‘SS. 2 o! "eo ENCIPS 8 a * ef SI NRILREC de NAYA\ aprender é crecerak Zz C3 = m 8 @ @ a) o@ 90 06 Estrutura e funciéns dos seres vivos so trimestral Os animais . Anutricién humana

veradores electromagnéticos 0 desafio: Investigamos O desafio: Investigamos: O desafio: © desofic: Intentamos observar tecidos ~ Son 08 virus seres vivos? ~ Facemos un estudo cientifico ‘Adiseccién dun peixe ~Animais en perigo de extincion ~Elabora un artigo en defensa dunha especie CConstruimos un modelo de pulmén ~Aprendemos a observar 0 sangue ~ Solidariedade e satide =A quen me parezo? = Descubre como cambias Experimentamos coa calor, coa luz eco son =Contaminan a calor, a luz eo son? ~Semana da ciencia, da tecnoloxia e da sociedade Construimos un circuita eléctrico can electroinan —Electricidade e seguridade —A electricidade no fogarAs paxinas de inicio Cada vez que comeces unha unidade, en: contrarés un texto con ilustraciéns. Serve para que, antes de empezar a estudar, dia logues e traballes en grupo sobre alguns aspectos desa lectura © desas ilustracions Deste xeito, conseguirés + Aprender novo vocabula * Aprender a interpretar un texto. * Recordar que sabes © descubrir que vas aprender. Os contidos Os contidos estan organizados en do: bres paxinas: + Estan redactados de forma sinxela e clara, con titulos e subtitulos e coas principais ideas destacadas me- diante letras negras e recadros de cor verde clara *Estén directamente relacionados con ilustracions moi vistosas e fotografias que che aclararan alguns conceptos. iss Comprenc \ pensa, investic 7 re ee dos, encontrarés pequencs retos que che oxudaran + Arevisar a tia aprendizaxe. + Aaplicar 0 que acabas de apren- der para resolver sinxelos proble mas cientificos ou para explicar conceptos relacionados +A investigar noutras fontes para \ aprender mais,Nalgunhas unidades, encontrarés unha: paxinas destinadas a facer que entres en contacto con alguns aspectos do traballo cientifico e tecnoléxico. Son proxectos ex- perimentais nos que se propén que: * Investigues en fontes de informacion + Recompiles datos a partir de observaciéns ‘*Realices ou desefies experimentos para comprobar hipsteses, * Apliques os teus coflecementos ‘Ao principio de cada unidade propo- fémosche un desafio; un reto. Pensa nel a medida que aprendes para que, a0 chegar a0 final da unidade, com probes que adquiriches as compe- tencias que che permiten resolvelo O desafio consta ‘+ Dunha ou de dias tarefas que che axudarén a comprobar como pro- gresaches. * Dunha actividade para que exerci tes 0 teu espirito emprendedor. Po: {herd a proba a tus autonomia, Hora de repasar Co fin de que vaias autoavaliando os teus progresos, neste libro encontrarés: * Ao final de cada unidade, unha bateria de actividades para que resumas e repa- ses 0s contidos da unidade. ja dias unidades, un repaso trimes- tral de contidos. + Cada chias unidades, un portfolio trimes- tral con ferramentas para que reflexiones sobre o mado en que aprendes do alumnado e da familia en [Link] 67 .Un espazo cheo de recursos dixitals para mellorar a ta aprendizaxe \ecedo? Rexistrate na nosa web ¢ introduce o numero de licenza que encontrarés ao abrir este libro. \ accede? Cano vexas a icona indique que en [Link] dispés de recursos relacionados co contido que estés estudando. E, por suposto, visita a web sempre que queiras descubrir ¢ aprender mais. OT ERR -Estrutura. e funciéns dos seres vivos * Escribide definicions para as palabras destacadas no texto. Despois, que un com- poftente do grupo consulte © dicionario e vexa cales das definiciéns se parecen mais 4 real. * Realizade unha lectura com- partida do texto e debate de cal é a misién do robot que se pousard na superficie * Que credes que é un bidlo- go espacial? Que é 0 bidlo- go espacial no texto? O bidlogo espacial A pesar de que ainda quedan seis horas para o lanzamento, os técnicos realizan as ultimas comprobaciéns dos foguete: sistemas de control e 0 equipo de comunicaciéns. Tras a conta atrds («..tres, dous, un, cero!»), envolta nunha nube de fume, a nave espacial partira cara ao planeta Marte, ao que chegara tras unha emocionante viaxe que durard quince meses. os A pesar de que a enorme nave ten a altura dun edificio de vinte pisos, 4 superficie do planeta chegard s6 un pequeno robot do tamafio dun coche. A cépsula en que viaxa foi coidadosamente esterilizada para asegurarse de que féra da Terra non viaxa nin gun microorganismo O robot traballard nunha das zonas himidas de Marte. Leva equi- pos de perforacién que lle permiten acceder a zonas do chan de ata dez metros de profundidade, xunto con microscopios elec- trénicos e equipos de anélises que permitiran comprobar se no planeta vecifio existe ou existiu vida. Se a hai, case seguro que seré moi sinxela: bacterias ou algun tipo de fungo.~ Que equipos de comunicacién credes que utilizan as persoas que se ven na imaxe? E como vos parece que se comunica a nave co centro de control? Relaciona. Na imaxe, alguén imaxina unha colonia espa A) cial. Que elementos pensades que deberia ter esa colo: 7 ria para garantir a vida dos astronautas? _2 Moitas persoas opinan que o difeiro utilizado na explora }) cion espacial poderia ser empregado en resolver proble- / mas graves no noso planeta. Que opinades diso? Se se encontrasen seres vivos en Marte, chino bacterias, ou fungos, credes que poderian ser prexudiciais para os seres humanos? E no caso de que o fosen, credes que teriamos dereito a destruilos? Por que? od Ao finalizar a unidade, cres que seras capaz de deducir se 08 virus son seres vivos?Que son os seres vivos Recorda que, para distinguir os seres vivos das cousas non-vivas ou inertes, os cientificos esta. bleceron unhas condiciéns que todo ser consi- derado «vivo» debe cumprir. Todo ser vive debe estar formado por célu- las e debe realizar as tres funciéns vitais de nutricién, relacién e reproducién. @As células e os seus tipos Unha célula é a parte mais pequena dun ser vivo que, sta vez, esta viva; é dicir, que pode realizar as funciéns vitais. Se observamos cun microscopio as células de diferentes seres vivos; veremos que todas te- fien unha estrutura comtin con tres compofien- tes: a membrana, o citoplasma e 0 material xe- nético. Tipos de células A pesar de compartir esa estrutura, os diferen- tes seres vivos presentan diferenzas nas stias células. Segundo isto, hai dous tipos principais de células que, 4 stia vez, se dividen en subti- pos * As células procariotas. Tefen o material xe- nético libre no citoplasma, moi poucos tipos de orgénulos e unha parede rixida arredor da membrana. * As células eucariotas. O seu material xené- tico esté encerrado nun organulo con mem- brana chamado niicleo e os seus orgénulos son numerosos e variados. Algunhas destas células tefien unha parede rixida arredor da membrana e outras non. (? ) Compara estas dias células coa que aparece debu- xada enriba delas, Segundo isto, razoa se a célula morada de arriba € procariota ou eucariota, Estrurura CRTs Material xenético. Substancia fibrosa chamada ADN que dirixe 0 funcionamento celular. Citoplasma. | Xel que i enche o interior da célula Contén organulos, que realizan as funciéns Celulares. Membrana. Envoltura fina e flexible que rodea a célula e que regula o intercambio de substancias co exterior. Material xenético no citoplasma Poucos organulos Membrana Parede Material xenético nun nticleo Moitos <cién (tecido muscular) ou na reproducién Pluricelulares con drganos Os seres vivos mais complexos tefien tecidos que, 4 sua vez, compojien érganos. Un organo é unha parte do corpo que realiza tarefas moi especializadas e coordinades, de forma eficaz. Entre estes seres encontramos: * A maioria das plantas, cuxos érganos son a rai, 0 talo, as follas ou as flores. * A maioria dos animais, que tefien érganos Uixestivus, respiratorios, dos sentidos, mus- culos... A mitido, estes 6rganos estén integra- dos en aparatos ou sistemas como o dixesti- Aparato circulatorio Aparato locomotor Organo: pel rgano: arteria misculo Tecido: epitei 4, © locomotor, o sistema nervioso. og Organe: mdsculo Tecido: epitelio Tecido: sangue Tecido: muscular n eO reino dos moneras O reino dos moneras férmano seres unicelulares con célula iS Cales son as caracte- procariota que, polo tanto, carece de nucleo i icas dos organismos que se incluen no reino Este reino inclie as bacterias e outros organismos parecidos a 5 dos moneras? elas, como as cianobacterias. Busca no dicionario 0 @ Como son as bacterias significado de microor- ganismo e escribeo no teu cademno. Son as bacterias _microorga- nismos? Xustifica a tua resposta. ‘As bacterias tefien un tamafio moi pacgion rt poden ser ob- servadas cun microscopiv. Para facerte @ idea do scu tamano, pensa que nun milimetro caberian unhas mil bacterias postas en fila Hai bacterias con nutricién autétrofa, pero a maioria son heter6- trofas que descompofien restos de seres vivos As bacterias son capaces de vivir na auga, na terra, no aire e mesmo no interior doutros seres vivos. Reprodiicense con gran rapidez: en poucas hdras poden pasar duns centenares a ser mi- llons. ‘As bacterias tefien distintas formas. As que aparecen na imaxe C te- en forma de espiral. Describe que formas tefien as bacterias das imaxes Ae B,@ b er huma rs0as; non obs: s poden se prexudiciais para as f n beneficiosas. tante, a gran maioria s Algunhas bacterias invaden 0 noso organismo e cdusannos en: midades, como a bronquite, o célera ou a salmonelose. Ou tras, contaminan os alimentos e estraganos, Moitas bacterias utilizanse nas industrias para fgbricar produtos alimenticios, como 0 iogur, 0 queixo ou o vinagre; ou para ela. borar medicamentos, como os antibiéticos que se usan para cu- rar enfermidades Outros tipos de bacterias Usanse para depurar augas contami n_ a8 ou para eliminar residuos Que curio: Existen_ un ba qué poden resistir temperatu ras extremas de 250 °C. Estes microorganismos non necesitar osixeno e encéntranse en géy seres, fondos marifios. Cita algun efecto bene ficioso das bacterias. Busca informacién so- bre como se elabora 0 queixo e fai un pequeno resumo no teu caderno. ra que se ve na imaxe é petrdl investiga. A substancia escu mate sobre que 6 unha marea negra e por que se produce. Poden as bacterias a eliminar o petréleo desa zona da c 0, InférO reino dos protoctistas © reino dos protectistas inclée organismos unicelulares e pluricelulares sinxelos con cé- lulas eucariotas e que non forman tecidos. Inclie os protozoos e as algas. @ Os protozoos Os protozoos son seres unicelulares cog gutri cién heterétrofa. A maioria son cazadorés € al es microscépicos méntanse doutros se Desprazanse de diferentes formas: uns axitan cobrer ana; outros, un Unico filamento diminutos pelifios chamados cilios qu a sta mem longo chamadbo flaxelo; e outros emiten unhas prolongaciéns que saen do seu corpo. protozoos viven fa auga, en terra himida ou no interior dos seres vivos. Os pro’ S persoas Cor prexudiciais ou beneficiosos para as persoas no as bacterias, protozoos poden ser * Os protozoos prexudiciais. Algins proto zoos poden causar enfermidades, como a malaria que se contaxia pola picadura dun mosquite * Os protozoos beneficiosos. Alguns proto- 2008 forman parte do plancto do que se ali- mentan moitos seres acudticos e dos que & stia vez nos alimentamos as persoas. ) Que organismos inclie 0 reino dos pro ) toctistas? De que se alimentan os protozoos? Onde viven 0s protozoos? ” Intorpreta 7" Busca no dicionario © significado de e plancto e indica por que é importante ae ae Na imaxe A hai un pr ios; na B, un que se laxelo, Como es Qh se despraza o proto:A_slgas poden ser organismos unicelulares ou pluricelulares, que non forman tecidos As algas tefien nutricién autotrofa, xa que son capaces de reali zar a fotosintese. A gran maioria das algas son acuaticas, pero algunhas poden vivir na codia das arbores e sobre as rochas Aigunhas algas son prexudiciais, pero moitas oytras utlzamolas no nese beneficio * As algas beneficiosas. Podemos utilizar algunhas algas como alimento, ben directamente ou como ingredientes para fabri car batidos ou xeados. Con outras elaboramos medicamen- 95, fertilizantes ¢ outros produtos quimicos. Tamén, grazas @ que realizan a fotosintese, osixenan 0 océano e a atmosfera e consomen moito didxido de carbone. * As algas prexudiciais. Algunhas algas, cando se reproducen en exceso, poden causar graves problemas de contaminacién en lagos, pantanos... Estas algas producen unhas substancias que son perigosas para os animais que viven neses medios e. polo tanto, para as persoas que os consuman. Que curic Algurihas algas viven no pelo dos preguiceiros e proporcié naniles a estes animais unha cor verdosa Razoa. Para que cres que lle re sulta vantaxoso ter algas n > prequiceiro Como é a nutricién das algas? 6 Cita dous beneficios das algas Alors verdes. Moitas especies viven nos mares e ou tre ven en augas doces. dos océanos. Eee = Algas vermellas. A maioria viveO reino dos fungos O reino dos fungos inclée organismos uni celulares, como os fermentos, e organismos pluricelulares, como os mofos e os champi fidns. As suas células non forman tecidos e tefien unha parede que rodea a membrana. @ Como son os fungos Os fungos tefien nutricién heterstrofa. Aiimen. tanse de restos de seres vivos. Para iso, segre- gan unhas substancias que descompofien o ali mento no exterior do fungo e, posteriormente, [Link]. Hai gran variedade de fungos, pero pédense agrupar en fungo: que forman cogomelos. unicelulares, mofos e fungos * Os fungos unicelulares son os fermentos. Vi ven no chan, sobre as froitas, no néctar das flores. * Os mofos crecen sobre as froitas, o pan ouo chan himido. Son pluricelulares e tefien un aspecto parecido ao do algodén * Os fungos que forman cogomelos, como o champifién ou © niscaro, son pluricelulares Viven fixos ao chan, en lugares humidos e protexidos da luz. ) Que caracteriza 0 reino dos fungos? Que tipo de nutricién é caracteristica do reino dos fungos? Onde viven os mofos? Que tipo de fungos son pluricelulares? En que se diferencia un fungo dunha alga? E 0 mesmo un fungo ca un cogomelo? Xustifica a tua resposta Na imaxe A hai un fermento; na imaxe B un mofc un fungo que forma cogomelos. Escribe as@ Os fungos e as persoas \__ al ca nos casos anteriores hai fungos benefi ciosos e prexudiciais para as persoas * Dos mofos obtefiense antibidticos e outros medicamentos. * Os cogomelos, como as trufas, os niscaros ou os champiféns, apreciado, pero débese ter coidado cando son un alimento moi se recollen, xa que alatins son velenosos * Os fermentos utilizanse na fabricacién de alimentos, como o pan, e de bebidas alco- hélicas, como o vifio. + Qs fungos, en xeral, descompojien os restos de seres vivos e forman o humus do que se nutren as plantas. * Algiins fungos velenosos cdusanlles enfermi- dades e prov chéns; noutros casos, poden ser mais graves. seres humanos. Unhas son leves can avermellamento na pel, come- * Hai fungos que danan as plantas e poden chegar a destruir colleitas. @ Os liques lique é unha asociacién entre un fungo e unha alga. * A vantaxe desta asociacién é que pode so- brevivir en zonas nas que 0 fungo e a alga non poderian sobrevivir por separado. + Ademais, os liques poden resistir temperatu 1as extremas e desenvolverse en lugares moi diversos, Encéntranse en rexiéns frias como en desertos, nas costas marifias, nas selvas e basques himidos no * Os liques utilizanse como indicadores de contaminacién porque non poden vivir en gares contaminados. Que curioso! Os liques necesitan hymidade para vivir. Por iso adoitan encontrarse na éara norte das arbores ou rochas, © que é un indicative para orientarmos nun bosque, (Os liques poden vivir sobre rochas, madeira, terra, fo: llas, etc OMPRENDE, PENSA, INV Cita algunha utilizacién beneficiosa dos fungos, Busca o significado de humus e escribeo no teu caderno. Investiga. A penicilina foi un dos pri- (5) meiros antibidticos que se utilizaron pa- —/ 1a tratar enfermidades ocasionadas por bacterias. Obtense a partir dun mofo denominado Penicillium. Inférmate e di quen e como descubriu a penicilina.Intentamos observar tecidos Xa se comentou que a maior parte dos seres Pluricelulares tefien as sas células organiza. das en tecidos. Tamén se explicou que un tecidé un grupo de células, que estén unidas, que funcionan de xelto coordinado e que estan especializadas Para realizar unha tarefa. Pero seguro que che quedaron pendentes al- gunhas preguntas, * Como se pode ver un tecido? * Como se pode diferenciar entre un tecido unha simple agrupaci6n de células? * Son iguais todos os tecidos dun ricelular? ser vivo plu * Que significa que as células dun tecido es. tn especializadas? Obtencién dun corte do talo que nace dunha cebola rf Q Obtencién Obtencién dun pouco de mofo dunha froita 18 Dt / oP SNA * mw els ‘dati Preparamos as mostras Como os tecidos estan formados por cé necesitaras un microscopio para observalc Ademais, tes que tomar mostras de seres ficelulares e preparalas para a observa, Deben ser «rebandas moi finas» ou parte seres vivos que deixen pasar a luz ao seu vés. Por exemplo, podemos tomar: * Unha das finisimas peliculas transpare: que saen dos gallos dunha cebola * Un toro © mais fino posible dun talo ve que sae dunha cebola * Unha gota de sangue dun animal (pode a dun valente voluntario humano) * Un pouco de mofo do pan ou da froita Observa a imaxe inferior e expliea os pas que tes que seguir para obter unha mos! dun ser vivo que poidas observar no micre copio. Obtencién dunha fina pelicula de cebola Observacién wp. Preparacién para observar no microscopicAo observar as catro mostras, verds algo como 0 que aparece nestas imaxes, Con elas intenta resolver as di lubidas que se formularon antes, Epitelio durha cebola re do tale Sys Mofo do pan Aye Unha das mostras correspéndelle a un ser vivo que non ten tecidos, 8) Aplica o que sabes para indicar cal delas é. 5) Interpreta. Que diferenzas, en canto & especializ n das células, ob- Servas entre esa mostra e as demais? Deduce. Fixate nas diias mostras procedentes da cebola. Cres que hai diferentes tecidos nun mesmo ser vivo? Razoa. Como cres que estén especializadas as c élulas destes tecidos?@ DESAFIC Os virus estan considerados no limite entre os seres vivos e a materia non- viva. Non realizan as funciéns vitais por si sés. Non obstante, se invaden unha célula, é dicir, penetran no seu interior, empezan a multiplicarse producindo mais virus, o que ao final provoca a destrucién da célula. Seguindo este proceso, os virus causargnumerosas enfermidades, como a gripe, 0 sarampelo, a poliomelite ou a hepatite. Os virus son tan pequenos que se cofieceron moito despois ca as enfermi dades que causaban. $6 puideron ser observados cando se descubriu un potente microscopio: 0 microscopio electrénico. Ao examinalos, viuse que non estaban formados por células, pero si tian unha cépsula con forma xeométrica e 0 material xenético coa informacion necesaria para que [Link] se reproduza En que se diferencia unha bacteria dun virus? Formula unha hipétese na que expliques por que os virus resultan sempre prexudiciais para os organismos que invaden Alguns cientificos chamanlles aos virus «parasitos obrigados». Por que cres que os chaman asi? Para comparar tamahos, podemos utilizar modelos como 0 sequinte ular seria como un pa, un fungo uni Se ti foses tan grande como Eu . balén de fiitbol. Que vantaxes ten esta fc ci = fiitbol; unha bacteria, como un auto: € un virus, como un ‘er comparacions?Facemos un estudo cientifico Formade grupos. Ides ser equipos de cienti- ficos que estudades seres vivos. Realizade o voso propio estudo cientifico sobre as esporas do champifién, de forma similar a como se fixo no exemplo. Que partes do experimento credes que po- den mellorarse para obter mellores resulta- dos? Consultade experimentos similares aplicade as melloras ao voso estudo. Publicade o estudo como un mural ou como un folleto. Incluide as vosas propias fotografias e de- buxos. »bservacién dun champifién e das sta ‘Materiais Un champifién Unha lupa , Un vaso con auga Unha folla de papel A simple vista, podes observar as partes dun cogomelo: Apéiao sobre un vaso con auga ‘Ao cabo de dous ou tres dias soltara un po marrén. Son as esporas, que podes observar coa lupa » O sombreiro, que é a parte superior. Na zona inferior do sombreiro, distinguen- se unhas estruturas en forma de laminas en cuxo interior se forman as esporas, que son as células que orixinarén novos fungos Para observar as esporas podes seguir procedemento indicado nas imaxes. esporas » © pé, que é a parte que se conserva en contacto co fungo que vive no chan. eo. t ( Pon © champifién atravesando o papelRESUMO. " REPASO DA UNIDADE Indica no teu caderno que deberia ir en lugar dos recadros A, B, Ce D, estan Moneras e Protoctistas Fungos formados por . inclien ; mm inclden inclien ~ — realizan as tres oY | que son Fisten que son Funciéns | | vitais Unicelulares, i Unicelulares ou | cuxa célula que son que son pluriowlulares carece de ' con nutticion e tefien nucleo heterotrofa ferente: siterentes: Unicelulares Unicelulares | con nutricién ou pluricelulares heterstrota sen tecidos Niveis de e células e nutricién organizacién sen parede autétrofa 2. Organismo ganizacién de: 9 “1 Explica como son as células e © nivel de or- a) Unha bacteria. b) Un xeranio. c) Un gato. Coas palabras protoctistas, algas, proto- 2008, autétrofo, heterdtrofo escribe unha frase que tefia sentido. » Observa a imaxe da dereita. Nela obsérvase un organismo pluricelular que crece sobre | un amorodo. a) De que organismo se trata? | b) Como ¢ a stia nutricién? | ©) Como se poderia ter evitado a sia presen- za no amorodo? 22 —Copia a taboa e escribe en cada casa a ca- d racteristica que lle corresponda entre as que se citan a continuacién. | * Unicelulares ou pluricelulares con nutri- cidn heterétrofa e cuxas células tefien pa- rede celular. Unicelulares, cuxa célula carece de niicleo. Unicelulares con pelifios que Iles serven para desprazarse © Pluricelular, sen formar'tecidos, de nutri- cién autotrofa, 5 Observa as imaxes A e B e identifica se co- tresponden a unha bacteria, a un protozoo. ou a unha alga. De que tres formas diferentes se moven os pratozoos para conseguiren o seu alimento? Que diferenza existe entre a célula dunha bacteria e a dun protoz00? \uue son os liques? E doado encontralos nunha gran cidade? Por que? AVANZO A flora intestinal esta formada por bacterias que viven no interior do tubo dixestivo dos animais, onde aproveitan algiins restos de alimentos e producen substancias tiles para © animal. Por exemplo, as vacas son capaces de dixerir a celulosa, unha substancia que hai na herha, grazas A stia flora intestinal. Deduce. Poderian vivir as vacas sen a stia flo- 9 intestinal? Os seres humanos non pode- 10s dixerir a celulosa. Por que cres que é asi? le:‘Acordade un significado para cada unha das palabras destacadas na lectura. Des- pois compardédeos cos do dicionario Facede un esquema no que representes «quen come a quen» nun medio marifio como © que se cita no texto. Dialogade e calculade: Se un coche pesa uns 1500 qui- logramos, cantos coches pe- san © mesmo ca un rorcual azul? Localizade nun mapa do mundo 0 lugar polo que nada a balea do texto A balea e o diminuto krill Unha femia de rorcual azul suca 0 sur do acéana Indico. Impre- siona ver como move 0 seu enorme corpo de case 27 metros de lonxitude e 120 toneladas de peso. Un equipo de cientificos, a bordo dun buque oceanografico, sé. guena para estudala. Localizana grazas a un transmisor de radio que lle colocaron hai tempo na sta aleta caudal. Agora filmana mentres abre a stia enorme boca para engulir e filtrar grandes cantidades de auga con pequenos setes vivos. Sorprende saber que un animal tan grande se alimenta case ex- clusivarnente dun crustaceo similar a unha gamba, de entre 1. 5 centimetros de lonxitude, chamado krill, que, a sua vez, se ali menta das algas microscépicas que flotan no océano. Pédese dicir que, tanto as algas coma o krill, sostefien toda a fauna destes mares frios: ademais das grandes baleas, hai auga mares @ pequenns peixes que se alimentan deles; luras, peixes mais grandes, aves marifias e golfifios que cazan eses peixes pe- quenos; pescadores humanos que tamén pescamos e ca: amos, 4s veces en exceso...Escribide 0s nomes dos diferentes grupos de animais que poidades identificar nas ilustracions. Que tefien en comin todos os animais destes debuxos? Clasificade a especie humana no grupo de animais ao que pertence. Argumentade sobre estas frases: «Os seres humanos dependemos da vida marifian. «O exceso de pesca pode Jrematar coa fauna marifia. Que deberiamos facer para conservala?». re que hai en perigo que que protexer?Como son os animais © reino dos animais inclée os seres vivos pluricelulares e con tecidos que ademais tefien nutricion heterdtrofa. @A organizacién do corpo dos animais Os animais son moi distintos uns doutros, Ainda asi, comparten racteristicas como: a simetria; unha organizacién corporal con 6rganos e aparatos na maioria dos casos, e unha funcién de re lacién moi desenvolvida. il A simetria Case todos os animais tefien simetria. Isto quere dicir que as partes do seu corpo se repiten a ambos os dous lados dun eixe ou ao redor dun punto central, como 0s raios dunha roda. A organizacién corporal Ags as esponxas, que son moi sinxelas, 0s demais animais con- tan cunha organizaci6n corporal complexa con érganos ou apa- ratos para realizar as funciéns vitais. A funcién de relacién moi desenvolvida Case todos 0s animais tefien érganos dos sentidos para cap- tar o dmbito (xeralmente na sua cabeza), un sistema nervioso que controla o funcionamento do corpo ¢ musculos para mo- verse. Organos dos sentidos __ [Este © eixe de simetria Esta metade... ...0 esta metade @ Toma como modelo este de buxo © describe, o mais deta lladamente que poidas, o corpo dun ca alo, Sistema nervioso@A clasificacién dos animais Os bidlogos clasifican a gran variedade de ani- mais que existen en dous grandes grupos: os vertebrados ¢ os invertebrados. Os vertebrados tefien un esqueleto interno duro cun eixe a0 longo do dorso: a columna I. A a vertebral. Ademais, 0 seu corpo est dividido Cabeza adecetonetiaie en tres partes; cabeza, tronco e extremidades. con cranio vertebra . Extremidades * A cabeza ten un eranio rixido, conectado 4 columna vertebral, que contén 0 cerebro eo protexe, Na cabeza situanse a boca e moitos 6rganos dos sentidos. * Otronco esta percorrido pola columna que, en moitos casos, se prolonga para formar unha cola. O tronco contén a maior parte dos érganos e aparatos * As extremidades adoitan ser catro, ainda que alguins vertebrados, como as serpes, ca- recen delas. Tefien formas diversas segundo 0 seu modo de desprazarse Con cabeza Os invertebrados non tefien nin esqueleto in- Con cuncha diferenciada terno nin columna vertebral. Alguns teen protectora unha cabeza diferenciada e outros non Moitos carecen de partes duras. Outros tenen algun tipo de cuncha, cuncha ou exoesqueleto que recobre o seu corpo Todos son oviparos e cando nacen son moi di- ferentes dos adultos, de modo que experimen- tan cambios (metamorfose), ata alcanzar a for- ma adulta. Resume nun esquema as caracteristicas dos vertebrados e dos invertebrados. ~ Se observases un animal, que te levaria a clasificalo como un vertebrado ou un Berncabsens, invertebrado? diferenciadaAnimais vertebrados. Os peixes @ Caracteristicas dos peixes Os peixes son animais acudticos. O seu corpo esté cuberto de escamas e ten forma hidrodi- ndmica, é dicir, que favorece o avance na auga. ‘Ademais, no tronco e nas extremidades teen aletas para impulsarse e manobrar, peixes toman o osixeno disolto na auga grazas a uns drganos chamados bganquias, que captan o osixeno e o pasan ao sangue. As branquias estan situadas nunhas aberturas nos laterais da sta cabeza. Case todos os peixes son oviparos e pofien os ‘ovos na auga. Estes non tefien casca, de modo que secarian en terra @Tipos de pelxes Existen dous tipos principais de peixes: * Os peixes cartilaxinosos. Tefien o esqueleto formado por unha substancia méis branda e flexible que 0 éso, chamada cartilaxe. Son as quenllas, as raias. * Os peixes dseos. Tefien o esqueleto forma- do por ésos. Son os demais peixes: sardifias, atiins, carpas, troitas, 2: ele = Aletas do tronco Quenlla tigre Aleta caudal con dias partes desiguais Explica como funcionan as branquias dun peixe, Axiidate con debuxos sinxelos. Investiga. Busca informacién para saber os omes das diferentes aletas dun peixe Aletas das extremidades SS Boca no extremo do morro Cuberta das branquias Branquias if Netas do tronec Corpo hidredindmice Boca baixo © focifio Fer das branquias sen cuberta Diferenza. Ademais do tipo de esquele to, hai outras diferenzas entre os peixe: dseos e 05 cartilaxinosos. Observa os de buxos desta paxina, investiga e fai unhe listaxe coas diferenzas que observes.Animais vertebrados. Os anfibios @ Caracteristicas dos anfibios Os anfibios son terrestres pero deben vivir li- gados a medios acuaticos ou himidos, xa que a sua pel fina e nua tende a desecar. Adoitan ter catro patas e dedos sen ufias. Son carnivoros. A sia gran boca alberga unha lingua pegafienta para atrapar as stias presas Respiran 0 osixeno da auga a través da pel Moitos tefien, ademais, branquias, palo menos a0 naceren, @ outros tefien pulméns que lies permiten respirar fora da auga Case todos os anfibios son oviparos; pofien ovos sen casca na auga ou en lugares moi hii- midos; de non ser asi, desecarian. Sofren metamorfose: ao naceren, as crias care- cen de patas e tefien eletas branquias; ao ir crecendo, desenvolven patas e pulméns. @ Tipos de anfibios Os principals tipos de anfibios son: Os anuros. Carecen de cola e as suas patas traseiras adoitan ser maiores que as diantei- ras, Son as ras © os sapos. Os urodelos. Tefien unha cola e catro patas de tamafio similar. Son as pintegas e os tri tons Pintega rabilonga Catro patas de tamafo similar Estroza Pulméns Boca con lingua pegafienta Dedbs sen ufias Pel fina Catro patas As traseiras mais, grandes ¢ fortes Crias antes de sufrir metamorfose Dé raz6ns polas que os anfibios deben vivir en medios acuaticos ou moi himi- dos. Que 6 a metamorfose? Explica como se desenvolve este proceso nas ras. Fai debuxes sinxelos dun anuro ¢ dun (, urodelo e sinala neles as principais carac- / teristicas que os diferencian. TPITAnimais vertebrados. Os réptiles @ Caracteristicas dos réptiles Ean . Escamas impermeables Lagarta comin Amaior parte dos réptiles son terrestres. Poden sobrevivir en lugares moi secos e afastados da auga grazas 4 sla grosa pel cuberta por esca- mas impermeables, diferentes das dos peixes. O seu corpo remata nunha cola, salvo no cz das serpes, tefien catro extremidades acaba das en cinco dedos con ufias. As extemica: des dos réptiles insirense aos lados do corpo, © que os obriga @ desprazarse arrastrandose (reptando). ° Pulméns Extremidades acabadas Para respiraren, toman jixeno ire a tr a (a respiraren, © osixeno do aire a tra ties vés dos seus pulméns. Case todos os réptiles son oviparos e poden pofier os seus ovos tonxe da auga, xa que estes tefien unha casca impermeable que evita que desequen @ Tipos de réptiles Existen tres grupos principais de réptiles: * Os escamosos. Son os saurios (lagartos e la gartas) © os ofidios (serpes). * Os queloi s. Son as tartaruges. * Os crocodilianos. Son os crocodilos e os cai: mans Tartaruga mediterrdnea Crocodilo do Nilo Placas Cuncha de és0 de dso Fortes mandibulas con dentes afiados f Fai un debuxo dun réptil e sinala nel as Ao contrario ca os anfibios, os réptiles po- JL }yprincipais caracteristicas do grupo. den vivir en lugares secos. Por que?Animais vertebrados. As aves @ Caracteristicas das aves Se hai algo que caracteriza o grupo das aves son as plumas, que recobren o seu corpo. As plumas son illantes e axUdaniles as aves aman ter constante a sa temperatura corporal Ademais, no seu corpo destacan * A cabeza. & pequena, cuns ollos moi gran- des e de grande agudeza visual. Carecen de dentes na boca, pero tefien un bico cuxa f ma varia segundo a alimentacién. * Otronco. £ rixido; non obstante, o colo, lon- go e flexible, permitelle gran mobilidade 4 cabeza. As aves tefien ésos ocos, con refor 20s intemnos, 0 que os fai lixeiros ainda que esistentes. * As extremidades. As dianteiras son 4s e, sal: vo nalgiins casos (pingiiins ou avestruces), estan provistas de plumas de voo. As trasei- ras, en cambio, son patas cubertas por es- camas e con catro dedos con ufas. As aves toman 0 osixeno do aire a través dos pulméns. Estes comunicanse cunhas bolsas chamadas sacos aéreos, que aumentan a sia capacidade e a stia eficacia, As aves son oviparas e pofien ovos con casca, que incuban para mantelos quentes. @ Tipos de aves As aves agriipanse en dous tipos: As carenadas. Son a maior parte das aves Tefien un enorme esterno, chamado quilla, no que se ancoran os musculos da peituga que moven as ds para voar. As ratites. Son grandes aves corredoras que carecen de quilla, como a avestruz ou 0 emt. OMPREN' ENSA, INVESTIGA. Indica diias funciéns que tefen as plumas das aves. os Andorifia comin Bico Pulméns = Avestruz \s curtas Patas grandes e fortes para correr Razoa. Que vantaxe cres que lles achega as aves 0 seu esqueleto de dsos ocos? os)Animais vertebrados. Os mamiferos A caracteristica principal dos mamiferos é que as femias alimentan as suas crias acabadas de nacer co leite que producen as stias mamas. Adoitan ter 0 corpo cuberto de pelo, que Iles axuda a manter constante a sa temperatura No corpo dos mamiferos distinguense * A cabeza. Nela destacan os érganos dos sen tidos e unha boca con dentes de diversos ti- pos. Cada especie ten unha combirficlon de dentes diferente segundo se trate de herbi. voros, de carnivores ou de omnivores. * Otronco. Adoita rematar nunha cola, salvo en casos como os simios ou os seres humanos. * As extremidades. Adoitan ser catro (salvo nos golfifios e nas baleas, que carecen de extremidades traseiras) e son moi diferentes dunhas especies a outras. Os mamiferos toman o osixeno do aire me- diante pulmons Case todos os mamiferos son viviparos; é dicir, as stias crias desenvélvense no aparato repro- dutor das femias e nacen mediante un parto Hai unhas poucas especies oviparas. @ Tipos de mamiferos Existen tres tipos de mamiferos: * Os monotremas. Pofien ovos con casca se- mellantes aos dos réptiles pero as nais pro- ducen leite que as crias lamben ao nacer. Son 0 ornitorrinco e os equidnas. Os marsupiais. Son viviparos, pero as stias crias nacen moi pouco desenvolvidas. Nada méis nacer, introdicense nunha bolsa de pel da nai, 0 marsupio, que contén as mamas. Ali completan o seu desenvolvemento. Son deste grupo 0s canguros ou os coalas Os placentarins. Son viviparos. As stias crias desenvdlvense dentro da nai, conectadas a ela por un érgano: a placenta. Son a maior parte dos mamiferos e o ser humano. Pulméns > para correr Ornitorrinco 2 Bolsa § ), ) Cal é a caracteristica que distingue os mamiferos doutros vertebrados? Canguro Investiga. Inférmate e indica a que se deben as diferenzas entre a dentadura e as patas dun cervo e dun leén.Animais vertebrados. Os mamiferos A caracteristica principal dos mamiferos é que as femias alimentan as suas crias acabadas de nacer co leite que producen as sas mamas. Adbitan ter 0 corpo cuberto de pelo, que lles axuda a manter constante a sta temperatura, No corpo dos mamiferos distinguense * A cabeza. Nela destacan os érganos dos sen tidos e unha boca con dentes de diversos ti pos. Cada especie ten unha combirffclén de dentes diferente segundo se trate de herbi voros, de carnivoros ou de omnivoros. * Otronco. Adoita rematar nunha cola, salvo en €a0s como os simios ou os seres humanos * As extremidades. Adoitan ser catro (salvo nos golfifios ¢ nas baleas, que carecen de extremidades traseiras) ¢ son moi diferentes dunhas especies a outras. Os mamiferos toman 0 osixeno do aire me- diante pulméns. Case todos os mamiferos son viviparos; é dicir, as suas crias desenvélvense no aparato repro: dutor das femias e nacen mediante un parto. Hai unhas poucas especies oviparas. @ Tipos de mamiferos Existen tres tipos de mamiferos: * Os monotremas. Pofien ovos con casca se- mellantes aos dos réptiles pero as nais pro: ducen leite que as crias lamben ao nacer Son 0 omnitorrinco @ os equidnas. Os marsupiais. Son viviparos, pero as stias, ctias nacen moi pouco desenvolvidas. Nada mais nacer, introdiicense nunha bolsa de pe! da nai, o marsupio, que contén as mamas. Ali completan o seu desenvolvemento, Son deste grupo os canguros ou os coalas Qs placentarios. Son viviparos. As suas crias desenvélvense dentro da nai, conectadas a ela por un érgano: a placenta. Son a maior parte dos mamiferos e o ser humano. Coello Dentes, de herbivoro Pulméns > Canguro Ornitorrinco ) Bolsa § )) Cal € a caracteristica que distingue os mamiferos doutros vertebrados? og, Investiga. Informate @ indica a que se » 2) deben as diferenzas entre a dentadura e as patas dun cervo e dun leén.Os animais invertebrados A maior parte dos animais do planeta son in- vertebrados. Hai numerosos grupos. Aqui de. téllanse algiins dos méis cofiecidos. @ Os poriferos Os poriferos ou esponxas son acuéticos e moi sinxelos. O seu corpo, xelatinoso ou fibroso, esté perforado por numerosos poros e atrave- sado por canles revestidas por células. ne Viven fixas nos fondos. Introducen auga polos seus poros e as células das stias canles retefien 08 alimentos e © osixeno @ Os cnidarios Os cnidarios, como as augamares, as anemones ou os corais, son acuaticos. [Link] corpo ten for- ma de saco, cunha Unica abertura ou boca Aliméntanse doutros animais, que atrapan gra- 2as 4 uns tentaculos con células velenosas que rodean a boca. Toman o osixeno da auga por toda a superficie do corpo. @ Os anélidos Hai anélidos acuaticos, como as samesugas, os plumeiros marifios & as mifocas, ou terrestres, como as lombrigas. Tefien un corpo longo, del- gado e musculoso, dividido en aneis. Case todos tefien unha cabeza definida, cunha boca que pode ter pezas duras. Toman osixeno por toda a superficie do seu corpo 2 Os equinodermos Os equinodermos, como as estrelas ou os ou- rizos de mar, son marifios. O seu corpo, sen cabeza, organizase ao redor dun eixe central ¢ esta cuberto por unhas placas espifientas No seu interior, hai un sistema de tubns cheos de liquido, que rematan en pequenos tentacu- los que saen ao exterior, cos que se desprazan, se alimentan ou respiran. A esponxa filtra 0 agua que entra polos seus poros Esponxas augamar, dunh. Corpo <\en forma S\ de saco Tentaculos velenosos Corpo dividido en aneis Plumeiro de mar Lombriga Coiraza Tentaculos Interpreta. Utiliza a informacién dos debuxos para escribir descriciéns curtas dunha esponxa, dunha miffioca e dun ourizo de mar.Animais invertebrados. Os moluscos @ Caracteristicas dos moluscos Entre os moluscos incliiense animais terrestres ou acuaticos. Son os caracois, as lesmas, os mexilléns, os polbos, as luras Estes seres tefien 0 corpo dividido en tres par- tes: cabeza, masa visceral e pé. * A cabeza. Est mais ou menos definida se- gundo as especies e conta cunha boca que pode ter partes duras para torar 0 alifénto e érganos dos sentidos como ollos, sensores do tacto * Amasa visceral. Contén os érganos internos esté cuberta por unha parede carnosa cha- mada manto. * © pé. E un érgano locomotor moi musculo- so que pode ter formas moi diversas (apla- nada, de machado, de coroa de tentaculos) segundo os diferentes tipos de moluscos. O corpo de moitos moluscos esta recuberto por unha cuncha, ainda que outros carecen dela Os moluscos acuaticos toman osixeno da auga mediante branquias. Os terrestres obtéfieno do aire a través dunha cavidade respiratoria que funciona como un pulmén moi simple. @ Tipos de moluscos Os tres principais tipos de moluscos son * Os gasterépodos. Son os caracois e as les- mas; tanto os terrestres coma os acuaticos. Tefien un pé plano sobre o que reptan. Os caracois tefien unha cuncha espiral * Os bivalvos. Son os mexillons, as ameixas, as ostras... Tefien un pé en forma de machado co que poden escavar na area e unha cuncha con dias pezas. * Os cefalépodos. Son os polbos, as luras, as sepias... O seu pé é unha coroa de tentécu- los con ventosas ou ganchos. As luras e se- pias tefien unha cuncha interna aplanada; os polbos carecen de cuncha 34 erapod casero O caracol Cuncha espiral que protexe a masa visceral Cabeza definida, cos ollos sobre tentaculos Pe plano sobre o que repta sales ‘Cuncha formada por dias pezas Aameixa Manto que cobre a masa visceral Pé en forma de machado epodos O polbo Manto que cobre a masa visceral Opé é unha coroa de tentaculos con ventosas que rodean a boca Carece de cuncha MPREND Escribe as diferenzas no pé dos tres prin- cipais tipos de moluscos. Investiga. Escribe os names dalgins moluscos que utilizamos como alimento e indica a que grupo pertencen. er nT ET Te eTAnimais invertebrados. Os artrépodos 3 @ Caracteristicas dos artrépodos © corpo dos artrépodos esta cuberto por un exoesqueleto articulado; é dicir, unha coiraza de pezas rixidas unidas por xuntas flexibles. Tamén tefien unha cabeza diferenciada e un tronco segmentado con varios pares de patas. * A cabeza. Nela estén os érganos dos senti- dos. Destacan as antenas ou os palpos, que, son drganos do olfacto e do tacte. Os érga nos da visién poden ser dous ou mais ollos simples (formados por unha soa lente sinxe- a} ou dous ollos compostos (formados por numerosas lentes que funcionan xuntas). * O tronco. Esta dividido en mais ou menos partes ou segmentos segundo o tipo de ar- trépodo. Contén os érgahos internos e del saen as patas e, nalgtins insectos, as s. * As patas. Saen dos segmentos do trenco e poden ter diversas formas dependendo de se serven para o desprazamento, para a lo- comocién... O seu nimero varia nos diferen- tes grupos de artrépodos. Moitos artrépodos acuaticos tefien branquias. Os demais, toman osixeno do aire mediante finos tubos, as traqueas, abertos ao exterior e comunicados cos seus érganos internos @ Tipos de artrépodos Os catro principais tipos de artrépodos son: * Os aracnidos. Son as arafias, os escorpidns, as carrachas... Tefien oito patas e palpos en vez de antenas * Os crustaceos. Son os cangrexos, as gam bas, os percebes... Case todos son acuati- cos, Tefien dez patas. * Os miriépodos. Son os cempés e os milpés: Tefien numerosas patas. * Os insectos. Son as abellas, os escaravellos, as bolboretas... Tefien seis patas e, moitos deles, as coas que voan e+ corse rae Aarana Cito patas Clos simples Antenas Ollos compostos O cangrexo de rio Exoesqueleto moi duro Aescolopendra Moitas patas Ollos simples Ollos compostos, NDE, PENSA, IM Cal 6 0 tinico grupo de invertebrados ca- paz de voar? Investiga. Escribe os nomes dalgins at- CP eredes que utilizamos como alimento e indica a que grupo pertencenP, mi a | 36 A diseccién dun peixe nin que o mates. Podemos facer dos animais que compramos no mercado para comer (0s peixes e os mariscos son especial. Unha das mellores formas de estudar a anato- mia dun animal é facer unha diseccion, ara iso, non fai falta que caces ningtin animal estudo cun lente adecuados). Por exemplo, un estudo sinxelo é o dun peixe: a troita. Para realizalo, necesitas, Unha troita enteira. Compra nunha peixeria © avisa para que non a limpen Unha bandexa mais grande que o peixe Tesoiras, pinzas, bisturi e luvas de latex. Un lapis ¢ un caderno para anotar ou debu. xar 0 que vexas, Tamén podes usar unha c4- mara de fotos, wrarorath EXTEKNA PUNHA TROITA Aleta dorsal Ollos Lifta lateral Aletas pectorais Aletas pélvicas Son as extremidades dianteiras & o% Se kw 8S nti dale A anatom Para observar a anatomia externa, non fa cortar nada do animal. S6 observalo deva fixarse ben nos seguintes aspectos: A forma ¢ a estrutura do corpo. Orrecubrimento da pel e as stias cores, A posicidn, a forma e o numero das alet Os érganos dos sentidos. Fai debuxos ou fotos dos detalles, Que fai falta para realizar unha disecciér Deduce. Se dispuxeses dunha potente que detalles da anatomia externa da tr ‘observarias con ela? ‘orpo cuberto de escamas, con forma aplanada e afiada polos extremos. Aleta adiposa Aleta anal Aleta caudal Son as extremidades traseiras MmeCerebro Como 0 resto dos animais, a troita ten Srganos, aparatos Procedemento. Por exemplo: Para observar as branquias, levanta c coidado unha di tas do lateral da cabeza do peixe. Vers unhas | can coa boca e, nelas, unhas laminas avermell: las dias cuber- cavidades que comuni ladas: as branquias Branquias | — Para observar o sistema nervioso, pidelle axuds a un adulto para que Corte Pola metade, ao longo, a cabeza do animal. Veras o cerebro na cavidade do cranio. Para observar a musculatura e 0 esqueleto, retirs primeiro a pel do ter 20 caudal do animal @ observa a forma dos mus culos. Se retiras despois €Sa capa muscular co bisturi i, veras a columna vertebral Para observar as visceras, corta o como se indica no di animal cunhas tesoiras ou co bisturi lebuxo. Despois, retira o anaco seccionado, Toma notas e debuxa ou fotografa tode 0 que observes, Eses datos servi- ranche para o informe que realizarés despois, Columna vertebral Musculatura Figedo Estsmago | Intestino | E recorda. A diseccién remata cando recolliches e tiraches os restos e lim- Paches o instrumental e a mesa de traballo. Realiza unha diseccién dunha troita ou doutro peixe ¢ J detallado sobre ela. Inclie o: temente rotulados fai un informe ® teus debuxus ou fotogratias, convenien- |. Coneliie. As disecciéns son un bo mi todo para estudar anatomia ani- »?) mal. Estas de acordo? Por que? mt@ PESAF Animais en perigo de ext! oN ' Hoxe lemos nunha revista un artigo sobre os animais que estén en perigo de extincidn. E este que ves aqui: UN MUNDO SEN TIGRES? Segundo varios organismos internaciopais, en menos do vinto anos, animais como 0 gro, 0050 polar, 0 panda ou o gorila de montafia poderlan desaparecer da face da Terra. Con moita sorte, pode que queden algiins exemplares nos zooléxicos, E 0 peor & que hal moitos mais animais na mesma situacién, Calculouse que case a metade das espacies actuais de vertebrados ¢ outras moitas de invartbrados terrestres ¢ marifios estén en perigo de extincién, As principais causas desta terrible situacién dabense ao ser humano, xa que cazamos ou pescamos en exceso @ contaminamos ‘ou destrutmos os ‘ecosistemas nos que viven a) animais, Imaxinas un mundo no que non se poida ver un tigre ou unha baloa azul nin sequera nunha pollcula? Ou no que non se poida comer avin & prancha porque xa non queda nin un sé deses: enormes peixas? ‘Afortunadaments, en todo o mundo se intenta evitar que isto aconceza. Hal moitas persoas que se dedican a protexer as zonas nas que viven estes animais, a orialos en catividade Para introducilos de novo nos lugaras nos que se extinguiron, a regular a sila caza ou a sla pasca... Masmo se lograron acordos internacionais para protexer a biodiversidade, A pesar diso, se non colaboramos todos ¢ asiximos a proteccién das especies, non © conseguiremos. Este artigo emprega palabras e expresiéns que deberias cofiecer. Escri- be no teu caderno o significado das seguintes: face; especie; perigo de extincién; cria en catividade; biodiversidade. Os tres animais que aparecen no artigo, 0 gorila de montafia, o panda xi- gante e 0 tigre, estan en perigo de extincién, Escolle un deles, investiga @ elabora un informe no que incliias esta informacién: a) Nome, clasificacion e descricion do animal e do seu modo de vida b) Distribucion do animal, é dicir, o territorio no que vive salvaxe. 0) Estado das stias poboaciéns e causas de que estea en perigo. d) Medidas de proteccién que toman para evitar a stia extinciénElabori artigo en defensa dunha especie Na actualidade, os seres humanos transformamos tanto a natureza que xa hai animais en perigo de extincién en todos os continentes e océanos do planeta. No mapa inferior situéronse os nomes dalgtins estes animals. En Espafia tamén hai animais en perigo de extincién. Un é o lince ibérico: un felino do que quedan uns 200 exemplares. do Pacifico Londra maria Tartaruga marifia Conseguide informacién sobre o lince ibérico ou a pita do monte ou sobre outro dos animais que aparecen no mapa, e elaborade un artigo en de- | fensa desta especie. Un membro do | grupo escribir © texto, outro ilustra- 120 e outro compoiiera o conxunto, A informacion para realizar 0 artigo bus- carédela en equipo.REPAS®@ DA UNiPADE RESUMO Indica no teu caderno que deberia ir en lugar dos recadros A, B e C. r aT | caracterizanse clasificanse en jor ter Ps e oe ——+ Vertebrados Invertebrados unha | } ' cuxas caracteristicas ee ae Tae principais son principais son ; Organizacién corporal complexa * Non teen esqueleto inter no nin columna vertebral » Algtns estan protexidos por e ' clasificanse unha cuncha ou coiraza. Unies en cinco grupos Son oviparos | * Experimentan metamorfose. de relacién moi desenvolvida | rn Peixes Anfibios ——Réptiles. + Aves. «= Mamiferos [ clasificanse en numerosos grupos, entre os que destacan i Elabora no teu caderno as ramas do esque- ma superior que deberias engadir aos reca- dros nos que aparecen os grupos de verte- brados. Explica polo middo a parte do esquema na que se di que os animais tefien unha organi- zacién corporal complexa. Explica tamén a parte do esquema na que se di que os animais tefien unha funcin de relacién moi desenvolvida. Di con que parte do esquema relacionarias © animal que aparece debuxado nesta paxi- na, Razoa a tila resposta,Escribe as definiciéns de molusco, porifero e mamifero. Nie: nha fabrica de animais de plastico estan- pofiendo as patas aos corpos. Tefien G~ 4800 patas. Que é un exoesqueleto articulado? O caracol de horta, a lura e a ameixa clasi- ficanse en tres grupos de moluscos diferen- tes, Nomea estes grupos. Explica como se alimenta e camo respira® * unha esponxa. Aplica. En que grupos de vertebrados po- PDydes encontrar animais con escamas? Dias antenas Olles compostos As superiores dures que protexen ‘© corpo Acris a forma que ‘lida é adopta a larva para rematar di transformarse en adulto ANZO Investiga. Algins animais son moi utiles para a z6ns. Est explica por que son. As larvas crecen e desenvélvense a olle un vertebrado e un invertebrado que nos resulten utiles e a) Cantas arafias poderian montar? b)E se fabricasen cascudas, cantas farian con esa mesma cantidade de patas? A imaxe inferior representa as etapas da vi da do escaravello da pataca. Observa deti damente todos os seus detalles e: a) Clasifica e describe o animal. b) Explica como se produce a sa metamor fose. Seis patas As inferiores que lles permiten voar Exoesqueleto articulado ‘As larvas son as crias que saen do ovo, Son moi distintas dos adultos sas por varias ra~repre TRmesirer b Na imaxe méstrase unha célula con niicleo e nutricién autétrofa. Fixate nela e realiza as actividades seguintes. a) Escribe os nomes das partes numeradas no debuxo. 'b) En que consiste a nutricién autdtrofa que realiza unha célula deste tipo? @ * c) En que reinos de seres vivos hai organis- mos con células como esta? d) Di que contén o nucleo da célulae cal 6a sua funcién, Explica que é un ser pluricelular sen tecidos e@ nomea os reinos nos que existen seres deste tipo. Explica como son as bacterias, onde poden vivir e que efectos prexudiciais producen no ser humano. Escribe as caracteristicas xerais do reino fungos e nomea vs Les tipos de fungos que forman o reino. Que fungos son beneficiosos para o ser hu mano? Aplica, Nas imaxes méstranse uns seres mi croscépicos acuaticos do mesmo reino, Ob sérvaos detidamente e utiliza os teus cofie cementos para responder as preguntas: a) Di a que reino cres que pertencen este seres vivos e cales son as caracteristica xerais do devandito reino b) En que se diferencian os tipos de nutr cién destes dous seres vivos? ¢) Poden moverse? Explica como. d) Describe a importancia das algas no ple neta Recorda 0 que estudaches en cursos ante riores sobre 0 reino das plantas e, no te caderno: a) Debuxa a organizacién corporal basic dunha planta omo fabr b) Explica mediante un esquen can as plantas 0s seus nutrientes @) Explica, mediante un esquema, as eta da reproducién sexual dunha planta co sementes.Escribe as tres caracteristicas xerais dos se- res vivos que forman o reino dos animais nomea os dous grandes grupos en que se divide 0 devandito reino, Observa as imaxes Ae B responde, para cada unha delas, as preguntas e activida des que se propofien e a) Di a que grupos de animais pertencen estes exemplares. Escribe tres caracteristicas de cada un deses dous grupos de animais b) c) Escribe diias semellanzas e dias diferen zas entre estes animais Debuxa un peixe e realiza estas actividades: Na) Sinala no teu debuxo: boca, ollo, aleta caudal, branquias e escamas. b) Nomea os dous grandes grupos de pei- xes e pon un exemplo de cada grupo. ©) Describe como respiran os peixes. d) Que quere dicir que case todos os pei xes son oviparos? Que grupo de invertebrados respira me- diante traqueas? Pon exemplos En que partes esté dividido 0 corpo dos moluscos? Que tefien en comun os artrépodos? Cita as caracteristicas que diferencian unha ave dos demais grupos de vertebrados. Que proceso est representado no debuxo €? Que outros grupos de animais presen- tan este tipo de desenvolvemento? Elabora unha taboa na que ordenes os di- ferentes grupos de artrépodos e as dife- renzas que presentan en canto a nuimero de patas, divisién do corpo ou apéndicesPORTFOLIO TRIMESTRAL Avaliamos a nosa motivacién para as ciencias follas sottas Neste primeiro portfolio do curso de Ciencias da Natureza comeza reflexionando sobre a tia actitude ao longo do trimestre para afron- tar a materia. Como foi o teu nivel de motivacién? Para iso, elabora nun folio unha taboa como a do exemple. | Pregunteille moito na clase 6 mifa profesora de cousas Aprender cousas novas 7 sobre as que tifa curiosidade. 9 Busquei informacin sobre os seres vivos que non cof ‘Ampliar informacién ‘4 a P cfa e leveina 4 clase. Dediquei media hora diaria na mifia casa a traballar na Tnpa delete 8 materia de Ciencias da Natureza. 10 En todas as clases preguntel e compartin a informacién Participacién na aula ethcigaaibucnial Intercambia a tia téboa coa de alguén da tia mesma clase. Aval devos mutuamente sobre o que puxestes en relacién coa vosa par- ticipacién na aula imaxina que o teu oficio e a tua actitude ante a aprendizaxe se vai formando cos aspectos que «incorporas» e cos que «expulsas» por- que non che axudan. Fai un debuxo como o do exemplo. A célula represéntate. Engade que capacidades tes que deixar e desenvolver en ti e que aspectos que non che axudan debes expulsar de ti.Oe ace Recofiecemos a nosa aprendizaxe Biscalle utilidade ao aprendido. Primeiro valora como de ittiles fo- ron para ti os conceptos traballados e, posteriormente, expresa on- de poderias aplicalo na tda vida diaria. Completa un téboa como esta, sendo 3 0 mais Util e 10 que menos: ‘Agora sei que podo buscar mostras para observar células en calquera ser vivo. Saber 0 grao de organizacién dos distintos fee | seres vivos axtidame a clasificalos. Reino | Agora sei que hai bacterias por todas as partes ae, x € feo mais coidado coa hiniene | Non lle vin utlidade préctica x a esta aprendizax Reino Pa or Ce co Peery i | | x | Antes pensaba que os fungos eran plantas, | pero agora sei que non o son. x | |Aplico esta aprendizaxe para coidar mellor as mifias scotas (un gato, un papageio e varios peixes). | Este aprendizaxe axudoume a mirar con mais Fespecto os bichos. wvaliamos a nosa forma de aprender A forma en que aprendes e te desenvolves débese ao teu propio es- forzo e tamén as achegas doutras persoas que te rodean, aos libros que manexas... Que «peso» cres que ten cada un destes factores nas tiias aprendizaxes? Asignalles unha bolboreta, unha tartaruga ou unha balea dependendo de se tefien pouco ou moito «peso» na tia aprendizaxe. Prepara para 0 teu portfolio un grafico similar a este. EU ‘A MINA FAMILIA Veas pulmonares Ventriculo dereito Auricula | dereita Vea cava Arteria aorta Auricula Auricula esquerda dereita | Capilares dos érganos 55A excreci6n A excrecién é a expulsién a0 exterior das substancias de refugallo que se producen nas células. ‘Ademais do diéxido de carbono, que se expul- sa mediante 0 aparato respiratorio, as células producen outras moitas substancias de refuga- ilo, que expulsamos, na sua maior parte, a tra ves do aparato excretor ¢ mediante ad@gfandu- las sudoriparas da pel. @A excrecién no aparato excretor O aparato excretor formano os riles ¢ as vias urinarias, * Os tiles. Son dots érganos de forma ovala- da situados na zona lumbar. Contefien miles de finisimos tubos nos que se limpa o san- gue das substancias de refugallo ¢ nos que se forman os ourifios * As vias urinarias. Son os condutos polos que 0s ourifios circulan, almacénase e expulsase ao exterior. Son os uréteres, a vexiga urinaria e auretra. paso A excrecién mediante 0 aparato excretor ten catro etapas: * 1. O sangue cargado de substancias de re fugallo chega a cada un dos dous riles polas arterias renais. + 2. Nos riles extraense as substancias de refu gallo do sangue, que queda limpo e sae dos riles polas veas renais. Coas substancias de refugallo e coa auga férmanse os ourifios + 3. Os ourifios saen dos riles polos uréteres & almacénanse na vexige urinaria. * 4, Cando a vexiga esta case chea, sentimos ganas de mexar, @ os ourifios son expulsa- dos ao exterior pola uretra 56 eee Orilfitra.© Lis a sangue 1.0 sangue .) | con refugallos chega ao ril 3. O sangue limpo sae do rl Indica que parte do aparato excretor: 2) Filtra 0 sangue b) Almacena os ourifios ata a sta expulsion. c) Conduce os ourinos ao exterior. MLD TY@A excrecién mediante as glandulas sudoriparas Que curioso! Apel contén glandulas sudorfparas, especialmente nas axilas, nas Nun,dia temperado e cunha ac- inguas, nas palmas das mans, nas plantas dos pés ¢ no rostro. Nas glandulas sudoriparas realizase a excrecién asi we tividade fisica moderada, un ser humano adcita producir ao re- dor dun litro de suor. Nun dia caloroso e facendo exercicio, a pel pode chegar + 1, As glandulas chegan capilares con substancias de refugallo. a liberar ata 10 litros de suor e * 2. As glandulas extraen os refugallos do sangue, mestiranos con auga e forman a sucr, que se expulsa ao exterior polos poros da pel isto pode chegar a deshidratar- nos se non se repén toda esa auga que se perde e + 3, Osangue limpo sae das glandulas por outros capilares. A suor, ademais de ser un produto de excrecién, serve para arre- friar 0 corpo, xa que absorbe calor corporal para evaporarse. Por iso suamos cando vai calor. Aglandula chegan @ capilares con refugallos A gléndula filtra o sangue e fabrica a suor que se expulsa polos poros Explica que son os ourifios e onde se forman. Di onde estan as glandulas sudoriparas e que tarefa realizan. Ademais de expulsar refugallos, que outra funcion ten a suor? En que cambia a composicién do sangue tras pasar polos riles ou polas glandulas sudoriparas? Glandula sudoripara Capilares © osangue limpo sae da glandula por outros capilares Indica 0s tres aparatos que levan a cabo a f— ) excrecion de substancias de refugallo no corpo humano. Relaciona os tres aparatos anteriores cos produtos de refugallo que expulsa cada) un deles. Que tefien en comin os tres mecanismos de excrecién do ser humano?Construimos un modelo de pulmén Ao estudar 0 aparato respiratorio, liches que, durante a inspiracién, o diafragma se contrae, © que causa que os pulméns se expandan e Sigue estes pasos para construires un modi que © aire entre neles a través dag vias respi Como 0 que se indica nas imaxes Monta o modelo de ratorias. 1. Fai un burato na base do vaso. Por ai del Teoricamente soa ben pero... non cres que un entrar a pallifia. bo cientifico comprobaria se este mecanismo 2. Une un dos extremos da pallifia e a boqui funciona realmente? dun dos globose sela a unién con fita illa Por suposto que si. Por iso imos construir un _te. modelo de pulmén que «respira». 3. Introduce a pallifia no vaso de modo qu © globo quede cara a dentro e o extrem da pallifia cara a fora. Sela o burato do vas. Primeiro, redne os materiais * Un vaso de pléstico transparente. conicola, Unha pallifa 4. Corta a boquilla do outro globo e utiliza Parte ancha para tapar a boca do vaso. Pol * Dous globos un pouco de fita illante para evitar que en tre aire. @ @ Vy “ * Tesoiras, fita illante e cola© modelo que acabas de construir representa un pulmén humano no interior da caixa tordci a, co diafragma na sua parte inferior. Indica que partes do aparato respiratorio humano simulan: a) 0 vaso; b) a pallin® if globo unido 4 palliia; d) 0 globo qu © vaso. Jo e tapa Ademais, este modelo funciona de xeito pare- cido a un pulmén real. Fixate: Tira do globo que tapa o vaso cara abaixo, Para facer que o espazo do interior do vaso se faga maior. ; Que acontece co globo do interior do vaso cand tiras do outro globo cara abaixo? Por que cres que entra aire? | © Que movemento respiratorio simulas ao ti rar cara abaixo do globo que pecha o vaso? Solta o globo que tapa o vaso lentamente, pa- ra facer que 0 espazo dentro do vaso sexa co mo a0 principio, Que acontece co globo do interior do vaso cando soltas 0 globo que pecha? | gl pe Que movemento respiratorio simulas ao | _ soltar 0 globo que pecha o vaso? Con este experimento puideches simular unha | caixa tordcica humana cun aparato respirato- rio No seu interior, que realiza os movementos Tespiratorios para tomar e expulsar aire. Escribe un breve informe explicando se a si- mulacién che parece adecuada ou se, pola contra, cambiarias algo no modelo. Diafragma toracica@ DESAF, Aprendemos a observar o sangu Xa estudaches que o sangue ¢ un liquid que contén numerosas células. Se queres comprobar isto por ti mesmo, necesitas observar unha gota de sangue ao microscopio. Pero para que a ta observacién sexa boa e non perdas ningunha célula, convén realizar unha preparacién como a que se indica aqui: y . Para empezar, necesitase que un valente vo: Esteride'a gata Ae luntario ceda unha gota de sangue. Debe lim- de sangue parse ben 0 dedo con alcohol e, a continua- cién, picarse a xema do dedo utilizando unha lanceta estéril. Se 0 noso heroe ou heroina preme a punta do seu dedo sairé unha gota de sangue que de- positaremos nun extremo dun portaobxectos. Con outro portaobxectos estenderemos ben a gota de sangue. Se é necesario, faremos isto varias veces para obter unha lamina moi del- Tingue con Giemsa gada cunha soa capa de células. _ \ Engadiremos unhas gotas de metanol e es- — peraremos uns minutos ata que se evapore. 7 | Pofieremos despois unhas gotas de colorante a Giemsa (azul) para que actue durante 5 mi nutos. Lavaremos con auga para arrastrar o exceso de colorante e colocaremos un cobre- obxectos sobre a preparacién. Observa a preparacién nun microscopic e veras algo similar ao que aparece na foto- grafia da dereita. Segundo 0 que aprendi- ches a) Que células sanguineas son as que apare: cen numeradas na fotografia? b)Por que cres que as células se ven con esas cores? Realiza a tia propia observacién, debuxa no teu caderno de notas o que observaches nela ¢ intenta interpretalo. 60Solidariede e saiide As veces, a satide das persoas depende da so- lidariedade doutras. Isto significa que hai per- soas que non dubidan en facer un pequeno es- o eae Py Xoén, un rapaz da tua idade, estivo investigan- do sobre isto nunha paxina sobre doazéns de sangue para realizar transfusions. Encontrou a forzo pola sia parte para axudar a alguén. informacién que ves aqui. Sook) (ees ese AS TRANSFUSIONS E DOAZONS DE SANGUE Cada dla, numerosas persoas soften accidentes nos que parden moito sangue, necesitan qus lles realicen unha transfusién sanguinea para salvar a vida, Unha transfusién sanguinea consiste en traspasar sangue dunha persoa (doador) a outra persoa (receptora) que a necesita. Non pode ser doadora calquei’a porsoa, Hal que ser maior de idade, ter boa sade @ pesar mdis de 50 kg, A doazdn faise xenerosamente, sen recibir nada a cambio, So ee * A doazén realizase en autobuses especiais en hospitais. Ali, a cada doador extréenselle 450 cm* de sangue en cada doazén. * 0 sangue extraldo almacénase en bolsas especiais, etiquetadas @ reftixeradas. E consérvase ata que se necesita en almacéns chamados bancos de sangue. * Desde os bancos de sangue, este repdrtese aos cantros sanitarios. Doedores en Espafa de cada sexo Mulleres Doadores en Espafia por franxa de idacle De 3f a 45 anos De 45.0 65 anos Informadevos e explicade que é unha transfu- sién. Observade os graficos e respondede: a) En que franxa de idade hai mais doado- Explicade que é un banco de sangue. Que credes que aconteceria se houbese dis persoas con necesidade de sangue ca doadores? Cando sexades persoas adultas, gustariavos ser doadores de sangue? Por que? res? b) Hai mais doadores homes ou mulleres? Cade grupo debe preparar unha campafia para animar as persoas @ doar sangue. Fa- cede un cartel para colgar no colexio 61REPAS® DA UNIPADE RESUMO Indica no teu caderno que deberia ir en lugar dos recadros A, Be C. Retr eaee mediante —— f Adixestion —— Arespiracién Acirculaci6n Aexcrecion | | ! que leva a cabo que leva a cabo que levan a cabo, I | principalmente, O aparato O aparato be. respiratorio circulatorio Il Oaparato As glandulas formado por | ] excretor sudoriparas Care formado por cuxos circuitos son 1 Utilizando 0 esquema anterior, fai un resu- mo no teu caderno. Para iso, escribe: a) Unha frase que explique que aparato rea liza a circulacién, de que partes consta e que circuitos ten b} Unha frase que explique que aparato leva a cabo a respiracién e de que partes consta <) Mediante que aparatos ou érganos reali- zamos principalmente a excrecién. Observa a ilustracién da dereita e realiza as actividades: a) Nomea os Srganos que aparecen sinala- dos con nimeros. b) Razoa se o debuxo corresponde a unha inspiracién ou a unha expiracién. 62 rea eSDefine os seguintes termos: a) Circulacién sanguinea. b) Excrecion. Segundo 0 esquema da dereita: a) Calcula as perdas diarias de auga. ¢ b) Calcula a auga que incorporamos diaria- mente. <) Indica se cres que incorporas suficiente auga na tua dieta 5 No teu caderno, fai un esquema dun alvéo- lo rodeado por un capilar e representa nel, utilizando textos e frechas, o intercambio de gases. . 6 Le os consellos seguintes, destinados a pro- texer 0s aparatos cos que realizamos a fun- cién de nutricion. Evita respirar aire contaminado, pois as par- ticulas que contén obstrien os alvéolos. Controla 0 consumo de alimentos graxos, e evitards que se obstriian os teus vasos san- guineos. Bebe suficiente auga cada dia, para favore- cer a actividade dos riles e repofier a auga que perdes. a)Indica se segues os anteriores consellos sempre, con frecuencia ou nunca b) Explica que hébitos cres que debes me- llorar para coidar os aparatos cos que rea- lizamos a nutricion. AVANZO Segundo os esquemas da circulacién xeral e da circulacién pulmonar, determina que ca- mifo debe seguir unha gota de sangue para ir desde 0 pé dereito ata a man esquerda. iments: 338 e Vea cava Auricula dereita Capilares dos érganos suor SOOT Arteria aorta Auricula esquerda* En grupo, xogade a escri- bir definiciéns das palabras destacadas no texto para ver cales se parecen mais as do dicionario. * Por quendas, cada membro do grupo debe representar a pediatra e explicarlle ao resto 0 recofiecemento que lle esta facendo ao bebé * Pofiédevos de acordo para explicar quen credes que pronuncia a hima frase do texto e como credes que se sente | | | | ar A reproduci6n humana O meu irman Tefio un irman que acaba de nacer, Eu creo que non se parece nada a mama nin a min, pero papa asequra que ¢ iqual ca el can- do era pequeno, Se elo di...! © caso é que as veces pon unha cara que me recorda moito 4 que pon papa cando perde o seu equipo de fiitbol Hoxe fixo sete dias e fomos ao centro de satide a facerile a pro- ba do talén. —E iso que 6? —quixen saber. Os meus pais non tifian moita idea, asi que llo preguntaron 4 doutora, que respondeu moi amablemente: —A proba consiste en extraer do talén do bebé un pouco de sangue e analizalo para previr enfermidades conxénitas. Dito isto, a pediatra tocou con moito coidado a cabeza do bebé, pesouno, auscultouno e comprobou os seus reflexos ¢ se 6 ca- paz de agarrar can forza —Este bebé esta moi san —concluiu. —Pois claro! Se s6 come, dorme e recibe mecos,Fixédevos nos obxectos e nos carteis que hai na consulta da pediatra. Facede unha lista cos que poidades identificar e explicade brevemente cal credes que é a funcién de cada un deles. Céntalles aos teus compafeiros e s tas companeiras ot que cambios deben producirse no bebé da lectura Ae para que poida ser capaz de facer as mesmas cousas finalizar @ 6 unidade, cres que saberas ca a sila irma. eit Os bebés necesitan que lles dediquemos moito tem- nos parecemos aos =p e atencién. Se acabase de nacer un iftnin teu, que nosos pais? farias para contribuires ao bo funcionamento da vida familiar?Asi é a reproducién humana A funcién de reproducién humana 6 o conxunto de procesos que Iles permiten aos seres humanos ter descendentes. A reproducién humana ¢ sexual, é dicir, nela intervefien dias persoas de distinto sexo: un home e unha muller, que producen células es: pecializadas na reproducion. * © home ten un aparato reproduter thes- culino que produce as células repredutoras masculinas, chamadas espermatozoides. + Amuller ten un aparato reprodutor femini- no que produce células reprodutoras femini nas chamadas évulos. @ Os aparatos reprodutores e 0 seu desenvolvemento Cando nacemos, as persoas xa temos aparato reprodutor, pero esta inactivo. Isto quere dicir que ainda non funciona: non capaz de fabri car as células reprodutoras nin de producir des- cendentes. Entre os 11 os 17 anos, aproximadamente, as persoas iniciamos unha etapa, a puberdade, que é a primeira fase da adolescencia, na que experimentamos certos cambios. Os principais son os seguintes: * Onoso aparato reprodutor activase. * No nose corpo aparecen os caracteres se- xuais secundarios, que son caracteristicas que diferencian as mulleres dos homes, pero que non forman parte do aparato reprodu tor * Comeza a madureza sexual, que inclie unha serie de cambios relacionados coa personalidade e coa madureza psicoléxica: facémonos mais responsable, adquirimos experiencia e seguridade. A madureza se. xual s6 se alcanza por completo ao cheger didade adul Nacleo O espermatozoide 6 moito menor ca oévulo Membrana Espermatozoide Cabeza JMPRENDE, PENS: Por que se di que a reproducién humana 6 sexual? Cita dias diferenzas entre as células re- produtoras masculinas e as femininas. Explica as diferenzas entre puberdade e madureza sexual. Que son os caracteres sexuais secunda- rios? As células reprodutoras do ser humanoO aparato reprodutor masculino Os principais érganos do aparato reprodutor masculino son os testiculos, o pene, as glandulas anexas e os condutos deferen- tes. 04 testfeule: Son dous érganos ovalados que estén dentro dunha bolsa de pel chamada escroto. Producen os espermatozoides. O pen E un drgano cilindrico, formado por un tecido @heo de cavida- des e cuberto de pel. Polo seu interior discorre a uretra, que un conduto comiin ao aparato reprodutor masculino e ao apa- rato excretor. A funcién do pene é facer chegar os espermatozoides ao inte- ‘lor do aparato reprodutor feminino. Son a préstata € as vesiculas seminais. Producen liquidos que se mesturan cos espermatozoides para formar o seme, que se verte pola uretra Os condutos deferentes Son dous tubos que conectan os testiculos coas glandulas ane- xas, Por eles viaxan ata as glandulas os espermatozoides opm Fai un esquema no que relaciones as partes, do aparato reprodutor masculino e a sia fun- cién. 2 O aparato reprodutor masculino comparte un érgano con outro apa- rato do corpo. Indica que érgano é e a que aparato pertence. 3 Nomea as glandulas anexas Cie md Condutos deferentes Vexiga urinaria Prostata Pene Uretra Testiculos Escroto Vesiculas seminaisO aparato reprodutor feminino Os principais érganos do aparato reprodutor feminino son os ovarios, as trompas de Falo- pio, 0 Utero, a vaxina ea vulva. Son dous érganos ovalados, do tamafio apro- ximado de noces, que se encontran no interior do ventre. Nos ovarios proddcense e maduran 08 évulos. ue As trom Son dous condutos que conectan 0s ovarios co Litero. Por eles desprazanse os évulos cando son liberados polos ovarios. 9 ditero Eun drgano oco, do tamafio e da forma que se indican no debuxo, que ten unhas paredes gro- sas e musculares e unha cavidade no interior. A parte inferior do Utero chdmase colo € comuni- ca coa vaxina. A funcién do utero é albergar e protexer 0 feto en desenvolvemento durante o embarazo, Nese caso, a cavidade uterina vaise dilatando a medida que o feto aumenta o seu tamano. A vaxina E un conduto, de paredes musculosas, que co- munica 0 utero co exterior. Tamén € capaz de dilatarse para permitir a sai- da do feto durante 0 parto. E a parte exterior do aparato reprodutor femi- nino. Esté formada por unhas dobras de pel chamadas labios, cuxa funcién é protexer do exterior o conduto da vaxina € 0 orificio da ure- tra A diferenza do que acontecia no aparato re- produtor masculino, nas mulleres a uretra non forma parte do aparato reprodutor feminino, senén s6 do aparato excretor. 68 Ceo ka ed vista frontal eee Trompas de Vulva Trompas de Falopio Ovarios Vexiga urinaria Uretra Vaxina Vulva /OMPRENDE, PENSA, Elabora un esquema no que relaciones as partes do aparato reprodutor femini- no e a sia funcion. 2 En que se diferencian a uretra dun home ea dunha muller? 3 Ao Utero tamén se lle chama matriz Consulta 0 dicionario e explica por que cres que se chama asi. ann TTT TE TT TE ETA puberdade @A puberdade masculina A activacion do aparato reprodutor masculino prodicese en tor- no aos 11 ou 13 anos. Nese momento, os testiculos comezan a formar espermatozoides maduros e as gléndules anexas come- zan a producir liquido seminal A partir desa idade tamén comezan a desenvolverse os caracte res sexuais secundarios masculinos: a voz faise mais grave, crece peluxe na pube, no corpo e no rostro e aumentan a estatura e a musculatura ata que, contra os 25 ou 26 anof Se alcanzan a altura e 2 corpulencia dun home adulto. @A puberdade feminina A activacién do aparato reprodutor feminino producese habi- tualmente entre os 11 e os 13 anos. Cando isto acontece, os ovarios alcanzan a capacidade de madurar évulos e de liberalos, a feito, cada 28 dias, nun proceso chamado ciclo menstrual, que se estudard mais adiante racteres se- A partir desa idade tamén comezan a aparecer os ¢ xuais secundarios. Nace peluxe na pube e nas axilas, as mamas aumentan de volume, redondéanse as cadeiras ¢ a voz cambia A estatura e a masa muscular aumentan (algo menos ca nos ra- paces) ata os 24 ou 25 anos, cando se alcanza a complexién fisi- ca dunha muller adulta, Describe os cambios que se producen no aparato —_reprodutor masculino durante a puberdade. Nomea catro caracte- res sexuais secundarios que aparecen durante a madureza sexual fe- minina © A imaxe corresponde a un gru po de rapaces e rapazas de en tre 11 e 12 anos. Como ti, estan na puberdade e, mais tarde ou mais cedo, completaran o seu desenvolvemento, a) Dirias que os cambios da pu berdade suceden a0 mesmo ritmo eno mesmo momento en todas as persoas? b) Escribe un texto s frase: «& importante que no: aceptemos tal e como en todo momento e que res- pectemos a todas as persoas por moi diferentes a nds que sexan», esta mosO ciclo menstrual ciclo menstrual 6 un proceso que ten lugar nas rapazas a partir do momento en que acontece a activacion do aparato reprodutor e 0s ovarios comezan a liberar évulos maduros, Este ciclo repitese constantemente na vida da muller desde a pu- berdade ata que os ovarios esgotan os seus dvulos, 0 que adoita acontecer en torno aos 50 anos, ainda que é algo moi variable. Cada ciclo menstrual ten unha duracién duns 28 dias e consta de tres fases: ovulacidn, preparacion do ute & menstruacién. @ A ovulacién ‘Aovulacién é a liberacién dun évulo por un dos ovarios. O de- vandito évulo é recollido pola trompa de Falopio. ‘A ovlacién vai acompatiada duns cambios no organismo que desencadean as sequintes fases do ciclo. @A preparacién do dtero Durante os 16 dias seguintes 4 ovulacién, o dvulo percorre a trompa de Falopio e chega ao utero. Mentres, certos cambios do corpo fixeron que as paredes do Utero se engrosasen e recubrisen de vasos sanguineos. Grazas a isto, 0 interior do Utero esté preparado para aloxar e nutrir 0 embrién no caso de que 0 évulo fose fecundado @ A menstruacién ou regra A menstruacién 6 a expulsién do évulo, do recubrimento da parede do utero e dun pouco de sangue, que se produce no caso de que non haxa fecundacién. Se non acontece unha fecundacién, o évulo comeza a estragar- se. Isto produce uns cambios no corpo que desencadean a ex- pulsién do tecido xa inservible. O sangrado menstrual dura entre 3 e 6 dias. Define ciclo menstrual, ovulacién e mens- truaci6n. 70 © © esquema da paxina seguinte representa un ciclo menstrual tipico. E importante que recor des que este ciclo non é exacta- mente igual en todas as mulleres e que pode sufrir moitas vari ciéns por causas diversas. Interpreta Considera © ciclo tipico © res ponde as preguntas a) En que dias do ciclo cres que hai_méis probabilidade de que se produza un embarazo no caso de fecundacién? b) Se unha rapaza comeza o seu sangrado menstrual o 5 de marzo, cando se producira, aproximadamente, a sua se- guinte menstruacién? Explica que lle acontece ao Utero durante 08 16 dias seguintes 4 ovulacién.ciao O ovario libera un dvulo Se non hai fecundacién, odwloeo recubrimento da parede do utero expiilsanse oer z oR arta rompas de Falopio © utero est preparado para a posible fecundacion O éwlo percorre a trompa de Falopio cara ao titero As paredes do Gtero fanse mais grosas recébrense de vasos sanguineos © éwulo chega aqu para ser fecundadoOs procesos da reproducioén humana Na reproducién humana, como na da maior parte dos mamiferos, distinguense tres proce: 80s ou etapas: a fecundacién, o desenvolve- mento do embrién e o parte. @A fecundacién A fecundacién 6 a unién dun évulo e dun esper- matozoide para formar un cigoto, que é a célula que se desenvolve ata formar o novo sere « A fecundacién adoita producirse na trompa de Falopio pola que descende 0 évulo @ O desenvolvemento do embrién O desenvolvemento do embrién é 0 periodo comprendido entre a fecundacién e o parto. Dura uns nove meses (tres trimestres). © primeiro trimestre O cigoto dividese unha e outra vez en varias células e orixina un embrién, que chega ao Utero e se fixa 4 stia parede (implantase). Unha vez implantado, o embrién completara o seu desenvolvemento protexido no saco amnié- tico, unha bolsa rechea de liquido amniético. Desenvélvese a placenta, un érgano que se fixa aos vasos da parede do titero e que se une a0 embrién mediante 0 cordén umbilical. A través destes drganos, a nai e o embrién inter cambian substancias O segundo trimestre © embrién chamarase feto e desenvolvera os seus drganos. Adquire mais aspecto humano e realiza os primeiros movementos. ) + estre O feto segue madurando e crecendo, ¢ ao'sé- timo mes xa pode vivir féra da nai en caso de parto prematuro. Cara ao noveno mes, o feto encaixa a cabeza cara 4 saida do titero, prepa- randose para o parto. 72 © primeiro trnest —" Cordén umbilical Placenta O feto completa o desenvolvemento dos seus érganos.@ O parto e os primeiros dias de vida ‘Ao achegarse © parto, as paredes da vaxina e do titero da nai comezan a dilatarse, pradticense contracciéns no utero, rompe © saco amnidtico e o bebé e a placenta saen ao exterior Ao nacer 0 bebé, cértase 0 cordén umbilical; os seus restos deixaran unha cicatriz no abdome, que é 0 embigo. A partir do seu nacemento, o bebé alimentarase do leite mater- noe continuara a maduracién do seu sistema nervioso. O feto completa © seu desenvolvemento e gafia tamajio e peso \\ O feto xira e encaixa a sia cabeza no colo do fitero. Xa esta listo para nacer WVESTIGA. PREND! Que curioso! Durante 0 embarazo, os pul méns do feto non funcionan, xa que non serven de nada dentro. do liquide amnistico No momento do parto, ao sair ao exterior, un cambio no corpo do neonato proveca que os pul- méns se abran ao exterior e que oaire comece a entrar e sair de- les. Por iso, os bebés choran ao naceren, Non se trata dun ver dadeiro choro, senon das sues primeiras inspiracins e expira cidns. Define cigoto, feto e embigo. Di onde se adoita producir a fecunda- cién. Explica cal é a funcién do cordon umbili- cal. Describe algiins cambios que se producen no corpo da nai ao comezo do parto. Deduce. O feto produce didxido de carbo- no e outras substancias de refugallo. Como cres que saen ao exterior esas substancias? Descubre que significa a expresién «rom- per augas». Investiga. Como consequen os profesio- nais da medicina facer un seguimento do desenvolvemento do feto dentro do iitero? on@ PESAF: A qui parezo? Cando nace un bebé, todo o mun- do comeza a dicir: parécese a0 pai, «é igual ca a nain, «os ollos son do avo», «0 cabelo € como 0 da avoa», «é unha mestura dos seus pais. ‘Ao acabaren de nacer, os bebés ainda non tefien os trazos defini- tivos: a cor do seu cabelo adoita cambiar, o mesmo ca a forma do rostro ou dos labios. Cando somos algo maiores, po- demos saber mellox,a quen nos parecemos. Para iso, podemos comparar os nosos trazos cos dos nosos pais: A cor do cabelo e se é rizado ou liso, lixeiro ou mais denso; se na fronte forma un V ou unha lifa recta. A cor do iris do ollo e a forma das cellas, moi arqueadas ou mis rectas. O tamaiio e a forma do nariz: se é liso ou redondeado: recacha- do ou chato. A forma e o tamaiio das orellas, se estan mais ou menos separa- das, se tenen ldbulo. Utiliza un espello e fotografias tias para Investiga e propén unha hipstese para ex: describir coa maior exactitude que poidas, plicar por que as persoas adoitan parecerse 0 trazos da tua cara, a textura e cor do teu aos seus pais ou por que moitos irmans e pelo, a tua estatura... irmas se parecen entre si. Elixe dous trazos externos do teu corpoe di 4 Investiga tamén sobre a diferenza entre os se coinciden ou se parecen moito aos dal- irmans xemelgos idénticos € os irmans xe gunha persoa da tia familia. melgos. %Os alumnos e as alumnas de sexto curso encontradesvos nunha etapa da vida na que experimentades numerosos cambios. Os cambios fisicos estan claros e acabades de estudalos. Pe- ro © os cambios na vosa forma de sentir ou de pensar? Co- mo vos vedes? Como vedes os vosos compafieigos e as vosas compaiieiras? Como pensades que vos ven? Non todos cambiades do mesmo modo nin vivides igual esta etapa da vida. No voso comportamento prodticense cambios profundos. Quizais pensedes que non vos comprenden ou non comprendades algiins compajeiros ou algunhas compajeiras. Como & moi importante que vos respectedes, seria moi in- teresante que soubésedes mais sobre como vos sentides e sobre 0 modo en que se senten os vosos compajeiros e as vosas companeiras. Para iso, faredes un estudo do comportamento humano e, de paso, faredes un exercicio de empatia, é dicir, pofierse no lugar dos demais para comprendelos. Sintome méis maior. Para este traballlo, facede grupos. Cada grupo debe investigar os sentimentos e a forma de pensar dos vosos compafeiros e compajeiras. Teredes que realizar entrevistas e publicar un artigo que poderia- des titular «Asi sentimos». Uns e outros artigos deben tratar puntos iguais ou simila- res aos seguintes: * Como vos sentides ante 05 cambios que vos estén acontecéndo? *# Crades que estén cambiando a vosa forma de pensar € a vose persorolidade? * Como vos vedes a vs mesmos? Como vedes 05 vosos compartiros € as vosas compareiras? > + Como eredes que vos ven 0s vosos compateiros? Eas vosas companeiras? E a vosa familia? * Como vos gustaria que vos visen? « ‘Non sei se me ven como son Sede serios © rospectuosos nas vosas preguntas © nas vo- sas respostas e teredes un gran material sobre o que ela- borar o artigo. Acordade o que escribiredes e publicddeo na aula, Despois lede os outros traballos e debatede so- bre o que aprendestes. en realidadeREPAS® DA UNiPADE RESUMO consta de é \ | Sexual Tres procesos | Fecundacién porque Oaparato O aparato Desenvolvemento reprodutor reprodutor do embrién ope ee masculino feminino Fade L | PY | que esta Produce activase que est produce activase formado durante formado por durante por ; { Espermatozoides an Ovulos | ——— Apuberdade ee m7 a 1 que nos rapaces que nas rapazas consiste en consiste en » ria ir no recadro A. Fai no teu caderno os debuxos que deberian 6 )) colgar das ramas B eC, cosseusrétulos. © Completa no teu caderno as ramas De E, incluindo as fases do ciclo menstrual i} Explica 0 que acontece no proceso repre- sentado na ilustracion. { Escribe no teu caderno 0 contido que debe fy yr | 7%Di que é a placenta e explica que funcién desempeiia no embarazo. Responde estas series de preguntas sobre un feto de cito meses: Serie 1: a) Ten pulméns? b) Utiliza os seus pulméns? c) Como obtén o osixeno que ne- cesitan as suas células? 7 Serie 2: ) Ten aparato dixestivo? b) Utilizao? <} Como obtén os nutrientes que necesitan as stias células? Serie 3: a) Ten aparato excretor? b) Utilizao? ¢) Como expulsa ao exterior as substancias de refugallo? © ciclo menstrual dura uns 28 dias. Can- tos ciclos menstruais se producirén na vida dunha muller, sen embarazos, entre os 20 0s 25 anos? CS Observa as ilustraciéns da dereita e realiza as actividades: a) Escribe os nomes das partes que estan numeradas. b) Localiza e nomea os érganos nos que se producen os gametos ) Describe 0 percorrido dos espermatozoi des desde que se forman ata que saen ao exterior no seme. d) Describe 0 percorrido dos évulos non fe. cundados AVANZO Para ver o desenvolvemento do feto no in- terior do utero, a medicina moderna dispon dun método que permite ver a través da nai. Ea ecografia. Investiga en que consiste a ecografia e re- dacta unha explicacién de como funciona un ecégrafo. Inclie debuxos esquemiaticos.PEPRSe TRIMESTER LA Nomea os aparatos do noso corpo que le- van a cabo a funcién de nutricién. Escribe as diferenzas entre os conceptos de alimentacién e nutricion. Observa 0 debuxo da dereita e responde as preguntas: a) Nomea os tramos do tubo dixestivo que aparecen numerades. b) Indica que substancias se verten a eses tramos e que glandulas anexas as produ: cen. ©) Escribe que etapa do proceso da dixes- tidn ten lugar en cada un deses tramos Interpreta. Observa os alimentos que apa- recen nesta paxina e responde as pregun- tas. a) A que grupo pertence cada un? b) Indica que nutrientes contén en maior proporcion cada un destes alimentos.Identifica as partes do aparato respiratorio que aparecen numeradas no debuxo A e in- dica que funcién ten cada unha delas. ame, Debuxa no teu cademno un esquema dun #-\alvéolo pulmonar rodeado por un capilar (> e explica, mediante frechas e rotulos, o in- tercambio de gases que ten lugar entre og « aire. osangue nestas-esirutisras, Debuxa un esquema sinxelo dun corazén no que se vexan as catro cavidades e indi- ca os nomes destas. Ademais de plasma e células, que contén © sangue que sae pola aorta cara ao circui- to xeral? 5 Escribe os nomes das células que aparecen na imaxe B e explica que funcién ten cada unha delas. Observa 0 debuxo C. Di que drgano esta representado, a que aparato pertence e que procesos representan as frechas que aparecen numeradas. Realiza estas actividades: a) Debuxa un dvulo e un espermatozoide Nomea as partes das células e di onde se encontra o material xenético. b) Onde se producen estas células? ©) Explica por que cres que moitas persoas se parecen aos seus pais ou avés 12 Define puberdade e explica os cambios que suceden durante este periodo das no- sas vidas. Describe as fases do ciclo menstrual me- » diante un esquema sinxelo. Realiza un esquema no que expliques co- mo se produce o desenvolvemento do fe- to desde a fecundacién ata o parto.PORTFOLIO TRIMESTRAL Recofiecemos e avaliamos a nosa aprendizaxe Comeza recofiecendo se 0 que aprendiches sobre 0 corpo humano che parece importante e se ten aplicacién na tua vida cotia. Para iso, elabora unha téboa como a do exemplo para engadir ao teu portfo- lio eee ate asi tefio unhagrisién de conxunto, do meu corpo. Sei que todas as funciéns estan coordinadas @ dependen as unhas das outras. ~asi comprendo o importante que | Agore sei o que tefio que facer para manter & que estes aparatos funcionen estes aparatos do meu corpo perfectamente e podo saber 0s | en bo estado. Sigo uns hébitos saudables nomes dos érganos. que os axudan a funcionar mellor. ‘Agora sei que tefio que coidarme en todos os aspectos: alimentacién, ‘exercicio, autoestima, madureza.. | Cen foes arty Qs aparatos relacionados aca ee eee ary Cae) in me cohibo cando ‘9 meu corpo vai cambiando, porque sei que estes cambios nos suceden a todas as persoas e a distinto ritmo en cada persoa. .asi comprendo melior 0s cambios que estan acontecendo recentemente no meu corpo Os aparatos reprodutores Arie asi sei como vimos ao mundo @ que ten que suceder para que unha parella de seres humanos ‘adultos tefian un bebi. ‘Agora sei que fai Falta unha madureza e unha responsabilidade para ter fillos. | ee See Cure ee Céntalle 4 tua familia o que aprendiches. Demostra as tas aprendi zaxes explicando na casa os procesos da dixestién, da respiracién, da circulacién e da excrecién. Despois, preguntalle 4 tua familia que lles pareceu e escribe para o teu portfolio un informe no que respon- das estas cuestiéns: * Crea tua familia que o explicaches ben? * Alguén da tua familia aprendeu algo que non sabia grazas a ti? Alguén che corrixiu algunha das tas explicaciéns? Cres que o fixeches ben? Pregiintalle 4 tia familia e recolle para o teu portfolio tres ideas ba- seadas na experiencia do teu nacemento que che axuden a com- prender mellor 0 proceso da xestacién nas persoas (que sentia a tiie nai ao longo do embarazo, como se ian preocupando polo teu des- envolvemento, que tipo de control médico levaron, canto pesaches ao naceres...)Analizamos as nosas capacidades Analiza as tas fortalezas e as tuas debilidades durante o estudo dos contidos deste trimestre elaborando unha taboa como a do exemplo. Aprender as etapas dun proceso. i ee + Debuxar os aparatos do corpo. * Relacionar uns aparatos cos outros. * Resumir procesos nun esquema 5 Tendo en conta os teus puntos fortes e os teus puntos débiles, escribe un informe pa- ra 0 teu portfolio indicando para os conti- dos deste trimestre: * Que che resultou mais doado de apren- der? * E que che resultou mais dificil? De todos os traballos que fixeches, de cal te sentes mais orgulloso? Busca ese traballo e escribe unha reflexion sobre por que o eli- xiches, que capacidade demostraches e cal foia clave do teu éxito, Comparte cos teus compajfieiros esta re- flexién e chegade a acordos comins sobre as claves do éxito. Escribide cinco claves consensuadas por todos despois de anali- zardes os vosos éxitos individuais. Autoavaliate a través deste semaforo nos seguintes aspectos que lle afectan a tia ca- pacidade e forma de aprender. Fai un grafico como o do exemplo da de- reita e pinta «duces» dependendo de se se- gues eses bos habitos de estudo case sem- pre (verde), as veces (laranxa) ou case nunca (vermello). Da do corpo. * Localizar correctamente os nomes dos Srganos nos debuxos dos aparatos Core) ee) Crenees temo reer para superala: Ea eTeey $6 cando n eed Cnr Poet problemas. cease oeaieraes cre* En grupo, repartidevos as palabras destacadas no tex- toe intentade adivifiar o seu significado sen acudir ao dicionario. Despois lede as vosas definiciéns e que un membro do grupo compro- be se son correctas. * Investigade por separado que € 2 pechblenda. Des- pois, en grupo, acordade unha descricién deste mi- neral e determinade as suas principais caracteristicas * Dramatizade unha escena desta parella_ traballando con esforzo e perseveranza 82 A materia e os seus cambios O descubrimento do radio En Paris, en 1902 e nun laboratorio improvisado nun almacén frio, vello, himido e abandonade, unha cientifica e un cientifico traba llan incansablemente. Fixeron chegar ata ali varias toneladas dun mineral chamado pechblenda, procedente de Polonia. Sospeitan que dentro desas pedras se esconde unha substancia descofiecida ata enton, e queren encontrala. Para iso, tefien que cocer as rochas, remover e destilar, alimentando 0 lume con car bén, soportando o fume e os vapores téxicos: Tras tres anos de duro traballo nos que empregaron 10 toneladas de rochas, 15 toneladas de produtos quimicos © centenares de toneladas de auga, tiveron éxito. Obtiveron unha décima de gra mo dunha substancia, ata entén descofiecida, 4 que chamaron radio; un premio 4 sia paciencia e 4 sla perseveranza Os nosos dous protagonistas eran os esposos Marie e Curie, que obtiveron conxuntamente o Premio Nobel de Fisica en 1903. Ela, Marie, foi a Unica persoa que obtivo este galardén duias veces, pois obtivo o de Quimica en 1911 re@ Nos debuxes e na fotografia desta paxina poden verse diversos materiais, instrumentos de laboratorio... Intentade identificar algun e describide as sas propiedades. , iO Deduce. Do mesmo modo, intentade identificar algin cambio nas substancias que poida deducirse da observacién das ilustracions. GM Ao Fina @ cunidade, © traballo do matrimonio Curie non foi doado, xa que ‘capaz deidedicte tardaron anos en encontrar 0 que buscaban e tiveron se ac numerosos fracasos previos. Intentade imaxinar que ous dificultades encontraron. e contami Debatede na clase sobre a importancia para o ser humano =) do traballo cientifico.~ \bxectos ou corpos ma- ue se caracterizan por- \de de materia que se cupan un espazo. son ten efectos nos corpos materiais porque les transfire enerxia mecénica: Ao recibir esa enerxia, deformarse e vibrar 4 stia vez ou romper. 08 obxectos poden Ademais, as vibraciéns poden rebotar nos obxectos e transmitirse noutras direcciéns. COMPRENDE, PENSA, INVESTIGA.. 1 Que forma de enerxia esta involucrada no son? Razoa a tla resposta. Toca a tia garganta mentres emites un son. Describe o que notas co tacto. 3 A dereita podes ver un debuxo do oido. Fai un debuxo parecido no teu caderno e iferentes par- explica que acantece nas tes deste érgano desde que chegan as braciéns sonoras ata que as oimos. OC timbre vibra Oaire vibra Cc As vibrraciéns chegan 20 oido e percibimolas ‘como son e O timbre vibra no baleiro Oimos 0 son? Esta maquina extrae o aire da campa Ten en conta a informacién deste debuxo e dedu- ce se poderiamos oir 0 espertador se o metésemos nunha camp pechada e extraésemos o aire de dentro, Apoia a tua deducién con razoamentos. TEREA luz @ Que é a luz? Todos nés entendemos a luz como aquilo que nos permite ver. Se hai luz vernos as cousas e se non hai luz, non as vemos. Pero que é exactamente a luz? Aluzé unha forma de enerxia que emiten as chamadas fontes luminosas e que podemos percibir cos nosos ollos. ‘As fontes luminosas son todo © que emi luz. Hai fontes lumi- nosas naturais, como as estrelas ou os raios, e fontes luminosas artificiais, como unha lampada. Chamamoslle raio de luz ou raio luminoso a cada unha das lifias, rectas imaxinarias que indican as direcciéns na que viaxa a luz desde a fonte luminosa @As caracteristicas da luz Aluz ten tres caracteristicas principais * Propagase en lifia recta; por iso, non pode rodear os obsté- culos que se encontran no seu camifio e forma sombras que coinciden cos bordos dos obxectos. * Propagase en todas as direcciéns; por iso, ao acender unha cuarto todo el se ilumina lampada nun * Viaxa mais répido ca calquera outra forma de enerxia no uni- verso, e non hai nada que poida superar a sta velocidade. No espazo percorre case 300000 km por segundo, ainda que atravesando a auga, 0 aire ou 0 vidro a stia velocidade é me- nor. O Sol é unha fonte luminosa, © Explica por que a partir desta imaxe se pode deducir que a luz se propat a) En lina recta b) En todas as direcciéns.@ Os corpos materiais e a luz Dependendo do tipo de materia do que estean feitos, os cor- pos compértanse de diferentes formas ante a luz Algiins deixan que a luz pase a través deles; en cambio, outros non deixan que a luz os atravese. Segundo este criterio, 0s cor 908 clasificanse en transparentes, translicidos e opacos. * Os corpos transparentes son aqueles que deixan pasar toda a luz que chega ata eles. Por iso podemos ver imaxes a través deles, Son transparentes a auga, 0 vidro, o aire. } Disieonpos trenallicldos'ean beiquerdslian qi bomsiavern 2 luz, pero absorben ou desvian unha parte desa luz. Por iso, as imaxes que vemos a través deles son borrosas. E 0 caso dal: guns plasticos ou cristais afumados. » Os corpos opacos non permiten que a luz os atravese e por iso non pademos ver a través deles. Son opacos a madeira, 0 chumbo, © ferro, moitas rochas ou un espello Ademais disto, os corpos reaccionan ante a luz producindo os endémenos luminosos que estudaremos mais adiante. COMPRENDE, PE N IGA Nomea dous corpos transparentes, dous Se a Lia se encontra a uns 380 000 km do ZN a corpos translucidos e dous corpos opa- cos, Terra, canto tardarias en ver a luz dun laser que partise da Lia cara a ti?Os fenémenos luminosos Os ducen debido 4 interaccién da luz cos obxectos rincipais fendmenos luminosos que se 1 descomposicion en cores, a reflexion e a refraccién @ A dispersién da luz Cando a luz solar atravesa as gotas de chuvia, aparece un arco da vella. Por que? O cientifi Isaac Nev meno. Para reproducilo no laborator’é,” fixo In estudou este fen¢ pasar un feixe de luz branca solar a través dun prisma de vidro (en substitucién das gotas). O resultado fo composicién do feixe de luz ncidente en varios feixes de diferentes cores As conclusiéns de Newton foron que a luz bran ar esté formada por unha mestura de luces de cores que se desvign mais ou menos ao atra wton. Escribe 0 proce Interpreta. Imaxina que es vesaren algtins medios demento que seguiches para realizar 0 « , POr iso, se si que se ve na imaxe e as tas con A dispersion ou descomposicién da luz é a sia separacién en feixes de diferentes cores 20 atravesaren determinados medios. @A reflexién da luz. Os espellos Cando miramos un solpor nun lago de augas tranqui Jemos ver 0 reflexo do Sol po Aente na auga. Por que? > fendmeno podese explicar porque parte da luz solar se reflicte, é dicir, rebota na sup ficie di e chega ata os nosos ollos, A reflexién da luz é un fendmeno polo cal os raios luminosos rebotan cando chocan con- tra un obxecto. Os raios que rebotan cha- manse raios reflectidos. Os raios de luz reflictense mellor canto mais lisa sexa a superficie do obxecto co que chocan Aproveitamos este fenémeno para construir es son superficies opacas e moi pulidas ase toda a luz que lles chega. pellos, qu que reflicten 26@A refraccién da luz e as lentes [ Fixate na fotografia da dereita. Parece que 0 | : lapis se deforma cando se mete na auga, Por que? A explicacién do fendmeno é que a luz que ilu- mina o lapis e chega aos nosos ollos se desvia debido a que pasa dun medio (0 aire) a outro (a auga) onde se propaga a menor velocidade, é dicir, refractase. A refraccién da luz 6 un fenémeno polo cal @ + os raios luminosos cambian de direccién cando pasan dun medio @ outro. Os raics S aes desviados chémanse raios refractados, SS Este fenémeno que causa a deformacién das imaxes aprovéitase para fabricar as lentes de vidio ou de pléstico para anteallos; lentes. de contacto, cdmaras, telescopids ou microsco- pies, Estas lentes amplian ou reducen as ima- xes do que se ve a través delas. Alente converxente dunha lupa desvia os raios luminosos e fai que vexamos os obxectos ampliados. Hai dous tipos de lentes: as converxentes e as diverxentes. * As lentes converxentes, como as das lupas, amplian as imaxes dos obxectos que vemos \ a través delas, \ * As lentes diverxentes, como as das lentes para corrixir a miopia, reducen as imaxes dos obxectos que vemos a través delas. MPRENDE, PENSA, INVESTIGA. Que curioso! Explica por que cando te miras nun es- pello, ves a tia imaxe. Relaciona a refraccién da luz co feito de que unha lente amplie ou reduza as ima- Por que os obxectos son de distintas cores? Cando a luz branca alcanza un obxecto, as propiedades do devandito obxecto fan que absorba xes que se ven a través dela. algunhas das cores da luz e que Busca informacién e explica que tipode _reflicta outras. lentes se utilizan: Os obxectos vense da cor da luz que reflicten, que 6 que chega aos nosos ollos. b) Nunha'lupa Segundo isto, explica por que esta mazé se ve vermella a) Nun telescopio 97Experimentamos coa calor, coa luz e co son Algins dos efectos da enerxia que estudastes nesta unidade poden com probarse mediante experimentos moi sinxelos En concreto, ides comprobar algiins aspectos da calor, da luz e do son que se trataron na unidade. . A calor. Comprobamos como ce ndu 4 calor os materiais A calor transmitese por contacto entre os corpos pero transmitese igual a través de todos os corpos? Para comprobalo, realizaremos un experimen- to: Colocamos tres vasifios de cristal iguais sobre unha téboa de madeira e ubrimos dous deles como se indica na ilustracién Verteros a mesma cantidade de auga quente (a uns 60 °C) nos tres va Sos @ tapamolos con anacos de cartolina iguais. A auga comezard a ce- derlles calor aos materiais que a rodean e artefriaré progresivamente. * Pasados 10 minutos, medimos a temperatura da auga en cada vaso cun termémetro. ] Aneis de cartén vista dos resultados do experimento, deducide: @) Por que credes que a auga non arrefria igual nos tres recipientes? 5) Os materiais que conducen ben a calor chamanse condutores térmi Cos © 05 que a conducen mal, chamanse illantes térmicos, Cal dos Pensades que é mellor illante da calor? tres recubrimento: Que aplicaciéns se vos ocorren para estes materiais illantes? 98 b _ engurrado ES* luz. Comprobamos que viaxa en lifia recta A luz Viaxa en lifa recta. Na natureza hai numerosos indicios desta Propiedade pero obter unha evidencia cientifica require dun experi- buna, Sunha proba obxectiva como a que se mostra nestes de. buxos: we Explicade por que este experimento permite demostrar que a luz viaxa en lifa recta, ainda mais evidente? Ideade outro experimento semellante para demostrar que a luz se pro- Paga en todas as direcciéns a partir dunha fonte luminosa. O son. Comprobamos como se transmite Organizade © grupo para construir 0 aparato que se mostra no debuxo para realizar o experimento indicado. Os anaquifios de porex; ‘ Filme de cocina tensc Vaso de plastico Que produce 0 movemento dos anaquifios de porexpan? | Probade con outros sons e diferentes distancias. Anotade os resultados. Redactade as conclusiéns dos vosos experimentos, PY reer er ree pail 99@ PESAFi Contamii a calor, a luz « Ao longo desta unidade, puideches compro- bar que formas de enerxia como a calor, a luz ou 0 son tefien efectos na materia. Moitos de- ses efectos son aproveitados polo ser humano e achegan beneficios. En cambio, hai efectos da enerxia queboden prexudicarnos. Entre os principais esta a con- taminacién, é dicir, a alteracién das condicions habituais de distintos medios. Vexamos algtins exemplos relacionados coas formas de enerxia que acabas de estudar: \ contaminacién por calor ‘As verteduras en rios ou lagos de auga quente procedente da refrixeracién de grandes ma: quinas poden afectarlle a vida acuatica, xa que alguns seres non toleran un aumento da tem- peratura da auga na que viven. on luminica As intensas luces artificiais dos niicleos urba- nos contaminan medio porque les: Afectan aos ciclos vitais dalgunhas plantas, que non experimentan os periodos de escu- ridade variables que lles permiten reaccio nar aos cambios de estacion. Afectan a0 comportamento de moitos ani mais, en especial de insectos, que se des- orientan coa luz artificial. cistica A sociedade humana € moi ruidosa. Os sons moi intensos que producimos ou os sons cons- tantes e duradeiros poden afectarlles aos no- sos oidos ou mesmo causarnos estrés. Tamén molestan ou escorrentan a fauna das zonas ruidosas, como os arredores de autoes- tradas, aeroportos, canteiras e minas... 100 Observade 0 grafico seguinte. Baséase en, datos recollidos nun rio que pasa fronte a unha central de producién de electricidade. Posicion de central Nam. de troitas 2 i o 5 8 ‘Teamos do rio (km) a) Segundo o grafico, podedes deducir que a central 6 a responsable da desaparicion das troitas na parte baixa do rio? b) Que pode estar fallando na central para producir ese efecto? A fotografia inferior € dun vagalume. Estes escaravellos usan a luz que producen para atraérense durante a reproducién. Ultima- mente detectouse unha reducién das po- boaciéns destes insectos preto dos niicleos urbanos. Razoade por que credes que aconteceu isto Investigade e propofiede medidas que poi- dan aplicarse para reducir os efectos conta- minantes da calor, da luz e do son. [aSemana da ciencia, da tecnoloxia e da sociedade Co gallo da semana da ciencia, da tecnoloxia e da sociedade, a clase de 6.° B do colexio da localidade de Avanzada do Val vai organizar unha exposicién na sta aula para que poidan vela os alumnos doutros cursos, os profesores e toda persoa que visite o centro escolar. Trata- ra sobre algiins dos principais avances cientifigas e tecnoloxicos do ser humano e as consecuencias que estes tiveron para a humanidade eo medio. Organizéronse en grupos para tratar os seguintes temas: © Algins materiais e substancias que nos axudaron a vivir mellor. * Osavances na forma de aproveitar a enerxia. * Cientificos, cientificas, inventoras e inventores. Efectos positivos e negativds dos avances cientificos e tecnoloxicos. ‘A exposicién constara de varios murais informativos, maquetas e | mostras, fotografias e debuxos e unha presentacién audiovisual que se proxectar mediante 0 ordenador e o proxector da aula. Organizade grupos na vosa clase. Intentade preparar unha exposicién semanal como a dos alumnos e alumnas deste colexio, Repartide as tarefas para que cada grupo se encargue dun dos temas e presente o seu traballo na exposicién. Un membro de cada grupo presentaralles 205 visitantes 0 traballo dos seus compaieiros e das sas compaheiras. 101RESUMO ten REPAS® DA UNIDADE clasifjcase segundo 03 i tipos que a compofien en Propiedades i qua padien: Substancias Mesturas ser puras \ que poden ser como “| como Amasa | Adensidade Homoxéneas Ovolume - ; maniféstase en diferentes Formas I como ! t I T Enerxia Enemia Enerxia Enerxia mecanica quimica térmica eléctrica ! \ como a do que se transfire en forma de Son Calor 102 iicaseneameeeeee ET Indica no teu caderno que deberia ir en lugar dos recadros alaranxados. experimenta cambios que poden ser Quimicos | | como obtémola de diferentes ! Fontes de enerxia 1 Enerxia Enersia luminosa _ magnética ' comoa LuzDesenvolve no teu caderno as partes do esquema da unidade correspondentes as ramas que rematan en «Son», «Calor» e «Luz». Observa as imaxes A e B e indica no teu caderno 0 que esta acontecendo. Con que parte do esquema relacionarias este cam- bio? e Di que cambios fisicos se producen no in- terior dun frigorifico, ao inchar un globo e a0 quentar un obxecto de prata. Que anaco de madeira de pifieiro serd mais denso, un de 10 gr ou outro de 150 gr? 5 Ander ten nas stias manswun obxecto cunha masa de 4,5 g e un volume de 2 cm’, Cal é a sua densidade? © Di que € unha fonte de enerxia e nomea cinco exemplos Se tocamos un corpo e o notamos quente, » ten maior ou menor temperatura ca nds? Por que o son ten enerxia mecanica? Explica 0s diferentes comportamentos ante a luz dos materials da imaxe C. AVANZO A flotabilidade dun obxecto sobre un liqui- do é un concepto relacionado coa densida- de do obxecto e coa do liquide. Para que un obxecto flote sobre un liquido, © obxecto debe ter menor densidade ca o liquido so- bre o que queremos que flote. No caso con- trario, 0 obxecto afundirase. Segundo isto: a) Por que se afunde 0 ovo no caso que re- colle a fotografia 1? b) Por que non se afunde 0 ovo no caso que recolle a fotografia 2, despois de engadir- lle sal a0 vaso? RSET TmA enerxia. A electricidade e o magnetismo * Mirade individualmente nun dicionario as palabras desta- cadas no texto, Despois, por quendas, cada un de vés ten que explicarile o significado dunha das palabras ao res to do grupo. Consensuade cada definicién e escribidea para lela na clase. * Acordade unha explicacién sobre o motivo polo que o | avé de Fran riu. , 104 Vehiculos eléctricos Isa e Fran son dous estudantes de 6.° curso do ano 2050 A cidade na que viven é un lugar limpo, silencioso, con moita vexetacion Todas as maquinas funcionan con electricidade que procede de fontes renovables. O orgullo da vila é un silencioso e répide tren electromagnético que levita sobre un Unico rail Hoxe sairon a dar un paseo ao cadelo de Fran. Ao pasar fronte casa de Isa, ela ensinalle ao seu amigo 0 novo coche da sua nai, que esta aparcado recargando as baterias. —Mira Fran, a que é chulo? Con cada recarga dunha hora obten se unha autonomia de 600 quilémetros e case non fai ruido. Eo Ultimo modelo. —Estd xenial. Guistame ata a cor. O meu avo viuno o outro di dixo que estaba encantado con que os coches fosen eléctricos Dixenlle: Pois claro, como van ser se non! ¢ riu @ —Pois claro que riu! E que non sabes que cando os nosos pais eran nenos os coches funcionaban con gasolina? Botaban fume e eran ruidosos, Menos mal que xa non os hai. Tanta contamina cin estaba destruindo o planeta. E debia de cheirar fatal eT 2 eR TEREPor que se pode deducir que os vehiculos que se ven nesta imaxe son eléctricos? Credes que existe na actualidade algun vehiculo ) similar aos que aparecen nestas imaxes? Investigade e . describideo wr isa dille 20 seu amigo que a contaminacién estaba oe fie 2) destruindo © planeta. Investigade e preparade unha aes ade, “ie wwe saberds utilizar — opinion para un debate na aula. O tema sera o seguinte: 4 ss alpateldade i 2 Por que a contaminacién pode destruir o planeta de Foren sogurat Opinade. Credes posible que as cidades’do ano 2050 T) sexan como a que se describe? Por que?Que é a electricidade cidade non che resulta estrafia. Axia pensas A palabra el nos raios das tormentas, nas baterias, na rede e eléctrica da tua Para poder como carga Pero explicar que é a electricidade non ¢ tan sinxe definila, temos que falar primeiro do que se cone eléctrica. @A carga eléctrica As veces, ao peitearte cun peite de plastico e separalo lixeira: jos cara a el. mente da ta cabeza, podes ver que atrae os cab bar que se fregas obxectos de vidro ou de ade de atraer Tamé podes compro plastico cun pano de la, estes adquit na capaci outros obxectos lixeiros como 0 po ou anaquifi Estes fendmenos acontecen porque os obxectos, ao fregalos, se electrizaron, é dicir, adquiriron carga eléctrica. A carga eléctrica é unha propiedade que adquire 2 materia en certas condiciéns. Tamén se denomina electricidade esta- tica. Os obxectos poden adquirir carga positiva ou negativa en maior F 1 9 ou menor cantidade. * Os abxectos con cargas opostas (positiva e negativa) atraen * Os obxectos que tefien cargas do mesmo signo (positiva e positiva ou negativa e negativa) repélense re Que curioso! A natural moit: nas frecuente do s, por intervén no funciona que pensas. Nos anim: mento do sistema nervioso ou da contraccién dos musculos Unc 7 0 6 o dalguns peixes, cor e 5 ou as anguias eléctricas, son ca paces ducir electricidade dabondo no seu corpo como para cazaren ou defendérense mediante fortes descargas. gratia freg po cun pano de la. Segundo isto # tendo en conta © que liches, explica por que RT@A corrente eléctri A carga eléctrica pode transferirse duns ot tos a outros cando hai diferenza de carga en e eles e hai algo pon en contacto. Po * Entre as nubes de tormenta e a superficie terrestre hai unha gran dife de carga 3 € outra moi negativa. in movemento de carga F 2 ctrica entre ambos os dous corpos a vés do aire que hai entre eles. corrente@ * * Entre os dous polos dunha bateria, positive e negativo, hai diferenza de carga. iso, 6 se conectan mediante un cable metali a carga mévese dun a outro polo. Chamamoslle corrente elgctrica 20 move: mento da caraa eléctrica a través dos obxec- tos capaces de conducila @A enerxia eléctrica A corrente 4 asdciase coa enerxia ele trica, que ¢ utilizan as nosas maquinas tricas para funcionaren, mo todas as formas de enerxia, a enerxia éctrica produce cambios nos materiais e pé Jese transformar noutras formas de enerxia Por exemr ransférmase en enerxia luminosa nas limpadas; en enerxia térmica nas resisten cias dun ferro de pasar; en enerxia mecanica 10s motores eléct Explica as diferenzas entre a carga eléc- }} trica ea corrente eléctrica Que acontece se conectamos cun cable metilico os dous polos dunha bateria? Explicalle a un compajeiro ou a unha compajeira por que se produce un raio. Por aqui chégalle a "Na maquina, a enerxia eléctrica da ¢orrente transformase en enerxia térmica, que se utiliza para quentar auga.Os materiais e a corrente eléctrica 5 que se produza corrente eléctrica, a carga debe poder de dun material que o permita prazarse a trav En funcion da sta capacidade para deixar pasar ou non a co- rrente eléctrica, os diferentes materiais poden clasificarse como condutores ou illantes @ Os materiais condutores Un material é condutor da electricidada se permite o paso da corrente eléctrica Son bos condutores os metais, como 0 cobre, 0 ferro ou 0 alu- minio, alguns materiais non metélicos, como o grafito, € algu- nhas disoluciéns acuosas, como a auga salgada @ Os materiais illantes Un material ¢ illante da electricidade se non permite o paso da corrente eléctrica, Son illantes eléctricos a madeira, moitos plasticos, a auga pura, a goma... Deles dicimos que tefien gran resistencia eléctrica Estes dous obxectos estén fabricados cunha combinacién dun mate- la material rial condutor e cun material illante. Trata de identificar ca e explica por que cres que se utiliza en cada obxecto, wee PLATT TT TT wea@ Os efectos da electricidade avesa un material condutor, produce varios efectos no devandito Cando a corrente eléctrica at terial, Estes efectos adoitan ser mais inten: 0s canto maior sexa a cantidade de electrici- dade que circula polo material Os principais efectos da electricidade son a calor, a luz, 0s cambios quimicos e o magne tismo. Os materiais condutores ofrecen certa resisten- cia ao paso da corrente eléctrica; uns mais & outros menos. Esta resistencia débese a que as cargas en movemento chocan dentro do mate- riala medida que avanzan, © choque das cargas co material condutor fai gue este se quente, de modo que a corrente eléctrica xera calor. Este efecto utilizase nos calefactores eléctricos, nos ferros de pasar, nas cocifias eléctricas, Cortos material capaces de emitir luz can: do a corrente eléctrica circula por eles. Este efecto utilizase nas lampadas LED, ‘ando a electricidade circula por algunhas diso- ucidns acuosas, pode producir reacciéns quimi cas entre os compofientes da disolucién, que se transforrnan en compostos diferentes. jonar as baterias, em re efecto 6 0 que fai fu prégase para cromar obxectos metélicos. Cando a corrente eléctrica circula por un condu: tor, produce ao seu arredor un efecto magnético que atrae ou repele os imans. Este efecto electromagnético e as suas aplica cins estudaranse mais adiante. Producién de luz nunha lamp: Producién de calor nunha estufa electrica ~ ) Explica as diferenzas entre un material” condutor e un material illante Busca informacién e: a) Nomi indutores a tres materia tres illantes diferentes dos que se men: cionan no texto a) Busca informacién sobre as aplicaciéns dos materiais condutores. a) Busca informacién sobre as dos materiais illantes jicacions Cita os principais efectos da electrici dade e unha aplicacién de cada un de lesOs circuitos eléctricos Un circuito eléctrico é un conxunto de ele- mentos que permiten xerar, distribuir e apro veitar a enerxia dunha corrente eléctrica. | =_— | iL. Xerador N * a, 7 (pila) @ Compofientes dun circuito Cables condutores Un circuito eléctrico consta de xeradores, ca- bles condutores, interruptores e receptotes. Receptor (ampada) Os xeradore ——— Un xerador € un dispositive que transforma en enerxia eléctrica outras formas de enerxia @ produce corrente eléctrica. Por exemplo «As pilas e as baterias transforman en ele cidade a enerxid de reacciéns quimicas © Os alternadores e dinamos transforman en electricidade a enerxia mecdnica de obxectos ‘en movemento como turbinas hidraulicas ou eélicas ou eixes de motores de gasolina * As placas fotovoltaicas transforman a luz so | lar en electricidade | Alternador Placas fotovoltaOs cables condutores transportan a corren- te eléctrica desde o xerador aos receptores. Adoitan estar recubertos de materiais illantes para evitar perdas de corrente ou accidentes. Os interruptores son dispositivos que se poden accionar para permitir ou impedir o paso da corrente eléctrica por un cable e Os receptores son elementos do circuito que utilizan a enerxia eléctrica que lles chega polos cables e que a transforman noutras formas de enerxia. Por exemple: * As lampadas e leds transformana en luz. * Un forno ou un ferro de pasar, en calor. * Un motor eléctrico, en movemento. Lad Nomea cinco regeptores conectados no circuito eléctrico da tua vivenda, Nos circuitos instdlanse uns elementos chamados fusibles, fabricados cun ma- terial que se funde cando pasa unha co- rrente eléctrica moi intensa por eles. In- vestiga e explica a sila utilidade Debuxa con simbolos un circuito eléctri- }) co no que aparezan unha pila, fios con- dutores, dias lmpadas e un interruptor Localizade no debuxo inferior os diferentes ele- mentos dun circuito eléctrico e explicadeo na clase por quendesO magnetismo Alguns materiais teen a propiedade de exer- cer forzas de atraccién ou repulsién sobre ou tros materiais, principalmente sobre o ferro ou outros metais, ou sobre materiais que tefien fe- rro ou metais na sia composici6n. Esa propiedade denominase magnetismo e os, materiais que a presentan chémanse imans. @ Os imans e as stas caracteristicas Hai imans naturais, como © mineral chamado, magnetita. Tamén se poden fabricar iméns artificiais a partir de metais, sobre todo a partir do ferro, do co balto, do niquel, do neodimio. ‘Todo iman ten dous polos e xera un campo magnético 5 Os polos dun iman son dias zonas, xeralmente situadas nos seus extremos, nas que se concen. tra a forza magnética, Noméanse como norte (Nye sur (S) Non existe un iman cun s6 polo. Se se corta un iman pola metade, cada metade € un novo iman, co seu polo norte e co seu polo sur. * Se aproximamos dous iméns por dous polos de distinto nome, os imans atréense * Se os aproximamos por dous polos do mes mo nome, os imans repélense. Se lle achegamos un iman a un obxecto de ferro, comprobamos que, a partir de certa dis tancia, 0 atrae, debido a que o imin exerce unha influencia no espazo que o rodea. Esta influencia do iman no seu dmbito chamase campo magnético, e é mais intensa nas zonas mais préximas ao imén. © campo visualizase come composto por lifias de forza que parecen ir dun polo a outro. — Neste experimento esparexéronse limaduras de fe rro ao redor dun iman. Como ves, as limaduras pe recen terse ordenado formando un debuxo. Explic a que se debe ese ordenamento on eR - yet@ O magnetismo terrestre A Terra ten no seu interior un ndcleo formado por unha mestura de metais, sobre todo ferro e niquel, que Por grande iman e, como todos os iméns, crea un en propiedades magnéticas. esa raz6n, a Terra compértase como un campo magnético redor con dous po jos, 0 norte magnético e o sur magnético, que non coinciden, cos polos xeograficos. @ Aplicaciéns do magnetismo Debido 4 sia grande utilidade, os iméns tefien nu: merosas aplicacions tecnoléxicas. Por exemplo: Os compases son artefactos que permiten de- tectar 0 campo magnético terrestre e que se orientan debido 4 stia influeiicia. Estn formados por un pequeno iman en for ma de agulla que pode xirar libremente. Este iman é atraido polo campo magnético terrestre e oriéntase na direccién norte-sur dos seus po: los, Os compases axtidannos a orientarnos. Cer 10s materiais formados por particulas con propiedades magnéticas permitennos almace- nar neles informacién dixital. Empréganse nos soportes de gravacién de da- tos dos ordenadores e doutros dispositivos electrénicos (discos dures, lapis de memori tarxetas SD...), nas bandas magnetic s dos bile: tes de autobus ou as das tarxetas dos bancos. Moitos peches de portas, maletas, bolsos, bro: ches ou frigorificos teen imans que impiden Tamén se utilizan cién de obxectos deco. que se abran doadamente como sistemas de sui rativos, en xoguetes. mbinados coa elec imans empréganse, c motores eléctri Sfonos, tricidade, nos xeradores e no: ltofalantes e nos mict & Palo norte xeografico <= Pega a agulla imantada Comproba a orientacion cun compas Coloca o disco \ B} coa agulla nun n auga jentarase Explica que é un iman e cales son as ses) principais caracteristicas. Explica por que a Terra se comporta co- mo un iman. Razoa. Dous obxectos metalicos atréen. se. Como farias para saber se os dous —/ son imans ou sé 0 é un deles?O electromagnetismo e as sdas aplicacions A electricidade e o magnetismo estan moi relacionados. Pédese } comprobar que calquera corrente eléctrica xera un campo mag, nético e que un iman pode xerar corrente eléctrica sobre un ma- terial condutor. O conxunto destes fenémenos nos que interverien 0 magne- tismo e a electricidade chamase electromagnetismo. @ Os electroimans e Se enrolamos un fio condutor nunha barra de ferro e facemos pasar unha corrente eléctrica por el, observaremos que a barra de ferro atrae obxectos metélicos; é dicir, converteuse nun imén, que denominames electroiman. Se a corrente eléctrica cesa, as propiedades magnéticas da barra de ferro desaparecen: o electroimén é un iman temporal Interruptor conectado Interruptor non conectado Ao pasar a corrente, a barra de ferro convértese nun iman cos seus dous polos. Abarra de ferro atrae ‘barra de ferro non atrae CEE Ra, obxectos metalicos 1 obxectos metalicos Utiliza a informacién da imaxe para explicarlle a un compafeiro ou a unha compafeira da clase como funciona un electroiman 4@ Aplicaciéns dos electroimans Os electroimans tefien unhas vantaxes sobre os tes que os fan moi utiles para moitos propésitos imans perma A principal vantaxe reside en que a sia forza magnética se pode activar, ampliar, reducir ou anular por vontade, modificando a cantidade de electricidade que circula polo fio condu- tor. Isto fai que os electroimans tefian miltiplese « aplicacions tecnoléxicas. Algunhas des mais importantes son as seguintes: * Usos en aparatos domésticos. Nos tim bres eléctricos, un electroiman acciona o elemento que vibra e produce o son. Nos interruptores relevadores ou relés que te fien numerosos electrodomésticos ou os coches, un electroiman ‘dirixe a corrente a un circuito eléctrico ou a outro segundo convefia * Usos no transporte. Existen trens que viaxan evitando sobre un rail debido 4 forza de re pulsién que producen uns electroimans. * Usos na industria, Os electroimans instalanse en guindastres que tefien que elevar e tras: ladar residues metalicos. Tamén se utilizan para separar materiais metdlicos do resto do lixo en vertedoiros e centros de reciclaxe * Usos cientificos e médicos. Os microscopios electrénicos ou os escdneres de resonancia magnética utilizan electroimans. Explica as principais diferenzas entre un iman permanente € un electroiman. Explica por que cres que se empregan electroimans nos guindastres dos cemite rios de coches e non imans permanentes. Inventa unha nova aplicacién para un electroiman rere Traballade en grupos e informadevos sobre a for ma en que os electroimans se aplican nos apara tos que se mostran nestas duias fotografias. Despois, preparade unha presentac calo na vosa clase. Sn para expllOs xeradores electromagnéticos Cando movemos un iman preto dun cable condutor enroledo comprébase, con instrumentos de medida adecuados, que o iman xera unha corrente eléctrica, Esta corrente é mais intensa canto mais potente é o iman, canto mais rapido se mova, cantas mais voltas tea a bobina de cable condutor. Grazas a este efecto, podese producir corrente eléctrica Os aparatos que utilizan 0 magnetismogpara xerar electricida- de chamanse xeradores electromagnéticos. Os principais son 0s alternadores e as dinamos. Se achegamos o iman Se o iman non se move, Se afastamos 0 imén, ao cable, detéctase deixa de pasar cambia 0 sentido unha corrente corrente da corrente Cable condutor Aparato que mide © paso de corrente eléctrica Que indica a palabra electromagnetismo? Se se achega un compas a un cable polo que esta circulando unha corrente eléctri- ca, 0 compas desviase e deixa de sinalar na direccién norte-sur do campo magnéti- Cita dias aplicaciéns do electromagnetis- co terrestre. Explica por que acontece es- mo na nosa tecnoloxia. te fendmeno. Describe dous experimentos que permitan relacionar a electricidade e 0 magnetismo.@ Onde hai xeradores electromagnéticos? Explica coas tas pro- pias palabras e axudan- dote de debuxos como funciona un xerador electromagnético. Na actualidade, os xeradores electromagnéticos producen a maior parte da electricidade que chega ds nosas casas, ds indus trias, iluminacién publica Tamén se utilizan xeradores deste tipo para producir a electrici dade que utilizan os coches e outros vehiculos. En todos eles, o iman ou a bobina se adaptan a un eixe que Inventa un xerador permite que se movan un arredor do outro e xeren a electrici electromagnético que dade aproveite para funcio- nara enerxia das ma- Para comunicar o movemento ao eixe, estes xegaclores aprovei- : reas. tan @ enerxia mecanica de. * © motor do vehiculo, como nos alternadores de moitos ve hiculos. * Unha turbina hidraulica que xira grazas 4 enerxia dunha co- rrente de auga, nas centrais hidroeléctricas * Unha hélice que xira grazas 4 enerxia do vento, nos aeroxe- radores 5 ‘© Unha turbina de vapor que xira grazas a0 vapor de auga a presion que se produce nas centrais térmicas e nas nuclea: res Peau keane eM tau eT Entrada de auga Corrente eléctrica utilizable ll Vapor a presion que fai xirar a turbina Bobina de cable ine condutor Hélice ou turbina Caldeira que quenta a auga e produce vapor a presion a. |INVESTIGAMOS Construimos un circufto eléctrico con electroiman Construir un circuito eléctrico caseiro cun electroiman é bastante sinxelo, Que cesita, eo Consigue 0s seguintes materiais nunha ferraxeria ou nun centro co- mercial: Unha pila das chamadas «de petaca» Cable de cobre illado Un cravo grande de ferro Un interruptor. § Conecta todos os elementos tal e como se indica no debuxo: Escribe as instruciéns para elaborar o electroiman tomando como base os debuxos, Por que cres que non hai que pelar o cable que est enrolado arredor do cravo? Que acontece cando conectamos 0 interruptor? E cando o apaga- mos? Supén que conectas o interruptor e non acontece nada. Analiza as posibles causas. a x : tltIdentificamos materiais condutores e illantes Os estudantes dunha clase de 6.° curso de Primaria dun colexio que- ‘fan desefiar un sistema para saber que materiais conducen « electr, cidade e cales non o fan Despois de moito deliberar, decidiron qug a mellor forma de sabelo era construir o circuito que ves nas imaxes © conectarlle a este os diferentes materiais, Realizaron probas con diferentes obxectos. Aqui méstranse dous de- les, Tomando como base a informacion que se pode plica como funciona o sistema desefiado por est detectar materiais condutores ¢ illantes ver nas imaxes, ex- les estudantes para Describe os dous materiais que se probaron nas imaxes e di se re- sultaron ser illantes ou condutores Que resultados cres que sairian cone ctando os obxectos que se Mostran nas imaxes inferiores? a@ DESAFi Electricidade e seguridade A maiorfa dos aparatos que utilizamos Funcionan con electricidade. Pero estes aparatos ¢ os cables eléctricos debemos manexatos con coidado, xa que, se a corrente eléctrica circula polo nos corpo, i +0 se queda algin obxec Stoscado no aparato, desenchéfao se podes pidelle axuda & da adulta. Observa a informacion desta paxina e respon- de as preguntas seguintes: Cando desenchufes un aparato da toma da parede, de onde debes tirar? E seguro utilizar un secador de pelo preto da baneira? Por que? Na casa de Pedro, conectan 0 forno, a la- valouza e a lavadora a un mesmo enchufe Que pode acontecer na casa de Pedro se acenden os tres aparatos 4 vez? 120 toques op Mon gtés moliado ou descelzo pode causarnos danos importantes. Fixate na imaxe que ter para evitar accidentes coa electricidade. vers algunhas das precauciéns que tes oratos eléctricos ‘Ao desconectar un aparato, tira sempre do enchufe. Nunca do cable! Nas vivendas hai un cadro eléctrico con distintos interruptores, que cortan auto- maticamente 0 paso da corrente cando esta supera un valor, e serven de pro- teccién. E posible que oises a expresién: «saltou 0 automatico», que cres que signi- fica? Que medidas de prevencién deberia tomar toda persoa que, por exemplo, vaia cambiar unha limpada estragada por unha lampada conectada 4 rede eléctrica? errr een EENA electricidade no fogar O circuito eléctrico das nosas casas conta con algins elementos que o fan doado de utilizar ¢ seguro. Os principais describense a continua- cién: contador © contador é un aparato que adoita estar si- tuado 4 entrada da vivenda e mide 0 consu- mo de enerxia eléctrica; é dicir, a cantidade de electricidade que gastamos ao cabo dun periodo de tempo; por exemplo, un mes. O cadro eléctrico Y O cadro eléctrico esta situado dentro da casa € ten distintos interruptores, que cortan auto- maticamente o paso da corrente en caso dal- gunha anomalia, Asia funcién é a proteccién de toda a instala- cién eléctrica da vivenda e dos distintos apara- tos que utilicemos. O cableado Os cables eléctricos estan rodeados por illan- tes de goma e plastico, e estan ocultos en tu- bos illantes por dentro de paredes, teitos e chans. Levan a corrente a toda a vivenda. corrente As tomas de corrente ou de conexién estan situadas en diferentes lugares da casa. Ne- las encdixanse interruptores e enchéfanse os diferentes dispositivos eléctricos que se uti- lizan ‘As tomas de corrente distribtense de maneira que todas as estancias da vivenda tefian polo menos unha. Deste modo, podemos conectar nelas os diferentes dispositives eléctricos que utilicemos. RE Condutores Toma de corrente & a Sw ENchufe f Contador | Por grupos, ides desefiar o circuito eléctrico dun cuarto. a) En primeiro lugar, desefiade 0 plano coas silas medidas. b)O circuito deberia ter os elementos que se describen nesta paxina. Describideos e colocddeos sobre o plano. Para iso, reali- zade un esquema da instalacion parecido a0 que se pode ver no debuxo. ©) Calculade cantos metros de cable nece- sitariades para completar o circuito. Ide a unha tenda e preguntade o prezo deste elemento. Canto vos custaria 0 cableado? d) Se vos atrevedes, preguntade e calculade tamén o custo dos demais elementos.REPAS@ DA UNiPADE RESUMO Indica no teu caderno que deberia ir en lugar dos recadros A, B, Ce D. ae percibimola como Carga electrica ou electricidade estatica )- t+ que que pode moverse produce duns obxectos é Boutros a través de materiais Forzas de = atraccion e Condutores repulsion \ xerando Corrente eléctrica —— | que contén Enerxia eléctrica No teu caderno, indica como cres que con- tinuaria a rama que acaba co recadro «Cir- cuitos eléctricos». Que 6 a carga eléctrica? Explica como se pode cargar un corpo e que pode suceder cando aproximamos dous obxectos cargados. 122 TT ROMER rem que utilizamos mediante Circuitos eléctricos percibimolo nos utilzase para que tefien Un campo 4 Dous polos magnético cuxe relacion produce un conxunto de ~- Electromagnetismo fendmenos chamado que se aplica en Describe as transformaciéns que experimen- taa enerxia eléctrica nestes aparatos: a 4, a —Define imén, altemador e campo magnético. Di que é un interruptor e explica que fun- cién desempefia nun circuito eléctrico. Busca informacién e describe e explica a funcién dos seguintes elementos do circui- to eléctrico dunha vivenda a) Un enchufe. b) Unha regreta. c) Un fusible.® Observa a imaxe do circuito eléctrico, a) Nomea todos os elementos que forman @ circuito ©) Apréciase algun efecto magnético? ¢)No debuxo, o interruptor esta nunha posicién que impide @ paso da corrente eléctrica. Que sucederia se cambiamos a posicién do interruptor? d) Representa con simbolos o circuito. 9 Explica como € un compas e por que sem- pre sinala a lifia norte-sur ainda que xires a caixa, 10 Que é un electroiman? AVANZO A corrente eléctrica pode producir cambios quimicos na materia. Un dos mais cofieci- dos é a electrdlise da auga. Interpreta. Para observar este fendmeno, podes realizar o experimento que se mos- tra na imaxe da dereita a) Describe 0 que sucede en cada un dos dous electrodos. b) Para que circule a corrente cémpre en. gadirlle sal 4 auga. Por que? c)Inférmate sobre a electrélise da auga Explica en que consiste e que son as bur- bullas que aparecen en cada un dos dous electrodos Electrodo 1 Electrodo 2PEPLEC TRIESTT Clasifica estas unidades e instrumentos se- gundo sirvan para cofecer a masa ou 0 vo- lume dun corpo: Balanza, centimetro cubico, litro, probeta, xerra graduada, quilogramo, gramo, milili- tro, decimetro cubico, tonelada Na imaxe da dereita podes observar*tinha Ryseearee en estado liquido: a) Que propiedade dos liquidos se pode de- ducir desta imaxe? b) Cres que esa substancia poderia ser osixe- no? Razoa a tla resposta, ‘A campa da imaxe.é de bronce. a) Que tipo de mestura é 0 bronce? Con que metais se obtén o bronce? b) Explica que se tivo que facer cos metais para fabricar a campa. ©)Calcula a densidade do bronce a partir dos datos que hai na imaxe. Di que tipo de mesturas son as seguintes e que procedementos usarias para separar os seus compofientes a) Mestura de labras de ferro e area b) Mestura de auga e sal oM ura de auga e area d) Mestura de alcohol e auga Completa no teu caderno a informacién que falta nesta tboa sobre cambios de estado: Evaporacién Paso de gas a liquide ; 2 4 _ Paso de sdf a quid | rt. \ Quentar 2Explica que tipo de forzas actian nos se- guintes casos e di cales son os seus efectos. 2) O vento empurra as velas dun barco. b) Unha man aperta un anaco de plastilina. ©) Unha mazé madura sdltase da sia rama Observa as imaxes inferiores: ~ e Interpreta a)Nomea os cambios quimicos que se mostran nelas. 5) Di, en cada caso, que substancias reaccio: nan e que substancias novas se producen. Di que formas de enerxia se manifestan nos casos seguintes: a) Unha candea arde b) O vento move un aeroxerador. ) Unha placa solar f a fai funcio- nar un semafe Explica como se produce e como se trans- mite 0 son que percibes cando unha mos- ca voa preto de ti Nomea as caracteristicas da luz. Observa a imaxe e responde. Interpreta 3) Que propiedade da luz se percibe na imaxe? b) Que fenémeno luminoso se esta prod indo? Explica en que consiste ) Nomea tres obxectos e instrumentos fab produce e aproveitamos este fendmeno cados polo ser humano nos que se luminoso. ~= t i I i I Responde as seguintes preguntas relacio- nadas cos circuitos eléctricos: a) Con que materiais adoitan fabricarse os cables? Explica por que se fan asi i b] Nomea varios tipos de xeradores eléctri- ©) Nomea tres receptores eléctricos distin- | tos e di en que transforman a electricida: de Di como esté composto un compas e expli cao seu funcionamento Debuxa un circuito eléctrico sinxelo que in: clia algun dispositivo electromagnético. Nomea tres aplicaciéns do electromagne. tismo na vida cotiaPORTFOLIO TRIMESTRAL Facemos unha andlise final ‘Ao longo do curso, traballamos os contidos da materia de distintas formas. Puideches experimentar diferentes tipos de actividades, en- frontacheste a diversos desafios e retos... Despois de vivir todo iso, fai unha taboa como esta: Reena ae Neer : Sp corities ere Os contidos sobre A circulacién Cea electricidade e * © corpo humano. do sangue. magnetism. shee ia] © traballo sobre materiais © traballo sobre © trabatlo sobre Se rd ; bias, condutores | 0s cambios durante a observacién ( ie non-condutores. «@ puberdade. do sangue. | Cee ‘A forma de aprender Memorizar nomes A forma de aprender Pane mediante experimentos. de érganos. © proceso da dixestién. 2 Propén tres acciéns (unha para cada un dos aspectos anteriores), pa- ra mellorar a téa experiencia con esta materia. 3 Gustariache desenvolver no futuro unha profesién relacionada con algun dos temas que trataches neste curso? Cal? Por que? Fai, para 0 teu portfolio, unha ficha como a do exemplo: Gustariame dedicarme a inventar méquinas rq Que es Porque me gustou a idea NBES : de inventar tecnoloxi i Fie enter tecnale las Necesito cofiecer as leis da Fisica, i rico gue sl As Matematicas | onan ‘Sailer Wee gistanme e dénseme ben. Ademais, | i fa Para buscariles soluciéns aos soe na tténtocs construire © as maquina ‘ quinas. problemas. algo non me sae, véivoo intentar.~ Dyk oa Autoavaliamos a nosa aprendizaxe Autoavaliate nos seguintes aspectos do teu paso por este curso. Despois, pidelle a alguén da tua clase que revise a tua autoavaliacién, achegando un comentario sobre se foi xusta ou non. Dille que achegue evidencias. ASPECTO rd Cro Pouco Nada Caner) | . E certo. Encantalle a clase | monvacion | x | | fa | | | | | | Sempre pon atencién e non se | | INTE ‘i | | BRE x | distrae. Interésalle moito. | { | As veces fai preguntas e mais | | ge | | ARES .| % preguntas sobre un tema [et = ——— = | | | Non vai tan mal como cre. Ao RESTA! xX | final saca bos resultados. | 4 Deberfa puntuarse mais. | 1 |, PARTICLBNEEON | x | Participa moito na clase. x Reparticién Chmpitinente, Coavaliamos a nosa aprendizaxe tenteaae ____deprazos Coavaliade 0 traballo cooperative do voso grupo este trimestre. Debuxade nunha folla 4 parte unha diana de avaliacién como a do exemplo. Cada compojiente do grupo avaliara o traba- llo comin en varios aspectos, pintando mais sectores de cada cuadrante canto mis alta sexa a puntuacién que se lle outorgue ao as- pecto. Fixédevos no exemplo. Respecto dos traballos no grupo Despois, debedes poiier en comin as dianas ¢ dialogade sobre as puntuacions que outor- Reparticion 2 gastes. Acordade unha diana comin e pro- Prazos: 3 pofiédevos revisala periodicamente e mello- Respecto’ 1 vale Calidade: 2 Puntuacién total 8