
-Abomab- xcha kan le achi chke.
-Nojim katbek- Xecha e are che.
Xekosik, xeuxlan chuxe jun nima che inup ubi. Xetuyi chi
kiwi taq le abaj, xkikaq qaj ri kixokachich. Xaq kate xqax
bi jun xika chich pa kijolom. Konojel le alaj taq tzikin
xkixibij kib, kexikikik xebek. Le alaj taq alabom xewalij chi
bik, xebek.
-Wi kiniriqa kinloq jujun iwa ruk ak- Xcha le a Wel chke, xbe
panim chrij le uxokachich. Wine xekiriqa ri.
Chabana jun achibal chi rij we xtzijoxik

19

Le akal tajin kukaq rib.

Le akalab tajin kkiyak kib.

Le akalab tajin kkatinsaj kib.

Le ne tajin kuyak rib.

Le akal tajin kusey rib.

Le akal tajin ketzanik.

20

Le alaj ali rachi le alaj ala

Le akalab tajin kkito kib che le

tajin kkitzijobej kib.

etzanem.

EJEMPLIFICACIN
GRAMATICAL
COMPLETIVO
Xwowaj wib/Me escond
Xawowaj awib/Te escondiste
Xrowaj rib/Se escondi
Xqowaj qib/Nos escondimos
Xiwowaj iwib/Se escondieron uds.
Xkowaj kib/Se escondieron ellos
Xowaj ib la/Se escondi ud.
Xowaj ib alaq/Se escondieron uds.
INCOMPLETIVO
Kinchajij ta wib/no me cuido
Kachajij ta awib/no te cuidas
Kuchajij ta rib/no se cuida
Kqachajij ta qib/no nos cuidamos
Kichajij ta iwib/no se cuidan uds.
Kkichajij ta kib/no se cuidan ellos
Kchajij ib la/no se cuida ud.
Kchajij ib alaq/no se cuidan uds.

VOCABULARIO
Pelota
Kolaj, Wolol
Cinco
Bolich
Cuerda
Kolob
Barrilete
Papalot
Juguete
Etzabal
Trompo
Sutinel
Mueca
Alas

21

E are xkitzibaj kib pa le moloj rumal la tajin kkitijoj kib


-Ma qajsaj awib, ma tzilsaj awib, ma
chaqaba awib, ma kat awib chi uwach
le qij, mi yaj iwib, mi yoq iwib, mi buk
iwib pa le etzanik a Tun, La xato?
Kcha le unan le a Tun che le ral rumal
chi le alaj ala kbe pa etzanik kuk le
erachiil pa le etzanibal rech le komon.
Ruk le rachiil a Wel xkitzibaj kib pa le
moloj rumal ri tajin kkitijoj kib.
Le a Tun are jun ajetzanel sibalaj
kkowinik kretzebej le wolol on le kolaj.
Are sibalaj kkowinik rumal chi sibalaj
kutijoj rib ronojel qij chi uwach le
rachoch chi uxe jun qinom. Chi uwach
Inup ubi le moloj ko wi. Le a Tun
kraj kchakan che le tojbalil le kya che le
ajetzanel le qas utz ketzanik.
Le a Tun kkowinik ketzan pa ronojel kolbal pa le etzanibal. Na xewi ta
etzanik kuban le alaj a Tun. Kkowinik kutik abix, kkowinik kuban si,
kkowinik kuyuquj chij xuquje nikaj chi taq chak rech kuto le utat pa le
rachoch.
CHAKUNIK:
Chatzijoj jas jas le xachobo.

22

Chi uwach le ja
Chuwach le ja keetzan wi le
akalab.

Sibalaj

ki

le

etzanik kkibano. Kkikaq le


sutinel, kkikaq le alaj kolaj,
kkikaq le pixik, chuwach le
ulew. Kwar le sutinel che
sutinik
ukolbal

aretaq
chuwa

kuriq
le

le

ulew,

kpixkan le alaj kolaj rumal


chi na suk ta uwach le ulew,
koq le pixik, kukaq bi le
ulew, kumajij xojowem.
Jachin kraj kretzebej sutinel? Jachin kraj kretzebej pixik? , kecha aretaq
kkimajij etzanik. Xewi ketzalij uloq pa le kichak, aretaq kbe le qij, kkimajij
etzanik. Kkitanaba etzanik aretaq kok ri aqab rumal chi na kkil ta chi pa le
qequmal. Ko jujun na kkiriq ti chi ri ketzabal rumal chi kebe pa taq le
qayes, rumal chi na ko ta kiqaq na kkiriq ta chik. Kate chi ukab qij kkisik le
etzabal.
Alaj taq alitomab, alaj taq alabom
keetzan ronojel qij. Kketzebej bolich.
Ko jujun mul kkitij anim, kkowaj kib,
kkoqotaj kib, kkijek kib xuquje ki
nikaj chi taq etzanik.

Kekikotik le

akalab man kkiyaj ta kib.


CHAKUNIK:
Chatzijoj jas jas le xachobo.

23

Chatzukuj jawi ko wi le kubij jun tiqtzib

24

LE KAYBAL/EL MERCADO
Bijbal/Anuncio
Pajbal/Balanza
Nimapajbal/Bscula
Kolbal/Bolsa
Eqan/Bulto
Kaxon/Caja
Nimachich/Camin
Chakach/Canasta
Nimabe/Carreta
Ajloqomanel/Compradora

Ajkayinel/Vendedora
Chuchit/Chuchito
Lentar/Delantal
Rajaw/Demanda
Pwaq, rajil/Dinero
Uwal/Jugo
Patan/Mecapal
Kolob/Lazo
Kutbal/Mostrador
Qajsamajil/Oferta

Tuy/Olla
Kolbal/Puesto
Kat/Red
Qebal/Tinaja
Eqanel/Cargador
Ajqor/Atolera
Ajlej/Tortillera
Ajpix/Tomatera
Wujpwaq/Billete
Chichpwaq/Moneda

Paj/Pesar
Kol/Guardar
Eqaj/Cargar
Toj/Pagar
Kas/Prestar
Kut/Mostrar
Il/Ver
Elaqaj/Robar
Chap/Tocar
Tij/Comer

Eki winaq tajin kkiloq jastaq pa le kaybal


Pa we kaybal eki ri winaq tajin
keloqomanik. Ruk le nan le, jun ala
tajin kuloq kaxlanwa. Chawila, le jun ali
le, tajin kuloq qanixim, le keb tataib le
eko chi rij le nan tajin kkikayij ixim
xuquje kinaq. Le alaj ali le tajin kuto
janipa rajil jun alanzax. Le kaybal tajin
knimarik rumal chi tajin kekiyar le
eloqomanelab, eko kexuli uloq, eko
kepaqi uloq.
Ajkay ubi le kaybal ri. Chi
uwach le tijobal ko wi. Eko nikaj
taq kaybal pa nikaj taq komon
chik, jela pa Tzamyac, ko jun
nimakaybal, ri le kaybal chi
uwach le tyox ja kowi.
CHAKUNIK:
CHAKUNIK:
Chatzijoj jas jas le xachobo.

25

Tajin kkayin le ala aretaq xqaj jab


Le ala tajin kkayin pa le kaybal, tajin kukayij tulul. Kuraq uchi le ala,
kutzukuj le tulul chke le winaq le tajin keqax bi chi uwach. Tajin kukayij le
tulul aretaq xqaj le jab ruk saqbach. Aninaq xrelesaj bi le ukay xroksaj bi
pa jun ja areci na kchaqi taj. Le ala xriyeej na xtani le jab kateri xrelesaj
loq le tulul. Tajin kkayinik aretaq xok le aqab.
Ri le ala, xukis na kan le ukay kateri xbe chi uwach rachoch. Xuriq jab pa
le be rumal ri sibalaj xchaqik. Kamik uqijil le kaybal rumal ri eki le ixoqib,
achijab, alitomab alabom xechaqik.

Chatzibaj kas jas kkulmataj pa le kaybal

26

Janipa ja ko pa le komon ?

Waral ko jun ala. Janipa


alitomab ekolik.

Janipa tijoxelab ekolik ?

Janipa le taq wich ?

Janipa alabom ?
Janipa alitomab ?

Janipa winaq ekolik ?

27

LOS NMEROS/LE AJILABAL


Jun/Uno
Julajuj/Once
Nabe/Primero
Keb/Dos
Jukal/Veinte
Ukab/Segundo
Oxib/Tres
Jukal jun/Veintiuno
Urox/Tercero
Kajib/Cuatro
Kakal/Cuarenta
Ukaj/Cuarto
Joob/Cinco
Oxkal/Sesenta
Ujo/Quinto
Waqib/Seis
Oxkal lajuj/Setenta
Uwaq/Sexto
Waqib/Siete
Wajxaqkal/Ochenta
Uwuq/Sptimo
Wajxaqib/Ocho Wajxaqkal lajuj/Noventa Uwajxaq/Octavo
Wuqub/Nueve Jokal/Cien
Ubelej/Noveno
Lajuj/Diez
Juqo/Cuatrocientos
Ulaj/Dcimo

Ajilaj/Contar
Elesaj/Quitar,Restar
Ya/Dar
Yuj/Juntar
Paij/Dividir
Poqsaj/Multiplicar
Etaj/Medir
Kolbalij/Ocupar
Chol/Ordenar
Chak/Ganar

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
PARTICIPIO TRANSITIVO
Nukolom

Lo he guardado

Intzibam/tal

Me han inscrito

Akolom

Lo has guardado

Attzibam/tal

Te han inscrito

Ukolom

Lo ha guardado

Tzibam/tal

Han inscrito a

Qakolom

Lo hemos guardado

Ojtzibam/tal

Nos han inscrito

Ikolom

Lo han guardado uds.

Ixtzibam/tal

Les han inscrito a uds.

Kikolom

Lo han guardado ellos

Etzibam/tal

Les han inscrito a ellos

Kolom la

Lo ha guardado ud.

Tzibam la/tal

Le han inscrito a ud.

Kolom alaq

Lo han guardado uds.

Tzibam alaq/tal Les han inscrito a uds.

PARTICIPIO INTRANSITIVO
INTRANSITIVO
Inchakunaq

He trabajado

Atchakunaq

Has trabajado

Chakunaq

Ha trabajado

Ojchakunaq

Hemos trabajado

Ixchakunaq

Han trabajado uds.

Echakunaq

Han trabajado ellos

Chakunaq la

Ha trabajado ud.

Chakunaq alaq

Han trabajado uds.

28

CHAKUNIK. Chakojo kajilabal


kajilabal le achibal.

29

CHAKUNIK : Chatiqa le uwach che ruk le ubi ruk jun jux

30

LAS FRUTAS/LE UWACH CHE


Kawex/Anona
Karnat/Granada Papay/Papaya
Kum/Ayote
Qinom/Jocote
Chop/Pia
Ankiney/Banano Alima/Lima
Saqul/Pltano
Tzantiy/ kaqaqoq/Sanda
Ajij/Caa
Alamnar/Limn
Koxkobel/Cereza Mank/Mango
Ub/Uva
Sirwel/Ciruela
Mansan/Manzana Tulul/Zapote
Kok/Coco
Ajache/Matasano Tzay/Paterna
Qoq/Chilacayote Qanqoq/Meln Oj/Aguacate
Turas/Durazno
Tapal/Nance
Alarixax/Mandarina
Fres/Fresa
Alanxax/Naranja Kamot/Camote

Chol/Pelar
Pus/Cortar
Tzub/Chupar
Sipaj/Regalar
Chaqijsaj/Secar
Jaq/Abrir
Jach/Repartir
Sik/Recoger
Tajajarisaj/Congelar
Kiarsaj/Endulzar

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
IMPERATIVO

IMPERATIVO

INTRANSITIVO

TRANSITIVO

Chatwaoq

Come t.

Chasika le tulul

Recoge el zapote

Chixwaoq

Coman uds.

Chisika le tulul

Recojan el zapote

Chojwaoq

Comamos

Chqasika le tulul

Recojamos el zapote

Chwa la

Coma usted

Chsika la le tulul

Recoja el zapote ud.

Chwa alaq

Coman ustedes

Chsika alaq le t.

Recojan el zapote uds.

Indirecto

Indirecto

Chwaoq

Que coma l

Chusika le tulul

Que recoja el zapote l

Chewaoq

Que coman ellos

Chkisika le tulul

Que recojan el zapote ellos.

Chaloqo uwach qache.


-Le uwach che kuya qachoqab, rumal ri chaloqo bi qech. wi kaloq taj are chaloqo bi
qichaj, uwach che on ichaj kis utz. xcha le akal che le utat.
-kwaj kinloq bik xewi na wekam ta nurajil. Jo, eqakama loq qarajil, kateri kojtzalij
uloq- Xcha le tat che le ralkual.
Aninaq xebek, xkikaqala bi kib chi rij le kikej, ketzenik xkibij kan ebaw chkee le
winaq le xaq chke ekaynaq wi.
-Ko chachapa le kolob xa mat tzaq kan chi rij le kej- xcha le tat
-Xuquje, at ko chachapa le kolob. Xcha le al ache ri utat.

31

CHAKUNIK
Chatzibaj jas xkitzijoj le tat ruk le ukajol

32

_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
_________________________________________________________
Chatzibaj kibi le chakubal.

33

LA COCINA/LE BANIBAL WA
Wa/Alimento
Tukbal/Batidor
Kapebal/Cafetera
Chayubal/Cernidor
Tajajrisabal/Congelador
Pak/Cuchara
Pusbal/Cuchillo
Qaqbal/Estufa
Yitzbal/Exprimidor
Tzijbal/Fsforo
Transitivo
Nukisom chi ri
Lo habra terminado
Akisom chi ri
Lo habras terminado
Ukisom chi ri
Lo habra terminado
Qakisom chi ri
Lo habramos terminado
Ikisom chi ri
Lo habran terminado uds.
Kikisom chi ri
Lo habra terminado ellos.
Kisom chi la ri
Lo habra terminado ud.
Kisom chi alaq ri
Lo habran terminado uds.

Intransitivo
Inopanaq chi ri
Ya habra llegado
Atopanaq chi ri
Ya habras llegado
Opanaq chi ri
Ya habra llegado
Ojopanaq chi ri
Ya habrramos llegado
Ixopanaq chi ri
Ya habran llegado uds.
Eopanaq chi ri
Ya habran llegado ellos
Opanaq chi la ri
Ya habra llegado ud.
Opanaq chi alaq ri
Ya habran llegado uds.

Chajlaq/Lavaplatos
Si/Lea
Jokbal/Licuadora
Miqbal/Microondas
Chaj/Ocote
Tuy/Olla
Jekbal/Pajilla
Tukbal/Paleta
Nimaqumubal/Pichel
Laq/Plato

Xar/Pocillo
Jorobsabal/Refrigeradora
Chilibal/Sarten
Salbyet/Servilleta
Chuqbal/Tapadera
Qebal/Tinaja
Wotzotzbal/Tostador
Xar/Vaso
Xot/Comal
Ka/Piedra de moler

Tzukuj/buscar
Chayuj/colar
Chilij/freir
Tzij/encender
Chup/apagar
Wulij/quebrar
Nojsaj/llenar
Chuq/tapar
Jok/licuar
Jorobsaj/enfriar

Xqabij che le qatat chi aretaq chulik, qabanom chi ri le rikil.


Pa le wachoch utz kqanao kojkoji chi rij le qaq. Aretaq kojtotaj che
le qachak qonojel kqariq qib pa le ja. Pine matam kojopanik xaqs
kqariq wi na qib, rumal ri kojbisonik wi xojopan taj. Amaqel ojko pa
le ja. Mojoq kopan le qatat, qonojel kqatzak le qarikil. Jun kchajow le
ulew taq laq aretaq jun chik kilow le rikil chi uwi le qaq. Jun kmiqow
le wa are taq le jun chik tajin kutzak le kape. Qonojel kis kowi
kqabano.
-Xqabij che le qatat chi aretaq chulik, qabanom chi ri le rikil.
-Utz la,maltyox chiwech.Xchaq chqe.
Pa le qabanibal wa, le nunan uxekebam le uxar chi uwach le xan.
Xuquje exekexoj le taq tuy. Chi kipam le taq tuy kukol jujun taq mul
le urajil. Pa unikajal le qabanabal wa xekel jun nimatzalam, chi uwi
ko wi le kape, le ik, le asukal, le kaxlanwa, le ichaj, le atzam xuquje
nikaj chik arechi keriqitaj taj kumal le sanik, le cho xuquje le
ixpinkok.
-Kate kinikam bi pa le nimakaybal chweq, kwaj jun nimalaq- xcha
le qanan chqe.
-Kqabij che le qatat chi kojukasuj oj nabe, kateri katqakasuj ojxojcha che.
Xaqkate xok aqab pa le ja.
Chawachibej le banibal wa le ko pa le awachoch kateri
chatzibaj kibi le jastaq le ko chi upam.

_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________

34

Le nan aqabil kwalijik


Le nan aqabil kwalijik, kok pa le ubanibal wa,
kunuk le uqaq. Che unukik le uqaq are kukoj
jun tzijbal, aretaq kumaj jun si, kukaq chi nikaj
taq si arechi knimar le qaq. Wi umajom chik le
uqaq, kukama loq jun kalen si. Le si pa jun
kimaja kkol wi. Xewi kutzukuj le chaqijasi rech
kunuk le qaq. Kukam bi le uxar, kunojsaj ruk
ja kateri kraqansaj pa uwi le qaq. Aretaq
kumajij poqow le ja, kukaq jun choqaj kape chi
upam. Naj ta chik kriyijey, krelesaj pwi le qaq.
Xajeri ko chik le kape.
Wi ko chik le kape, kukam bi le uke pa le
kebal. Ka qequm na arechi kbek. Kukam bi
uqaq arechi kril le ube. Aninaq kbe pa le be
arechi ksaqir ta chi uwach. Eki ixoqib keukulaj
kan pa le be.

Jas taq kchokon wi taq chakubal ri.

35

Nimalaj ulew xkoj che utikik abix. Le achijab xkumulij kib che
rechebexik le ulew. Xkijabuj le kichak chi kiwach, nikaj
xetzukun le ulew, nikaj chi xechakun le ulew, nikaj chi
xechaow le ija, nikaj chik xetikow le ija, nikaj chik xeboqow
le qayes, kis ko wi xkiban chi kijujunal. Rumal ri sibalaj jelik
ubanom le abix. Jewa kkibij le winaq aretaq keokow bi ruk.
-Jachin xetikow wa le jela taq abix, jachin xchaow la le ija,
sibalaj utz le tikonik xbanik.

36

Verduras y frutas/Kiwach taq che xuquje ichaj

KICHE
Abix
Ajache
Alamnax
Alanxax
Ankiney
Ik
Kum
Mansan
Moxpiy
Oj
Papay
Pom
Qinom
Saqul
Sikaj
Tapal
Tulul
Inup
Koxob

ESPAOL
Milpa
Matasano
Limn
Naranja
Guineo
Chile
Ayote
Manzana
Sunsa
Aguacate
Papaya
Copal
Jocote
Pltano
Apazote
Nance
Zapote
Ceiba
Achiote

KI

KICHE
Ixim
Kawex
Alima
Chop
Saqul
Tzin
Koxkobel
Taras
Mop
Qinom
Poj
Tapal
Mansan
Qoq
Kulanto
Kok
Kako
Kisis
Anxux

ESPAOL
Maz
Anona
Lima
Pia
Pltano
Yuca
cereza
Durazno
Coyol
Jocote
Matapalo
Nance
Manzana
Chilacauote
Cilantro
Coco
Cacao
Ciprs
Ajo

CHAM

KICHE
Patzan
Mank
Siboy
Ichaj
Chima
Pakay
Kaymit
Tzantiy
Pix
Koxkobel
Ajij
Tzay
Turas
Kawex
Uwi suq
Kinaq
Saqwach
Chaj
Much

ESPAOL
Caa de milpa
Mango
Cebolla
Hierbas
Guisquil
Pacaya
Caimito
Sanda
Tomate
Cereza
Caa de azucar
Cushin
Durazno
Anona
Berro
Frijol
Papa
Pino
Chipiln

KA

37

Jachin tajin?

Nan Talin

Ali Xwan

Ali Ton

A Wel

Tat Mikel

A Tun

Jachin tajin ktikow le abix ?

________________________________

Jachin kilow le yawab?

________________________________

Jachin tajin kpajow le pix?

________________________________

Jachin tajin kbanow le batz?

________________________________

Jachin tajin reqow le lej ?

________________________________

Jachin tajin kboqow le ichaj?

________________________________

38

Xwiyeej chi xul le atat, xwiyeej chi xul le awanab, xwiyeej chi xeul
konojel le awachalal, chanim xewi miyem chik chi katul ruk nimalaj utzil
pa we tinamit. Kintzijoj jubiq chawe jas ubanom le tinamit waral. Xot
kiwi le ja, ulew le be, ko jun nimajuyub chi rij le tinamit, ko sibalaj che
xuquje nikaj chik. Le tinamit sibalaj kjororik, saq kipam taq le be,
mesom kiwach ta le ja, rumal ri sibalaj ko kichajchojil le winaq.
Kwiyej chi utz kawilo aretaq chatulik.

: Chatzibaj jas ubanik le atinamit


_________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________
_________________________________________________________________________

39

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Pronombres Demostrativos

wa
la
le
Ri
Wa
Wa
Wa
Wa
Wa

le
le
le
le
le

Este, esta, estos, estas


Ese, esa, esos, esas
Aquel, aquella, aquellos, aquellas
Aqu est

ja, are wachoch


tzi rech a Wel
nim ja rech nutat
ja kaybal wecn in
nich kolob wech in

wa le achi Este hombre


la le tem Esa silla
le le ja
Aquella casa

Esta casa, es mi casa


La le ilbal
Este perro es de Manuel La le nich ja
Esta casa grande es de mi pap La le chom ala
Esta tienda es ma
La le ja
Este pequeo lazo es mo.La le lawux

esa ventana
esa casa pequea

aquel joven gordo

esa casa
ese clavo

: Chaqaxej we taq tiqtzij pa kaxlan


1. Jachin ajchoqe wa le sanyeb _________________________________
2. Jas uwach wa le jastaq

_________________________________

3. Jachin ajchoqe la le nich ja

_________________________________

4. Jas uwach wa

_________________________________

5. Jas uwach la

_________________________________

Pekul, ubi
le juyub le!!

40

: Chatzibaj jas tajin kukut le achibal

Jas tajin kuban le tat le?

Jas tajin kuban we nan ri ?

Jas tajin kuban we nan le?

Jas tajin kuban we nan?

Jas tajin kkkiban le akalab ri?

41

: Chatzibaj pa kaxlan konojel taq le tzij.

Aeropuerto
Tienda
Almacn
Estacin Bomberos
Cafetera
Calle
Camino
Cancha
Carnicera
Carpintera
Casa
Cementerio
Centro comercial
Zoolgico
Cine
Circo
Clnica mdica
Escuela
Farmacia
Museo
Gasolinera
Gimnasio
Granja
Iglesia
Mercado
Municipalidad
Panadera
Parque
Piscina
Puente

42

Cheikama bi le
akalab pa le
kachoch!

-Cheikama bi le akalab pa le ja, keiya kan kuk le kitat kinan, aretaq


kixtzalij uloq, nojim kixpetik. Xcha le kamal be chi ke le ajtijab. Le
ajtijab xekam bi chi uwach kachoch. Xkis le nimaqij pa le tijobal, areku
le ajtijab xekanaj na kanoq rumal chi xkinuk na kan ronojel le jastaq le
xkikojo.
-Wi xojbek, chqatzapij kan le taq uchi ja, xuquje chqakama bi le
kichak le akalab, kqil chi uwach qachoch kate kqakam lo chweq.

: Chatzibaj jas tajin kukut le achibal


____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________

43

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
We
Awe
Re
Qe
Iwe
Ke

Mo
Tuyo
Suyo
Nuestro
De ustedes
De ellas

Chwe
Chawe
Che
Chqe
Chiwe
Chike

Para m
Para t
Para ella
Para nosotros
Para ustedes
Para ellas

Kinya jun awe


Te doy uno
Kinya jun awuj
Te doy un libro
Kinya jun iwe
Les doy uno a ustedes
Kinya jun rutzil iwach
Les doy un saludo
Chakama jun awe Recibe uno para ti
Chakama jun awuj
Reciba un libro
Chikama jun iwe Reciban uno para ustedes Chakama jun rutzil iwach Reciban un saludo
Chaya jun we
Chaya jun qe
Kanoq
Bik
Uloq
Apanoq

Dame uno
Danos uno
De ac para ac
De ac para all
De all para ac
De ac para all

Chaya jun nuwuj


Chaya jun qawuj
Chatkol kanoq
Chatel bik
Chatok uloq
Chachabej apanoq

Dame un libro
Danos un libro
Qudate
Sal
Entra
Hblale

En la Casa/Pa le ja
PARTES DE LA CASA
Uxe ja
Pared
Upam
Parte interna
Uchi ja
Puerta
Uwach
Patio, frente
Ilbal, Wantan Ventana
Rij
Parte trasera
Uwi ja
Techo
Ubanik
Su forma
Anbal wa
Cocina
MATERIALES DE CONSTRUCCIN
Atinbal
Bao
Xan
Adobe
Ulew
Piso
Tzalam
Tabla
Warbal
Dormitorio
Xot
Teja
raqan ja
Corredor
Sanyeb
Arena
Achoch
Vivienda
Chun
Cal
Ja warbal
Hotel
Lawux
Clavo
Ja kaybal
Tienda
Abaj
Piedra
Rachoch Ajaw Iglesia
Mixkol abaj
Piedrn
Qatbaltzij
Municipalidad Kaam
Pita
Ja Kunanbal
Kok ja
Ja tijobal

Hospital
Crcel
Escuela

_______________

Kolob
Sin
Kim

_________________

Lazo
Bamb
paja

________________

________________

_______________

_____________

44

: Chakutu jachike tzij kqakojo. Qas chawila!

Kanoq

Bik

Uloq

Regalar Kinsipaj
Chasipaj
Llamar Kinsikij
Chasikij
Recibir Kinkam
Chakama
Dar

Kinya
Chaya

Pasar Kinqaxej
Chaqaxej
Hablar Kinchabej
Chachabej
Decir

Kinbij
Chabij

Escribir Kintzibaj
Chatzibaj
Comer Kintij
Chatija
Borrar kinchup
Chachupu
Ver

Kinwil
Chawila

45

Le nan xubij chi wita kbe chweq


kuloq chi la jun rak loq. Xewi na
xkowin taj xbek rumal chi kI
uchak xuban na: xuban na le
wa, le rikil, xuchaj na le atzyaq,
xumes na le ja, xukama na keb
kalaj usi pa le juyub, xuyuquj
na le ral, xutzuq na le akalab, ki
xuban na le nan. Wi ta xkowinik
xbe xukam ta la ri le ak, ko ta
chi jun chi ak la kuk le rak.
Xekiyar ta la le rak.
Le nan xuquje xekomon na.

: Chatzalijisaj kiwach le kotoj chiaj

1. Jas xubij le nan ?


2. Jasche na xbe ta le nan xbe pa le kaybal ?
3. Janipa le rak le nan ? Chawila le achibal.
4. Jas tajin kuya chke le rak ?
5. Janipa wich ekolik?
6. Jawi takal wi le nan?

46

: Chatzibaj le kibi le awajib

47

48

: Chatzaja le achibal.

49

Los animales / Le awajib

KICHE

ESPAOL

KICHE

ESPAOL

KICHE

Kej

Caballo

Quq

Quetzal

Kumatzakar Anguila

Aq
Wakax
Chij
Kisik
Tzi
Mes
Imul
Ak
Nos
Cho

Cerdo
Vaca
Oveja
Cabra
Perro
Gato
Conejo
Gallina
Chompipe
Ratn

Tukur
Sotz
Tap
Ixpeq
Xujut
Ayin
Kok
Tot
Patax
Istal

Tecolote
Murcilago
Cangrejo
Sapo
Gusano
Lagarto
Tortuga
Caracol
Pato
Avispa

Kixa aq
Ucho kar
Sirir
Nim imul
Ixkay
Ajxik kuk
Ukej plo

Koj
Balam
Masat

Len
Tigre
Venado

Saquk
Kuch
Ixtutz

Piojo
Zopilote
Rana

Ki tzam ajxik

Xik
Xik

Pico
Pluma
Ala

Koy

Mono

Ixpeq

Sapo

Ixkaq

Pezua

Kuk
Iboy
Sis
Kab
Ixpinkok
Sera

Ardilla
Armadillo
Pizote
Abeja
Cucaracha
Alacrn

Kumatz
Amolo
Keq
Us
Pepe
Sip

Serpiente
Mosca
Pulga
Mosquito
Mariposa
Garrapata

Tu
Je
Kixal ij
Aqanaj
Ismal
Ismach

Teta
Cola
Escama
Pata
Pelo
Bigote

Sanik
Chok
Xik
Nima aq
Utiw

Hormiga
Sanate
Gaviln
Rinoceronte
Canguro
Coyote

Am
Tziquin
Tzunun
Ajqayes wakax
Par
Tix

Araa
Pjaro
Colibr
Bisonte
Zorrilo
Elefante

Wareaj
Colmillo
Tzumal
Piel
Garra
Ixkaq
Lengua
Aq
Concha
Tot
COMPORTAMIENTOS

Nim koy

Gorila

Juquyik uqul

Jirafa

Tunik

Amamantar

Utzi tew
Ukej juyub
Raq ja
Qananos
Nimaxik
Jisik kar
Ajpalaj kumatz
Ixtalon

Oso
Cebra
Hipoptamo
Tucn
Cndor
Pez espada
Cobra
Salamandra

Qaqa balam
Raq juyub
Saqkorowach
Takatik patax
Ajxik kar
Nima ixpach
Chom kumatz
Nimakar

pantera
Jabal
Codorniz
Avestruz
Raya
Camalen
Vbora
Tiburn

Rakanik
Chararenik
Chayanik
Awunik
Chapik
Jininik
Wichowik
Awunik

Araar
Arrastrar
Atacar
Aullar
Cazar
Gruir
Piar
Rugir

Pixkanel chikop

ESPAOL

Puerco espn
Castor
Mariquita
Liebre
Mantis
Ardilla voladora
Caball. de mar

PARTES DEL ANIMAL


Tzamaj
Trompa, hocico

50

Chatzibaj jas kkextaj pa le uwachulew mat kqilij.


____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________

51

La Naturaleza/Le Uwachulew
KICHE
Cho

ESPAOL
Lago

KICHE
Chumil

ESPAOL
Estrella

Tinamit
Plo
Ja
Tutaja, Kimaja,
Ulew
Jul
Solibal be, ramibal be
Ik
Kachelaj
Juyub
Ixkoqab
Ulew be
Kim, qayes

Pueblo
Mar
Casa
Rancho
Tierra
Cueva
Extravo
Luna
Bosque
Campo
Arco iris
Camino de terracera
Pasto

Kaj
Ixkoyopa
Tuklinem
Sutz
Jab
Saqbach
Ixkanul
Ja ktixixik
Juyub
Chikop
Winaq
Qaam
Siwan

Cielo
Relmpago
Erupcin
Neblina
Lluvia
Granizo
Volcn
Catarata
Montaa
Animal
Persona
Puente
Barranco

Lyan
Ukiybal joron
Jastaq

Llanura
Oasis
Cosa

Chaqij ulew
Kaqiq
Qayes

Desierto
Viento
Arbusto

: Chatzibaj pa kaxlan we taq tiqtzij.


Wech in wa le nimaja.
_______________________________________________________
La le nimache rech are.
_______________________________________________________
Qech oj wa le nimulew.
_______________________________________________________
Rech Solol le juyub le.
_______________________________________________________
La le xan awech at.
_______________________________________________________
La le yuquyik kolob awech at.
_______________________________________________________
Qech oj ri le samyeb.
_______________________________________________________

52

: Chabana kachibal joob jastaq ko chi


uwach le qanan ulew

53

: Chatzibaj pa kaxlan we taq tiqtzij.

Almohada
Bao
Basurero
Cama
Candado
Cepillo
Comedor
Cubeta
Cubrecama
Toalla
Disco
Escalera
Escoba
Espejo
Habitacin
Hamaca
Jabn
Jaula
Lavadero
Lavadora
Linterna
Llave
Maceta
Ventilador
Manguera
Patio
Reloj
Sala
Sombrilla
Telfono

54

: Chatzibaj jas kawilo. Chakojo le umal

____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________

55

: Chatzibaj kibi le jastaq.

56

La Oficina/ Le Chakunibal
KICHE
Ajtij

ESPAOL
Maestro (a)

KICHE
Mesbal

ESPAOL
Escoba

Tzibanbal
Tzibwuj
Uxaq wuj
Mexa
Tem
Chupbal
Tzalam tzibabal
Kolbal wuj
Cholbal qij
Etabal qij
Josbal
Achil

Lapicero
Cuaderno
Hoja
Mesa
Silla / pupitre
Almohadilla / borrador
Pizarrn
Librera
Calendario
Reloj
sacapuntas
Compaero (a)

Tenetob
Kolaj
Seyopibal
Sutin etzanem
Pupu
Jalujbal wachaj
Xul
Paxin boj
Koj
Tzib
Siki wuj
Achibal

Grada
Pelota
Columpio
Ronda
Globo
Disfraz
Flauta
Piata
Mscara
Escrito
Lectura
Dibujo

Etabal
Tzajbal
Chak
Tijobal
Chabal

Regla
Pincel
Tarea
Escuela
Idioma
Asta
Bandera
Ventana
Puerta
Direccin

Perepik wuj
Chich chapbal
Nakbal
Tzajbal
Subal tzib
Pajal tjonik
Chim
Sut
Aj kamal be
Qajoj

Cartel
Engrapadora
Goma
Crayn
Borrador
Examinador
Morral
Pao
Directora
Pared

Raqan lakam

Lakam
Ilbal
Uchi ja
Kamal be

: Chatzaqatisaj le tiqtzij.
1.

_______________________chi le uchi ja aretaq xinopanik.


Ya habas cerrado la puerta cuando llegu.

2.

_______________________chi le chim aretaq xul le awachiil.


Ya habas colgado el morral cuando vino tu amigo.

3.

_______________________chi le mexa aretaq xatulik.


Ya haba desucupado la mesa cuando llegaste.

4.

_______________________chi le tem aretaq xinbek.


Ya habas comprado la silla cuando me fui.

5.

_______________________chi le kematzib aretaq xbe le qaq.


Ya habas apagado cuando se fue la luz.

57

Jachin ruk knak wi jun wuj?

____________________________

Jachin ruk kramix wi jun wuj?

____________________________

Jachin ruk kxim wi le si?

____________________________

Jachin ruk ktzuq wi jun ak?

____________________________

Jachin ruk ktzuq wi jun wakax? ____________________________


Jachin ruk ktzuq wi jun tzi?

____________________________

Jachin ruk kwok wi jun qaam? ____________________________


Jachin ruk kwok wi jun tem?

____________________________

58

: Chatzibaj kibi le jastaq.

59

: Chatzibaj kibi le jastaq pa Kiche

Alambre
Barniz
Barreno
Brocha
Cepillo
Clavo
Desatornillador
Enchufe
Lija
Lima
Madera
Martillo
Metro
Pintura
Serrucho
Prensa
Tabla
Tenaza
Tornillo
Cemento
Vidrio
Pala
Azadn
Machete
Cuero
Piocha
Nivel
Lazo
Escuadra

60

Pa le kachoch le mayab xaqs kowi le ixim. Le ixim are ukux le tzuquj ib. Ixim
kkoj che kibanik taq le lej. Ixim kkoj che ubanik le qor. Jewa ubanik le taq lej pa le
ja : Nabe kbiq le ixim, kateri ktzakik. Wi xchaqaj le tzi, kchaj uwach, kateri kkm bi
le kebal. Ko chik le qor kateri kmajix ubanik le lej.
- Qaleja le qaqor wal- kcha le nan che le ral. Kkimajij lejonik chi rij le qaq.
Kkiya le lej pa le xot, kkisolkopij, kateri kkelesaj wi chaq chik. Kkipis pa salbyet
arechi na kjorob taj. Sibalaj chuchuj xuquje setom kel le kilej.
Ki mul kkiban nikaj chi uwach wa che le qor. Kkiban taq uben, kkiban taq koyoy
xuquje kkiban taq aktamal.
Waim ta ri wi maj le lej- kecha aretaq kkitij kiwa. Rumal ri xaqs kowi le lej pa taq
waim.
- E le tiij nan, xkibij ri ajkayinelab chi qe chi aretaq chojulik kitaqom chi la ri le
tiij. Xcha le nabeal ali.
- Ko pa le chakach. Xcha le nan.

61

Le achibabal
Chatzibaj chi nikaj jastaq jacha ubanik le nabe.
Setom

Redondo

Le setomabaj

La piedra redonda

_______________________________________________________________________
Tok

Cuadrado

Le tok ilbal

La ventana cuadrada

_______________________________________________________________________

Bolobik

Cilndrico

Le bolobik raqan ja

El pilar cilndrico

_______________________________________________________________________
Yuquyik, rabarik Alargado

Le yuquyikaja

La casa alrgada.

_______________________________________________________________________
Bukubik

Voluminoso

Le bukubik wuj

El libro voluminoso

_______________________________________________________________________
Chom

Gordo

Le chomakal

El nio gordo

_______________________________________________________________________
Baq

Delgado

Le baqixoq

La seora delgada

_______________________________________________________________________
Takatik

Alto

Le takatikali

La seorita alta

_______________________________________________________________________
Nim

Grande

Le nimachikop

El animal grande

_______________________________________________________________________
Nich

Pequeo

Le nichabalam

El tigre pequeo

_______________________________________________________________________

62

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Sibalaj ki le alanxax
La sibalaj ki le alanxax
Cham le alamnax
La cham le alamn

La naranja es muy dulce.


Es muy dulce la naranja?
El limn es cido.
Es cido el limn?

Ki
Dulce
Ka
Amargo
Tza
Salado
Cham
cido
Poqon
Picante
Sibalaj
Muy
Qastaj, sitaj Poco
Kok
Oloroso
Chu
Hediondo

Le Tulul sibalaj ki
Le uwach che sibalaj ka
Le tzin sibalj tza
Le alamnax sibalaj ki
Le ik sibalaj poqon
Sibalaj cham
Qastaj cham

El zapote est muy dulce.


La fruta es muy amarga.
La yuca est muy salada.
El limn es muy cido.
El chile es picante.
Muy amargo
Un poco amargo

Los alimentos/Le wa ukya

KICHE
Kape
Ukya
Rikil
Aktamal
Qor
Qor
Lej
Atzam
Raxkab
Uwal ik
Ik
Qutum pix
Askal
Tij
Tukum saqul

ESPAOL
Caf
Bebida
Comida
Tamal
Masa
Atol
Tortilla
Sal
Miel
Caldo
Chile
Chirmol
Azcar
Carne
Atol de pltano

KICHE
Wotzotz
Kinaq
Lech
Uben
Pol
Joron
Ixim
Saqwach
Tzin
Jokom
Aj qor
Ak wa
Kaxlan wa
Saqmol
Kexu

ESPAOL
Tostado
Frijol
Leche
Tayuyo
Poporopo
Agua
Maz
Papa
Yuca
Recado
Atol de elote
Tamal de elote
Pan
Huevo
Queso

63

64

Nuestro Cuerpo/Le Qachakul


ESPAOL
Antebrazo
Axila
Boca
Cabello
Cadera
Cabeza
Cara
Ceja
Cintura
Codo
Corazn
Costilla

KICHE
Ukowil qabaj
Tolok
Chiaj
Wiaj
Utzam echaq
Jolomaj
Palajaj
Rismal rij wachaj
Uwi aaj
Chukaj
Animaaj
Kalkax

ESPAOL
Mandbula
Mano
Mentn
Mueca
Msculo
Muslo
Narz
Nuca
Odo
Ojo
Ombligo
Oreja

KICHE
Uxe e
Qabaj
Kakate
Uqul qabaj
Tijal
Utijal aqanaj
Tzamaj
Rij qulaj
Xikinaj
Baqwachaj
Muxux
Xikinaj

ESPAOL
Vello
Menstruacin
Orina
Costilla
Embarazo
Heces
Testculo
Tobillo
Tronco
Ua
Vena
Planta del pie

KICHE
Ismal
Ipa ik
Chulaj
Kalkax
Yawajik
Kis
Baq
Omopil aqanaj
Ukowil chel ij
Ixkeq
Iboch
Uxe aqanaj

Cuello
Dedo
Dorso/mano

Qulaj
Uwi qabaj
Rij qabaj

Palma
Pantorrilla
Pecho

Pulmn
Rodilla
Saliva

Pospoy
Uqul chekaj
Chubaj

Empeine
Espalda
Espinilla
Estmago
Frente
Garganta
Hgado

Rij aqanaj
Uchel ij
Uwach chekaj
Pamaj
Rij wachaj
Upaqulaj
Seseb

Pie
Piel
Pierna
Hueso
Labio
Intestino
Nalga

Upa qabaj
Upa chekaj
Uwach
kuxaj
Aqanaj
Tzumal
Aaj
Baq
Utijal chiaj
Ixkol
Xut

Sien
Sudor
Taln
Genital
Sangre
Hombro
Piel

Rij xikinaj
Katanal
Ruxtuxil aqanaj
Kowil
Kikel
Telebaj
Tzumal

Al poseerlos pierden la terminacin aj. Ejemplos:


Pamaj
Estmago
Nupam
Qabaj
Mano
Aqab
Aqanaj
Pie
Raqan
Palajaj
Rostro
Qapalaj
Jolomaj
Cabeza
Ijolom

Mi estmago
Tu mano
Su pie
Nuestro rostro
La cabeza de ustedes

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Aretaq chinulik
Aretaq chatulik
Aretaq chulik
Aretaq chojulik
Aretaq chixulik
Aretaq cheulik
Aretaq chul la
Aretaq chul alaq

Cuando venga
Cuando vengas
Cuando venga
Cuando vengamos
Cuando vengan
Cuando vengan ellos
Cuando venga ud.
Cuando vengan uds.

65

Le achibabal
Chatzibaj chi nikaj jastaq jacha ubanik le nabe.
Nim uwach

Ancho

Le nim uwach be

El camino angosto.

_______________________________________________________________________
Nich uwach

Angosto

Le nich uwach ja

El ro ancho.

_______________________________________________________________________
Pim

Grueso

Le pim tzalam

La tabla gruesa.

_______________________________________________________________________
Xax

Delgado

Le xax uxe ja

La pared deslgada.

_______________________________________________________________________
Al

Pesado

Le al abaj

La piedra pesada.

_______________________________________________________________________
Tzoy

Liviano

Le tzoy wuj

El papel liviano.

_______________________________________________________________________
Kolik

Mediano

Le kolakamixa

La camisa mediana.

_______________________________________________________________________
Sibalaj ki le alanxax

El naranja est muy dulce.

_______________________________________________________________________
La sibalaj ki le alanxax

Es dulce la naranja?

_______________________________________________________________________
Cham le alamnax

El limn es cido.

_______________________________________________________________________
La cham le alamn

Es cido el limn?

_______________________________________________________________________

66

Kqakut chi awach aretaq


chatulik
Le qachakul sibalaj ki uchaqapil. Rumal chi sibalaj rajawaxik ki taq ilonik che. Ko keb qaqab
arechi kojkowinik keqachap taq le jastaq, ko keb qaqan arechi utz kojbinik, ko keb qaxikin arechi
kojkowinik kqata taq chabal, ko keb qabaqwach arechi kojkowinik kqil taq le jastaq, ko jun
qachi arechi kojkowinik kqabij taq le tzij, ko jun qatzam arechi kqana kixlab le jasataq. Xa jeri,
chi jujunal chke le uchaqapil le qachakul kis ko kchokon wi chqech. Xuquje chi kijujunal kis
kowi kchakunik.
Le winaq waral kkiban le chakach ruk kiqab xuquje kaqan.
-Kqakut chi awach aretaq chatulik- xecha pa le alabom che jun kachiil kopan kuk chweq.
Jacha oj ko qachakul konojel taq le jastaq xuquje ko kichakul. Ko qachi oj xuquje ko uchi le
ja. Ko qawi oj xuquje ko uwi le ja. Ko qaqan oj xuquje ko raqan le che, ko qaxikin oj
xuquje ko uxikin le ja. ko qaqab oj xuquje ko kiqab le tzi.

CHATZIBAJ JAS RILIXIK LE QACHAKUL


RAJAWAXIK KQABANO
______________________________________________________________________________________________________
______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

67

______________________________________________________________________________________________________

______________________________________________________________________________________________________

Las Medidas/Le atabal


KICHE
Chich pwaq

ESPAOL
Moneda

Jun sentaw

1 centavo

KICHE
Lajkakal
quq
Jokal quq

Joob sentaw
Lajuj sentaw
Jojukal sentaw
Lajkakal sentaw
Jokal sentaw
Wuj pwaq
Jun quq
Nikaj quq
Joob quq
Lajuj quq
Jukal quq

5 centavos
10 centavos
25 centavos
50 centavos
100 centavos
Billete
1 quetzal
50 centavos
5 quetzales
10 quetzales
20 quetzales

Jun lamet
Jun xar
Jun litr
Jun yalon
Onz
Liwr
Jukjo
Jok
Muq
Aqan
Kaam

ESPAOL
50 quetzales

KICHE
Tzub

ESPAOL
Sorbo

100
quetzales
1 botella
1 vaso
1 litro
1 galn
Onza
Libra
Arroba
Quintal
Puo
Paso
Cuerda

Kolaj

Cabeza

Ram
Qet
Boraj
Tanaj
Cholaj
Ba
Uxaq
Tzuj
Yataj
Biq
Qar

Pedazo
Surco
Rollo
Paquete
Fila
Pedazo
Hoja de
Gota
Manojo
Trago
Bocado

: Chatzibaj jas kipajik taq le jastaq


kbanik
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

Kinaq
Ixim
Uq
Wuj
Tzalam
Abaj
Ulew
Kape
Lech
Atzam

______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________
______________________________________________

68

11. Asukal
12. Tiij

______________________________________________
______________________________________________

69

: Chatzibaj le tiqtzij pa kaxlan

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit
Wit

xixopan pa le wachoch xixintzuq ta la.


xixul iwir xixuxlan ta la.
xita le nutzij xixchakan ta la.
xitij ichuqab xixtotaj ta la
xojikama uloq xojpe ta la
xojitzukuj xojiriq ta la
xinisikij xinopan ta la
xatkitojo xatchakun ta la
xekiriqo xekito ta la
xenuriqo xenusikij ta la.

_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________________

70

Pine kanaj kowi le nutijobal, na


kax ta knunao kinbe ronojel qij
chi upam. Rumal ri xa ta jas
chxajtajik, xaqs kinchak wi le
junab. Nim kinbinibej na arechi
kinopanik. Xewi kinkaq bi le
nuwuj, le nutzibal, le nujosbal
tzibabal, le nuchupbal tzib pa le
nuchim. Kweqaj bik. Jo ba!.
knusikij bi jun wachiil bik,
kintaki chi uwach le rachoch
knuxubaj apanoq.
_Chabana jun utzil, chinawiyej na utz la kincha apan in che. Kinqasala bi keb walanxax bik,
rumal chi ko jun alanxaxa che tikil chi uchi le be. Nuqasam chi le keb walanxax, kel loq pa le
rachoch, e kojbek.
Tzij kqabano kojbek, ki mul kojbe pa jun solibal be. Qas kqalchij na jawi kojtaki wi rumal chi
ko jujun taq mul sibalaj kuban xaqol le be. Na kya ta be chqe kojok pa le tiojobal wi tzil le
qaxajab arechi kojopanik. Sibalaj utz arechi kojbek, rumal chi kjororik, kebixan taq le tzikin xuquje
kmiqmot le qij. Arechi kojtzalij loq, ko mul kojchaqi loq rumal chi kqaj nimaqataq jab xuquje
wi maj jab are le qij kojkosan pa le poqlajabe. Sibalaj kikotemal benam pa le tijobal.
Chatzibaj
Chatzibaj jas taq xaban at pa le tijobal

71

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Qoyolik
Tuyulik
Takalik
Pakalik
Jupulik
Xukulik

Est acostado
Est sentado
Est parado
Est boca arriba
Est boca abajo
Est de rodillas

In qoyol chi
Yo estoy acostado aqu.
At tuyul jela
T ests sentado all.
Are takal chila Ella est parada all.
Oj pakal chi
Nosotros estamos boca arriba aqu.
Ix jupul jela
Ustedes estn boca abajo all.
E are exukul chila Ellas est de rodillas all.

En la EscuelaPa le Tijobal
KICHE
Tzibanbal
Wuj
Uxaq wuj
Mexa
Tem
Chupbal
Tzalam tzibabal
Kolbal wuj
Cholbal qij
Etabal qij
Josbal
Achil

ESPAOL
Lapicero
Cuaderno
Hoja
Mesa
Silla / pupitre
Almohadilla / borrador
Pizarrn
Librera
Calendario
Reloj
Sacapuntas
Compaero (a)

KICHE
Kaam
Tenetob
Trompo
Kolaj
Seyopibal
Sutin etzanem
Bolich
Pupu
Kab
Jalujbal wachaj
Xul
Tzilin qojom

ESPAOL
Cuerda
Grada
Trompo
Pelota
Columpio
Ronda
Canica
Globo
Confeti
Disfraz
Flauta
Guitarra

Etabal
Chakubal
Tzajbal
Chak
Tijobal
Chabal
Raqan ratzyaq tinamit
Ratzyaq tinamit

Regla
Instr. de trabajo
Pincel
Tarea
Escuela
Idioma
Asta
Bandera

Paxin boj
Jalujbal wiaj
Che kab
Koj
Tzib
Siki wuj
Achibal
Junabil tijonik

Piata
Peluca
Paleta
Mscara
Escritura
Lectura
Dibujo
Grado

Tzilin chich

Campana

Perepik wuj

Cartel

Ilbal
Raqan ja
Uchi ja
Kamal be
Aj kamal be
Qajoj
Abaj uwach ulew
Kaxlan chim

Ventana
Pilar
Puerta
Direccin
Directora
Pared
Piso
Bolsn

Chich chapbal
Nakbal
Tzajbal
Subal tzib
Pajal tjonik
Chim
Sut
Tijonik

Engrapadora
Goma
Crayn
Borrador
Examinador
Morral
Pao
Curso

72

Chatzibaj la etakatoj on jas kibanom le kawilo

__________________________________ __________________________________ _______________________________

__________________________________ __________________________________ _______________________________

__________________________________ __________________________________ _______________________________

73

Choqabal/Perseverancia
Qabalil/Confianza
Chikilem/Conviccin
Utzilal/Excelencia
Sukilal/Fidelidad

Sakajil/Responsabilidad
Nojibal/Sabidura
Tzijil/Sinceridad
Tobanik/Solidaridad
Patanil/Servicio

Saqilal/Honorabilidad
Tzaqatil/Integridad
Junamil/Justicia
Jororem/Paz
Jamalil/libertad

Le taq utza naojinik

Le qatit qamam xkikut kanoq chi le loqinik chi qaxol ojwinaq sibalaj
rajwaxik, arechi kkoji le utzil chi qaxol xa rumal chi qachalal qib.
Xkikut kanoq chi le loqonik chi qaxol chi ojwinaq sibalaj rajawaxik
jacha le loqonik le rajawaxik kqaya chi kech taq la che, le chikop
xuquje taq le jastaq rumal chi kis ko qapatan chi qajujunal. Le eqatit
eqamam kkita chi qech ronojel qij chi rajawaxik na kqajach loqonik chi
kech konojel.

74

Sibalaj ki kiwach le loqonik ekolik. Jacha le sakajil, le nimanik, le


achilanik, le sukkuxaj, le suktzijonik xuquje enikaj chik. Wi keqakoj pa
le qakaslemal nim utzil kkiya chi qech. Xa ta keb oxib qij kchokon chi
qech xane, kpatanin chi qech ronojel
EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Kinoyowar la
Katoyowar la
Koyowar la
Kojoyowar la
Kixoyowar la
Keoyowar la
Koyowar la la
Koyowar la alaq

Me enojara
Te enojaras
Se enojara
Nos enojaramos
Se enojaran
Se enojaran ellos
Se enojara ud.
Se enojaran uds.

Chanuku keb siltzij waral

75

Chatzibaj la naqaj on naj ko wi le jastaq

_____________________benaq le ala.
Rpido

_____________________tajin kbin le ali


Despacio

______________________Ko wi le juyub .
Lejos

___________________________Ko wi le ja.
cerca

Naj
Naqaj
Jela
Waral

Lejos
Cerca
All
Aqu

Ko
Aninaq
Nojim
ka jela

Fuerte
Rpido
Despacio
Hacia all

76

Myer aninaq xoksax bi jun yawab pa le kunanibal are naj kpe wi. Pa le
juyub tajin kchakun wi arechi xtzaqik, chi uwach jun abaj xtzaq wi rumal ri
sibalaj xqolotaj le uchuk. ko tajin kubij, chi sibalaj kqoxowik xuquje kqaqanik.
-Jas xaban che le achuk? xcha le ajkun che.
-Xa ko xintzaq chi uwach jun abaj pa le nuchak- xcha.
-Katbison taj, wa ri aninaq kkunatajik- xcha le ajkun che.
-Wi jeri xa maltyox ri- xcha. Tajin kukichichej ri upalaj rumal chi kqoxow le
uchuk. Areku le ajkun tajin kukam qaj le baq xuquje le kunabal rech
chaqijirisabal rech le qolotajinaq.
Xkunax loq, xya ukunabal loq, xbix lo che jachike utz kutijo xuquje le utz taj,
xtzalij bi pa le utinamit, tajin kuchomaj chik jas kuchakuj chweq. Are ku in
wiyeem chi kjaq le kunanibal chi qawach oj ajchabenelab, kwiyeej chi kuya
chi le nunan.

Chatzibaj jas kawil pa le achibal


_______________________________________________________________________
_______________________________________________________________________
_______________________________________________________________________
______

77

El Hospital/Le Kunanibal

Espaol
Kiche
Almohada
Bata
Botiqun
Cama
Camilla
Cancel
Cubrecama
Doctor
Enfermo

Espaol
Kiche

chakataj
roqoriq atzyaq
kolibal kunabal
chat
telebal yawabib
chuqbal
Kul
kunanel
yawab

Gasa
Lavamanos
Medicamento
Radiografa
Silla de ruedas
Suero
Toalla
Venda
Visitante

pisbal
chajbal qabal
kunabal
achibal
tem re binsabal yawab
ja kunabal
subal ij
pisbal
chawenel

INDICACIN: Escriba en kiche las palabras correspondientes.

1.

Carlos lleg como _______________________ al hospital


visitante

2.

Sonia ocupa la ___________________nmero ocho de la Sala de Maternidad.


cama

3.

En este hospital el _______________________ es bien atendido.


enfermo

4.

El director del hospital es el _______________________ Prez.


doctor

5.

El _______________________ est temporalmente vaco.


botiqun

6.

Al paciente se le tom una _______________________.


radiografa

7.

A Carlos se le administr un _______________________.


Suero

8.

El _______________________ estaba vencido.


medicamento

9.

En el laboratorio es norma usar la _______________________.


bata

10.

Los bomberos usaron una _______________________.

78

camilla

79

Espaol
Kiche
Acidez estomacal uchamil pamaj

Infarto

rax kamik

Ahogo

jiqem

Insomnio

maj waram

Alergia

kaqat

Jaqueca

qoxom jolomaj

Amigdalitis

kax upaqulaj

Mareo

sutin wachaj

Ampolla

poq

Moretn

qeqarik

Anemia

maj chuqabal

Picadura

katzenik

Calambre muscular chokej

Poliomielitis

sikirik

Clico

yitznaq pamaj

Pus

puj

Cortadura

sokotajik

Quemadura

katik

Desmayo

sachem

Raspon

qolotajik

Dolor

qoxom

Resfriado

tzamaj

Escalofro

barbatem

Retortijn

yitzem

Fiebre

qaq

Sutura

tisomanik

Fractura

qajik

Torcedura

mejenik

Golpe

riqoj kax

Tos

qulaj

Hemorragia

elem kik

Vmito

xawem

Hinchazn

sipojik

Hipo

tzuruk

80

INDICACIN:
Relaciona el trmino de la izquierda con el correspondiente de la
izquierda con una lnea.

1.

Pus

a. elem kik

2.

Desmayo

b. katik

3.

Vmito

c. sutin wachaj

4.

Fiebre

d. sokotajik

5.

Cortadura

e. qaq

6.

Dolor

f. puj

7.

Ampolla

g. qulaj

8.

Fractura

h. sipojik

9.

Hemorragia

i. qoxom

10.

Ahogo

j. chokej

11.

Hinchazn

k. qajik

12.

Mareo

l. xawem

13.

Quemadura

m. sachem

14.

Tos

n. poq

15.

Calambre muscular

. jiqem

81

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Nim taj!!
Jela wila!!
Jela
Chux!!
Chi tzij
May!
Noqe
Xaq kat wa wa
Jeri
Xtzirik!!
Jo!!

Qu enorme!!
As es!! (conformismo)
As es!
Pobrecito!!
De veras?
De veras? (hombres)
De veras? (mujeres)
M ests mintiendo!!
Pues s?
Qu pena!!
Vamos!!

Qal a kux

Qu esperanza!

Haya cambiado
Nukesom chi
Hayas cambiado
akexom chi
Haya Cambiado
ukexom chi
Hayamos cambiado qakexom chi
Hayan cambiado
ikexom chi
Hayan cambiado ellos kikexom chi
Haya cambiado ud.
Kexom chi la
Hayan cambiado uds. Kexom chi alaq

LAS FIESTAS/LE NIMAQIJ


Ao nuevo /Kakajunab
Fiesta del Pueblo /Nimaqij
Ao Nuevo Maya / Wajxaqib Nacimiento /Alaxibal
Batz
Baile / Xajoj
Navidad /Alaxibal
Bautizo / Qasana
Semana Santa /Awas Qij
Casamiento / Kulanem
Da de la Independencia / Qij rech Tasoj ib
Cosecha / Wachinik
Da del Cario /Qij rech achilanik
Cumpleaos / Kijunab
Da de la Lengua Materna /Uqijil le Nabe
Chabal
Da de la Madre / Uqij nan
Da de los Muertos / Kiqij Kaminaqib

Tambor/Ponlibal
Guitarra/Tzinlibal
Trompeta/Tzititbal
Bajo/Sanlabal
Maraca/Tzu
Marimba/Qojom
Piano/Jininlabal
Sax/Saks

82

Ja !, Mat inko la mat


xatpetik !

Pa le nimaqij arewa xxajtajik: Le ajxajolob xeetzan chi uwach le tyox ja, Il keetzanik !. Le
alabom xeetzan pa le etzanibal kuk alabom kepe pa nikaj chi taq komon. Tzaqat jun qij xok
qojom chi uwach le tyox ja Xibibal keqojomanik !. Le qojom xaq are ktataj na uchabal chi
usaqaribal chi ri. Jewa wi le nimaqij pa le komon. Le a Tek xuquje le ali Xwan xkiriq kib pa
le nimaqij.
- La myer atulnaq ali Xcha le a Tek che le ali.
- Myer taj, kate laj kinulik. Ekuri at Xchax che le ala. Ko kechawik xa rumal chi tajin le
qojom rumal ri qas ta ktataj le kkibij.
- La kojxajowik ? Xcha a Tek.
- Jas ka kut, qas ta eki tajin kexajow chanim, qiyej na jun nich, kinkix in Xcha le ali.
- Utz la ba ! Xcha le ala. Xetaki na jun nich, arechi eki chik tajin kexajowik, xeok eare
pa xajoj.
-Ja mat iko la, mat xatpetik- Xcha le ali che le ala.
Sibalaj utz xkita le winaq jas xeqojoman le ajqojomab le Uchabal Kaqiq kibi. Ruk kanima
xkisalabaj le kiqojomibal konojel.

83

Chatzibaj le kawil pa le achibal

Chatzibaj le kawil pa le achibal

Chatzibaj le kawil pa le achibal

84

Niktzijonik
Are nikolil le kchobon che le tzijonik. Jujun taq mul kusolij kixe le oqbalil, le tzij xuquje le ucholik
jun chabal, le kibantajik taq le chabal kuk nikaj chik, xuquje le junamil ko chi kixol. xuquje krilij
le chomabal xuquje le komonil uwach le chawik.

EJEMPLIFICACIN GRAMATICAL
Que
Que
Que
Que
Que
Que
Que
Que

gane
ganes
gane
ganemos
ganen
ganen ellos
gane ud.
ganen uds.

Chinchakan ta ba
Chatchakan ta ba
Chchakan ta ba
Chojchakan ta ba
Chixchakan ta ba
Chechkan ta ba
Chchakan ta ba la
Chchakan ta ba alaq

LAS CIENCIAS/LE NIKBALIL


Nikkunanik/Medicina
Nikwal/Qumica
Nikwareaj/Odontologa
Nikawajib/Veterinaria
Nikkomonil/Sicologa
Nikkaslemalil/Biologa
Niktzuqunik/Nutricin
Niktijonik/Educacin
Niksilobem/Fsica

Nikwakatem/Turismo
Nikchomanik/Filosofa
Niktzibanik/Literatura
Niktzijonik/Lingstica
Nikbixik/Periodismo
Niktikonik/Agronoma
Nikwokonik/Arquitectura
Nikkiysanik/Ingeniera
Nikajilanik/Matemtica

Nikkematzij/Informtica
Nikkomonil/Sociologa
Nikchupuj/Auditoria
Niktaqanik/Jurdica
Niketamanik/Pedagoga
Nikchawik/Comunicacin
Nikojeril/Historia
Nikwinaq/Antropologa
Nikbatzil/Electrnica

85

Anexo 11

86

*
*

La letra L al final de palabra suena parecido al susurro del aire.


La letra n al final de palabra se pronuncia nasalizado.
La letra x suena como la sh inglesa.

At
Achi
Ala
Ali
Ab

T
Hombre
Muchacho
Muchacha
Hamaca

Tat
Nan
Rax
Max
Yawab

Araa
Seora
Verde
Toms
Enfermo

87

Chak
Chetaj
Chiaj
Cho
Chu

Trabajo
Manojo
Beso
Lago
Mal olor

Chun
Chaj
Rech
Chim
Chom

Maja
Kej
Jix
Jolomaj
Jul

Todava no
Caballo
Vayan
Cabeza
Agujero

Jela
Rajil
Xajoj
Muj
Kaj

All
Dinero
Baile
Sombra
Cielo

Kar
Kexu
Kis
Kot
kumatz

Pez
Queso
Heces
Curva
Serpiente

Kamik
Keq
Ajsik
Kolob
Kutz

Hoy
Rojo
Norte
Lazo
Nudo

Cal
Ceniza
De ella
Moral
Gordo

88

Alanxax
Lemik
Ali
Amolo
Mulinik

Naranja
Ordenar
Seorita
Mosca
Juntar

Imul
Al
Mulul
Tulul
Kul

Conejo
Pesado
Jcara
Zapote
chamarra

La letra L al final de palabra suena parecido al susurro del aire.

Am
Mejik
Pim
Pom
Tuminik

Araa
Doblar
Grueso
Copal
Tirar

Pamaj
Mesik
Ixim
Chomaq
Numik

Estmago
Barrer
Maiz
Gordos
Hambre

Naj
Kojonel
Aninaq
Nojibal
Inup

Lejos
Religioso
Rpido
sabidura
Ceiba

Ban *
Nan *
Atin *
Xwan *
Aqan *

Hacer
Seora
Baar
Juan
Pie

La letra n al final de palabra se prununcia nasalizado.

89

Sonido producido por:

Sonido producido por:

Sonido producido por:

EL FUEGO

LA ADHESIVIDAD

2 PIEDRAS

Pegar y despegar(velcro)

Al golpearse entre s

Al prenderse

Jab

Sonido producido por:

RONQUIDOS

Kach

Sonido producido por:

LAS GOTAS

Ak

Sonido producido por:

1 BOLSA INFLADA
Al pellizcarla

Al caer

Laq

Sonido producido por:

EL COLIBR

Atzam

Qan

Tot

Sonido producido por:

EL AIRE
AIRE

Al

90

Representacin De Sonidos Propios

Biaj
.............nombre
Abix
.............milpa
Balam
.............tigre
Jab
.............lluvia
Junab
............ao
Boj
.............olla
Ab
.............hamaca
Be
.............camino
Ba
............taltuza
Yabil
.............enfermedad

91

Cham
Chat
Chekaj
Chelem
Chich
Chipaq
Chop
Chok
Chupup
Chuqum
Cho
Chm
Chich
Chuj
Uch

.............cido
.............cama
.............rodilla
.............levantado
.............metal
.............jabn
.............pia
.............sanate
.............petate
.............tapado
.............ratn
.............cido
.............metal
.............loco
.............tacuazn

Kaj
..........harina
Kak
..........nuevo
Kim
..........grama
Kexom
..........cambiado
Kisis
..........ciprs
Kix
..........espina
Koj
..........mscara
Kok
..........oloroso
Kul
..........poncho
Kuch
..........zopilote
Kax
.............difcil
Kak
.............nuevo
Koxkobel .............cereza
Kexik
.............cambiar
k
.............pollo

92

Qamam
..........nuestro abuelo
Qatit
..........nuestra abuela
Qech
..........nuestro
Qetzanik
..........nuestro juego
Qilom
..........hemos visto
Qixim
..........nuestro maz
Qolom
..........machucado
Qoj
..........nuestro aguacate
Quq
..........nuestro corte
Qumuxik
..........tomar
Qasanya
..........bautizo
Aq
.............cerdo
Aqanaj
.............pie
Qulaj
........... cuello
Ejqan
.............carga

Qan
Qanil
Qeq
Qet
Qij
Qinom
Qojom
Qoxom
Quq
Qutum
Qaq
Qenun
Quq
Qeq
Qoq

.............amarillo
.............da maya
.............negro
.............surco
.............sol
.............jocote
.............marimba
.............dolor
.............quetzal
.............batido
.............fiebre
.............jocote
.............quetzal
...........negro
.............chilacayote

93

Tajaj
..........congelado
Taq
..........bodoque
Tenom
..........cortado
Tenik
..........cortar
Tisik
..........coser
Tisom
..........cosido
Tot
..........caracol
Torotik ..........esfrico
Tubik
..........cortar
Tun
..........peln
Tuq
.............clueca
Tixnab
.............gripe
Tok
.............golpe
Ajtisomanel.............sastre

Tzapixik
..........cerrar
Tzajik
..........pintar
Tzenik
..........aullar
Tzeb
..........apellido Kiche
Tzil
..........suciedad
Tzin
..........yuca
Tzonom
..........pedido
Tzonik
..........pedir
Tzum
..........pecho
Tzunun
..........colibr
Atzam
.............sal
Wotzotz
.............tostado
Kotzij
.............flor

94

SIN
Wanima
Ala
Winaq
Kaj
Chanim
Awech
Setom
Tem
Kexu
Xewi
Chun
Tuj
Tulul

GLOTAL
mi alma
muchacho
persona
cielo
ahora
tuyo
redondo
silla
queso
solo
cal
temascal
zapote

CON GLOTAL
ama
gallo
jela
all
chila
all
ja
agua
chatija
cmelo
che
rbol
ajache
matapalo
ne
nene
are
ella
wine
talvez
xuy
varo
muj
sombra
ixkutz
lagartija

SIN GLOTAL
Ik
chile
Xik
gaviln
Bix
canto
Abix
milpa
Pix
tomate
Cho
lago
Moy
ciego
Chom
gordo
Pom
copal
Oxib
tres
Wuj
papel
Uq
corte

CON GLOTAL
chi
aqu
jawi
dnde
ri
aqu est
si
lea
tij
carne
jo
vamos
joob
cinco
saqmol
huevo
pot
blusa
kok
jaula
Lu
Pedro
tu
leche

Cuadro General De Ejemplificacin


A
B
Ch
E
E

I
I

J
K
L
M
N

ichaj
Ja
baq
chim
tem
Jeaj
ik
Si
joob
koj
laq
muj
nim

hierba
ro
hueso
morral
silla
cola
chile
lea
cinco
len
plato
sombra
grande

am
Janipa
jab
che
mes
che
pim

Jawi
ojer
xik
ali
pamaj
chun

araa
Cunto?
lluvia
rbol
gato
rbol
grueso
Dnde?
antiguamente
gaviln
seorita
estomago
cal

O
O
P
Q
R
S
T
U
U

W
X
Y
Tz

oj

Jo
pas
aq
kar
sip
kut
uq
Su
wuj
xan
yabil
utz

aguacate
Vamos
faja
cerdo
pez
garrapata
corto
corte
flauta
papel
adobe
enfermedad
bueno

ronojel

Joob
pom
aqanaj
are
pisom
tuj
jun
Lu

winaq
ixim
myer
kumatz

todo
cinco
incienso
pie
ella
envuelto
temascal
uno
Pedro
persona
maz
desde hoy
serpiente

95

Anexo 21

96

No se admiten dos vocales juntas en una palabra


(diptongo). La anulacin de diptongo se hace
mediante una glotal.
CORRECTO
INCORRECTO
Suum
suum
Saom
saom
Tioj
tioj
Tiij
tiij
Luum
luum

Algunos errores comunes por confundir el sonido de


la W con el sonido de la U.
CORRECTO
Ulew
Wachalal
Xwan

INCORRECTO
uleu
uachalal
Xuan

Algunos errores comunes por confundir el sonido de


la Y con el sonido de la i
CORRECTO
Yabil
Maltyox
Myer

INCORRECTO
iabil
Maltiox
mier

97

Los pronombres van junto al sustantivo, excepto el


trato usted:
Nuwakax
Awakax
Uwakax
Wakax la
Qawakax
Iwakax
Kiwakax
Wakax alaq
Tiempo, persona y raiz verbal van unidos:
Xinwarik
Xatwarik
Xwarik
Xwar la
Xojwarik
Xixwarik
Xewarik
Xwar alaq
Otras partculas van separadas del verbo:
Xinwar taj
Xinwar bik
Xinwar kanoq
Xinwar uloq

Se usan los mismos signos de puntuacin que se usan


en espaol.

98

Anexo 21

99

ETZANIK, JUGAR (Intransitivo)

KISNAQ TAJ
INCOMPLETIVO

PETNAQKQAXIK
POSPRETRITO

Kinetzan, juego
Katetzan, juegas
Ketzan, juega
Kojetzan, jogamos
Kixetzan, juegan
Keetzan, juegan ellos
Ketzan la, juega ud.
Ketzan alaq, juegan uds.

Kinetzan la, jugara


Katetzan la, jugaras
Ketzan la, jugara
Kojetzan la, jugaramos
Kixetzan la, jugaran
Keetzan la, jugaran ellos
Ketzan la la, jugara ud.
Ketzan alaq la, jugaran uds.

KISNAQ CHIK
COMPLETIVO

CHUXEKAMIK
ANTEPRESENTE

Xinetzan, jugu
Xatetzan, jugaste
Xetzan, jug
Xojetzan, jugamos
Xixetzan, jugaron
Xeetzan, jugaron ellos
Xetzan la, jug ud.
Xetzan alaq, jugaron uds.

Inetzanaq, he jugado
Atetzanaq, has jugado
Etzanaq, ha jugado
Ojetzanaq, hemos jugado
Ixetzanaq, han hugado
Eetzanaq, han jugado ellos
Etzanaq la, ha jugado ud.
Etzanaq alaq, han jugado uds.

KATE PETNAQ
POTENCIAL

PETNAQPETNAQ
ANTEFUTURO

Kinetzan na, jugar


Katetzan na, jugars
Ketzan na, jugar l
Kojetzan na, jugaremos
Kixetzan na, jugarn
Keetzan na, jugarn ellos
Ketzan na la , jugar ud.
Ketzan na alaq, jugarn uds.

Inetzanaq chi ri, habr jugado


Atetzanaq chi ri, habrs jugado
Etzanaq chi ri, habr jugado
Ojetzanaq chi ri, habremos jugado
Ixetzanaq chi ri, habrn jugado
Eetzanaq chi ri, habrn jugado ellos.
Etzanaq chi la ri, habr jugado ud.
Etzanaq chi la ri, habrn jugado uds.

100

CHI UXE QAXNAQ


ANTECOPRETRITO

RAYIBAL PETNAQ
SUBJUNTIVO POTENCIAL

Inetzanaq chik, haba jugado


Atetzanaq chik, habas jugado
Etzanaq chik, heba jugado
Ojetzanaq chik, haba jugado
Ixetzanaq chik, haban jugado
Eetzanaq chik, haban jugado ellos
Etzanaq chi la, haba jugado ud.
Etzanaq chi la, haba jugado uds.

Chinetzan ta ba, ojal juegue


Chatetzan ta ba, ojal juegues
Chetzan ta ba, ojala juegue l
Chojetzan ta ba, ojal juguemos nosotros
Chixetzan ta ba, ojal jueguen
Chojetzan ta ba, ojal jueguen ellos
Chetzan ta ba la, ojal juegue ud.
Chetzan ta ba alaq, ojal jueguen uds.

CHI UWACH QAXNAQ

TAQANIK
IMPERATIVO

Inetzanaq ta chila, habra jugado


Atetzanaq ta chila, habras jugado
Etzanaq ta chila, habra jugado
Ojetzanaq ta chila, habramos jugado
Ixetzanaq ta chila, habran jugado
Eetzanaq ta chila, habran jugado ellos
Etzanaq ta chi la la, habra jugado ud.
Etzanaq ta chi alaq la, habran jugado uds.

Chatetzanoq, juega (t)


Chixetzanoq, Jueguen
Chetzan la, Juegue (ud)
Chetzan la, Jueguen (uds)
Chojetzanoq, Juguemos
Chetzanoq, que juegue l.

Averigua con el facilitador la forma en que se conjuga un verbo transitivo

BIBLIOGRAFA
Academia de Lenguas Mayas de Guatemala, Sistematizacin de Contenidos y
Metodologa L2,
L2, Guatemala, 2005.
Comunidad Lingstica Kiche, Gramtica Normativa del Idioma Kiche, Santa
Cruz del Quich, Guatemala, 2005.
Larousse, Gramtica Lengua Espaola, Primera Edicin, Sptima reimpresin,
Impreso en Mxico, 2002.
Manuel Raxulew Ambrocio,
Ambrocio, La palabra es Tuya, Texto para el Aprendizaje
Kiche del Idioma Kiche, Guatemala, 2004.

En verdad os damos gracias dos y


tres veces!
Hemos sido creados, se nos ha dado una
boca y una cara,
Hablamos, omos, pensamos y
andamos.
POP WUJ
El nombre del Mtodo Kumatzij procede del maya Kiche:
Ksalkumin Ukutik retamaxik le Maya Tzij (Kiche) Enseanzaaprendizaje del Idioma Maya en Espiral o Crculo de Enseenzaaprendizaje del Idioma Maya .
Es un mtodo efectivo que transforma un sistema de alumnos
receptivos-pasivos a alumnos activos y participativos, en donde los
mismos practican el idioma mediante ejercicios orales y escritos reales y
significativos de comunicacin, teniendo en cuenta su necesidades
lingsticas e intereses y motivaciones.

También podría gustarte