A confección de roupa era úa das principales industrias domésticas das
comunidades rurales. El lin y a lá, as materias primas empleadas producíanse na casa.
As prendas d’algodón nun s´estenderon nestas comunidades hasta entrao el siglo XX.
EL LIN.
El lin é úa planta herbácea col tallo composto d’úa sustancia leñosa nel interior
y fibrosa por fora da que se saca a fibra textil usada na fabricación de texidos.
Na actualidá el lin xa nun se cultiva en Asturias, namáis nalgús museos como el de
Grandas de Salime, ou el de telares de Taramunde se cultiva de modo testimonial pa
poder manter viva a súa técnica de cultivo y pa dispoñer de materia prima pa texer.
El lin labrábase en mayo en terra de búa calidá y arrancábase nel mes
de xuyín. As plantas atábanse en gavelías y despós desgranabanse col
ripazo ou ripo.
A linaza guardabase pa labrar al outro ano y os tallos poñíanse a remoyo
en augua durante quince días, tempo nel que as fibras se separaban das
partes leñosas. Desque se sacaba del augua el lin secábase al aire y
pasaba por un proceso al acabo del cual taba en concicióis de ser filao.
A primeira operación consistía en pisalo ou mazalo con un pisón ou mazo
pa romper a corteza qu’envolve as fibras que se podían aprovechar das
plantas. Despós había que librar as fibras textiles das partes leñosas y
por último había que pasar el lin por el restelo unde se limpiaban as
fibras de todo y se seleccionaban. As fibras máis gordas usábanse pa
texidos más bastos y as máis finas pa roupas máis delicadas.
A LÁ OU LÁ.
A lá nun necesita tanta preparación como el lin. Entre finales d’abril y mediados
de xunio tresquilábanse as oveyas con úas tixeiras apropiadas. A lá lavábase ben pa
quitarye a grasa y despós secábase al sol.
1. Contesta:
a) ¿Condo s´empezaron a usar prendas d’algodón?
b) ¿En qué mes se labraba el lin? ¿En qué mes se recoyía?
c) ¿En qué sitos y pa qué se cultiva lin na actulidá en Asturias?
d) ¿Cóndo se tresquilan as oveyas?
2. El proceso de preparación del lin pal sou filao consta de varias
fases. Indica que se ye fai al lin en cadúa d’elas:
3. VOCABULARIO. Hai palabras en gallego-asturiano qu’anque suena casi
igual significan cousas mui distintas. Un exemplo son tixela y tixeira. ¿Qué
significa cadúa d’elas? Esplícalo cuas túas palabras y despós fai úa frase con
ellas na que quede claro el sou significao.
A ROUPA
1
El lin y a la eran as materias primas fundamentales usadas na fabricación da roupa.
Agora vamos falar dos elementos que compoñían a indumentaria tradicional tanto da
muyer como del home.
A roupa de muyer:
Calzóis, por debaxo da rodiya, abertos y anchos na
cintura. Taban feitos de lin anque tamén los había de
franela.
Xustiyo, feito con úas tiras de tela dobrada nas costas que
se poñía mui apretao.
Camisa o camisola, d’un largo que variaba podía tar feita
de lin ou d’algodón.
Viso ou enagua, que se poñía porriba dos calzóis y que
chegaba hasta os nouguelos, qu’é hasta unde chegaban as
sayas. Podían levar un volante y varias lorzas na parte de
baxo. Iba axustao á cintura con un cordón y tía muito vuelo.
Acostumaba a ser de lin.
Medias, normalmente de lá gorda en color mouro, que
chegaban hasta encima das rodiyas.
Zagalexo, qu’era úa falda larga con cinturía de cordón que poñían encima del
viso. Eran de paño ou de lá de color verde, colorada, marrón… y acostumaban
a ter algún debuxín bordao con motivos florales. Iba aguyetada al corpo.
Saya, qu’era tan grande como el zagalexo porque a súa función era
precisamente a de defender el zagalexo del desgaste.
Mandil, qu’iba da lao a lao da cintura y chegaba hasta unde s´acababa a falda,
menos os de festa qu’acostumaban a ser máis curtios. Tamén tían bolsos nos
laos pa meter nelos el pano ou cualquera outra cousa.
Faltriqueira, qu’era un bolso feito de tela pa guardar os cuartos y outras
cousas que que se poñían debaxo da saya ou del mandil condo éste nun levaba
bolsos.
Brusa, qu’iba porriba da camisola y sometida na saya. Era d’algodón ou lin y de
colores mui variaos.
Corpiño, qu’era un cheleco de feitura asomeñada á del resto d’Asturias. Sin
mangas y pa poñer encima da brusa.
Toquilla, que se poñía porriba dos hombros y taban feitas de la.
Pano da cabeza, qu’era mui largo, atábanlo á asturiana, col nougo nel pico da
cabeza. Fíase con todo tipo de telas y estampados de colores.
Galocha de chapín, que s´usaba tanto nel brao como nel inverno. Os chapíus
taban feitos na casa y eran de lá. Poñíanse encima das medias y na casa fían a
vez de lo qu’hoi conocemos como zapatiyas. Tamén había zocos, qu’eran úas
botas de coiro col fondo de madera.
A roupa d’home:
Calzóis interiores largos que yes chegaban hasta a rodiya, unde se xuntaban
cuas medias y qu’ataban con úa cinta de colores chamadeiros.
Camisolas, eran como as de as muyeres pero sin ningún tipo d’adorno.
Calzóis, eran anchos y podían tar abertos por un lao y levar adornos de tiras
como noutras zonas d’Asturias.
Chelecos, solían ser de lin nas costas y de telas variadas por delante.
Galocha de chapín, que s´usaba tanto nel brao como nel inverno. Os chapíos
taban feitos na casa y eran de lá. Poñíanse encima das medias y na casa fían a
2
vez de lo qu’hoi conocemos como zapatiyas. Tamén había zocos, qu’eran úas
botas de coiro col fondo de madera.
4. Busca cinco prendas da vestimenta tradicional asturiana y
escríbelas al pé:
A C D C X S W X V X W X S W C Z C E X D
C V Q N C X E F C E T A R D B U N X E D
W F F R A Z N C R E Y W S A Q S W W S D
Z A X R Z A G A L E X O U J M E Y H R D
A L A Q S M I R V N A W S X D L D E R F
S T T B H Y H A J U E M N H Y F S X D E ________________
T R R T G B H Y U F K L R E F J V V T G
G I D C X S W X V X W X A W C A C X E T ________________
O Q Q A V I L D A Y L N B Y H N L Y C N
P U S E N L R E J U Y W S A Q S I B H Y ________________
Ñ E X R F V T G B N H Y U J M O B S A X
L I A Q S X E T M A N D I L D Ñ D X L F ________________
A R D C X S W X V X W F S W C Z N G E N
C A Q A C X E F C E T P B Y H B G V C G ______
W D F R V G H N J U Y G S A Q S W X O T
S W P R F A T G B N H Q U J M K Y S W X
W S M Q I X E T E D E A S X D C D X E F
A Q F P F T O Q U I L L A B U J A G H N
T B A Y V G H N J T T B H Y S L P V T G
R T S B F V T G B G R T G B A V G H N J
D C E S S X E T E R D C X S Q F V T G B
Q A C X X S W X V E Q A C X W S X E T E
F R V G C X E F C D F R V G H X S W X V
A D F G T H J M Y C N I O P Q C X E F C
5. ORTOGRAFÍA. Completa este testo:
En gallego-asturiano apostrófanse estas palabras:
Os pronomes: me, __________, __________, se.
As ______________________________: de, ____________, pra.
A conxución y relativo: ____________.
Nun s´apostrofa el ______________ interrogativo nin el
_____________________________.
6. Arredondía todas as apostrofacióis que atopes na teoría da unidá A
industria textil tradicional. Despós escribe que partículas son as que
topache apostrofadas.
7. ¿Qué significa en galego-asturiano el verbo “asomeñar”? Búscalo
nel testo y trata de sacar el sou significao pol contesto. Despós
escribe úa frase na que deixes claro que sabes el que significa.
3
Us días despós, tuveron búa xeira pra rapar as oveyas. Raparonlas coa axuda del vecín y
amañaron un bon montón de lla, que xa se fora llavar al río y enxugara posta nel pico del
vallao de xunta a casa. Agora taba metida nus sacos y namáis fía falta úa mao que se puxese
a tabayalla. (…)
A encargada de tabayar a lla era Nela, a muyer da casa. Ella era a que escarpuñaba, filaba y
calcetaba. De día filaba y de noite calcetaba. Cos días chegóu a fer úa rocada en mui pouco
tempo. Manexaba a roca chía de lla sin ningúa dificultá. El fuso viraba nel aire enroscando el
filo cua lixeireza dúa pionza. Os sacaos de lla baxaban pouco a pouco al tempo qu’as
madexas de filo s´iban amontuando. Nas noites calcetaba na lla cada vez con máis agayo,
mezcraba lla branca y lla moura fendo debuxos y rayas de colores. (…)
Llaboría de brao. Fredo de Carbexe (Pedacín)
8. Contesta:
a) ¿Únde sa lavaba a llá?
b) ¿Únde se poñía a secar?
c) Nela era según el relato a encargada de trabayar a llá ¿qué labor fía de
noite y cual de día?
9. Coloca nel sou sito estas palabras referidas á indumentaria
tradicional según correspondan a muyeres, a homes, ou a os dous.
xustiyo, camisola, pano da cabeza, galochas, saya, zagalexo, faltriqueira, cheleco, mandil, viso,
calzóis interiores, toquilla.
MUYERES HOMES MUYERES Y HOMES
10. Busca nel fragmento de Llaboría de brao os antónimos das
siguientes palabras:
a) Valleira -
b) Estragayando -
4
c) Moyara -
d) Estremaba -
11. Fai úa frase con cadúa das palabras del exercicio anterior nas que
deixes claro que conoces el sou significao. (nel caso dos verbos podes
cambiar el tempo verbal)
12. A solución a estas adivianzas é el nome d’úa prenda de vistir.
¡Mira que cae en copla!:
Por exemplo:
Condo atarezas de frío, envólvete nella: a mantella.
a) Vai debaxo da saya y nun lo vexo: ………………………………………………………………
b) Abrigan os pés, os meus y os ayíos: ……………………………………………………………
c) Pode tar chía ou valleira: ………………………………………………………………………………
d) Úsanlo homes, homíos y homóis: …………………………………………………………………
e) Manchas a cento y a mil cayéranye nel ………………………………………………………
13. Volve escribir estas oracióis fendo as apostrofacióis necesarias:
a) Nun me veñas con zarapayadas que a min nun me dan máis as cousas
vosas.
b) Hoi nun teño as mesmas ganas de trabayar que ayer.
5
c) Despós de que el herba ta ben seca, vírase pa que seque pol outro llao.
d) ¿ A ti qué che importa si hai ou nun hai festa de aniversario?
e) Ese coche debe ser de antias da guerra.
14. Señala nel debuxo el fuso y a roca.
15. Escribe al pe de cada forma verbal el verbo del que procede (tan
todas sacadas del testo, volve miralo si teis algúa dificultá):
a) Tuveron
b) Raparonlas
c) Amañaron
d) Fora
e) Enxugara
f) Puxese
g) Tabayalla
h) Escarpuñaba
i) Filaba
j) Calcetaba
k) Viraba
l) Amontuando
m) Fendo
16. VOCABULARIO. Hai prendas de vistir que sirven pa lo mesmo y se
chaman cuase igual, namáis cambia que poden tar en masculín ou en femenín.
Define estas dúas y ponyes el nome debaxo.
____A ___O
6
17. Escribe nos cuadros os nomes das prendas de vistir que che
damos:
pano da cabeza, cheleco, mandil, calzóis, galochas, medias
Dengue
18. ¿Por qué che parece que deixaría d’usarse el traxe tradicional?
(Esplícalo nun mínimo de seis renglóis)