Euryale 2
Euryale 2
Expedición al Ombligo del Mundo, Rapa Nui (Isla de Pascua, Chile.................................. (42 - 61)
- Jabier Les. Sociedad de Ciencias Espeleológicas Alfonso Antxia
Aspectos hidroquímicos de los tubos volcánicos de Rapa Nui (Isla de Pascua, Chile).... (62 - 67)
Zuzendu gutunak helbide honetara: - Nagore Irazabal Tamayo. Sociedad de Ciencias Espeleológicas Alfonso Antxia
Diríjase toda la correspondencia a:
Please send all mail to this address: Coecobrya kennethi n. sp. (Collembola, Entomobryomorpha) and presence of Arrhopalites
caecus (Tullberg, 1871) from Ana Roiho cave (Maunga Hiva Hiva), Rapa Nui - Easter
Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea Island........................................................................................................................................ (68 - 75)
Sociedad de Ciencias Espeleológicas Alfonso Antxia - Rafael Jordana, Enrique Baquero. Departamento de Zoología y Ecología. Universidad de Navarra.
Society of Speleological Sciences Alfonso Antxia
José Zuazua, una vida dedicada al montañismo.................................................................. (76 - 85)
Zabalbide 7 - 2º izda
48006 Bilbao - Bizkaia Vietnam.................................................................................................................................... (86 - 93)
Euskal Herria - País Vasco - Urtzi Uriarte. Sociedad de Ciencias Espeleológicas Alfonso Antxia.
Tlf.: 94 4164179 - Fax 94 4164179
e-mail: [email protected]
www.sociedadalfonsoantxia.org
Testuak Euskaraz...................................................................................................................(94 - 112)
Diseinua, maketazioa eta
irudien tratamendua: Jabier Les, Rakel Malanda.
Laguntzaileak / Colaboran:
Subvencionada por el Departamento de Medio Ambiente y Ordenación del
Territorio. Eusko Jaurlaritza - Gobierno Vasco
Euryale
Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkarteko ikasketak 2008
2. Zbka. / Nº 2
La Sociedad de Ciencias Espeleológicas Alfonso Antxia, fue creada con el propósito de estudiar y proteger el
mundo subterráneo y gracias al esfuerzo de un equipo multidesciplinar de investigadores se han cumplido con
creces las espectativas de los primeros años de trabajo.
Tras cuatro años de trabajos continuos en la Cueva Pozalagua, en colaboración con diversos Departamentos
de la Universidad del País Vasco, los descubrimientos se han sucedido a un ritmo vertiginoso, conociendo en
estos momentos los diferentes fenómenos que ocurren en el frágil medio subterráneo, gracias a la monitori-
zación continua de parámetros y a la dedicación personal de los investigadores. La cueva de Mendukilo, en
Lekunberri, Nafarroa, tras tres años de investigaciones, acogerá en 2009 un congreso en el que se mostrarán
los avances en los estudios espeleológicos y microclimáticos que se están llevando a cabo en la cavidad. Otro
nuevo frente de estudio es la Cueva de Arrikrutz en Oñati, Gipuzkoa, en la cual se están estudiando los diver-
sos fenómenos microclimáticos y posible la afección del medio debido a las visitas masivas de turistas.
Pero seguramente son los estudios realizados en la Isla de Pascua, Rapa Nui, Chile, donde los hallazgos han
sido más significativos a lo largo de tres expediciones realizadas en los años 2005, 2007 y 2008, consiguiendo
descubrir entre otros, el mayor complejo de cuevas de todo Chile, un nuevo tipo de espeleotema y la apari-
ción de nuevas especies para la ciencia, un cúmulo de descubrimientos de los cuales damos cuenta en este
boletín.
Sirva este trabajo para brindar un sentido homenaje a un eslavón fundamental de nuestra cadena, Jose Zuazua,
que formó parte activa de nuestra sociedad desde sus inicios aportando su generosa amistad y grandeza como
explorador y persona.
AURKEZPENA
Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea lurpeko mundua aztertzeko eta babesteko helburuarekin sortu zan. Eta
diziplina anitzeko ikerlari talde batek eginiko lan gogorrari esker betetzat emon dira lehen urteetarako egin ziran lan
arloko aurrikuspenak.
Pozalagua kobazuloan lau urte luzez Euskal Herriko Unibertsitateko hainbat departamendurekin batera lanean jar-
dun gara. Elkarlan honek bere fruituak emon ditu eta aurkikuntzak bata bestearen ondotik etorri dira. Orain, parame-
troen monitorizazio jarraiarekin eta ikertzaileen lanarekin lurpeko mundu hauskorrean gertatzen diran eta orain arte
nahikoa ezezagunak izan diran hainbat eta hainbat gertaera azaltzeko gai gara. Nafarroako Lekunberri herrian dago-
an Mendukilo kobazuloan hiru urtez jardun da lanean. Orain, 2009 urtean, kongresu bat egingo da bertan, kobazulo-
an egiten ari diren ikasketa espeleologikoak eta mikroklimatikoak azaltzeko asmoz. Gipuzkoako Oñati herrian dago-
an Arrikrutz kobazuloan ere lanak aurrera doaz. Bertan, gertaera mikroklimatikoez gain kobazuloan turisten larregiko
bisitek zelan eragiten daben aztertzeko ikerketak egiten ari gara.
Baina dudarik barik Ozeano Barean dagoan Rapa Nui uhartera 2005, 2007 eta 2008 urteetan antolaturiko hiru espe-
dizioetan eginiko ikerketen emaitzak izan dira esanguratsuenak. Gaur egun Chilena dan eta Isla de Pascua izenez ere
ezagutzen dan uharte honetan herrialde guztiko kobazulo sistemarik haundiena aurkitu da, bai eta espeleotema mota
barri bat eta zientziarentzat ezezagunak ziran espezie barriak ere. Guzti honetaz arituko gara aldizkari barri hone-
tan.
Lan honek balio dagiala gure elkarteko kide izateaz gain esploratzaile haundi eta adiskide haundiago izan zan Jose
Zuazua lagunari omenaldi bero bat eskeintzeko.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
2 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 3
Euryale (Revista de ciencias - Zientziak aldizkaria) Nº 2 4-17 BILBAO 2008 ISSN 1886-4309
1Dpto. de Estratigrafía y Paleontología, Facultad de Ciencia y Tecnología, Barrio Sarriena s/n, 48.940 Leioa,
Bizkaia.
2 Dpto. de Mineralogía y Petrología, Facultad de Ciencia y Tecnología (Barrio Sarriena s/n, Leioa, Bizkaia).
LABURPENA
Laburpena: Raneroko mendiak, Behe Kretazeoan (Aptiar-Albiar tartean) sortu ziran karbonataturiko itsas plataformen adibiderik eta onenetarikoak dira.
Baina kretazeoko fenomenoei loturik dagozan prozesu hidrotermalek eraginda, dolomitek kareharria ordezkatu eben dolomia multzo handiak sortuz.
Dolomiazko arkaitz honeetan dagoz inguruko kobazulo garrantzitsuenak, Pozalagua eta Torca del Carlista.
RESUMEN
Los montes de Ranero representan uno de los mejores ejemplos de las plataformas carbonatadas marinas que se formaron durante el Cretácio infe-
rior (Aptiense-Albiense). Pero procesos hidrotermales, ligados a fenómenos cretácicos, dieron lugar al reemplazamiento de las calizas por dolomita gene-
rando grandes cuerpos de dolomía que, casualmente, albergan las principales cuevas del entorno (La Torca del Carlista y Pozalagua).
SUMMARY
The Ranero mountains represent one of the best examples of carbonated marine platforms formed during the lower Cretaceous (Aptian-Albian).
However, hydrothermal processes linked to Cretaceous phenomena resulted in the replacement of limestone by dolomite, generating large bodies of dolo-
mites which, coincidentally, are home to the main caves in the surroundings (La Torca del Carlista and Pozalagua).
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
6 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 7
La plataforma carbonatada cretácica de Ranero: Contexto geológico para la cueva de Pozalagua y la Torca del Carlista
Mikel López Horgue, Arantza Aramburu Artano (Bizkaia y Cantabria)
regional, quedará reflejada en el ticos con sedimentación terrígena pal de deriva continental de Iberia. En zona de unión entre los dominios
registro sedimentario. (Complejo Supraurgoniano, Rat, el Santoniense, las placas de Iberia y Vasco y Periasturiano. Está formado
1959). Es en esta fase, durante el Europa experimentan el cambio de principalmente por calizas del
Dentro de la evolución de la Cuenca Albiense (Cretácico inferior), cuando margen pasivo a margen activo, lo Albiense que se disponen mediante
Vasco-Cantábrica se distinguen dos comienza la extrusión de magmas en que traerá como consecuencia el una discordancia sobre calizas, are-
etapas de rifting (fallamiento y exten- fondos marinos del centro de la cuen- acercamiento de ambas placas, el niscas y margas del Valanginiense-
sión cortical) principales, la primera ca, a favor de fallas profundas que choque entre ambas y el plegamiento Hauteriviense a Aptiense (Fig. 9).
en el tránsito Pérmico-Triásico y la atraviesan toda la corteza. alpino de los materiales de la cuenca. Sobre las calizas albienses se sitúan
segunda en el intervalo Jurásico concordantemente lutitas y areniscas
superior-Cretácico inferior. Ambas d-Cretácico superior-Paleógeno. Los materiales de la Cuenca Vasco- del Albiense superior. El límite norte
están separadas por etapas con Extensas plataformas carbonatadas Cantábrica afectados por esta oroge- del macizo, la falla de Ruahermosa,
menor actividad tectónica: Triásico con transición de medios costeros a nia alpina son los que hoy dia forman corta toda la serie cretácica del maci-
medio-Jurásico medio y Cretácico mar profundo y edificios volcánicos la parte de la Cordillera Cantábrica zo, disponiéndose las areniscas del
superior-Paleógeno (e.g., García- submarinos. El vulcanismo termina en que se sitúa entre el macizo paleozoi- Albiense superior en contacto con
Mondéjar et al., 1986). En las etapas el Santoniense. El contexto tectónico co asturiano, los macizos de Bortziri y areniscas del Hauteriviense. La falla
de rifting la actividad tectónica posibi- permite una subsidencia regional en Aldudes, y el macizo de la Demanda, de Ramales-Laredo corta toda la serie
litó que la corteza se hundiera (subsi- la cuenca (e. g., Rat et al., 1988). estando limitados estructuralmente a en el valle del Asón, entre Gibaja y
dencia), creándose espacio para aco- norte y sur por el cabalgamiento fron- Ampuero. Hacia el sur, el macizo de
modarse grandes espesores de sedi- Los mayores espesores de la Cuenca tal norpirenaico y el cabalgamiento Ranero queda separado de las cali-
Figura 6. Configuración de las distintas placas litosféricas y los frentes de subducción durante el
mentos; sin embargo en las etapas de Vasco-Cantábrica alcanzan 15.000 m frontal surpirenaico. zas de Pico del Mazo-Pico del Moro,
Cretácico Superior.
tranquilidad tectónica relativa, la sub- de serie, comprendiendo materiales por el desfiladero del río Karrantza.
sidencia fue de menor intensidad, por mesozoicos y terciarios (e. g., Lotze, Estructuralmente, estos materiales se Por último, las calizas albienses
lo que la tasa de sedimentación 1960; Ramírez del Pozo, 1971). No agrupan en tres dominios (e. g., Rat, pasan lateralmente hacia el este a
(m/ma) fue menor. Por tanto, estas obstante, las potencias son muy 1959): margas y lutitas, más erosionables,
etapas condicionaron el desarrollo y variables entre distintas zonas de la del Valle de Karrantza. Por tanto, el
estilo de los sistemas sedimentarios, cuenca, debido a la subsidencia dife- -Arco Vasco. Se extiende entre la litosomo principal de calizas albienses
pudiéndose distinguir cuatro fases rencial causada por tectonismo activo falla de Pamplona y la falla de queda limitado a muro y techo y late-
principales de relleno sedimentario de (e. g., García-Mondéjar, 1989; García- Ramales-Laredo. Las lineaciones ralmente por materiales con apenas
la cuenca: Mondéjar et al., 2004a y 2004b); de estructurales son principalmente de calizas y de menor permeabilidad.
esta manera, se originaron bloques dirección NW-SE. Estos cambios litológicos y las fallas
a.- Triásico. Domina la sedimenta- de corteza elevados respecto a blo- limitantes permiten que el macizo de
ción de materiales terrígenos (gravas, ques hundidos adyacentes, siendo -Dominio Navarro-Cántabro o Ranero funcione como una unidad
arenas, arcillas) y evaporitas (yesos y estos últimos los que mas registro Bloque Alavés. Zona central de la hidrogeológica propia.
haluros principalmente), con escasas sedimentario experimentaron. Cuenca, con afloramientos del
calizas, en pequeñas subcuencas Cretácico superior y Terciario, princi- Los estratos de los materiales albien-
delimitadas por fallas, en ambientes Geodinámicamente, la Cuenca palmente. Presenta importantes intru- ses presentan una dirección general
fluviales, de abanico aluvial, sabkha y Vasco-Cantábrica presenta dos fases siones diapíricas. NW-SE que pasa a N-S hacia su
mar muy somero. evolutivas principales, dentro de las extremo norte, con buzamientos sub-
cuales se integran las fases tectosedi- -Dominio Periasturiano o Bloque horizontales en la zona de Ranero
Figura 7. Apertura del Golfo de Bizkaia como resultado del movimiento antihorario de la placa de b-Jurásico inferior y medio. Calizas mentarias antes comentadas: Santanderino. Entre el macizo paleo- hasta 30-40º en sentido este-noreste.
Iberia con respecto a la Europea, hace118 Ma (Mo).
y margas son las rocas dominantes zoico asturiano y la falla de Ramales- El espesor medio de la caliza albien-
originadas en amplias plataformas 1-Triásico-Jurásico superior. Como Laredo. Presenta lineaciones domi- se alcanza cerca de 550 m.
marinas de poca profundidad contro- cuenca intracratónica, es decir, dentro nantes E-W.
ladas por suave subsidencia supra- de corteza continental adelgazada por La fracturación es intensa, presentan-
regional. rifting. En el Jurásico superior, Iberia El macizo de Ranero se localiza en la do dos juegos principales de diacla-
comienza su separación en sentido
c-Jurásico superior-Cretácico infe- SW (e. g., Boillot, 1984).
rior. En esta fase se dio el acúmulo
de grandes espesores de materiales 2-Cretácico inferior-Eoceno. Como
diversos en subcuencas controladas cuenca interplaca, ligada a la deriva
por fallas: Terrígenos y carbonatos de de la placa de Iberia respecto de la
ambientes continentales y de transi- placa de Europa. Durante el Aptiense
ción (ríos y deltas; Complejo sedimen- superior y Albiense, Iberia experimen-
tario Purbeck-Weald, Rat, 1959; ta una deriva en sentido SE, causan-
Pujalte, 1977); Plataformas carbona- do una rotación a favor de fallas trans-
tadas marinas someras y surcos mar- formantes de dirección NW-SE (e. g.,
gosos inter-plataforma, así como terrí- Boillot y Malod, 1988). En el Albiense
genos fluviales y deltaicos (Complejo superior se produce el paso de rifting
Urgoniano, Rat, 1959); Plataformas a spreading (expansión oceánica) ori-
carbonatadas marinas someras de ginándose vulcanismo submarino en Figura 9. Corte estratigráfico entre Gibaja y Castropié, donde afloran materiales de diversa edad, desde
Figura 8. Apertura del Golfo de Bizkaia como resultado del movimiento antihorario de la placa de menor extensión que las precedentes, el centro de cuenca; en este momen- el Triásico hasta el Albiense superior. En él destacan los distintos tipos de dolomía, estrechamente ligados
Iberia con respecto a la Europea, hace80 Ma (A33o) sistemas fluviales, deltaicos y turbidí- to se entra también en la etapa princi- a fallas.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
8 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 9
La plataforma carbonatada cretácica de Ranero: Contexto geológico para la cueva de Pozalagua y la Torca del Carlista
Mikel lópez Horgue. Arantza Aramburu Artano (Bizkaia y Cantabria)
sas y fallas de pequeño salto con dimensiones métricas a decamétricas gen arrecifal, y 1300 m de calizas y en la plataforma debido a efectos
buzamientos desde 40-50º hasta sub- presentaban relieves convexos de margas en talud, durante el intervalo regresivos y transgresivos.
verticales cuyas direcciones son NW- suaves pendientes. Albiense inferior-base de Albiense
SE y NE-SW. Ambas familias de frac- superior, es decir, durante 11 millones Por tanto, la plataforma carbonatada
turas han servido como vías de diso- 3-Margen arrecifal (Figs. 2 y 11). de años. No obstante, esta repetición de Ramales, presenta 3 fases evoluti-
lución e infiltración, condicionando la Formaba una barrera que separaba la no fue constante ni gradual, aunque sí vas características:
morfología de las cavidades kársticas. plataforma interna y el mar profundo, se mantuvo el modelo sedimentario
Desde la orogenia alpina, hace unos bordeando el límite de la plataforma general: 1-Albiense inferior basal. La pendien-
35 ma, los materiales de la Cuenca carbonatada. La sedimentación era te deposicional desde zonas internas
Vasco-Cantábrica se han visto some- comunmente de grano muy fino, for- -el movimiento de fallas que delimita- hacia mar profundo es poco acusada,
tidos a procesos de meteorización y mándose cuerpos masivos donde ban el bloque de mar somero y de por lo que el aumento batimétrico es
erosión. El macizo de Ranero se pre- dominaban las colonias bacterianas, mar profundo no era constante ni de suave y gradual. Al final de esta etapa
senta hoy día como un macizo kársti- Figura 10. Estructuras sinsedimentarias de la Cuenca Vasco-Cantábrica durante el Aptiense-Albiense, sin formando un tipo de caliza denomina- igual intensidad; así, los movimientos se gana paulatinamente en pendiente
reconstrucción palinpástica. Modificado de García-Mondéjar et al. (2004).
co maduro, pero hay que tener en do microbialita. Algas y pequeños gru- tectónicos más intensos sucedieron deposicional y se crea el margen arre-
cuenta que para llegar a este desarro- do de una pérdida de fluidos, lo que ambiente de aguas de escasa profun- pos de rudistas eran organismos sub- en el Albiense medio y superior, modi- cifal.
llo, previamente se han tenido que conlleva una pérdida de la porosidad didad (dentro de la zona fótica), ricas ordinados. La cementación de este ficando la subsidencia constantemen-
erosionar los materiales del Cretácico por compactación y por precipitación en carbonato cálcico disuelto, con tipo de material es temprana, es decir, te, y por tanto, condicionando mayo- 2-Albiense inferior alto a Albiense
superior y Terciario marino supraya- de minerales. Este conjunto de trans- temperaturas tropicales (alrededor de poco tiempo después de la sedimen- res registros en margen y mar profun- superior basal. Pendientes deposicio-
centes, los cuales llegaron a repre- formaciones durante el enterramiento 18ºC). El modelo general de platafor- tación. Esta parte de la plataforma do. nales acusadas caracterizan el mar-
sentar un espesor de aproximada- constituyen la diagénesis. Si las con- ma carbonatada se puede dividir en presentaba pendientes deposiciona- gen arrecifal. Se desarrolla la resedi-
mente 2000 m en esta zona, así como diciones de enterramiento superan cuatro áreas sedimentarias adyacen- les (taludes) de hasta 35º de inclina- -esta tectónica activa hacía que la mentación gravitatoria en talud y pie
tuvo que suceder la separación de las aproximadamente los 200ºC de tem- tes con carácterísticas propias, las ción hacia las áreas adyacentes. Las plataforma marina somera quedara de talud.
calizas de la zona del Pico del Mazo peratura y los 5 kb de presión, se des- cuales, ordenadas desde W (conti- corrientes oceánicas no sobrepasa- expuesta subaéreamente durante
por erosión del desfiladero del río truyen las texturas sedimentarias y los nente) a E (mar abierto), son: ban esta barrera hacia plataforma ciertos intervalos de tiempo, teniendo 3-Albiense superior, parte inferior. Se
Karrantza. materiales se reorganizan para ser interna, aunque parte del material era como consecuencia la erosión y la no recuperan las condiciones de la fase
estables en las nuevas condiciones, 1-Plataforma interna proximal (Fig. erosionado y transportado bien hacia sedimentación. De esta manera se primera, pero se mantiene un margen
formándose así rocas metamórficas. 10). Situada en el extremo oeste, en plataforma interna por oleaje local o entiende que el Albiense medio no arrecifal con taludes menos acusa-
4-Las Calizas de Ranero la zona de tránsito hacia materiales bien hacia mar abierto. presente registro sedimentario en pla- dos.
Contexto paleogeográfico de las terrígenos costeros del macizo paleo- taforma. En la plataforma de Ramales
Calizas, rocas sedimentarias. calizas albienses de Ranero y zoico asturiano. Presentó una sedi- 4-Talud y pie de talud arrecifales (Fig. se han registrado hiatos (tiempo sin El macizo de Ranero es una de las
modelo deposicional. mentación mixta, lo que produjo cali- 11). Zona de tránsito entre el margen representación estratigráfica) de áreas geográficas donde mejor se
Las calizas son rocas sedimentarias zas arenosas, areniscas y margas. arrecifal y el mar abierto más profun- hasta 5,5 ma (López-Horgue, 2000). observa la arquitectura sedimentaria
compuestas principalmene por carbo- Las calizas albienses del macizo de Corrientes de oleaje y de costa, y el do, donde se producía la pérdida pau- de la plataforma de Ramales. Una
nato cálcico como mineral calcita, Ranero se formaron en una extensa influjo terrígeno no permitían el des- latina de la zona fótica. Desaparecen -las asociaciones de seres vivos evo- vista del desfiladero del río Karrantza
siendo menos abundante el polimorfo plataforma marina somera, denomi- arrollo de organismos coloniales, gradualmente las colonias de rudistas lucionaban, adaptándose y modifican- desde la zona de Pico del Mazo ofre-
aragonito, ya que es menos estable nada plataforma de Ramales, que se tales como corales y rudistas. y los foraminíferos tipo orbitolina para do su organización a lo largo de la ce un punto de observación inmejora-
que el anterior. Se forman tanto en extendía hacia el sur hasta el Valle de dar paso a comunidades de esponjas plataforma. Así, por ejemplo, mientras ble de las distintas fases evolutivas,
medios marinos como continentales Soba-Ramales-Karrantza, hacia el 2-Plataforma interna alejada de costa silíceas y rudistas solitarios. El sedi- en el Albiense inferior eran frecuentes apreciándose el modelo deposicional
por precipitación directa del carbonato norte hasta Santoña-Castro Urdiales (Fig. 11). Bordeando la zona anterior mento pierde carbonato cálcico y las colonias de Chondrodonta, en el general (Fig. 11). Así, el cresterío
cálcico a partir de los iones disueltos y hacia el este hasta Turtzioz (e. g., y hacia el este, se sitúaba una zona gana arcilla hacia mar abierto. En Albiense superior son muy escasas; topográfico de Pico del Carlista está
en el agua o por precipitación induci- García-Mondéjar et al., 2004a)(Fig. con escasas entradas de terrígenos, momentos de inestabilidad en el asimismo, los corales ganan protago- formado por calizas masivas del mar-
da por la actividad de diversos seres 10). En estas zonas, la sedimentación donde dominaba una sedimentación talud, fragmentos de material consoli- nismo respecto a los rudistas durante gen arrecifal de la plataforma carbo-
vivos. Así, corales, algas, moluscos, carbonatada dominante daba paso de material carbonatado. Aquí se for- dado, desde tamaño arena a bloques el Albiense superior. Las microbialitas natada. Las clinoformas de talud son
bacterias, entre otros, forman sus mediante un margen arrecifal a una maron calizas bien estratificadas con de longitud métrica, e incluso hecto- son importantes en el margen arreci- apreciables a ambos lados del mar-
estructuras con aragonito o calcita o sedimentación terrígena con arcillas y algas y foraminíferos bentónicos métrica, caían gravitatoriamente pen- fal a lo largo de todo el Albiense, aun- gen. Desde este cresterío hacia el
atrapan partículas de carbonato cálci- arenas de medios marinos más pro- (orbitolinas y miliólidos, principalmen- diente abajo, formando depósitos de que cambian los metazoos asociados. oeste, zona de Rasines-Ampuero,
co entre sus tejidos. Dependiendo de fundos. Hacia el oeste, la sedimenta- te). La precipitación de carbonato cál- brechas calizas y calcarenitas (depó- Las variaciones evolutivas de ciertos afloran las calizas estratificadas de
la energía del medio en que se origi- ción carbonatada cambiaba paulati- cico se producía en condiciones de sitos alóctonos). Las partes externas foraminíferos bentónicos (orbitolinas) plataforma interna. Sin embargo,
nan las calizas, bien se mantendrá la namente a terrígenos costeros que aguas calmas, por lo que las calizas del talud arrecifal presentaban una abundantes en la plataforma, o de hacia el este, se observa como las
estructura inicial de los organismos y bordeaban el macizo paleozoico astu- son de grano muy fino (calizas micríti- sedimentación principalmente arcillo- moluscos cefalópodos, abundantes calizas de talud y pie de talud desapa-
del sedimento, o bien será destruída riano. De esta manera, la plataforma cas). Ocasionalmente, corrientes de sa, con escaso carbonato cálcico, en las series equivalentes de mar pro- recen rápidamente bajo un manto
por corrientes de agua que transpor- carbonatada de Ramales alcanzó una tormenta y oleaje podían retrabajar el dando lugar a margas y lutitas. fundo, sirven para asignar una edad vegetal bien desarrollado debajo del
tarán los granos de carbonato cálcico extensión cercana a los 500 km2 sedimento y transportarlo, formando relativa a las rocas del área de estu- cual se hallan las margas, areniscas,
a otras zonas del medio sedimentario. durante el Albiense. Esta plataforma acumulaciones de conchas y otros Distintas etapas evolutivas a través dio (López-Horgue, 2000), la cual es brechas y lutitas originadas en mar
Por tanto, cada tipo de caliza nos indi- se localizaba sobre un bloque limitado organismos. Metazoos tales como del tiempo. cotejada con dataciones radiométri- profundo, y que hoy constituyen el
cará un proceso sedimentario y, por por fallas, con una subsidencia menor rudistas y bivalvos del género cas absolutas a nivel mundial sustrato del Valle de Karrantza.
tanto, un ambiente de depósito. que las áreas adyacentes de mar más Chondrodonta, formaban colonias Hemos descrito el modelo sedimenta- (Gradstein et al., 2005).
Conforme avanza la sedimentación, profundo y con registros sedimenta- dispersas y, en ocasiones, pequeños rio principal de la plataforma carbona- 5-Las Dolomías del macizo de
los estratos van enterrándose y rios mayores. montículos arrecifales, junto con tada de Ramales. Su repetición en el -las variaciones del nivel del mar, bien Ranero.
pasando a condiciones distintas del algas rojas y verdes, colonias bacte- tiempo dió lugar al registro de cerca provocadas por eustatismo o por tec-
medio sedimentario. El aumento de Dentro de este área tan extensa, la rianas, foraminíferos bentónicos y de 550 m de calizas en plataforma tónica, condicionaban el cambio de El macizo de Ranero, eminentemente
presión y temperatura va acompaña- sedimentación se produjo en un corales dispersos. Estos arrecifes de interna, alrededor de 1100 m en mar- posición de los medios sedimentarios calizo, presenta además otra litología
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
10 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 11
La plataforma carbonatada cretácica de Ranero: Contexto geológico para la cueva de Pozalagua y la Torca del Carlista
Mikel López Horgue, Arantza Aramburu Artano (Bizkaia y Cantabria)
las rocas carbonatadas, reemplazan- falla de Ramales-Laredo jugó también Litosomos de calcita hidrotermal rela-
do en gran proporción el calcio Ca+2 un papel importante en la dolomitiza- cionados a fracturas en la zona adya-
por magnesio Mg+2. El ascenso a tra- ción. Un bonito ejemplo de dolomía cente de Turtzioz son igualmente de
vés de los materiales sedimentarios pervasiva se observa en las paredes edad cretácica, concretamente
se produciría inicialmente por poros recien cortadas del anfiteatro para Albiense superior (Aranburu et al.,
interconectados bien en masas de conciertos de Pozalagua (Fig. 12). En 2002).
rocas permeables o bien a favor de zonas alejadas de estas fracturas
superficies estratigráficas. Estos flui- principales, los litosomos de dolomías 7-Cueva de Pozalagua y Torca del
dos en su viaje ascendente a través preservan la estratificación de las cali- Carlista: ¿por qué en Ranero?
de la pila sedimentaria pudieron confi- zas, pudiéndose reconocer fósiles y Figura 13. Brecha de caliza cementada por dolo-
narse hasta que la presión de fluidos texturas sedimentarias, aunque el Una de las características del macizo mita y formada por sobrepresión de fluidos.
se liberó por fracturación inducida, reemplazamiento por dolomita sigue kárstico de Ranero es su red de cavi-
bien por ellos o bien por esfuerzos siendo total. dades formadas principalmente por
tectónicos (recordemos que anterior- disolución del carbonato cálcico.
mente hemos comentado que la zona A menor escala, diversas texturas Algunas de éstas presentan dimen-
de la plataforma de Ramales estuvo reconocibles en las dolomías del siones extraordinarias, como es el
sometida a una tectónica activa macizo de Ranero indican procesos caso de la Torca del Carlista. El origen
durante su formación). A partir de que sugieren su origen hidrotermal; de estas cavidades no está del todo
fracturas mayores que actuaron como se distinguen, entre otras: claro, sugeriéndose la creación de
vias preferentes de escape de fluidos, zonas de disolución preferente ampli-
el proceso de dolomitización se -brechas de caliza o dolomía cemen- ficadas por la existencia de una
Figura 11. Plataforma interna de Ramales con: a) calizas bien estratificadas hacia el interior (norte), b) Figura 14. Cristales de dolomita tipo saddle,
montículos arrecifales de relieves convexos (centro de la foto) formados por rudistas, corales y algas, entre extendió por fracturas menores y a tadas por dolomita, originadas por extensa red de fracturas en las cali-
cementadas por calcita (teñidas de rojo alicerín).
otros organismos, y c) pie de talud arrecifal (al sur), con predominio de sedimento arcilloso (margas y mar- favor de la estratificación. Por ello, las sobrepresión de fluidos (Fig. 13). zas o la acción de aguas anormal-
gocalizas) con intercalaciones de bloques de caída gravitacional procedentes de la parte alta del talud en dolomías de la zona de estudio se dis- mente ácidas (e. g., por alteración de
épocas de inestabilidad cretácica.También se puede apreciar la evolución progradante del modelo deposi- ponen a favor de fracturas principales -abundancia de cristales de dolomita sulfuros en medio vadoso se generan
cional. formando cuerpos hectométricos que de 0, 5 a 4 mm de largo (dolomita tipo ácidos muy reactivos), entre otros.
atraviesan la caliza albiense ortogo- saddle), la cual se origina a tempera-
carbonatada, las dolomías. Estas Trabajos en curso de las dolomías del nalmente a la estratificación, o como turas entre 50-200ºC (Fig. 14). En el macizo de Ranero no son fre-
rocas forman litosomos de contorno macizo de Ranero y de zonas adya- cuerpos de tendencia tabular estrato- cuentes los yacimientos de sulfuros.
irregular resultado del reemplaza- centes de Cantabria (López-Horgue ligados. -texturas fluidales, donde se distin- Únicamente, pequeñas masas de
miento de la calcita (CaCO3) por dolo- et al., 2005 y 2006) sugieren que se guen masas de dolomitas plegadas orden decimétrico se localizan en la
mita (Ca Mg (CO3)2) en la parte norte originaron por aguas calentadas en La dolomitización es pervasiva cerca plásticamente. parte sur de Pozalagua (Karrantza) y
de las calizas de la plataforma de zonas profundas resultantes de la de las fracturas principales, es decir, en Helguera (Rasines). Su escaso
Ramales, entre Karrantza (Bizkaia) y migración de fluidos del sedimento y no se preservan ni estratificación ni Una de las estructuras más caracte- volúmen no sugiere que por altera-
texturas de caliza, y el reemplaza- rísticas de estas dolomías es la dolo- ción hayan aportado cantidades sus- Figura 15. Dolomía cebrada o franciscana: alter-
Torrelavega (Cantabria). Las dolomí- de la deshidratación de ciertos mine-
miento es total. Una de las fracturas mía cebrada o franciscana (zebra tanciales de aguas ácidas. nancia de dolomita clara y oscura.con la roca cali-
as del macizo de Ranero constituyen rales, y que se mezclarían con aguas za encajante.
una de las masas dolomíticas más superficiales. Esta aguas estarían principales es la falla de Pozalagua, la dolomite; e. g., Fontboté, 1993) (Fig.
interesantes, ya que los afloramientos principalmente saturadas en magne- cual atraviesa el macizo de Ranero 15). Esta dolomía consta de dolomita La red de fracturas, tal y como hemos
son excepcionales, pudiéndose sio y reaccionarían con la calcita de con dirección NW-SE; asimismo la clara y oscura dispuestas en bandas indicado antes, es importante y
observar los tramos calizos reempla- paralelas de pocos mm de espesor actualmente es visible por disolución
zados, la disposición de los litosomos según un ordenamiento oscura-clara- (Fig. 17). No cabe duda de que ha
de dolomía, su relación directa a frac- oscura. La dolomita oscura es de jugado y juega un papel importante en
turas y las texturas y estructuras dolo- grano fino (<0, 5 mm) y la clara es de el proceso kárstico, ya que las calizas
míticas. tipo saddle. Su origen esta relaciona- de Ranero son rocas muy poco poro-
do a fracturación y reemplazamiento sas y que precisan de zonas de frac-
Las dolomías son rocas de textura hidrotermal de la dolomita oscura por turación para crearse cierta porosi-
cristalina, que se originan en distintas dolomita saddle, así como relleno de dad. Figura 16. Dolomía con textura planar subhe-
condiciones geológicas: a-en ambien- fracturas por esta última. dral a euhedral, con porosidad intercristalina.
tes hipersalinos en lagos muy poco Las dolomías no son rocas que se
profundos de climas áridos, b-en En general, las dolomías del macizo disuelvan fácilmente por la acción de de un relieve general redondeado, de
zonas marinas costeras adyacentes a de Ranero presentan un alto índice de agua de lluvia ligeramente ácida. De pocas aristas y donde se genera una
medios áridos, c-en series calizas poros entre los cristales de dolomita, hecho, sus afloramientos naturales no capa de suelo apreciable (Fig. 19 y
enterradas durante la diagénesis bien que en muchos casos están interco- presentan cavidades kársticas por 20). Este suelo es rico en materia
por cambios composicionales y de nectados (Fig. 16). disolución y son, en general, menos orgánica, similar a las rendzinas des-
fluidos a baja temperatura en el sedi- abruptos, sin relieves importantes arrolladas sobre calizas, pero tiene
mento, o bien por hidrotermalismo, es Análisis de la relación entre el modelo (Fig. 18). Debido a su alta porosidad una carácterística distintiva, un alto
decir, por aguas calientes (entre 50- de fracturación y la dolomitización, así intercristalina y su resistencia a la contenido en fracción arena gruesa
200ºC aprox.) que resultan de la mez- como de los fluidos involucrados disolución, experimentan una meteo- formada por cristales de dolomita y un
cla de fluidos recalentados por gra- sugieren que las dolomías se forma- rización diferente a la de la caliza: se color rojizo debido al contenido en
dientes geotérmicos anómalos en ron en el Cretácico post-Albiense distingue la porosidad primaria de la hierro de la dolomita. (Fig. 21). Este
zonas más profundas. Figura 11. El anfiteatro de Pozalagua, en su fase de construcción, mostrando un bonito ejemplo de dolo- (López-Horgue et al., 2005 y 2006). roca y cierta disolución de orden cen- fenómeno de arenización de la dolo-
mía pervasiva y su contacto con la roca caliza encajante. timétrico a favor de fracturas dentro mía se explica por la alta porosidad
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
12 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 13
La plataforma carbonatada cretácica de Ranero: Contexto geológico para la cueva de Pozalagua y la Torca del Carlista
Mikel López Horgue, Arantza Aramburu Artano (Bizkaia y Cantabria)
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
14 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 15
Mikel lópez Horgue, Arantza Aramburu Artano
este proceso, se autoalimentaría por Horgue, M.A., Iriarte, E. y oberkreide in der Baskischen
colapso de paredes debilitadas en la Martinez de Rituerto, S. (2004a). depression (Nordspanien). Neues
dolomía, ralentizándose al llegar a los El Aptiense-Albiense de la Cuenca Jahrbuch Geologische
materiales calizos con mejor sosteni- Vasco-Cantábrica. En: (J.A.Vera, Palaontologische Monatsh, 3,
miento. ed.) Geología de España, SGE- 132-144.
IGME, Madrid, 291-296.
- Pujalte, V. (1977). El Complejo
Bibliografía - García-Mondéjar, J., Fernández- Purbeck-Weald de Santander:
Mendiola, P.A., Agirrezabala, Estratigrafía y Sedimentación.
- Aranburu, A. (1998). El Aptiense- L.M., Aranburu, A., López- Tesis doctoral inédita, Universidad
Albiense de Trucíos-Güeñes Horgue, M.A., Iriarte, E. y de Bilbao, 204 pp.
(Oeste de Bizkaia). Tesis doctoral Martinez de Rituerto, S. (2004b). - Ramírez del Pozo, J. (1971).
inédita, Universidad del País Extensión del Aptiense-Albiense Bioestratigrafía y microfacies del
Vasco/Euskal Herriko en la Cuenca Vasco-Cantábrica. Jurásico y Cretácico del Norte de
Unibertsitatea, 606 pp. En: (J.A.Vera, ed.) Geología de España (región cantábrica).
España, SGE-IGME, Madrid, 340- Memorias del Instituto Geológico y
- Aranburu, A. Fernandez-Mendiola, 343. Minero de España, 78, 357 pp.
P.A., López-Horgue, M.A. y
García-Mondéjar, J. (2002). - García-Mondéjar, J., Pujalte, V. y - Rat, P. (1959) : Les pays crétacés
Syntectonic hydrothermal calcite Robles, S. (1986). Características basco-cantabriques (Espagne).
in a faulted carbonate platform sedimentológicas, secuenciales y Thése Publications de l'Univeristé
margin (Albian of Jorrios, northern tectoestratigráficas del Triásico de de Dijon, 18, 525 S, Dijon.
Spain) Sedimentology, 49(4), 875- Cantabria y norte de Palencia.
885. Cuadernos de Geología Ibérica, - Rat, P. (1988). The Basque-
10, 151-172. Cantabrian Basin between the
- Boillot, G. y Malod, J. (1988) The Iberian and European plates some
north and north-west spanish con- - Gradstein, F.M., Ogg, J.G. y Smith, facts but still many problems. Rev.
tinental margin: a review. Rev. A.G., (2005). A Geologic Time Soc. Geol. España, 1 (3-4), 327-
Sociedad Geológica de España, 1 Scale 2004. Cambridge University 348.
(3-4), 295-316. Press, Cambridge, 610 pp.
LABURPENA
Laburpena: Pozalaguako Koban radon-kontzentrazioa kuantifikatzeko ikerketa bat egin da. Hori egiteko, radona harrapatzeko sistema aktibo baten
diseinuan laguntzen duen modelo matematiko bat garatu da. Egiten den diseinua neurri esperimentalekin baliozkotu da.
RESUMEN
Se ha realizado un estudio para cuantificar la concentración de radón en la Cueva de Pozalagua. Para ello se ha desarrollado un modelo matemático
que ayuda al diseño de un sistema activo de captación de radón. El diseño realizado se ha validado con las medidas experimentales..
SUMMARY
A study has been carried out to quantify the concentration of radon in the Pozalagua Cave. To this purpose a mathematical model has been developed
to help in the design of an active system for capturing radon. The design has been validated by the experimental measurements.
Introducción
duce en un lugar cerrado, como una talado el monitor. Entre todos los sistemas de detección Esta circunstancia se tendrá en cuen-
galería subterránea, una cueva o una de radón se seleccionó el sistema ta en el diseño del sistema.
vivienda, en ocasiones puede ocasio- Análisis de los sistemas de activo de cartucho de carbono, optimi-
nar que las concentraciones sean ele- medidas zando el sistema para adecuarlo a las El dispositivo diseñado es un cilindro
vadas. condiciones medioambientales de la modular que contiene un agente
cueva y a los objetivos del proyecto a desecante, como es el gel de sílice
Previo a la realización de las medidas
Los factores atmosféricos también realizar (Foto 2). que se encuentra contenido en los
de radón en Pozalagua se estudiaron
influyen en la cantidad de radón que dos primeros módulos del cilindro
los distintos sistemas de medida, ana-
puede escapar del suelo, por ejemplo, Sistemas de medida utilizado para retener todo el agua presente en
lizando las características de cada
si se produce un descenso de la pre- el aire, y a continuación una etapa de
uno de ellos, para emplear en este
sión atmosférica esto provoca un El sistema de detección de radón uti- carbón activo que retendrá el radón
caso el que mejor se ajustase a las
incremento de la cantidad de radón lizado consiste en un sistema activo presente en el aire ya seco, que se ha
condiciones de esta cueva.
que emana del suelo, motivado por un que emplea una bomba de aspiración repartido en 3 secciones modulares.
Básicamente los sistemas de medida
efecto convectivo ocasionado por la de aire que hace pasar a éste por un
pueden clasificarse en:
diferencia de presión en la interfase lecho de carbón activo que retiene el El gel de sílice utilizado ha sido de la
suelo-aire. radón presente en el aire. Este carbón marca Panreac con un tamaño de
- Sistemas Pasivos, son aquellos sis-
activo posteriormente se mide en un grano superior a 2 mm, ya que tam-
temas en los cuales se realiza la reco-
El radón también se disuelve en el espectrómetro gamma capaz de bién en estudios anteriores sobre la
lección del radón por difusión natural
agua, y por tanto se puede encontrar registrar las emisiones procedentes eficiencia de retención del agua pro-
y/o convección libre.
radón diluido en aguas subterráneas, de los descendientes del radón. porcionó buenos resultados.
aguas para el consumo, etc.
- Sistemas Activos, son aquellos sis-
Para construir un sistema de este tipo Para definir las dimensiones del siste-
temas en los cuales se realizan la
En consecuencia, tanto por ingestión es necesario definir los siguientes ma de muestreo se partió de un cau-
recolección del radón utilizando algún
como por inhalación la presencia del parámetros: tipo de carbón, longitud y dal de aspiración de aire de 20 l/min.
mecanismo además de la difusión
radón contribuye a la exposición a la diámetro del cartucho caudal de aspi- Este valor junto con la velocidad del
natural o convección libre.
radiación de los seres humanos. ración de aire, y tiempo de muestreo, aire en la entrada del dispositivo para
magnitud ésta última relacionada con la que se conoce el valor del coefi-
Estos dos tipos de sistemas a su vez
El radón es responsable de más del la cantidad de radón que se desea ciente de distribución y la concentra-
se dividen en sistemas de lectura
30% de la dosis de radiación recibida recolectar en un tiempo predefinido ción de radón esperada en la cueva
tal y como estaba previsto, y con el cueva, hay que decir que son compa- 4-S. B. Solomon, S. B. et al.
diseño presentado, un solo cartucho tibles habida cuenta del alto error que Occupational Exposure to Radon in
de carbono activo es suficiente para tienen asociados los datos proporcio- Australian Tourist Caves an
la retención completa en las condicio- Foto 3: Bomba de aspiración utilizada en la cueva de Pozalagua nados por el medidor de la cueva. Australian-wide Study of radon
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
22 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 23
Euryale (Revista de ciencias - Zientziak aldizkaria) Nº 2 24-35 BILBAO 2008 ISSN 1886-4309
LABURPENA
Argitzeko dagoan gaietako bat, kobazulo batek, korrosioak eraso barik jasan daiken CO2 muga zein dan finkatzea da. Alfonso Antxia Espeleologi
Zientzien Elkartea lanean ari da Bizkaian dagoan Karrantzako Pozalagua kobazuloan eta bai eta Nafarroako Lekunberri herriko Mendukilo kobazuloan bisi-
ta turistikoek eragindako kalteak era egoki baten eta ahalik eta zehatzen aurreikusiko leukezan metodo baten bila.
RESUMEN
Una de las cuestiones que aun está sin respuesta, es el límite de CO2 que soporta una cueva sin sufrir los procesos de corrosión, en la cueva de
Pozalagua en Karrantza, Bizkaia y en la Cueva de Mendukilo, Lekunberri, Nafarroa, la Sociedad de Ciencias Espeleológicas Alfonso Antxia trabajan bus-
cando un método de predición para definir soluciones a las afecciones producidas por las visitas turísticas.
SUMMARY
One of the issues still unanswered is the limit of CO2 that a cave can tolerate without undergoing corrosion processes. In the Pozalagua cave in
Karrantza, Bizkaia, and in the Mendukilo cave, Lekunberri, Navarre, the Society of Speleological Sciences Alfonso Antxia is working to find a prediction
method to define solutions to the problems caused by tourist visits.
Introducción.
1971 a, b y 1972), fruto de la tesis Discusión de los resultados. " Humedad relativa cercana al 100 % Cuando las lámparas no están colo- a 20000 ppm) (Batiot, 2002). biendo el mecanismo general de
doctoral de este autor en la gruta fran- Condiciones climáticas en las cuevas. de saturación. cadas de forma indiscriminada y no corrosión y deposición del carbonato
cesa de Niaux (Andrieux, 1969), presentan una elevada potencia (infe- - Oxidación de material orgánica por de calcio, desde un punto de vista
sobre la influencia de la presencia La variedad en la morfología de las En algunos casos, en las cuevas riores a 100 W), su influencia sobre la bacterias en rocas carbonatadas o cinético y termodinámico.
humana en el microclima de una cavi- cuevas provoca una gran diversidad turísticas colocan puertas que sellan atmósfera hipogea en general es limi- depósitos cavernarios.
dad. En general, estos estudios expe- de microclimas subterráneos. Se han sus entradas, reduciendo la ventila- tada, con valores casi desechables Existe una gran diferencia, tanto
rimentales estiman, por persona y generalizado, como una forma de ción natural del aire. sobre la temperatura. La influencia de - Difusión o transporte de gases pro- desde el punto de vista termodinámi-
hora, una tasa de producción media simplificar esta gran variedad, tres éste parámetro se circunscribe a unos fundos (Wood & Petraitis, 1984; co, como hidrodinámico, entre la cir-
de calor de 68 a 104 kcal/h, una pro- modelos de circulación del aire, que La iluminación utilizada en las cuevas pocos metros, por lo que puede, Wood, 1985). culación del agua por las fisuras y la
ducción de dióxido de carbono de 17 de cierta forma engloban las caracte- adaptadas para la explotación turísti- dependiendo de la morfología de la caverna. Al abandonar la fisura y
a 20 l/h y una producción de vapor de rísticas generales del microclima: ca ha sido, en muchos casos, inefi- cueva y la distribución y potencia de - En algunas cuevas, se libera desde entrar en la cueva, el agua pasa de un
agua por respiración de 20 a 50 g/h. ciente e adecuada. las lámparas, puede ser obviado para rápidas corrientes subterráneas (Ek & sistema termodinámico a otro,
(Villar et al., 1984 b; Andrieux, 1988). * Barorrespiración. los estudios de la masa gaseosa Gewelt, 1985). sufriendo un proceso de expansión
* Termocirculación en saco de aire. La potencia de las lámparas utilizadas general. por el cambio de presión.
Sin tener en cuenta la producción de * Termocirculación en tubo de viento. y su ubicación, por lo general muy - Como resultado de la respiración de
vapor de agua, el aumento de tempe- cercano a espeleotemas para resaltar En caso de la cueva Pozalagua, la biota, principalmente por efecto de Desde un punto de vista químico, hay
ratura del aire de una cavidad por la Los dos primeros modelos generan su belleza, generan microzonas con mediciones realizadas a distancias grandes colonias de murciélagos dos variantes que pueden presentar-
presencia humana provoca una dese- un microclima muy estable en la temperaturas que superan en varios inferiores a un metro de las fuentes de (Otero 1990, 1994) se, dependiendo solo de la concentra-
cación del ambiente por evaporación. cueva, generalmente con valores ele- grados al resto de la cavidad, con una iluminación, marcaron incrementos de ción del CO2 en la atmósfera y en el
Por otro lado, en un ambiente con alto vados de humedad relativa y muy importante reducción de la humedad temperatura desde 13 hasta 19 ºC y En el caso de las cuevas Pozalagua y agua que sale de la fisura.
grado de humedad (humedad relativa bajas velocidades en el movimiento relativa durante el tiempo que perma- una reducción de hasta valores cerca- Mendukilo (Lekunberri - Navarra), la
⎡CO 2 ⎤ > ⎡CO2 ⎤
cercana al 100 %), un incremento de del aire. necen encendidas. Esto genera una nos al 70 %. A pesar del aporte calóri- variación de la concentración de CO2 ⎣ aire ⎦ ⎣ agua ⎦
la temperatura de rocío del aire por importante variación de ambos pará- co de la iluminación, su distribución y es provocada por el régimen de visi- * Se enriquece el agua del gas, favo-
encima de la temperatura de la roca, La circulación del agua, por lo gene- metros, que favorece el desarrollo de la amplitud de la cueva, favorecen tas. Los altos valores coinciden con la reciendo el proceso de disolución de
puede generar la condensación de ral, se limita al goteo, favoreciendo la procesos de intemperismo y la apari- que el régimen de iluminación de la época pico de los visitantes. La masa la roca.
vapor de agua sobre las paredes de la profusión de espeleotemas en las ción de una biota que acelera los pro- cueva, no tenga, en sentido general, de visitantes expeliendo el gas, suma-
cavidad con el consiguiente riesgo de cesos destructivos. ninguna influencia sobre el comporta- ⎡CO 2 ⎤ < ⎡CO2 ⎤
diferentes salas que conforman la do al mecanismo de termotransferen- ⎣ aire ⎦ ⎣ agua ⎦
corrosión de espeleotemas o arte cavidad. Estas condiciones propician miento térmico de la cavidad. cia de masa y energía de la atmósfe-
rupestre. La polución de carácter quí- el desarrollo de morfologías con un ra de la cueva con el exterior, favore- * El agua cede CO2 al aire, despla-
mico relacionada con la presencia de aspecto muy atractivo para el turismo. En la zona aledaña a las lámparas sí cen un lento decremento de la con- zándose el equilibrio de la ecuación
visitas a una cavidad depende princi- se aprecia la influencia de los cam- centración del gas de referencia. hacia la izquierda, depositándose el
palmente, de la acumulación de dióxi- El tercer modelo representa, general- bios mencionados. Los días de visi- CaCO3.
do de carbono en el aire. mente, cavidades transfluentes, que tas, las luces se mantienen encendi- En ambas cuevas también influye, de
permiten la formación de corrientes das desde las 10:00 hasta las 18:30 forma importante, la morfología des- Dreybrodt (2003) en un comentario
Los incrementos prolongados en la de aire, en ocasiones muy fuertes, horas, de forma continua, lo que favo- cendente, principalmente en sobre un trabajo de Audra (2003), cal-
concentración de CO2 en el aire y el que no permiten el mismo desarrollo rece la actividad biológica sobre el Mendukilo, con salas inferiores a la cula que, con una diferencia de tem-
disuelto en el agua de condensación de los espeleotemas que los modelos sustrato, con la generación de una zona del recorrido turístico, donde peratura entre la roca y el aire de 20
o infiltración, puede truncar el equili- anteriores. Sólo en grandes cuevas, serie de efectos, tanto químicos como probablemente tiene lugar las mayo- ºC y una concentración de CO2 de 0,1
brio químico en los procesos espeleo- donde la superposición de niveles y la estéticos, sobre las formaciones res concentraciones de CO2. atm (~100 000 ppm), calcula que para
genéticos de la cavidad. En este sen- apertura de nuevas bocas que favore- secundarias fundamentalmente.
la remoción de 1 cm de roca por diso-
tido, Dragovich y Grose (1990) esti- cen la circulación de la masa gaseo- La poca cobertura vegetal, no favore- lución, se necesitan 1 000 000 de
man una concentración de CO2 en el sa, permite que ciertas zonas, casi Concentración y origen del ce una gran concentración de CO2 en años.
aire de 2400 ppm como límite máximo siempre en los niveles superiores y en CO2. el suelo, que el agua de infiltración
de riesgo para la corrosión de la cali- galerías truncadas, presenten una transporte hacia el interior de la Sobre este comentario, Lismonde
za. morfología tan atractiva como la antes Uno de los primeros problemas a cueva. (2003) revisa los cálculos, planteando
mencionada. determinar es el origen del CO2 en la un cambio en las condiciones de con-
El intemperismo es un fenómeno que cueva. Hasta el momento se brindan Modelo de corrosión - depo- torno y, manteniendo los parámetros
tiene lugar sobre las rocas del exte- Como se aprecia, las cuevas más fac- de Dreybodt, obtiene que en sólo
varias fuentes naturales del gas: sición.
rior, en el que intervienen una serie de tibles de utilizar para la explotación 10000 años se remueve 0,9 m.
procesos complejos, en los que influ- turística, son la del segundo grupo, es Termina aclarando que este proceso
- Atmosférica, caracterizada por bajos El modelo de disolución - deposición
yen, y en ocasiones determinan, los decir, las cavidades con una morfolo- solo es posible en cuevas con flujo
valores de concentración (0,03 % se rige por:
cambios de temperatura, cambios de gía que favorece la circulación en hidrotermal, con un gradiente térmico
(300 ppm); Renault, 1968).
humedad, radiación solar, lluvias, saco de aire. En ellas, las principales CaCO 3 + CO2 + H2 O ⇔ Ca(HCO3 )2 sostenido en el tiempo.
condensación, fuerza del viento, que características climáticas son:
- Suelo, donde la actividad biológica Es el modelo utilizado generalmente
favorecen o generan procesos quími- produce cientos de veces más CO2 Posteriormente Dreybrodt et. al.
" Circulación de la masa gaseosa a para la explicación de los fenómenos
cos de disolución o corrosión. Estas (2005) brindan una hipótesis de la for-
que el promedio de la atmósfera, y es de espeleogénesis (Eraso 1963 a y b,
condiciones ambientales están muy bajas velocidades. mación de las campanas de disolu-
Foto: Jabier Les
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
26 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 27
Vladimir Otero Comentarios sobre el problema de la corrosión climática en la cueva Pozalagua (Ranero, Bizkaia)
agua condensada, con una presión Cuando el CO2 reacciona con la roca * Desplazamiento de la posición de El agua de condensación también
parcial de CO2 de 0,0035 atm (~3500 y el agua, se forma el bicarbonato de los conductos preferenciales en el participa en ambos procesos la corro-
ppm) solo es capaz de remover por calcio. Cuando la cantidad de agua macizo. sión y la deposición. El primer proce-
disolución 1 cm de la roca en más de condensada no es suficiente para so tiene lugar cuando el agua se con-
2 000 000 años, de mantenerse la arrastrarlo, se va acumulando en * La distribución de la circulación de densa sobre la pared de la cueva,
misma velocidad de condensación. forma de polvo, en ocasiones con alto las aguas por el macizo. está insaturada con respecto a la alci-
grado de humedad. Esto favorece la ta, se genera el potencial necesario
Esta velocidad de condensación y alta concentración de CO2 en los * Tiempo de permanencia. para que tenga lugar la disolución.
remoción de las paredes por corro- intersticios de la capa formada, Este proceso es denominado como
sión están dadas para variaciones de pudiendo llegar a concentraciones * Concentración de CO2 de las aguas. corrosión por condensación. El agua,
temperaturas estacionales entre 5 y muy superiores, lo que reduciría el pH el CO2 y el carbonato de calcio, reac-
15 ºC. Se asume que durante la esta- de la masa húmeda, provocando una * Concentración de CO2 en el aire. cionan dando lugar a iones solubles
ción más cálida tiene lugar la conden- mayor corrosión en la roca, con la de hidrogenocarbonato y calcio. El
sación, mientras que no ocurre duran- consiguiente aceleración del proceso, * Nivel de condensación en la cueva. agua condensada gana en agresivi-
te la estación fría (figura 2). lo que lleva a un incremento, posible- dad si se incrementa la cantidad de
mente potencial en el tiempo. * Ciclo de condensación - evapora- CO2 disuelto. En cuevas turísticas, los
Esta tesis brinda un modelo de la ción. visitantes expelen un aire cálido y
corrosión por condensación, asu- saturado de vapor de agua, junto a
miendo ciertas condiciones de contor- * Circulación del aire en la cueva. cerca de un 4 % de volumen de CO2,
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
28 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 29
Vladimir Otero Comentarios sobre el problema de la corrosión climática en la cueva Pozalagua (Ranero, Bizkaia)
1500 Cuantificación de los proce- roca, k es el coeficiente de transferen- aproximarla a 0 para los efectos de m2 de superficie acumulada en ese
sos en la cueva Pozalagua. cia convectivo combinado del vapor los cálculos a realizar. Al valorar esta tiempo.
de agua (g m-2 s-1). Los términos qr y condición de contorno en la expresión
1400
qa pueden ser calculados, según de calculo de hc, los factores que La ecuación responde a la forma:
En la cueva Pozalagua se han carac-
terizado dos zonas microclimáticas Neiburger et. al. 1982 ( en de Freitas modifican el valor de v se hacen 0,
C = −6 * 10 −8 * t 2 + 0,0038 * t − 0,4717
Concentración de CO2
1300
(Otero et. al. 2008) (figura 8), La pri- y Schmekal 2006): quedando que hc, para la cueva de
mera zona, más cercana a la entrada referencia, es igual a 5,9.
⎛ esr ⎞ donde C = agua total condensada en
1200 de la cueva, se caracteriza por una qr = 0,622 ⎜ ⎟ En la ecuación de kv, se sustituye con g/m2 y t = tiempo en horas.
mayor variabilidad de la temperatura, e
⎝ atm − esr ⎠
influenciado por el comportamiento de la expresión de cálculo de hv y redu-
1100
ciendo: La cantidad de agua condensada
la atmósfera exterior. Esta zona se
⎛ e ⎞ forma una película con un espesor
caracteriza por ser el sector de mez-
qa = 0,622 ⎜ ⎟ ⎛ λ ⎞ promedio de 0,006 cm, teniendo en
1000 cla de las masas de aire de la zona ⎝ eatm − e ⎠ 1,07 ⎜ ⎟ * 5,9
⎝ Ca ⎠ cuenta que no hay evaporación en
más profunda y del sistema exterior. kv =
donde esr es la presión saturante de esa zona de la cueva. Teniendo en
En esta zona se ubica la estación cli- λ
900
vapor a la temperatura de la superfi- Por lo que, simplificando ?, queda: cuenta que la concentración de CO2
mática Entrada.
29 .2 0 03: 0
29 .2 0 14: 0
29 .2 0 01: 0
30 .2 0 12: 0
30 .2 0 23: 0
01 .2 0 10: 0
01 .2 0 21: 0
02 2 0 08: 0
02 2 0 19: 0
03 .2 0 06: 0
03 .2 0 17: 0
04 .2 0 04: 0
04 .2 0 15: 0
05 .2 0 02: 0
05 .2 0 13: 0
05 2 0 00: 0
06 2 0 11: 0
06 .2 0 22: 0
2 0 9: 0
20 :00
00
18 .2 0 10: 0
18 .2 0 21: 0
19 2 0 08: 0
19 .2 0 19: 0
20 .2 0 06: 0
20 .2 0 17: 0
21 .2 0 04: 0
21 .2 0 15: 0
22 .2 0 02: 0
22 2 0 13: 0
2 0 00: 00
11 :00
00
:0
:0
0
:0
:0
:0
:0
:0
:0
0
:0
:0
:0
:0
:0
:0
0
7 . 4 0 0 :0
:0
:0
0
:0
0
:0
:0
:0
:0
0
0:
0:
0:
0:
0:
0:
0:
ha oscilado en el periodo analizado,
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
.0 04 00
04 00
cie de la roca, e es la presión parcial
0
:0
:0
28 .2 0 16:
17 .2 0 23:
.0 04
6 4
.0 04
7 4
.0 04
.0 04
7 4
0
0
28 .2 0
17 .2 0
7.
7.
7.
7.
7.
7.
6
7
La segunda zona, representa el sec- 1,07 * 5,9
.0
.0
.0
.0
.0
.0
27
16
predominio de formas corroídas en la de transferencia secundario (W m-2) y De esta relación, se construyó una
primera y predominio de llamativos λ (J g-1) es el calor latente de con- curva que describe el comportamien- Asumiendo que el agua condensada
cristales en la segunda. densación (o vaporización) a la tem- to de la cantidad de agua condensada se deposite en la roca con un estado
peratura del aire (Tdb). La relación en cerca de 3,5 años (figura 10), prácticamente puro, al combinarse
Figura 7: Estalactita con evidencia de desarrollo del proceso litogenético. con el gas favorece un cierto decre-
Comenzando el análisis por la esta- para el cálculo de hv para superficies obteniendo cerca de 60 g de agua por
ción Versalles, se compara la tempe- planas están dadas por Pedro y
ratura de rocío del aire, con la tempe- Gillespie 1982 (en de Freitas y 13,4
2005
2006 2007 2008
ratura de la roca (figura 9). Llama la Schmekal 2006) y se expresa: 13,3
atención que, en esta estación, la
temperatura de la roca se mantiene ⎛ λ ⎞
hv = 1,07 ⎜ ⎟ hc
13,2
Temperatura (ºC)
lugar todo el año. mario de convección, que se calcula, 12,9
⎝ 511 ⎠
condensación (C): 12,6
Temperatura (ºC)
40
que se asume que los valores obteni- dad y aspecto pulverulento, que no
11,5
dos se comportan como representati- llega a formar un cuerpo único.
30
vos en el sector estudiado. 11
16
la cueva Pozalagua, se aprecia en el
gráfico resultante que predominan los Dreybrodt W., F. Gabrovšek y M.
14 valores negativos (figura 13). Perne (2005). Condensation corro- 0
Uno de los factores que tiene una Separatum Problems of the speleolo-
Figura 11: Comportamiento de la presión parcial de CO2 en el agua. Una curva está calculada a partir mayor incidencia en su comporta- Figura 13: Comportamiento del agua condensada total en el sector Entrada.
gical research. Praga.
de la ley de Henry y la segunda se obtiene a partir de los datos experimentales en la cueva Pozalagua. miento, es precisamente la mezcla
En ambos casos la temperatura de cálculo es 13 ºC.
que tiene lugar del aire hipogeo con el ------------ (1963b). Estudio del
epigeo, con características termohi- complejo de cavidades de Orratxeta Fernández Cortés. A. (2004). ción con los fenómenos cársicos. Rev.
mento de su pH, incrementando su sos de disolución - deposición, todo a grométricas diferentes, que favorece Caracterización microclimática de
(Monte Albertia-Alava). Separata del Voluntad Hidráulica. Año XI. No. 32.
agresividad respecto a la calcita. El una escala muy pequeña, teniendo en el enfriamiento adiabático de la mez- cavidades y análisis de la influencia
GE Alavés. Pag: 24 - 26.
proceso de corrosión comienza, ace- cuenta que el espesor promedio de la cla, reduciendo la temperatura de la antrópica de su uso turístico. Tesis
lerándose con el incremento de la película de agua es de unos 0,006 zona (Eraso 1965). Doctoral. Universidad de Almería. 425
------------ (1969b). Mecanismos Haltiner G. y F. L. Martin (1968).
concentración de CO2 en la atmósfe- cm. pp.
sobre la corrosión en el karst y su Dynamical and fhysical meteorology.
ra. La velocidad de este proceso La disminución de la temperatura del repercusión en la geodinámica kársti- Ed. Academia de Ciencias de Cuba.
dependerá del espesor de la capa de La pequeña masa de agua condensa- aire, tomando valores inferiores de ca. Boletín Geológico y Minero. T Freitas. C. R. de. y A. Schmekal
agua y la velocidad de difusión del da entra en equilibrio con el sistema hasta 2 ªC, respecto a la roca enca- (2006). Studies of condensation/eva- Liu Z. y W. Dreybrodt (2001).
LXXX - II. Pag. 146 - 168).
gas en el líquido (Liu y Dreybrodt sólido de la roca encajante o el espe- jante, genera una transferencia de poration process in the Glowworm Kinetics and rat-limiting mechanisms
2001). leotema sobre el que se ha deposita- calor desde el sistema sólido hacia la Cave, New Zealand. International of dolomite dissolution at varius CO2
Fagundo. J. R. y González P. (2005).
do, lo que puede explicar el fenómeno masa gaseosa, obedeciendo al gra- Journal of Speleology. 35(2). 75 - 81. partial pressures. 44 (5), 500 - 509.
Hidrogeoquímica. Centro Nacional de
Las fluctuaciones de la concentración observado del mantenimiento de los diente térmico, que a una cierta dis- Medicina Natural y Tradicional
de CO2 en la atmósfera de la cueva, cristales de calcita en las diferentes tancia de la pared (o techo), provoca García. G. (1972). Termoquímica de (1970).
(CENAMENT). Ministerio de Salud Llopis Lladó. N.
induce a un corrimiento del equilibrio formaciones secundarias y en las un estado de instauración respecto al la reacción de disolución - cristaliza- Fundamentos de hidrogeologóa cárs-
Pública. La Habana, Cuba
en la ecuación fundamental del karst, paredes y techo de la cueva, sin sig- vapor de agua, favoreciendo la eva- ción del carbonato de calcio y su rela- tica. Ed. Pueblo y Educación.
con una alternancia entre los proce- nos evidentes de corrosión. poración del líquido antes condensa-
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
32 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 33
Vladimir Otero Comentarios sobre el problema de la corrosión climática en la cueva Pozalagua (Ranero, Bizkaia)
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
34 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 35
Euryale (Revista de ciencias - Zientziak aldizkaria) Nº 2 36-41 BILBAO 2008 ISSN 1886-4309
LABURPENA
Ferrasaguzar mediterranearra (Rhinolophus euryale) Rhinolophidae familiako kide da. Familia honen ezaugarri deigarriena, eta izena ematen diona,
sudurzuloen inguruan agertzen diren egitura dermikoak dira, iluntasunean orientatzeko saguzarrek erabiltzen dituzten ultrasoinuak igortzeko balio dutenak.
Azken hamarkadetan R. euryalek atzerakada nabarmena jasan du bere banaketa eremu osoan, Europako eskualde zabal askotatik desagertu delarik
RESUMEN
El murciélago mediterráneo de herradura (Rhinolophus euryale) pertenece a la familia Rhinolophidae, un grupo de murciélagos caracterizado por las
excrecencias nasales a través de las cuales emiten los ultrasonidos con los que se orientan en la oscuridad. La especie ha sufrido una regresión importan-
te en gran parte de su área de distribución, llegando a desaparecer en amplias zonas del continente.
SUMMARY
The Mediterranean horseshoe bat (Rhinolophus euryale) belongs to the Rhinolophidae family, a group of bats characterized by having developed a
nasal process through which they emit ultrasonic sounds to navigate in darkness. This bat is an endangered species which in the last decades has suffered
a severe decline all over its distribution range, having disappeared in wide areas of the continent.
INTRODUCCIÓN
distribución amplia y continua, pare- población más importante se encuen- La accesibilidad de las cuevas utiliza- tats idóneos para los murciélagos, arbolada superpuesta a una matriz de ser observados en la misma zona de
ciendo más frecuente y abundante en tra en Bizkaia, repartida en dos núcle- das por la especie, situadas en zonas creando nuevos hábitats muy unifor- áreas más abiertas como pastos, pra- caza.
la mitad meridional debido a su carac- os probablemente sin conexión. Por a baja altitud, propicia la afluencia de mes, con reducida o casi nula diversi- dos y matorral. Este mosaico paisajís-
ter termófilo. La distribución de la una parte aparece en el oeste, en las personas de toda índole, causando dad espacial y biológica, desfavora- tico produce una enorme superficie R. euryale está incluido en el
especie coincide con las zonas kársti- Encartaciones, donde se encuentran molestias a los murciélagos bien de bles para la especie. hábil de caza: los ecotonos forestales Catálogo Vasco de Especies
cas, lo que se ajusta a su carácter tres colonias de cría: una de ellas forma vandálica o bien inconsciente- donde las características de vuelo y Amenazadas con la categoría de "En
casi estrictamente cavernícola. alberga a unos 600 individuos y es la mente debido a la mera presencia y Consecuentemente, ha originado una de ecolocación de la especie le permi- Peligro de Extinción" establecida por
más importante del tercio norte penin- consiguiente perturbación. Además, reducción de la disponibilidad de pre- ten simultanear el vuelo y la captura el Decreto 167/1996, de 9 de julio, del
La especie ha sufrido una regresión sular. Las otras son de tamaño inde- muchas cuevas donde había sido sas. de presas de forma extremadamente Gobierno Vasco, y por tanto requiere
importante en gran parte de su área terminado aunque netamente inferior. citado R. euryale han sido cerradas, y eficiente. En condiciones de hábitat de un Plan de Gestión que actue
de distribución, llegando a desapare- La segunda zona se sitúa al este de la se siguen cerrando actualmente para Por último, los tratamientos fitosanita- óptimas esta vegetación debe cubrir sobre las amenazas que pesan sobre
cer en amplias zonas del continente. provincia, entre Urdaibai y la comarca proteger los restos arqueológicos que rios de pinares contra la procesionaria una superficie no inferior al 20 % alre- la especie y mejore su estado de con-
En Francia se observó un retroceso de Lea-Artibai; aquí se ha encontrado albergan. Estos cerramientos no han (Thaumatopoea pytiocampa) utilizan dedor del refugio. En dichas condicio- servación. Así mismo está incluido en
poblacional cercano al 70% entre una colonia de algo mas de 100 indi- sido adecuados para permitir el paso normalmente fumigaciones mediante nes las áreas de caza de los murcié- el Catálogo Nacional de Especies
1940 y 1980, y 83 colonias desapare- viduos en la época de cría y otra colo- de murciélagos, por lo que las cuevas insecticidas inespecíficos como el lagos pueden llegar hasta un radio Amenazadas con la categoría de
cieron o sufrieron disminuciones críti- nia de agregación primaveral. Por lo han quedado inhabilitadas para la diflubenzurón (Dimilin) o el Bacillus máximo de 10 km dependiendo del "Vulnerable".
cas. Igualmente, se ha dado cuenta tanto la población total de esta espe- especie. thuringiensis. Estos tratamientos pro- tamaño de la colonia.
de ún importante descenso poblacio- cie en la CAPV no parece alcanzar los vocan una disminución adicional en la Por tanto, las medidas de conserva-
nal en Eslovaquia. En lo que respec- 1000 individuos. Con motivo del progresivo abandono diversidad y la biomasa de presas dis- Se alimenta preferentemente de lepi- ción para esta especie en la vertiente
ta a la CAPV las citas históricas de la agricultura y la ganadería en las ponibles en los meses posteriores al dópteros nocturnos (polillas) de atlántica del País Vasco peninsular
corresponden a 15 localidades, la Rhinolophus euryale está catalogada últimas décadas, el diverso paisaje tratamiento. Además, este tratamiento pequeño tamaño, pero también de deberían promover una tendencia
mayor parte de ellas en la vertiente como vulnerable a nivel mundial en la rural de antaño formado por bosques es aplicado a comienzos del verano, coleópteros (escarabajos), neurópte- demográfica positiva durante un
atlántica repartidos entre Bizkaia y Lista Roja de la IUCN. Las causas autóctonos entremezclados con pra- coincidiendo con la lactancia de los ros y en menor medida de dípteros periodo no inferior a los diez años,
Gipuzkoa. mas importantes de su regresión y dos, setos vivos y árboles aislados ha murciélagos, que es exactamente la (moscas), psocópteros e himenópte- con el fin de restaurar la situación dis-
desaparición en la CAPV están direc- dado paso a extensas plantaciones época en la que las exigencias ener- ros (avispas). Es una especie no terri- tributiva y poblacional de la especie
En las ultimas décadas ha desapare- tamente relacionadas con las activi- forestales monoespecíficas de espe- géticas son mayores. torial y diferentes individuos pueden en tiempos históricos. Para ello, las
cido totalmente de Gipuzkoa, donde dades humanas y cabe destacar entre cies exóticas (especialmente Pinus
se tiene constancia de que existían al ellas la pérdida y alteración de los radiata y Eucalyptus globulus). Esto Un aspecto que también incide en la
menos cuatro colonias de cría. En refugios, las perturbaciones huma- ha provocado varios efectos negati- mortandad de R. euryale es el uso de
Araba se ha hallado la especie en dos nas, la pérdida y degradación del vos para la especie. Por un lado, se productos organoclorados u organo-
localidades, tratándose en ambos hábitat y el uso intensivo de pestici- ha producido una reducción, frag- fosforados para el tratamiento de
casos de individuos solitarios. La das. mentación y aislamiento de los hábi- maderas en edificios tales como igle-
sias, ermitas y caseríos. Aunque este
murciélago muestra principalmente
hábitos cavernícolas, se han encon-
trado individuos aislados en estos
refugios, de los cuales varios apare-
cieron muertos. El papel potencial de
las edificaciones como nexo de unión
entre diferentes colonias, o su uso
como refugios eventuales o de transi-
ción, subraya la importancia de estos
insecticidas como factor de riesgo
para la especie.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
38 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 39
Urtzi Goiti Medidas de conservación del murciélago mediterráneo de herradura (Rhinolophus euryale)
medidas deberían seguir las siguien- vigilancia de los refugios, así como y por otro en la reducción de las ame-
tes directrices: preservación de las informar de las prohibiciones y condi- nazas incidentes. El paisaje semina-
colonias, poblaciones y refugios cono- ciones de acceso a los mismos. tural creado por prácticas rurales tra-
cidos, e incremento de las oportunida- dicionales es el hábitat óptimo para la
des de caza entorno a los refugios Debería evitarse cualquier alteración especie, por ello las medidas socioe-
conocidos con la intención de crear de las condiciones naturales en un cónomicas tendentes a favorecerlo,
una población no amenazada, y radio de 10 m entorno a los refugios como incentivos a la ganadería exten-
simultaneamente, la restitución de las de las colonias del murciélago medi- siva o al mantenimiento de prados
condiciones ambientales (refugio y terráneo de herradura, y en cualquier rodeados de setos naturales, deben
caza) adecuadas para la recoloniza- caso se garantizará la accesibilidad ser prioritarias. Deberían garantizarse
ción. para los murciélagos. Igualmente una superficie mínima de bosques,
debería promoverse que los cerra- bosquetes y setos de especies autóc-
Las medidas sobre el refugio afectan mientos futuros de refugios subterrá- tonas caducifolias (> 500 Ha) de com-
a 6 cuevas que albergan colonias de neos sean de enrejado horizontal. posición específica y estructura diver-
la especie y a otras tantas cuevas sa, de manera que el perimetro total
donde ha habido colonias históricas Por último, con el objeto de minimizar de las manchas (o teselas) sea eleva-
actualmente desaparecidas. Con el las afecciones derivadas del uso de do (>200 km). Además, las menciona-
objeto de minimizar las molestias en refugios temporales nocturnos o diur- das estructuras deberían estar agluti-
los refugios conocidos y restaurar las nos, sería necesario promover la sus- nadas en una superficie relativamente
condiciones naturales en los refugios titución de los organoclorados u orga- reducida (<40km2), con el fin de evitar
históricos, debería restringirse el nofosforados por permetrinas o ciper- una excesiva dispersión de recursos.
acceso a los refugios cuando los mur- metrinas en los tratamientos insectici- Igualmente deberían evitarse las
ciélagos los utilicen y debería reem- das de la madera en la remodelación plantaciones monoespecíficas de
plazarse los cierres de enrejado verti- de edificios en las áreas de campeo, árboles exóticos y en cualquier caso
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
40 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 41
Euryale (Revista de ciencias - Zientziak aldizkaria) Nº 2 42-61 BILBAO 2008 ISSN 1886-4309
LABURPENA
Aspaldiko garaietan, polinesiako itsas-gizon talde batek Ozeano Barearen erdian galdurik aurkitzen zan uharte bat kolonizatu eben. Horduz geroztik
bertako bizilagunen artean Te Pito o Te Henua, munduko zilborra, izenez izan zan ezagutua. Tribuen arteko borroka latzek jendea kobazuloetan bizitzera
behartu eben eta aurrerantzean zulo honeek gordeleku, bizileku eta espirituak gurtzeko leku bihurtu ziran.
RESUMEN
A lo largo de la historia, unos navegantes polinesios colonizaron una pequeña isla perdida en mitad del océnao pacífico, conocida por sus habitantes
como Te Pito o Te Henua, el ombligo del Mundo. Cruentas luchas trivales llevaron a la población a vivir y colonizar las cuevas de la isla, como refugio, hogar
y lugar de culto a los espíritus. Queremos mostrar nuestro más sincero agradecimiento a las familias Pakarati-Hotus por su apoyo desinteresado en este
proyecto.
SUMMARY
In the past Polynesian sailors colonized a small island in the middle of the Pacific Ocean known by its inhabitants as Te Pito or Te Henua, the "navel
of the world". Bloody tribal struggles led people to colonize the caves of the island as refuge, home and place for worshiping the spirits. We wish to show
our most sincere appreciation to the families Pakarati - Hotus for their selfless support in this project.
Resumen
presenta un clima típicamente subtro- Una isla de origen Volcánico tud, y que constituyen la fractura prin-
pical con temperaturas medias que cipal con un rumbo NNE-SSW, desde
oscilan entre 18 y 25 ºC e intensas La isla se desarrollo debido a las Hanga-Oteo, pasando por la cumbre
precipitaciones superiores a 1000 mm erupciones de tres volcanes siendo del Terevaka hacia el Maunga
al año. El paisaje actual de la isla con Terevaka el más alto y más joven de Tangaroa-Punapau. Las coladas más
extensas y antropizadas praderas y los tres, que a diferencia del volcán antiguas afloran en la vertiente norte y
escasa vegetación de porte mayor es Rano Kau que tiene una caldera de corresponden a basaltos afaníticos.
muy distinto del que encontraron los 1,5 km de longitud y una profundidad La edad absoluta obtenida para algu-
primeros pobladores polinesios. Los de 200 m, o el volcán Poike, no pre- nos flujos es de 360.000 años aunque
estudios paleoambientales de la isla senta un cráter principal, ya que es el no se descartan coladas más anti-
cada vez muestran con más fuerza producto de múltiples erupciones con- guas. Se estima que su última activi-
que Rapa Nui fue una de las islas más troladas por dos sistemas de fracturas dad eruptiva ocurrió entre unos
ricas de la Polinesia. Los registros que presentan rumbos aproximados 10.000 y 12.000 años atrás, y que
geológicos y prehistóricos indican que NNE-SSW y WNW-ESE, y cuyas corresponde a la colada de lava de
debió contar con una importante sucesiones de lavas y conos piroclás- Hiva-Hiva en el sector de Roiho.
fauna endémica -especialmente de ticos estructuraron el cuerpo principal (González-Ferran, 1987). Hacia el
aves hoy extintas- y ricos suelos vol- de la isla, anexando a los volcanes sur, desde Rano Aroi, fluyen lavas
cánicos cubiertos por bosques de Poike y Rano Kau que hasta entonces basálticas muy porfídicas, que escu-
palma cocoide y otras maderas duras permanecían como islotes indepen- rren hacia la vertiente suroeste y sur
como el toromiro; muchos de sus dientes. este, sobre la cual se levantan nume-
troncos sirvieron para mover los gran- rosos conos de piroclástos y ceniza.
des moais. Mil años de intensa explo- El cuerpo principal del Terevaka esta
tación humana, con agricultura de estructurado por numerosos flujos Tubos volcánicos
roza y actividad ganadera intensiva laminares de lava basáltica, hawaiíti-
(hasta 70.000 cabezas de ganado ca y en menor proporción de algunas Los campos de lava se encuentran
ovino llegaron a permanecer en este
La ocupación del subsuelo por parte rior, normalmente se aprovechaban los cuerpos en papiros de planta de
de la población pascuense, viene defi- de los primeros sectores de la cavi- Matute.
nida por sus mil años de historia mar- dad y en ellas se puede apreciar hoy
Foto: Tubo volcánico del complejo Ana te Pahu - Ana Heva, se puede apreciar en el pavimento en estado sólido, los restos de una lengua de lava cados por la huella de cruentas en día multitud de restos humanos, Por último las cuevas familiares, son
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
46 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 47
Jabier Les Expedición al ombligo del mundo, Rapa Nui
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
48 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 49
Jabier Les Expedición al ombligo del mundo, Rapa Nui
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
50 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 51
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
52 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 53
Jabier Les Expedición al ombligo del mundo, Rapa Nui
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
54 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 55
Jabier Les Expedición al ombligo del mundo, Rapa Nui
Bibliografía
Foto superior: Espeleólogos descansando en el interior del sistema Ana Aharo, se puede apreciar una claraboya en la cúpula de la galería.
Foto inferior: Entrada a una Ana Kionga o cueva defensiva.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
58 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 59
Jabier Les Expedición al ombligo del mundo, Rapa Nui
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
60 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 61
Euryale (Revista de ciencias - Zientziak aldizkaria) Nº 2 62-67 BILBAO 2008 ISSN 1886-4309
LABURPENA
2008ko otsailean Rapa Nuiko bederatzi kobazulotan hartutako ur laginen azterketa egin dugu, zortzi koba Roiho zonaldean eta beste bat Anakena alde-
an, irla zoragarri honen hidrokimikaren jakintzan sakontzeko asmoz.
RESUMEN
Se ha realizado un estudio de las aguas muestreadas durante febrero de 2008 en nueve cavidades de Rapa Nui, ocho en la zona de Roiho y una en
la zona de Anakena, con el objeto de contribuir al conocimiento de la hidroquímica de esta maravillosa isla volcánica.
SUMMARY
A study of water sampled during february 2008 in nine Rapa Nui caves, eight in the Roiho area and another one in the Anakena area, has been carried
out in order to contribute to the knowledge of the hydrochemistry of this beautiful volcanic island.
Introducción
cipales minerales presentes en las de ión selectivo de Labprocess. El lluvia (de Hanga Roa), con el fin de
formaciones volcánicas, que aunque resto de parámetros se determinaron determinar la composición de la Relación Conductividad y pH
insolubles, pueden llegar a hidrolizar- en las siguientes 4-5 horas mediante misma y comprobar los elementos
se si existen hidrogeniones presentes equipos portátiles monoparamétricos químicos que pueden ser aportados Ana Aharo
y el medio es capaz de mantener el y multiparamétricos de fotometría, y por el agua de precitación. 10 Ana te Pahu
pH constante. En general, la composi- reactivos de la casa HANNA.
ción del agua subterránea estará rela- A partir de los datos obtenidos (Tabla Ana Vaiteka
cionada con la composición de la Resultados y Conclusiones I), se han realizado los cálculos geo- 9,5 Ana Heva
roca, aunque no siempre coincida (C. químicos pertinentes para conocer los
Herrera y col., 2004). El estudio de las aguas de las cavida- iones principales de las aguas, el Ana Onaho
des de Rapa Nui, se realizó en la estado de saturación mineral y las 9 Ana Henua me'a
Este estudio sólo pretende aportar campaña de los días 18, 19 y 20 de relaciones entre los diferentes pará-
información sobre la hidroquímica de metros físico-químicos. Para ello se Ana Aharo II
febrero de 2008, en nueve muestreos
los tubos volcánicos de la isla, y más en las siguientes cavidades: Ana han utilizado los programas informáti- 8,5 Ana Roiho
concretamente, de los tubos volcáni- Aharo, Ana Te Pahu, Ana Vaiteka, Ana cos AQUACHEM (versión 3.7) y pH Anakena
cos de la zona de Rohio, con el fin de Heva, Ana Onaho, Ana Henua Me'a, PHREEQC (versión 2).
contribuir al conocimiento de la isla, Ana Aharo II y Ana Roiho (todas cavi- 8 Agua de lluvia
de sus cavidades y de su hidroquími- dades de la zona de Roiho) y La composición de las aguas de las
ca. Anakena (de la zona de Anakena). Se cavidades de Rapa Nui analizadas es
seleccionaron estos nueve puntos de predominantemente clorurada sódica 7,5
Materiales y Métodos muestreo, ya que todas estas cavida- y/o magnésica (Figura II). El predomi-
des disponían de agua acumulada en nio de esta facies responde en gran
Este estudio se realiza con material zonas de su interior. Además, se pro- medida al hecho de que su origen es 7
de campo y con el fin de caracterizar cedió a muestrear y analizar agua de el agua de precipitación, que presen-
los principales componentes de las
aguas. Para el estudio de las caracte- 6,5
rísticas físico-químicas de las aguas
se determinaron in situ algunos pará- 0 50 100 150 200
metros físico-químicos, susceptibles
de sufrir modificaciones por el trans-
Conductividad (US/cm)
porte y almacenamiento de las mues-
Figura III
tras, con diversos instrumentos portá-
tiles. El pH, la temperatura del agua, ta una facies, también, clorurada sódi- La ubicación de todos los puntos por la muestra de Anakena pueden estar
la temperatura ambiental, la conducti- ca y a que, además, al tratarse de una debajo de la curva, en el gráfico que relacionados con una mayor cercanía
vidad y los TDS se determinaron con isla, la salinidad climática puede ser relaciona la conductividad y el pH de esta cavidad a la costa. En la
un instrumento multiparamétrico por- generada principalmente por el viento (Figura III), muestra un agua no satu- muestra de agua de lluvia (de Hanga
tátil de Labprocess. El CO2 disuelto y que traslada el aerosol marino rada. El sílice se encuentra en unas Roa) sucede exactamente lo contra-
el O2 disuelto se determinaron, tam- aumentando algunos iones como los concentraciones elevadas en todas rio, presentando un contenido en clo-
bién, in situ, con un equipo de análisis cloruros, por ejemplo. La diferencia las muestras recogidas en las cavida- ruros y una conductividad mucho
de campo, y un fotómetro, respectiva- entre la composición de las aguas de des debido a que los silicatos son los más baja que el resto de muestras.
mente, y reactivos de HANNA. El los tubos volcánicos y la de lluvia se principales minerales presentes en
sodio se analizó mediante un instru- Figura II encuentra, además de en las diferen- las formaciones volcánicas, y aunque La elevada correlación existente entre
mento multiparamétrico y un medidor Tabla I (abajo) tes concentraciones de todos los son insolubles estos pueden hidroli- la conductividad eléctrica y los iones
iones, menores en el agua de lluvia, zarse ante la presencia del CO2 sodio (Na), además del ión cloruro
en los iones de bicarbonato, calcio y disuelto presente. (Cl), y del bicarbonato (HCO3) y del
Nº
muestra 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 magnesio, ausentes en el agua de llu- sulfato (S04), confirma el predominio
Ana Aharo
Ana te
Pahu Ana Vaiteka Ana Heva Ana Onaho
Ana Henua
me’a
Ana Aharo
II Ana Roiho Anakena
Agua de
lluvia via y presentes en el resto. Resulta En la Figura IV se representa la rela- estos en la solución. Y la correlación
pH 7.10 7.20 7.20 7.36 6.87 7.06 7.22 7.16 7.12 7.44 también destacable la mayor presen- ción existente entre la conductividad de la conductividad con el CO2 con la
Conductividad μS/cm 72.9 77.2 99.6 79.9 85.8 73.0 64.7 82.8 133.2 30.4
Temp. agua ºC 21.1 19.7 19.2 20.1 20.8 21.5 21.6 22.5 22.1 26.7 cia del ión fluoruro en el agua de llu- eléctrica y la concentración de cloru- mayor solubilidad de los iones en pre-
Temp. ambiente ºC 22.9 20.7 23.3 21.9 23.6 24.2 24.5 24.6 26.6 26.6 via que en el resto de muestras. Pero ros en las aguas de las cavidades sencia de cantidad suficiente de éste.
36.7 38.9 49.7 40.0 43.0 36.6 32.3 41.6 67.0 15.2
TDS
O2 disuelto
ppm
mg/l O2 6.5 8.0 5.4 7.1 9.6 10.8 10.1 9.8 3.1 8.0
en general, las concentraciones de estudiadas. Existe una alta correla- Las bajas concentraciones del resto
CO2 disuelto mg/l CO2 4.0 4.5 4.4 3.0 3.5 3.0 2.7 3.3 9.0 1.5 los iones son semejantes en todas las ción entre la conductividad y el conte- de macrocomponentes parecen indi-
Cloruros mg/l Cl 17.0 17.0 20.0 16.0 20.0 18.0 18.0 18.0 28.0 2.0 muestras, con ligeras variaciones. El
Alcalinidad mg/ HCO3 18.31 18.31 30.51 6.10 12.20 12.20 12.20 24.41 42.71 0.0
nido en cloruros, como se aprecia en car la composición predominante
Mg mg/l Mg 3.0 6.0 5.0 5.0 6.0 6.0 9.0 8.0 12.0 0.0 contenido de bicarbonatos también la matriz de correlación de la Tabla II. obtenida del agua de lluvia con muy
Ca mg/l Ca 1.0 1.0 6.0 <1.0 <1.0 <1.0 <1.0 8.0 3.0 <1.0 presenta variaciones pero éstas pue- No existen grandes variaciones en la poca influencia de la matriz rocosa.
Sulfatos mg/l SO4 5.0 5.0 11.0 6.0 5.0 5.0 3.0 6.0 9.0 1.0
Na mg/l Na 10.1 10.2 10.6 10.1 10.2 10.2 10.5 10.7 13.8 4.0 den estar más afectadas por los tiem- conductividad ni en el contenido en
Bicarbonatos mg/ HCO3 21.76 21.76 30.46 8.70 17.41 13.06 13.06 26.11 30.46 0.0 pos de residencia del agua en la cloruros entre las distintas muestras, En resumen, las aguas de los tubos
Fluoruros mg/l F 0.14 0.11 0.20 0.14 <0.10 <0.1 <0.1 <0.10 0.30 1.19
Silicio mg/l SiO 2 >20 >20 >20 >20 >20 >20 >20 >20 >20 0.05 matriz rocosa, ya que, además, la a excepción de la de Anakena, que volcánicos son predominantemente
Hierro μg/l Fe 33.0 19.0 43.0 15.0 27.0 32.0 122.0 15.0 28.0 4.0 composición del agua de precipitación presenta un contenido superior en cloruradas sódicas y/o magnésicas.
Nitratos mg/l N03 0.3 0.4 1.1 0.5 0.8 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0
podría ser diferente en diferentes cloruros, así como una conductividad El predominio de esta facies respon-
FECHA épocas del año. más alta. Estos valores más altos de de, en gran medida, al hecho de que
muestreo 18/02/2008 18/02/2008 18/02/2008 18/02/2008 19/02/2008 19/02/2008 19/02/2008 19/02/2008 20/02/2008 20/02/2008
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
64 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 65
Aspectos hidroquímicos de los tubos volcánicos de Rapa Nui
Nagore Irazabal Tamayo
Pascua, como una herramienta para speciation, batch-reaction, one- Natural Water (Third Edition). 1985.
calcular la recogida del acuífero vol- dimensional transport, and inverse U.S. Geological Survey Water-Supply
Relación entre la conductividad cánico. Boletín geológico y Minero de geochemical calculations. By Water- Paper 2254. USGS Science for chan-
España. Vol., 115, pp. 299-310. Resources Investigations Report 99- ging world. United States Government
y los cloruros 4259. Printing Office.
Conductividad (US/cm) Ana Aharo
- David L. Parkhurst and C.A.J.
Ana te Pahu Appelo. User's guide to phreeqc (ver- - John D. Hem. Study and interpreta- Foto superior: Analítica de campo en una de
1000 sion 2) 1999. A computer program for tion of the Chemical Characteristics of las cavidades de Rapa Nui.
Ana Vaiteka
Ana Heva
Ana Onaho
100
Ana Henua me'a
Ana Aharo II
Ana Roiho
10
Anakena
Agua de lluvia
1
1 10 100
Cloruros (mg/l)
Figura IV
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
66 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 67
Euryale (Revista de ciencias - Zientziak aldizkaria) Nº 2 68-75 BILBAO 2008 ISSN 1886-4309
LABURPENA
Coecobrya Yosii espezie barri bat deskribatzen da, 1956 (Collembola, Entomobryomorpha, Entomobryidae), Pazko Uhartean (Rapa Nui) aurkitua.
Generoko gainontzeko espezieengandik honako ezaugarriegatik bereizten da: antena nahiko laburra, buruaren diametroa baino 4 bider txikiagoa;
Tibiotartsoaren sabelaldean zeta leunen absentzia; atzazkalaren barruko hagina sabelaldeko oinaldeko ertzaren 1/3a baino distantzia handiagora dago;
Enpodioren kanpoaldeko hagina gainontzeko enpodioa baino txikiagoa; bularraldeko II terkitoko 6 taldean makroketen absentzia; IV. abdominalaren atze-
erdialdean 4 makroketa; Manubrioaren atzealdean zeta leunak; eta 1+1 zeta leun sabeladeko hodiaren atzealdeko aurpegian; A Caecus espeziea sarri izan
da aipatua Ipar Hemisferioan, bai eta Australian eta Zelanda Barrian ere, baina lehenegoz da aipatua Rapa Nui uhartean. Espezie bi honeek aurkitu izana,
Pazko Uharteko Parke Nazionalean dagoan Roiho kobazuloan eginiko lanen emaitza da.
RESUMEN
Se describe una nueva especie de Coecobrya Yosii, 1956 (Collembola, Entomobryomorpha, Entomobryidae) encontrada en la Isla de Pascua (Rapa
Nui). Se separa de las otras especies del género por los siguientes caracteres: antena relativamente corta, menos de 4 veces la diagonal cefálica; ausen-
cia de sedas lisas en la cara ventral del tibiotarso; diente interno de la uña a una distancia mayor de 1/3 del borde basal ventral; diente externo del empo-
dio menor que el resto del empodio; ausencia de macroquetas en el grupo 6 del terguito torácico II; cuatro macroquetas en la parte dorsocentral del abdo-
minal IV; sedas lisas sobre la parte posterior del manubrio; y 1+1 sedas lisas sobre la cara posterior del tubo ventral. La especie A. caecus es citada fre-
cuentemente en todo el hemisferio norte, y ha sido citada también en Australia y Nueva Zelanda, pero esta es la primera cita para la Isla de Pascua. El des-
cubrimiento de estas dos especies es resultado de los trabajos espeleológicos llevados a cabo en la cueva de Roiho, en el parque nacional de Isla de
Pascua, Chile.
SUMMARY
A new species of Coecobrya Yosii, 1956 (Collembola, Entomobryomorpha, Entomobryidae) from a cave in Rapa Nui (Easter Island) is described. The
new species can be distinguished from other species of the genus by the following characters: antenna relatively short, less than 4 times the cephalic dia-
gonal; absence of smooth setae on ventral side of tibiotarsus; inner tooth of unguis at more than 1/3 of distance to basal ventral edge; unguiculus outer tooth
smaller than the rest of unguiculus; absence of macrochaetae in group 6 on thoracic tergite II; four macrochaetae on central dorsal abdomen IV; smooth
setae on manubrium posterior side; and 1+1 smooth setae on posterior face of ventral tube. The species A. caecus is frequently referred in the North hemis-
phere, and referred too in Australia and New Zealand, but this is the first record to Easter Island. The discovery of this two species resulted from the spele-
ological work that was carried out in the cave Roiho, in the national park of Easter Island, Chile.
SPECIES DESCRIPTION Type material. Holotype: female, metal Motor water, all of it covered
slide MZNA-Pascua01-01. Allotype: with a thin film of water. The samples
Coecobrya kennethi Jordana & slide MZNA-Pascua01-03. Paratype: were preserved in alcohol.
Baquero n. sp. slide MZNA-Pascua01-02 and six
(Figs. 1, 2A-L, 3A-D) specimens in ethyl alcohol. Jabier Les Description
& Gaizka Carretero leg. Material Maximum body length up to 1.1 mm
Type locality. CHILE: Ana Roiho deposited in the Museum of Zoology, (Allotype); female (Holotype): 1.05
cave, Maunga Hiva Hiva, Rapa Nui, University of Navarra (MZNA). mm. Habitus in figure 1. Colour white.
Easter Island. Coordinates: UTM Eyes absent. Antennae 2.0-2.25 times
X= 657991 Capture methods as long as cephalic diagonal.
Y= 7000301 The specimens were captured using a Antennal III organ with two sensillae
Z= 94 m. small brush and were located in an old leaf-shaped (setae 2 and 3), and three
Foto: Jabier Les
small and slender guard sensillae (1, species the presence of smooth setae
4-5) (after Chen and Christiansen, on posterior side of manubrium can
1997) (Fig. 2A). Labral setae 4/5,5,4, be differentiated by the following cha-
all smooth, two first rows on papillae racters: Coecobrya nupa Christiansen
(Fig. 2B). Outer differentiated seta of and Bellinger, 1992 has the antennae
labial palp curved, thicker than the longer than four times the cephalic
normal setae, with tip exceeding apex diagonal, and seven setae by row on
of same labial papilla by 0.25 of its posterior face of ventral tube;
length (Fig. 2C). Maxilary outer lobe Coecobrya tibiotarsalis Yosii, 1964,
with three sublobal setae (Fig. 2D). Coecobrya tenebricosa Folsom, 1902
Labial triangle with smooth setae; R and Coecobrya magyari Chen et al.,
seta 0.75 times length of M1. Mental 2002 has smooth setae on ventral
setae G1-4 and H1-4 smooth; X and X2 side of tibiotarsus; Coecobrya ishika-
setae vestigial; X3 and X4 absent (Fig. wai Yosii, 1956, Coecobrya akiyoshia-
2E). Trochanteral organ with 9 setae na Yosii, 1956, Coecobrya lua
in two regular rows and 3 additional Christiansen & Bellinger, 1992 and
Fig. 1. Habitus of Coecobrya kennethi Jordana & Baquero n. sp Coecobrya spinidentata Yosii, 1942
setae over it (Fig. 2F). Inner differen-
tiated setae of tibiotarsus ciliate on 3 has the inner tooth of unguis before
pairs of legs; outstanding macrochae- first third of ventral edge; Coecobrya
tae of tibiotarsi about 0.33 distance papuana Yosii, 1971 has the unguicu-
from base, clearly mucronate (Fig. lus outer tooth bigger than the rest of
2G-H). Unguis with 3 inner teeth, unguiculus; Coecobrya oligoseta Fig. 3. A, lateral view of ventral tube. B, tenaculum. C, manubrium (the arrows point to smooth setae). D,
basal pair unequal, outer tooth large Chen & Christiansen, 1997 and dens and mucro.
with tip reaching 50-60% from base to Coecobrya similis Deharveng, 1990
apex of ungual ventral edge; median has three machrochaetae on central
tooth small, at 50% from base. dorsal abdomen IV; Coecobrya gua-
Unguiculus with strong outer tooth, nophila Deharveng, 1990 has two
smaller than the remaining part of macrochaetae on group I on head,
unguiculus, truncate distally. Tenent one macrochaetae in group VI on tho-
hair thin, acuminate in all legs (Figs. racic tergite II, and a different distribu-
2I-L). Ventral tube with 5(6)+5(6) tion of macrochaetae on abdominal
setae -one or two ciliated- on lateral segment VI; Coecobrya kukae
flaps, 3+3 anterior ciliated setae Christiansen & Bellinger, 1992,
arranged in two rows, and with 1+1 Coecobrya borerae Christiansen &
posterior smooth setae (Fig. 3A). Bellinger, 1992 and Coecobrya dubio-
Tenaculum with 4+4 teeth and a sa Yosii, 1956 has two macrochaetae
strong rough seta (Fig. 3B). in group VI on thoracic tergite II;
Manubrium with numerous ciliated Coecobrya kukae has, in addition, the
setae on posterior (dorsal) and ante- setae on posterior face of ventral tube
rior (ventral) sides, and 11+11 smooth not arranged in rows; Coecobrya
dorsal setae (Fig. 3C). Manubrial dubiosa has four setae on posterior
plate with 2 setae and 2 pseudopores face of ventral tube.
on each side. Uncrenulate distal part
of dens similar in length to the mucro. Arrhopalites caecus (Tullberg,1871)
Mucronal spine reaching about to the (Collembola, Symphypleona,
tip of mucronal tooth (Fig. 3D). Arrhopalitidae)
Fig. 2. A, antennal III organ. B, labral setae. C, labial palp, outer part. D, maxilary outer lobe. E, labial trian- (Figs. 5, 6A-L, 7A-D)
Macrochaetotaxy. Macrochaetae gle. F, trochanteral organ. G, outstanding macrochaetae of tibiotarsi 1. H, outstanding macrochaetae of
tibiotarsi 3. I-K, tip of tibiotarsi, unguis and unguiculus of legs 1 to 3 respectively. L, inner view of unguis Material studied. Locality:
-and large mesochaetae- (after Chen showing the asymmetric development of lateral teeth.
& Christiansen, 1997) of head group CHILE: Ana Roiho cave, Maunga Hiva
I=3, group II=5 (Figs. 4A-C); thorax II Hiva, Rapa Nui-Easter Island.
group I=2, group II=2, group III=3, Etymology. The specific name is than 1/3 of distance to basal ventral
group IV=4(5), group V=4+3(4), group Coordinates: UTM
dedicated to Kenneth Christiansen, edge; unguiculus outer tooth smaller
VI=0; thorax III group I=4, group X= 657991
the internationally recognized specia- than the rest of unguiculus; without
II=3+5(6), group III=3, group IV=2; Y= 7000301
list in Collembola. macrochaetae in group 6 on thoracic
abdominal I=3(4)+3(4); abdominal Z= 94 m.
Comments. The diagnostic cha- tergite II; four macrochaetae on cen-
II=2(3) in M3 arch and 1 lateral on tral dorsal abdomen IV; smooth setae
racters for the new species are: One specimen in a slide, code MZNA-
each side; abdominal III=1+1 dorso- on manubrium posterior side; and 1+1
antenna relatively short, less than 4 Pascua01-04. Jabier Les & Gaizka
central and 2 lateral on each side; smooth setae on posterior face of
times the cephalic diagonal; without Carretero leg. Material in the Museum
abdominal IV=4+4 dorso-central and ventral tube. The species of
smooth setae on ventral side of tibio- of Zoology, University of Navarra Fig. 4. A, dorsal chaetotaxy of head. B, macrochaeta of head. C, microchaeta of head. D, dorsal macro-
6 lateral on each side (Fig. 4D). Coecobrya that share with the new
tarsus; inner tooth of unguis at more (MZNA). chaetotaxy of thoracic and abdominal tergites.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
70 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 71
Coecobrya kennethi n. sp. (Collembola, Entomobryomorpha) and presence of Arrhopalites caecus (Tullberg, 1871) from Ana Roiho
Enrique Baquero, Rafael Jordana cave (Maunga Hiva Hiva), Rapa Nui-Easter Island.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
72 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 73
Coecobrya kennethi n. sp. (Collembola, Entomobryomorpha) and presence of Arrhopalites caecus (Tullberg, 1871) from Ana Roiho
cave (Maunga Hiva Hiva), Rapa Nui-Easter Island.
Galicia 2005
Jose comenzó a escalar en 1975 con donde realizó escaladas de enverga- realizó varias escaladas en el Hoggar,
15 años, curiosamente debido a su dura, como la via Bonatti al Grand como la Caudelier al Tezouaig Sur o
afición a las cuevas. Capucin (ED) (extremadamente difi- la arista N del Garet el D´jenoum (ED
cil) en 1980. inf).
Solía frecuentar en Matiko la sede del
Speleo Club Beti Goruntz, que por En el verano de 1982 marchó en soli- Al año siguiente escaló la ruta Ice
entonces era compartida por los tario a los Pirineos con la intención de Window al monte Kenia (5200m.) y
miembros de la ENAM (escuela buscar compañeros de fortuna, con posteriormente en la Patagonia inten-
nacional de alta montaña) un grupo los que realizó numerosas escaladas tó varias veces el Fitz Roy, intentos
en plena efervescencia, y como todo de gran dificultad, como el pilar sur rechazados una y otra vez por los
se pega le empezó a coger gusto a la del Grand Pic, en el Midí o el Espígolo temporales patagónicos.
escalada. Hizo un cursillo básico y de Ansabere, diversas rutas en Riglos
desde entonces vivió en Atxarte prác- así como las vias Murciana y Rabadá- Mientras tanto abrrió numerosas vias
ticamente todos los fines de semana. Navarro en la oeste del Naranjo. en Atxarte y en 1987 ingresa en el
GAME, que acoge a gran parte de los
Se incorporó pronto a la Brigada En 1983 visitó la Cordillera Real en alpinistas de élite del estado. Es asi-
Alpina de la Cruz Roja e ingresó a su Bolivia donde consumó duras ascen- mismo Instructor de escalada en roca
vez en la ENAM, donde dio cursillos siones, como la arista N. de iIlimani y de Técnica Invernal en la ENAM y
ya como monitor. Al mismo tiempo (6480m) o la cara E. del illampú en la Federación Vasca.
continuó a su vez realizando cursos (6372m.) ambas MD (muy dificiles).
de formación en rescate, alpinismo En el año 1988 pasó tres meses en
invernal etc. frecuentando los Picos En 1984 viajando en Land-Rover Sudamérica, parte en el Amazonas,
de Europa , los Pirineos y los Alpes desde Bilbao a Tamanrraset (Argelia) parte en la Cordillera Blanca (Perú)
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
78 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 79
Jose Zuazua, una vida decicada al montañismo Jose Zuazua, una vida decicada al montañismo
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
80 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 81
Jose Zuazua, una vida decicada al montañismo Jose Zuazua, una vida decicada al montañismo
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
82 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 83
Jose Zuazua, una vida decicada al montañismo Jose Zuazua, una vida decicada al montañismo
VIETNAM
Foto: Urtzi Uriarte
RANEROKO KRETAZEOKO KARBONATOZKO PLATAFORMA:POZALAGUAKO KOBAREN 4-Ezponda eta uharri ezponda oinak. Uharri mugaren eta itsas zabal sakonaren arteko trantsizio gunea, apurka apur-
ETA LA TORCA DEL CARLISTAREN INGURU GEOLOGIKOA (BIZKAIA ETA KANTABRIA) ka zona fotikoa desagertuz joian lekua. Errudisten koloniak eta orbitolina bezalako foraminiferoak desagertuz doaz ber-
tan, errudista bakartiei eta silizesko belaki multzoei leku eginaz. Itsas zabalera hurbildu ahala, sedimentuak kaltzio karbo-
Sarrera natoa galduz eta buztina irabaziz doaz. Ezpondetan ezegonkortasuna egoan garaietan, grabitateareak eraginda materia-
la jausten zan maldan behera kareharrizko eta kalkarenitazko deposituak eratuz (depositu aloktonoak). Jauzi zan mate-
Euskal Herriko Kuaternario garaiko geologiaren ikerketak aurrera pausu haundiak emon ditu azken hamarkada honetan. rial honen tamaina are garauetatik hasi eta metro edo hektometroak hartzerainokoa izan daiteke. Uharriko ezpondaren
Gai honetan ezagutzak euki dauan hedapenak hainbat gertaera ulertzeko oinarriak ezarri ditu: modelatu karstikoaren kanpoko ataletan buztinezko sedimentuak azaltzen ziran gehienbat, kaltzio karbonato gutxirekin, tuparri eta lutitak sortuz.
genesia, kostaldearen eta estuarioen eboluzioa, inguru desberdinetako jalkierak eta aldaketa klimatikoak. Gaur egun esan
geinke gure arbasoak bizi izan ziran inguru geologikoa ulertzen hasiak garela. Pico del Mazo tontorretik Karrantza ibaiaren arrora begirada zuzendu ezkero eboluzioaren fase desbedinak zeintzuk izan
ziran argi ikusten da, deposizio eredu orokorra baieztatuz. Holan ba, Pico del Carlista mendiaren bizkar topografikoa pla-
Arlo honen atalik eta oinarrizkoena kobazulo karstikoak dira. Eurotariko asko orainartean egon diran kirolaren eremu hut- taforma karbonatatuko uharriaren ertzeko kareharri masiboz eratua dago. Ezpondaren klinoformak ertzaren albo bietan
setik aldendu eta Kuaternario garaiko geologiaren giltzarri izatera pasatu dira. Euren balio arkeologikoa sobera aitortua dira ezagun. Mendi-bizkar honetatik mendebaldera, Rasines-Ampuero inguruak, barruko plataformaren geruzaturiko kare-
eta onartua izan da, baina orain da unea euren geologia era berezi batean aztertu dana eta balio haundiko elementu harriak ageri dira. Ekialdera barriz ezpondetako eta ezponda-oinetako kareharriak ondo garaturiko landarezko jantzi
bihurtu dira. batenpean azkar desagertzen dira. Jantzi honek izkutatzen dauz itsaso sakonean eraturiko tuparriak, hareharriak, arrai-
lak eta lutitak.
Kontestu honen barruan, Pozalagua kobazuloa prozesu geologikoak ulertzeko garrantzi haundiko kobazulo bilakatu da.
Karst heldu bat izateak, egiturazkoak eta litologikoak diran baldintza bereziak eta karbonatoen prezipitazio fenomenoek Kareharrizko Ranero mendi-multzoak, beste litologia bat ageri dau: dolomiak. Arkaitz honeek, Ramalesko plataformaren
eskualde balioa daukien datuak emoten deuskuez. Estalaktita eszentrikoen eta beste hainbat espeleotemaren presentzia iparraldeko kareharrietan, Karrantza (Bizkaia) eta Torrelavega (Cantabria) artean, inguru irregularreko litosomoak sortzen
(aragonitozko kristal haundiak eta ia ziurrenik dolomita ere bai) bitxikeria geologikoak dira benetan ere. Guzti hau dala eta, dauz kalzita (CaCO3) dolomitagatik ordeztean (Ca Mg (CO3)2). Raneroko dolomitak multzo dolomitikorik garrantzitsuene-
Pozalagua kobazuloa gizateriaren ondaretzat hartu geinke, historia geologiko hurbilenekoa ulertzeko dibulgaziorako lehen tarikoak dira, azaleramenduen ezohikotasuna dala eta. Ordezturiko kareharri arloak, dolomia litosomoen kokatzeko
mailako erraminta. modua, hausturekin dauan erlazio zuzena eta testura eta egitura dolomitikoak era argi batean ikusi daitekez.
Testura kristalinoa daukien harriak dira dolomiak. Egoera geologiko desberdinetan daukie sorrera:
Kobazuloaren eremu geologikoa a-klima oso lehorretan dagozan sakonera gutxiko laku oso gazietan.
b-leku lehorretatik oso hurbil dagozan itsasertzeko guneetan.
Ranero mendigunea, Aptiar-Albiar ("Urgondar" Behe Kretazeoa) aroko jalkinen arkitektura ondoen ikusi geinken inguru c-diagenesian lurperaturiko kareharri serieetan, bai sedimentuko osagaien aldaketagatik eta temperatura baxuko jariaki-
geografikoetariko bat da. Ranero mendiguneko albiar kareharriak sakonera gutxiko itsas plataforma zabal batean sortu nengatik edo bai hidrotermalismoagatik, hau da, sakonera haundietan ezohiko gradiente geotermikoen eraginez berotu-
ziran, Ramalesko plataforma izenez ere ezagutzen dana. Hegoaldera Valle de Soba-Ramales-Karrantza inguruetaraino riko jariakinen nahastetik lorturiko urek eraginda (50-200ºC artekoak gutxi gora behera).
hedatzen zan, iparraldera Santoña-Castro Urdiales pareraino eta ekialdera Turtziozeraino. Inguru honeetan, arrezife
eremu bat bitarteko zala, ur sakonagoetakoak ziran buztinezko eta areazko jalkin terrigenoek jalkin karbonatatuak ordez- Ranero mendi-multzoko eta Cantabriakoak diren inguruko lurretako dolomiak aztertzen dabezan lanen arabera ( López-
katu ebezan. Mendebalderantza, jalkin karbonatatuak desagertu ahala Asturiasko mendigune paleozoikoa inguratzen Horgue, 2006) dolomia honeek desidrataturiko zenbait materialetik eta sedimentuetatik jariaturiko jariakinak sakonera
eben kostaldeko terrigenoak nagusitu ziran. Holan ba, Ramalesko plataforma karbonatatuak 500 km2 -ko hedapena hartu haundietan berotzean eta ondoren gainazaleko urekin nahastean sortu ziran. Ur honeek magnesioz aseturik legokez eta
eban Albiar aroan. Plataforma hau failaz inguraturiko bloke baten gainean aurkitzen zan, itsaso sakonagoko inguruak karbonataturiko haitzen kaltzitarekin erreakzionatuko leukie, neurri haundi batean magnesioak Mg+2 kaltzioa Ca+2
baino subsidentzia txikiagoarekin eta jalkin kantitate haundiagoekin. ordeztuz. Hasiera baten sedimentaturiko materialetan gora haitz iragazkorretan edo geruzaturiko gainazaletan elkar kone-
katurik legokezan poroetan zehar egingo leuke. Jariakin honeek, sedimentuetan gorako bidean konfinaturik gelditu ei
Eremu zabal honen barruan, urgondar (Aptiar-Albiar) sedimentazioa disolbaturiko kaltzio karbonatoetan aberatsa zan eta ziran, jariakinen pesioa induzituriko hausturak eraginda askatu zan arte. Haustura hau jariakinek euren kabuz eragina edo
temperatura tropikaldun (18ºC ingurukoa) sakonera gutxiko ur eremuetan (zona fotikoaren barruan) emon zan. Plataforma indar tektonikoek behartua izan zan (gogoratu daigun bere sorreran Ramalesgo plataforma indar tektoniko aktiboen
karbonatatuaren modelo orokorra bata bestearen ondoan egozan lau gune sedimentariotan zatitu daiteke, bakoitza bere mende egon zala). Jariakinen ihesbide izan ziran haustura nagusietan zehar dolomitizazio prozesua geruzaturiko haus-
ezaugarri bereziekin. Mendebaldetik (kontinentetik) Ekialdera (tizas zabalera) ordenatu ezkero: tura txikiagoetara hedatu zan. Hau dala eta, azterketa guneko dolomien kokapena haustura nagusiekin bat dator, albiar
kareharriak ortogonalki zeharkatzen dauzan gorputz hektometrikoak sortuz. Elkar loturik dagozan geruzez osaturiko joera
1-Barruko hurreneko plataforma. Mendebaldeko muturrean kokatua, Asturiasko paleozoikoko mendimultzoan, kostal- tabularra daukien gorputz moduan ere agertu daitekez.
deko materiale terrigenoetarako igarotza gunean. Sedimentazio mistoa egoan bertan eta beraz kareharri areatsuak, hare-
harriak eta tuparriak sortarazi zituen. Kostaldeko olatuek eta korronteek, eta eragin terrigenoek ez eben koralak eta erru- Dolomitizazioa perbasiboa da haustura nagusien inguruan, hau da, ez da kareharriaren geruzapenik ez testurarik gordet-
distak bezalako organismo kolonialik garatzen utzi. zen eta ordezkapena erabatekoa da. Haustura nagusienetako bat Pozalaguakoa da. Haustura honek NW-SE (Ipar-men-
debalde Hego-Ekialde) norabidean zeharkatzen dau Ranero mendikatea . Ramales-Laredo failak ere garrantzi haundia
2-Kostaldetik aldenduriko barruko plataforma. Aurreko gunea inguratuaz eta ekialderantza, terrigenoen sarrera urria euki eban dolomitizazio prozesuan. Dolomia perbasiboaren adibide argienetariko bat Pozalaguan kontzertuak emongo
egoan eta materiale karbonatatuen sedimentazioa nagusi zan gune batean kokatzen zan. Hemen, algaz eta foraminifero diran anfiteatroa egiteko inguruko hormetan egin diren ebakietan daukagu. Haustura nagusi honeetatik aldenduak dago-
bentikoz ondo geruzaturiko kareharriak sortu ziran (batez ere orbitolinak eta miliolidoak). Kaltzio karbonatoaren prezipita- zan guneetan dolomien litosomoek kareharriaren geruzatzea gordetzen dabe, fosilak eta sedimentuen testurak antzeman
zioa ur lasaietan emoten zanez kareharriak garau oso finekoak dira (kareharri mikritikoak). Lantzean behin, ekaitzek era- daitekezalarik. Kasu honetan ere dolomitaren ordezkapena erabatekoa da.
gindako korronteek eta olatuek sedimentua lantzen eben, garraiatuz, maskorren eta beste organismo batzuen pilaketak
eraginez. Errudistak bezalako metazooek eta Chondrodonta generoko kuskubikoek sakabanaturiko koloniak osotzen ebe- Eskala txikiagoan, Ranero mendikateko dolomietan ikusten diren hainbat testura euren jatorri hidrotermalaren adierazle
zan, eta batzuetan, arrezife tontor txikiak ere eratzen ebezan, alga gorri eta berdeekin, bakterio koloniekin, bentiar fora- dira; beste gauza batzuen artean hurrengo hau ikusten da:
miniferoekin eta beste koral batzuekin batera. Uharri honeek dimentsio metriko eta dekametriko artekoak ziran eta alda- - jariakinen gainpresioak eraginda, dolomitak zementaturiko kareharri edo dolomiazko arrakalak.
pa leuneko erliebe ganbilak sortzen ebezan. -50-200ºC artean sorturiko dolomita kristal ugari, 0.5 eta 4mm arteko luzerakoak (saddle motako dolomita).
-jariakin testurak. Bertan plastikoki tolesturiko dolomita masak nabari dira.
3-Uharri ertza. Barruko plataforma eta itsaso sakona banatzen eban hesi bat eratzen eban karbonataturiko plataforma-
ren muga inguratuz. Sedimentazioa garau oso finekoa zan. Bakteria koloniak nagusi ziran guneetan gorputz masiboak Dolomia honeen egitura naguesietako bat dolomia zebratua edo frantziskotarra da. Dolomia hau dolomita ilunez eta argiz
sortu ziran, mikrobialita izeneko kareharri mota eratuz. Algak eta errudista multzo txikiak menpeko organismoak baino ez osotua dago eta paraleloak diren eta milimetro gitxiko zabalera dauken bandetan ordenatua azaltzen da, iluna-argia-iluna.
ziran. Materiale mota honen zementazioa goiztiarra da, hau da, sedimentazioa jaso eta denbora gutxira emon zan. Dolomita iluna garau finekoa da (0, 5 mm) eta argia saddle motakoa. Saddle motako dolomitak dolomita iluna hautsi eta
Plataformaren zati honek 35º inguruko deposizio maldak eukazan (ezpondak) inguruko arloetarantza. Ozeanoko korron- hidrotermalki ordeztean euki eban bere jatorria.
teek barruko plataformara bidean ez eben muga hau zeharkatzen, nahiz eta materialaren zati bat higatua eta garraiatua
zan, bai itsaso zabalera edo inguru horretako olatuen eraginez barruko plataformara. Orokorrean, Ranero mendiguneko dolomietan poro ugari antzematen da dolomita kristalen artean. Poro honeek kasu
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
94 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 95
Euryale nº 2 Euskaraz
askotan elkar konektaturik aurkitzen dira. Hausturen sarea, lehenago ere esana daukagun moduan, garrantzitsua da eta gaur egunean disoluzioa dala eta ageri-
koa da. Ez dago zalantzarik prozesu karstikoan eragin haundia izan dauala eta gaur egun ere halan daukala, izan ere
Haustura-ereduaren eta dolomitizazioaren arteko erlazioaren azterlanetatik eta parte hartu daben jariakinen azterketatik Raneroko kareharriak ez dira batere porotsuak eta zeozelako porotasuna lortzeko ezinbestekoa da haustura guneak ego-
zera ondorioztatu da, dolomiak Albiar ondorengo Kretazeoan sortu zirala (López-Horgue et al., 2005 y 2006). tea. Dolomiak ordea ez dira batere erraz disolbatzen azidotasun apur bat dauken euri-urek eraginda.
Goi Eozeno eta Oligozeno artean emon zan mendi orogeniak eraginda Eusko-Kantabriar arroak, batez ere itsasokoak Euren azaleramendu naturaletan ez da kobazulo karstikorik ageri, eta orokorrean erliebe leunagoko guneak dira, ez hain
ziran sedimentuak hartzeari utzi eutson. Ordurarte pilatu zan materila behin eta barriro tolestu eta azaleratu egin zan men- malkarrak . Kristal arteko porositate maila altuaren eta disoluzioaren aurrean dauan erresistentziaren eraginez, kareha-
dikateak sortuz. Hau da itsasoetako albiar materialek nagusiki NW-SE norabideko geruzak daukezan mendiak sortzearen rriak jasandakoa baino beste meteorizazio desberdin bat izaten dau: arkaitzaren lehen mailako porotasuna ageri da, bai
arrazoia. Iparralderago dagoan muturrean N-S norabidea hartzen dabe, 30-40º arteko eta ekialde-iparekialde norabideko eta hausturen norabidearen aldekoa dan eta ordena zentimetrikoa dauan nolabaiteko disoluzio bat, modelatu biribildu
buzadura azpihorizontalekin. Orain 35 milioi urte inguru mendi orogenia emon zanetik hona, Eusko-Kantabriar arroko baten barruan, ertz gutxikoa, non haintzat hartzeko bestekoa dan lur geruza eratu dan. Lur hau aberatsa da materia orga-
materialek higadura eta meteorizazioa jasan dabe. Ranero mendigunea, kareharrizko mendigune heldua dala ziurtatu nikotan, kareharrien gainean garatzen diren rendzinen antzekoa. Baina badauka berezia egiten dauan ezaugarri bat,
geinke (7.irudia), baina kontuan euki behar dogu garapen maila honetara heltzeko lehenik Goi Kretazeoko eta Tertziarioko dolomita kristalez osoturiko harea lodien eduki altu bat eta dolomitak daukan burdina maila altuak eragindako kolore
materialek higadura jasan behar izan ebela, eta inguru honetan material honeek 2000 metro inguruko lodiera eukitera irit- gorrizka. Dolomiaren "hareatze" fenomeno hau bere porotasun maila altuagatik emoten da eta meteorizazio mekaniko
si ziran. Bestalde, Pico del Mazo aldeko kareharriak banatu egin ziran Karrantza ibaiko haitzartearen higadurak eraginda. haundia jasaten dau. Harea dolomitiko hau hodi karstikoek osaoturiko sarean zehar da garraiatua, eta hala dala ziurtat-
zen dabe Cueva del Valle-ko iturburuan ageri diran sedimentu honen laginek. Holan ba, honako hau baiztatu geinke:
Kobazuloaren egitura-ingurua. Ranero mendiguneko kareharriek batez ere meteorizazio kimikoa jasan daben bitartean, Raneroko dolomiek meteoriza-
zio mekanikoa jasaten dabe.
Ranero mendiguneko hausturak bi faila garrantzitsuk eragindako indar tektonikoetan dabe jatorria, jausi nagusia norabi-
dea dalarik: Karrantzan, eta karbonataturiko inguruan dagoan kobazulo karstikoen sare zabalaren barruan, Pozalagua Kobazuloa eta
-Cabuérniga-ko faila, E-W norabidekoa, jatorria Cantabria eta Asturias arteko mugetan daukana eta Karrantza ibaiako Torca del Carlista zuloak dira ezagunenak. Biak garatu dira Raneroko dolomiazko litosomoetan eta ezaugarri bereziak
haitzartean amaitzen dana. daukiez. Europako gelarik haundiena (500m luze, 250m zabal eta 120m garai da zuloa) dauan Torca del Carlista izene-
-Ruahermosa-ko faila, izen bereko ibaia zeharkatzen dau faila honek Jorrios-en (Turtzioz) beste faila garrantzitsu batekin ko lezea Pozalaguatik 100m eskasera dago kokatua. Pozalaguaren tamaina hain ikusgarria izan ez arren (125m luze,
bat egin arte. Faila biak N-S norabidea daukan Ramalesgo failak batzen dauz, gainazaleko materialak erabat ebakiz. Faila 70m zabal eta 17m garai da), bakarra egiten daben ezaugarri geologiko bereziak daukaz.
honek gutxienez 5 km-ko sakonera hartzen dau. Faila bi honeen arteko mugimendu erlatiboa 150 milioi urte inguru dala
hasi zan, sedimentazioa baldintzatuz eta denbora tarte luze batez materialen haustura eraginez. Gaur egun, nahiz eta ez Gehiago zehaztuz, Pozalagua Kobazuloa, Pozalaguako failatik hego-mendebalde norabidean hedatzen dan dolomia
dan asko mugitzen, esfortzuak bideratu daikezan gune sentikorrak dira honeek eta lurrikara txikiak sentitzea ez da bate- multzoan garatu dan kobazuloa da. Kobazuloaren eta gainazalaren arteko loturak kanpoaldeko kareharrian eratu dira
re arraroa izaten. Failaren sakonera haundiak infiltrazio urak temperatura haundiko guneetara heltzea errazten dau, gero eta ez da dolomia zeharkatzen dauan zulorik inon ageri. Beraz, geologikoki isolatua dagoan kobazulo bat bezala da sail-
ur beroko iturburuetan azaltzen diralarik. Aipatu Puente Viesgo, Liérganes eta Molinargo ur termalen bainuetxeak katua. Kobazulo barruan, haitzetako hormetan ez da ia disoluzio aztarnarik ageri, esaterako scallops_ak, ur kolpeak edo
Cabuérnigako failan bertan edo bertatik oso hurbil dagozala kokatuak. egoera freatikoan haitzean landuriko lurpeko hodi hidrikoen gangak. Ordea forma grabitazionalak (antzinako kolapso-blo-
keak) eta bai zoruko eta sabaiko haustura planoak ugariak dira. Ezaugarri honeek zera adierazten dabe, kobazuloak gara-
Pozalagua inguruan hausturak ugariak dira, NW-SE eta NE-SW norabidedun eta 40-50ºtik hasi eta azpibertikalak izatera pen misto bat izan dauala, batetik disoluzioa kareharrizko ertzean eta dolomiaren sakabanatzea ("hareatzea"), eta beste-
heltzen diren buzamendudun salto txikiko failak eta diaklasak daukazan joku nagusi bi azalduz. Haustura familia biak diso- tik NW-SE eta SW-NE haustura nagusi bien sistemaren aldeko kolapsoa.
luzio eta infiltrazio bideak izan dira, kobazulo karstikoen morfologia baldintzatuz. Haustura garrantzitsuena Pozalaguako
Faila da. Harrobia NW-SE norabidean zeharkatzen dau, Raneroko mendigunean zehar jarraitzen dau eta Ojébar aldean Dolomiaren hareatzea bezalako gertaerek, biluzgorritze edo denudazioa bezalako prozesu mekanikoek disoluzio proze-
amaitzen da. Saltua ez da oso haundia, 30 metro ingurukoa, baina Kretazeoan dolomiak eratzeko behar izan ziran jaria- su karstikoa anplifikatzen dabela erakusten laguntzeko balio dabe. Horrela, urak parte-hartze zuzenik izan barik neurri
kinentzako bideak izan ziran, eta gaur egunean ere euri-urak infiltratzeko bide garrantzitsuak izaten jarraitzen dabe. haundietako kobazulo multzoak eratzea posible dala erakusten da. Behin prozesu hau hasi ezkero, dolomian aurkitzen
diran ahulduriko hormen kolapsoak autoelikatuko leuke eta geldotuz joango da hobeto eutsirik dagozan kareharrizko
Kobazuloaren inguruko geomorfologia materialetara iristen dan neurrian.
Erliebe bortitzak eta kota desbardintasun nabariak daukazan Ranero Mendigunea hego-hegomendebaldetik Karrantza
Aranak mugatzen dau, Asón ibaiaren aranak mendebaldetik eta Ruahermosa ibaiarean aranak ipar-iparekialdetik, eta
Sopeñako ekialde-mendebaldeko lepoari esker Jorrios mendiguneagaz loturik geratzen da Turtzioz-en. Tontorrik garaie-
nek mendigunearen hegoaldeko, mendebaldeko eta ekialdeko mugak zehazten dauzan mendi-bizkar irregular bat erat-
zen dabe. Hegoaldeko erpinean Pico del Carlista tontorra dago, 714 metrokoa, mendebaldean 674 metroko garaierare-
kin Peña Gibaja gailentzen da eta iparraldean Castropié, 624 metrokoa, Mazarredonda, 669 metrokoa, eta Surbias, 638
metrokoa nagusitzen dira beste guztien gainetik. Bizcar honeetatik iparraldera erliebea leunduz doa, 150m inguruan
Ruahermosa Ibaira heldu arte. Baina hegoaldera eta mendebaldera, malda haundiko bideetan zehar, antzeko kotan dago-
zan aranetara heltzen gara, Karrantza ibaiaren haitzartera.
Barruan nahikoa garatua dagoan paisaia karstikoa aurkitzen da. Paisaia bihurri bat eratzen daben luzetarako pitzadura
sakonak daukezan lapiaz guneak, sarbegiak, poljeak eta beste morfologia ugari dago bertan. Mendigunea ez dau ibai
bakar batek ere zeharkatzen, euri-ur guztiak harri artean bidea eginez lurrak xurgatzen dauz. Ur honeek kanporako irte-
era naturala Rasines-en dagoan Cueva del Valle kobazuloan daukie. Jorrios mendigunearen eta Ranero mnedigunearen
arteko lotura topografikoa dan Sopeña mendiguneko urek ere kobazulo honetan dauke irteera. Beste iturburu batzuk La
Cadena (Karrantza) eta Pondra (Ramales) inguruko mendi-hegalean dagoz. Zulo honeen sorrera zelan izan zan aztertu
barik dago oraindino. Hipotesietako batek dino euri-urek arkaitz guneak higatu ebezala eta kareharrietako pitzadurek lan
hau erraztu baino ez ebela egin. Beste hipotesietako batek dino ezohiko ur azidoak (besteak beste ibi inguruetan sulfuro-
en alterazioek oso erreaktiboak diran azidoak sortarazten dabez) izan zirala higadura eragin ebenak.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
96 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 95
Euryale nº 2 Euskaraz
RADON - NEURRIAK POZALAGUAKO KOBAN Radon-kontzentrazioa monitore horrek antzeman dezakeen kontzentrazio minimora hurbiltzen denean, (100 Bq/m3 gutxi
gorabehera), neurriek ehuneko hogeita bosteko errore erlatiboa eduki dezakete ; hala ere, kontzentrazioaren baloreak
handiagotzen direnean errorea txikitzen da.
Laburpena Monitorizazio sistema horren neurketen fidagarritasuna egiaztatzeko eta kobako beste puntu batzuetan dagoen radon-
kontzentrazioa monitoreak emandako irakurketekin duen erlazioa, kobako edozein puntutan eta baita monitorea ezarrita
dagoen puntuan, airearen radon-kopurua neurtzeko gai den beste sistema zehatzago bat erabili da.
Pozalaguako Koban radon-kontzentrazioa kuantifikatzeko ikerketa bat egin da. Hori egiteko, radona harrapatzeko siste-
ma aktibo baten diseinuan laguntzen duen modelo matematiko bat garatu da. Egiten den diseinua neurri esperimentale-
kin baliozkotu da. Neurketa sistemen analisia
Pozalaguako radon-neurriak egin baino lehen gaur egun dauden neurketen sistema ezberdinak ikertu ziren, bakoitzaren
bereizgarriak aztertuz, koba horren baldintzei hobe egokitzen zen sistema erabili ahal izateko.
Sarrera
Orokorrean neurketa sistemak era honetan sailka daitezke:
Radona jatorrinaturaleko gas noblea da, 238Uranioaren desintegrazio-katean sortutakoa. Kate horretan radona da gas
bakarra. 238U oso oparoa da lurrazalean bai lurrean bai lurra bera eratzen duten harrietan. - Sistema Pasiboetan, radonaren bilketa naturako difusioaren eta/edo konbekzio askearen bidez egiten da.
Radioaren desintegrazioak radonaren agertzea eragiten du, eta elementu horren atomoen zati bat materia solidoa utzi eta - Sistema Aktiboetan, radonaren bilketa naturako difusioaren eta/edo konbekzio askearen bidez gain ere beste
presente dagoen materialaren poroetara iritsi daiteke . mekanismo baten bidez egiten da .
Radona poroetan dagoenean, ez du elkar eragiten beste elementu batekin, eta harrien eta lurraren baldintzak onargarriak Bi sistema mota hauek aldi berean irakurketa zuzenekoak eta ez-zuzenekoetan banatzen dira. Zuzeneko irakurketa dute-
baldin badira, radona lurrazalera joango da, alegia, kanpoko airera. nen kasuan airean dagoen radonaren kontzentrazioa ematen da, eta besteek laborategian egin behar diren analisi bat-
zuk behar dituzte radonaren kontzentrazioa ezagutzeko.
Radona atmosferara ateratzen bada airearen bolumen ikaragarriak, bere kontzentrazioa diluitzeko gai da. Beste alde
batetik, bere emanazioa itxita dagoen leku batean gertatzen bada, azpi-galeria, koba edo etxeetan esate baterako, , haien Sistema Pasiboen artean Ikatz Aktibozko Kartutxoak, Trazen Detektagailuak eta Elektreteak aipa daitezke. Elektreteak
kontzentrazioak altuegiak izan daitezke batzuetan. ezik, beste sistema pasiboengan tenperaturak eta hezetasun erlatiboak eragina dute, kasu guztietan 24 ordu baino gehia-
goko esposizio denbora behar dutelarik , eta kasu batzuetan 12 hilabeteraino iritsi litekeelarik.
Faktore atmosferikoak garrantzitsuak dira lurrazaletik atera daitekeen radon-kopuruan ere, presio atmosferikoa txikitzen
bada adibidez, lurretik jariatutako radon-kopurua handiagotzen da, zoru-aire fase-artean gertatzen den presio diferentziak Sistema Aktiboen artean, aipa daitezke besteak beste Ionizazio Ganberak eta Dirdira Detektagailuak edo Lukasen
eragiten duen efektu konbektibo bat dela eta. Ganberak, jarraituki lan egiten dutenak, tenperaturak eta hezetasun erlatiboak, beste aldagai anitzen artean, oso eragin
handia dutelarik sistema hauetan.
Radona ere uretan disolbatzen da eta hori dela eta, lurpeko uretan, edateko uretan, eta abarretan… ager daiteke.
Ondorioz, bai irensteagatik bai arnasteagatik, radonak gizakien erradiazioaren ondoriozko esposizioa eragiten du. Neurketa sistemak ikertu ondoren Pozalaguako kobaren tenperatu batez besteko 12 - 13 ºC eta hezetasun erlatiboa ehu-
neko ehun zelakoa egiaztatu zen.
Radona gizarteak jasotako erradiazio-dosiaren ehuneko hogeita hamarra baino gehiagoren arduraduna da. Gainera, balo-
re hau handiagoa izan daiteke aireztapen eskasa duten aretoetan, esaterako, lurpeko galeriatan, kobatan, eta abarretan. Sistema guztien artean ikatz kartutxoen sistema aktiboa aukeratu zen, sistema optimizatzeko kobaren ingurugiro baldint-
zei eta egin beharreko proiektuari egokituz.
Hori dela eta, Europako 96/29 Zuzentarauak, radonaren eragina aztertzeko ikerketak egin behar izango direla arautzen
du, radon-agerpena kezkagarria den lekuetan, bai lan egiten duten jendeari zein bisitan doazen pertsonei. Lan horien arte-
an, kobetan egotea agertzen da.
Neurketa- sistema
Zuzentarau horretatik eratorria Erradiazio Ionizanteen kontra Osasun-Zaintzaren Erreglamentua egin zen, uztailaren 6an
Erabiltzen den radon-detektagailuaren sistema ikatz sistema aktibo batetan datza, airea aspiratzeko ponpa baten bidez,
argitaratua 783/2001 Erreal Dekretuaren bidez, eta bere 7.tituluan Europar aginteak Espainiako arduradunei radonari
aireak ikatz aktibozko geruza bat zeharkatzen du, eta ikatz honek airean dagoen radona harrapatzen duelarik. Ondoren
buruzko ematen dizkiote.
ikatz aktibo hau radonaren eratorrien emisioak jaso ditzakeen gamma espektometro baten bidez neurtzen da.
Koba barnean radon neurketak eginez Europako 96/29 Zuzentarauarenpean lan egiten duten Europako herri batzuen [1-
Horrelako sistema bat egiteko honako parametro hauek zehaztea beharrezkoa da: ikatz mota, kartutxoaren luzera eta dia-
3], Australiaren [4], Turkiaren [5] eta abarren joera jarraituz, Pozalaguako koban neurketak egitea oso interesgarria izan-
metroa, airearen emaria, neurketa denbora, honako hau izanik, denbora jakin batean beharrezkoak diren detekzio limite-
go zela kontsideratu zen.
ak lortzeko bildu beharreko radon kopuruarekin erlazionatuta dagoen magnitudea.
Kobako airearen radon-kontzentrazioa oso aldakorra dirudi. Hori dela eta beharrezkoa da bere kontzentrazio ez ezik den-
Ikerketa honetan erabilitako ikatza, gas nobleak jasotzeko ikatz espezifikoa, Nusorb G30, 6x12, izan da, aurreko ikerke-
boran zehar duen bilakaera aztertzea, jende arruntari eta bai langileei eragindako o dosiaren balio zehatza izateko.
tetan radon-erretentzioa oso eraginkorra baitzen.
Hortaz, Pozalaguako koban, Bilbotik 85 km-ra, radon-neurketak era jarraian lan egiten duen monitore bat ipini zen, esta-
zio meteorologikotako baten ondoan..
Fabrikatzaileak emandako datuak erabiliz, radon-erretentzioaren eraginkortasuna hobetzeko, sisteman zehar pasatzen
den aireak lehor egon behar du. Eta hori diseinu-baldintza izango da.
Pozalagua radon - monitorea
Diseinatutako gailua lehor eragile den silikato gela duen zilindro modular bat da. Zilindroaren lehen bi moduluetan dago
2005. urtean radon-monitore bat ipini zen, Radim 5 WP deritzona, estazio meteorologikoetatik gertu zegoen leku batetan silikato gela eta horri esker aireak duen ura hartzen da. Jarraian karbono aktiboaren bidez aire lehorrak duen radona hart-
ipini zen, radon neurketak jarraiean egin zitzan. zeko etapa agertzen da, hiru sekzio modularretan banatua.
Monitore horrek airearen tenperatura 3 eta 40 gradu eta hezetasun erlatiboa % 5 eta 99 tarteetan dagoenean lan egiten Erabili den silica gela Panreac markakoa izan da, ale-tamaina 2 mm baino handiagoarekin. Aurretik egindako ikerketetan
du, 30 minuturo jasotako emaitzen ondorioak emanez. ur-erretentzioaren efizientziari buruzko emaitza onak kontuan hartu dira aukera hori egiterakoan.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
98 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 99
Euryale nº 2 Euskaraz
Sistemaren dimentsioak zehazteko hasierako emaria moduan 20 l/min aire-xurgapen balioa hartu zen. Balio hori gailua- Bibliografia
ren sarreran airearen abiadurarekin batera (horretarako distribuzio-koefizientearen balioa ezagutzen da) eta koban espe-
ro den radon-kontzentrazioarekin batera, diametroa, luzera eta denbora zehazteko erabili da. 1- Atmospheric 222Rn in tourist caves of Slovenia, Yugoslavia. I. Kobal. Health Physics. Vol. 52, Issue 4, April1987, Pages
473 - 479.
Erabiliko diren zilindroen luzeraren eta diametroaren kalkuluak egiteko, karbonoan radon-distribuzioa ezagutzeko mode-
lo baten bidez egin da, eta horrela airearekin batera sartu den radon guztia karbonoan geratu dela bermatzen da. 2- Radon in caves Continuous Monitoring Ability. lo Thinová. Prague
Modelo hau difusio-konbenzioari dagokion ekuazioaren ebazpenean oinarritzen da, airea baldintza horienetan konprimae- 3- Radon Exposures in the caves of Tenerife (Canary Islands). C. Pinza-Marina. Radiation. Protection Dosimetry. Vol. 42,
zina dela onartuz, hipotesi hori ere egiaztatu delarik. Issue 3,1999, Pages 219 - 224.
Ekuazio hau ebazteko, datu hauetatik abiatu behar da: 4- Occupational Exposure to Radon in Australian Tourist Caves an Australian-wide Study of radon Levels. Final Report by
S. B. Solomon, R. Langtoo and J. R. Peggie. ISSN 0157-1400
- ikatz aktiboaren porositatea 0,4.
5- Radon Measurements in the Caves of Zonguldak (Turkey). H. Aytekin. Radiation Protection Dosimetry. August 2005
- Distribuzio-koefizientea 2,5 m3/kg sarrerako sekzioan airearen abiadura 0,04 m/s denean
6- Crank, j, The mathematics of diffusion, Ed. Oxford University, Oxford (1975).
- Xurgatze-ponparen emaria, 20 l/min
7- LUCKNER, L., and SCHESTAKOW, W.W., Migration processes in the soil and groundwater zone, lewis Publ., Leipzig
- Xurgatze-denbora, 30 minutu (1991).
Ekuaziotik moduluen luzerak 5,8 cm izan behar duela, 10 cm-ko diametroarekin, lortzen da. 8- Nucon international inc., Nucon Nusorb Noble Gas Delay Carbons, NUCON Technical Bulletin 11B10, (2002),
http://www.nucon-int.com/carbon/nuclear/NobleGas.pdf.
Modelo berria baliozkotzeko neurriak egin dira gain dimentsionatutako diseinu bat erabiliz. Horrela, ikatz aktibozko 3 kar-
tutxo serieen ipini dira, radona lehenengo kartutxoan harrapatuta geratzen dela egiaztatuz. Horien aurretik silikato gelez
betetako kartutxoak jarri dira.
Radon-kontzentrazioren mapa ezartzeko, kobaren planoan neurketa puntuen banaketa homogeneoa egin zen, hirugarren
irudian ikus daitekeenez, 7 neurketa puntu lortuz.
Diseinatutako sistemaren neurketak koban dagoen Radim monitorearen neurketekin konparatzeko, honako honen alda-
menean ipini zen lehenengo puntua, erreferentzi puntu deritzona (Ref).
Neurketarako eredua ezarri zen, neurketak asteko egun eta ordu berean egin zitezen. Egunero, lehenengo neurketa erre-
ferentzi puntuan egiten zen neurketa hau era jarraian ipinitako monitorearekon bat zetorrela eta ondoren beste neurketak
egiten ziren hautatutako beste puntu batzuetan. Puntu hauek koba osoan eta altuera ezberdinetan homogeneoki banatu-
ta hautatzen ziren.
Lehenengo neurketak egiaztatzeko (erreferentzi puntua eta beste puntu bat), egun horretan bi neurketak errepikatzen
ziren, beraz egun batetan erreferentzi puntua eta hautatutako puntu baten 2 neurketa zeudelarik.
Puntu guztietan lortzen diren emaitzak koba barruan radon-kontzentrazioa uniformea dela baieztatzen dute. Honen hari-
ra esan beharrekoa da, radon-kontzentrazioa aldatu egiten dela denboran zehar, 280 eta 804 Bq/m3 balioak lortuz, beste
kobetan lortutako emaitzekin bat datozenak.
Proiektu honen barne egindako neurketak eta koban dagoen Radim detektagailuaren neurketak konparatuz, bateragarriak
direla esan behar da Radim detektagailuak emandako emaitzek errore oso handiak dituztela kontutan hartuz.
Ondorioak
- Garatutako Modelo Matematikoak ederto lan egiten du ikatz aktiboarekin erabiltzen den bilketa sistema aktibo-
ak diseinatzeko.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
100 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 101
Euryale nº 2 Euskaraz
FERRASAGUZAR MEDITERRANEARRA (RHINOLOPHUS EURYALE) BABESTEKO NEU- Kumatzeko babeslekuen inguruan zuhaitz-estaldurak balio altuak izan ohi ditu, bai dibertsitate biologiko zein egitura kon-
RRIAK plexutasun altuarekin. Paisaian bertako zuhaitz espeziez osoturiko hesibizi, baso, basoxka eta zuhaitz isolatuak agertzen
dira, zuhaitz-estaldura zabala betez. Gainera hauen tartean larre, belardi, abaro eta otadiek mosaiko-antzeko ingurunea
osatzen dute. Mosaiko heterogeneo honek ehizaleku egokiak ugari eskeintzen ditu, izan ere R. euryaleren hegakera eta
ekokokapen-sistemak ahalbidetzen dute zuhaitzek eraturiko ekotonoak ustiatzen. Egoera optimoan, beraz, zuhaitz-estal-
Ferrasaguzar mediterranearra (Rhinolophus euryale) Rhinolophidae familiako kide da. Familia honen ezaugarri deigarrie-
durak (aipaturiko egiturek osotua) azaleraren %20 baino gehiago izan beharko luke babeslekuaren inguruan. Baldintza
na, eta izena ematen diona, sudurzuloen inguruan agertzen diren egitura dermikoak dira, iluntasunean orientatzeko sagu-
hauetan saguzarren ehiza-lekuak 10 km-ko distantziara egon daitezke, beti ere koloniaren tamainaren arabera.
zarrek erabiltzen dituzten ultrasoinuak igortzeko balio dutenak.
R. euryale tamaina txikiko lepidoptero gautarrez (sitsak) elikatzen da batez ere, baina baita koleoptero (kakalardo), neu-
Espezieak banaketa eremu mediterranearra du, Iberiar Penintsula eta Afrika iparmendebaldetik Iran eta
roptero eta hein txikiagoan diptero (euli), psokoptero eta himenopteroz (liztorrak). Espezie ez lurraldekoia da eta ale des-
Turkmenistanerarte zabaltzen delarik. Hala ere, eskualde bioklimatiko eurosiberiarreko hegoaldeko eremuak ere koloni-
berdinek ehizaleku bera ustiatu dezakete.
zatu ditu, hala nola klima azpikontinentala (Eslobakiako hegoaldea eta Hungarian) eta klima atlantiarra, Frantziako men-
debalde eta Iberiar Penintsulako iparraldean. Iberiar Penintsulan banaketa zabal eta jarraia duela uste da, nahiz eta hego-
R. euryale Espezie Mehatxatuen Euskal Katalogoan agertzen da "Arriskuan" kategoriapean Eusko Jaurlaritzako
aldean ugariago eta maizago aurkitzen den, bere jatorri termofiloa dela eta. Banaketak bat egiten du inguru karstikoekin,
167/1996 Dekretuaren arabera, eta hortaz Gestio Plan baten beharrean aurkituko litzateke. Plan horrek espeziearen gale-
kobei estuki loturiko saguzar espeziea baita.
ran eragiten duten arrisku faktoreen gain eragin beharko luke, espeziearen kontserbazio egoera hobatuz. Modu berean
Espezie Mehatxatuen Katalogo Nazionalean ere sartuta dago "Zaurgarri" modura.
Azken hamarkadetan R. euryalek atzerakada nabarmena jasan du bere banaketa eremu osoan, Europako eskualde zabal
askotatik desagertu delarik. Adibidez Frantzian, joan den mendeko 40 eta 80 hamarkaden artean populazioaren %70eko
Beraz, Euskal Autonomi Erkidegoko alderdi atlantiarrean espeziea babesteko hartu beharko lirateken neurriek populazioa-
atzerakada behatu eta 83 kolonien desagerpena edo beherakada kezkagarria konfirmatu zen. Eslobakian ere antzeko
ren joera positiboa lortu beharko lukete gutxienez hamar urteko epean, aintzinako banaketa eremua eta populazioa xede
desagerpenak gertatu ziren. Euskal Autonomi Erkidegoan 15 aipu historiko daude espeziearen agerpenaz, gehienak
izanik. Hortarako, neurriok ondorengo ardatzetan oinarritu beharko lirateke: kolonia, babesleku eta populazioen babesa,
eskualde atlantiarrean, Bizkaia eta Gipuzkoan. Azken hamarkadetan ordea guztiz desagertu da Gipuzkoatik, non, gutxie-
eta ezagun diren babeslekuen inguruan espeziearen ehiza aukerak emendatu. Ondorioz, populazio ez-mehatxatua lortu-
nez, lau kumatze kolonia zeuden. Arabako bi puntutan aurkitu izan da espeziea, kasu biak ale bakartiei dagozkielarik.
ko litzateke eta eremu historikoen birkolonizaziorako baldintza egokiak lortu beharko lirateke.
Populazio garrantzitsuena Bizkaian dago, ustez isolaturiko bi guneetan banatuta. Probintziako mendebaldean,
Enkarterrietan dago populazio nagusia, hiru kumatze kolonia desberdinekin, horietako batek 600 ale inguru biltzen ditue-
Babeslekuei dagokienez, gaur egun koloniak dituzten 6 kobazulo eta historikoki espeziea zegoeneko beste 6 sartuko lira-
larik eta penintsulako iparraldeko garrantzitsuena delarik. Beste bi koloniak tamaina ezezaguna dute, baina lenengoa
teke planean. Babeslekuetan asaldadurak minimizatu eta toki historikoetan baldintzak hobetu asmoz, pertsonen sarrera
baino askoz txikiagoak dira. Bigarren eremua Bizkaiko ekialdean dago, Urdaibai eta Lea-Artibai eskualdeen artean; ber-
mugatu beharko litzateke saguzarrek erabiliko dituzten sasoietan. Modu berean saguzarren eta aire korronteen pasabi-
tan 100 ale inguruko kumatze kolonia bat eta udaberriko kolonia bat aurkitzen dira. Beraz espeziearen populazio tamai-
dea baimenduko dituzten burdinsare horizontalezko itxiturak jarri beharko lirateke itxitura desegokiak (ate eta burdinsare
na EAEn badirudi ez dela 1000 alera iristen.
bertikalak) ordezkatuz. Gainera, babesleku hoietan karburo bidezko argiztapena debekatu beharko litzateke. Neurri hauek
bete daitezen babeslekuen zaintza indartu beharko litzateke eta hein berean debeku eta sartzeko mugei buruzko infor-
Espeziea zaurgarri bezala katalogatuta dago mundu mailan IUCNko Zerrenda Gorriaren arabera. EAEn desagerpen fak-
mazioa eskeini beharko litzateke.
tore garrantzitsuenak giza-jarduerekin lotuta daude. Hala nola, babeslekuen galera eta eraldaketa, giza-asaldadurak,
habitataren desagerpen eta aldaketak eta pestiziden erabilera intentsiboa.
Babeslekuen sarreratatik kanpoko inguru hurbilean (10 m-ko erradioan) edozein motatako aldaketak debekatu beharko
lirateke, hala ere eta edozein kasutan saguzarren sarbidea bermatu beharko litzateke.
Tenperatura epeleko babeslekuak nahiago dituenez, gure lurraldean itsasotik hurbileneko kobetan aurkitzen da, non giza-
kiekin kontaktuan jartzeko aukerak handiagoak diren. Batzutan bandalismoz hildako animaliak agertu izan dira, baina bes-
Azkenik, saguzarrek noizbehinka erabil ditzaketen eraikuntzetako egurren tratamenduan produktu organokloratu eta orga-
tetan babeslekura sartze soilarekin sorturiko asaldadura nahikoa izan da saguzarrak bertatik alde egin arazteko. Gainera
nofosforatuen erabilera ordezkatu beharko litzateke permetrina eta zipermetrina produktuak erabiliz, behar ezkero horre-
aurretik R. euryale aipatua zegoeneko kobazulo asko itxi egin dira haztarna arkeologikoak edukitzeagatik. Gehienetan itxi-
tarako laguntzak emanez.
tura hauek ez dira modu egokian egin, ez baitute uzten saguzarrak bertara sartzen, ondorioz kobazulo horiek saguzarren
eskuragarritasunetik kanpo geratu dira.
Ehiza-habitatak hobatzeko espeziearentzako egokiak diren ezaugarri espazialak sustatu eta arrisku faktoreak gutxitu
beharko lirateke. Espeziearentzat egokia den paisaia betiko abeltzantza eta nekazaritza jarduerek sortutakoa da. Beraz,
Azken hamarkadetan nekazaritza eta abeltzantza jarduerak jasan duten beherakada medio, aintzinako paisaia dibertsoa
abeltzantza extentsiboa eta hesibiziz inguraturiko larreak dituzten explotazioetara bideratu beharko lirateke dirulaguntzak.
desagertu egin da. Paisaia horretan bertako zuhaitz-espezieen basoak agertzen ziren larre, belardi, hesibizi eta zuhaitz
Bertako espeziez osoturiko baso, basoxka eta hesibizien estaldura minimoa (> 500 ha) bermatu beharko litzateke egitu-
isolatuz inguratuta. Gaur egungo irudia oso bestelakoa da ordea, zuhaitz espezie exotikoen landaketa intentsibo mono-
ra konplexu eta dibertsitate handiaz. Hein berean zuhaitz-konposizio horretako unitateek (teselak) osoturiko sareak peri-
espezifikoak (batez ere Pinus radiata eta Eucalyptus globulus) gailentzen baitira gure lurraldean. Honen eragina drama-
metro altua eskeini beharko luke (>200 km). Gainera, aipaturiko zuhaitzen egitura eta parakera horiek azalera erlatiboki
tikoa izan da espeziearentzat, alde batetik habitat egokiak hurritu, banandu eta isolatu dira, dibertsitate espazial eta bio-
txikian agertu beharko lirateke (<40km2), baliabideen gehiegizko sakabanaketa eragotzi asmoz. Lerro berean, zuhaitz-
logiko oso baxuko habitat zabal uniformeak eratuz. Modu berean saguzarren harrapakinen eskuragarritasuna asko jeitsi
espezie exotikoen landaketa monoespezifikoak eragotzi beharko lirateke eta edozein kasutan sailak tamaina txikikoak
egin da ere.
(gehienez 1 ha) eta elkarrekiko sakabanatuta egon beharko lirateke. Edozein kasutan intsektizida inespezifikoen (difluro-
benzurona, Bacillus thuringiensis, etabar.) bidezko tratamendu forestalak debekatu beharko lirateke babeslekuetatik 10
Bestalde, pinu landaketetan pestea den (Thaumatopoea pytiocampa) beldarraren aurka tratamendu inespezifikoek era-
km-ko erradioaren barruan.
biltzen dira, diflubenzuron (Dimilin) eta Bacillus thuringiensis delakoak. Pestizida inespezifiko hauek harrapakinen esku-
ragarritasunean negatiboki eragiten dute bai biomasa zein dibertsitatean, tratamendua egin eta hurrengo hilabeteetan.
Bestalde, babes-neurrien lorpenen jarraipen eta kontrola egin beharko da. Horretarako, monitorizazioak babesleku eta
Gainera tratamendua udaren hasieran egin ohi da, hain zuzen saguzarrak kumatzen daudeneko garaia eta beraz beha-
ehiza-lekuen egoera fisikoa eta kolonien tamainen eboluzioa hartu beharko lituzke kontutan. Beraz, babeslekuen urtero-
rrizan energetiko handienekoa.
ko jarraipena metodo ez-intrusiboak erabiliz (argi infragorri eta ultrasoinu bidezko bideo grabaketak) eta paisaiaren ebo-
luzioaren analisia (baso, hesibizien hedadura eta perimetroa zein landaketena) egin beharko lirateke.
Bestelako arrisku faktorea eraikuntzetako (eliza, ermita zein baserri) egurraren tratamenduan erabiltzen diren produktu
organokloratu eta organofosforatuak dira. Esan bezala, nahiz eta R. euryale kobazulozalea izan, espezie honen aleak
Edozein berreskurapen plan batean ezinbestekoa da neurriak martxan jarriko diren inguruko biztanleen partehartzea iza-
eraikuntzetan aurkitu izan dira, horietako batzuk aipaturiko agenteek hilda gainera. Eraikuntzen garrantzia populazio des-
tea. Beraz, R. euryale ezagutarazteko sentsibilizazio eta ingurumen heziketako edozein kanpainia batez ere bi pertsona
berdinen lotugune izatean edo sakabanaketa fasean trantsiziozko babesleku gisa izatean datza. Hortaz, intsektizida
talde hartu beharko lituzke kontutan, espeleologoak eta inguruko biztanleak.
hauen arriskua zenbaterainokoa den ikus dezakegu.
Hortarako, talde espeleologikoei espeziearen agerpen eta biologiaren berri emango litzaieke. Identifikaziorako ezauga-
Gure lurraldean kumatze koloniak itsas mailatik 400 m-tik behera dauden kobazuloetan aurkitzen dira, koloniek 500 ale
rriak, kobazuloen erabilera eta espeziea kontaktatu ezkero jarraitu beharreko bideaz informatuz.
baino gehiago izan ditzaketelarik. Bestelako urte sasoietan kobazuloak dira babesleku erabilienak ere, batez er hiberna-
ziorako.
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
102 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 103
Euryale nº 2
Habitatak jasan dezakeen eraldaketen aurrean sentikortasun handiko espeziea izanda, beharrezkoa da inguruko biztan-
leen partehartzea. Beraz, Karrantza Haran, Enkarterri osoetan, Urdaibai eta Lea-Artibai eskualdeetan espeziearen berri
eman behar da, espeziearen bizimodua azalduz, bere egoera larria aipatuz eta hau hobetzeko beharrezko neurriak zabal-
duz. Gainera espeziearentzat betiko nekazaritza eta abeltzantza jarduerek duten garrantzia azpimarratu behar da, eta
hauen ondorioz sorturiko paisaiaren mantenua ezinbestekoa dela.
Azkenik, beharrezkoa da ikerketarekin jarraitzea, honek espeziearen beharrizanak hobeto ulertzen lagunduko gaituelako,
ondorioz planaren hobekuntza bermatuz. Ikerketa lerro nagusiak ondokoak lirateke: kolonia berrien aurkikuntza kumatze
eta batez ere hibernaziokoak (orainarte ez baitugu honelako bat ere ez ezagutzen). Bestalde, populazioaren eta kolonien
dibertsitate eta distantzia genetikoak aztertu beharko lirateke, isolamenduak sorturiko edozein arazo detektatu asmoz.
Hirugarrenez eta azkenik, espeziearen sakabanaketa portaera eta sasoikako mugimendu-patroia aztertzea komenigarria
litzateke, aintzinako eremuak birkolonizatzeko espezieak duen gaitasuna ezagutu asmoz.
Argazkia:Urtzi Goiti
RAPA NUI 2008, MUNDUKO ZILBORRERA ESPEDIZIOA. Bizileku lez erabiliak izan ziran kobazuloak dagoz batetik. Kobazuloen berezko egitura moldatua izan da, sarrerak babes-
teko eta sendotzeko harrizko hormak alxatuz. Gainera sarrerotan harresiz inguraturiko guneak eraiki ebezan, Manavai ize-
Pazko uhartea, Rapa Nui izenez ezagunagoa, Ozeano Bareko lekurik misteriotsuenetako bat da. Zaharren Kontseiluari nekoak, haizetik babesturik eta bertako hezetasuna mantenduz tuberkuluaklandatu ahal izateko. Bestalde kobazuloeta-
eta Chileko Gobernuari esker, Bilboko Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkarteko hainbat kidek eta Almeriako, ko aho askotan, arkaitzean grabaturiko petroglifoak ageri dira. Irudiok daukezan zulo honeek badaukie ezaugarri berezi
Chileko, Bolognako eta Triesteko unibertsitateetako beste zenbait ikerlarik osaturiko diziplina anitzeko talde bat Rapa Nui bat, danak daukie ur edangarria barruko geletan, bai putzuetan edo bai lakuetan bildua. Ura zan, eta da, uharte honeta-
uharteko Roiho gunean ibili da, sumendi hodiek osaturiko labirinto bihurriek eta eurek gordetzen dabezan misterioak argit- ko benetako altxorra.
zen ahaleginduz.
Defentsarako edo babeserako kobazuloak, Ana Kionga_k, tribuen arteko borrokak gori-gori egozanean izan ziran sortuak.
Lekua nahikoa exotikoa izanagatik kobazulootan lan egitea ez da batere gauza erraza izan, uharteko jendearentzat leku Arkitektura aldetik egitura oso sendokoak eta ondo egituratuak dira eta barrurako sarbidea, basaltozko harri-bloke lan-
"debekatuak" baitira eta euren arbasoak bertan bizi diran siniskera bai dabe. Oraintsu arte kobazuloak, euren bizileku iza- duz eraikia, izkutuan gordea daukie. Kobazuloen lehengo sektoreetan aurkitzen dira gehienetan eta gaur egunean garai
teaz gain, babesleku eta ehorzleku ere izan ziran. Pribilegio haundia izan da munduko bazterrik ikusgarrienetako bat ber- hareetako aztarna asko aurkitu geinke bertan: giza-hazurrak, pigmentuak, obsidianazko tresnak…
tako jendeak lagundurik ezagutu izana.
Gurtza-kobazuloek edo erritoetan erabilten ziran kobazuloek petroglifoak eta piktografiak daukiez grabaturik barruko
Geografia horma eta zapaietan. Aztertua izan dan gunean aipatzekoa da 10 petroglifotik gora daukan Ana Toki Toki kobazuloa, bai
eta zapaia piktografiaz betea daukan itsasertzeko Ana Kai Tangata kobazuloa. Rapa Nui culturan oso ezaguna dan beste
kobazulo bat Ana Hoe Neru da: bertan euren umeak gordetzen ebezan, azala zuritzeko eta purutasuna mantentzeko.
Pazko Uhartea edo Rapa Nui Ozeano Barean aurkitzen da, Chileno itsasertzetik 3500 kilometrora eta jendea bizi dan
uharte hurbilenetik 2000 kilometrora. 16.5 km luze eta 17.5 km zabal da. Uhartean, 160 km2 ingurukoa berau, klima sub-
Hileta-kobazuloak ehorzketak egiteko erabilten ziranak ziran. Sarri, buruak gorputik bereizi eta kobazulootako atarian jar-
tropikala da nagusi, 18 eta 25 ºC arteko batez besteko tenperaturekaz eta urtean 1000mm_tik gorako euri jasekaz. Gaur
ten ebezan, lurpeko munduaren jagole legez. Beste batzuetan ordea, gorpuak Matute izeneko landaragaz eginiko papi-
egunean aurkitu geinken paisaia, belardi zabalduna eta landaredi urrikoa, lehenengo biztanle polinesiarrek aurkitu ebe-
roetan ziran bilduak.
naren oso bestelakoa da. Paleoingurumenaren arloko ikerkuntzek gero eta argiago erakusten dabe Rapa Nui Polinesiako
lekurik aberatsenetakoa izan zala. Historiaurreko eta geologia arloko erregistroek fauna endemiko esanguratsua egoa-
Eta azkenik famili-kobazuloak, aipatze hutsa ere tabu diran kobazuloak, sekretuak, izkutukoak, uharteko biztaneleek eta
la erakusten dabe (gaur egun desagerturik dagozan hegaztiak batez ere). Sumendi-lurrak, kokodun palmondoz eta toro-
lurpeko munduko espirituek, Aku-Aku_ek, ondo gorderikoak. Balio historiko eta kultural handia daukien altxorrak gordet-
miroa bezalako egur gogorreko arbolaz beteriko basoz egozan estaliak. Euren enborrak Moai erraldoiak garraiatzeko izan
zen ei dira bertan eta sendiko aitak, berak holan erabakitzean, seme zaharrenari jakinaraztiko deutso kobazuloaren koka-
ziran erabiliak. Mila urteko neurribako giza ustiapenak (nekazaritza eta abeltzaintza era intensibo batean garatu ziran, leku
pen zehatza eta bihar-etzi berau goredetzeko lana bere esku utziko dau. Oso gutxi dakigu kobazulo honeetaz, baina gor-
murritz honetan 70000 ardi egotera helduz) paisaia biluzi bat utzi dau, graminea-lorez beteriko muino borobilduekin,
derik zer daukien baino, garrantzitsuagoa da izan badirela jakitea. Ziurrenik, Rapa Nui-ko historiaren zati handi bat egon-
ohianpeekin eta sakabanaturiko eukalipto multzoekin.
go da eurotan izkutuan gordea…
Jatorri bolkanikoa dauan uhartea
Roiho - Maunga Hiva-Hiva sektoreko kobazuloak.
Uhartea hiru sumendiren erupzioek eratu eben. Gazteena eta garaiena Terevaka sumendia da, eta Poike eta Rano Kau
Rapa Nui_ko sumendi-hodi gehienak sektore honetan dagoz kokatuak. Laba zelai hau Maunga Terevaka sumendiaren
sumendiekaz alderatuz (azken honek kilometro ta erdiko kraterra eta 200 metroko sakonera dauka) ez dauka krater nagu-
kono parasitoa dan Maunga Hiva-Hiva sumendiak sortu eban. Itsasoko mailatik 155 metroko garaieran dago eta 4 km2
sirik. Sumendi hau, NNE-SSW eta WNW-ESE norabideko bi haustura sistemek kontrolaturiko erupzio jarraien emaitza da,
zabal dan gune batean hedatzen da. Sumendi honen erupzioa, orain 10000 urte inguru gertatua, Rapa Nui uhartean
eta bertako laba ta kono piroklastikoak izan ziran, ordurarte isolaturik egon ziran Poike eta Rano Kau sumendiak elkartu
emondako azkenengoetarikoa da. N 70º W norabideko haustura batek kontrolaturiko gunea da laba zelai hau, eta labek,
eta uharteari gaur eguneko itxura emon eutsenak.
tumuluek eta sumendi-hodiek mendebaldeko kostaldera isurtzeko joera daukie.
Terevaka sumendiaren gorputz nagusia, basaltozko eta hawaiitazko laba-fluxu laminar ugariz dago eratua, eta kantitate
Rapa Nuin mila kobazulo baino gehiago dagoz zentsatuak, gehienak Roiho sektorean. 2005, 2007 eta 2008 urteetan
txikiago baten benmoritaz. Bertan, krater, kono eta domo itxuran, 104 erupzio gune inguru aurkitu geinkez. Gehienak,
aurrera ataratako (hilabete bat urteko) diziplina-anitzeko ikerketa baten emaitza dira honako aukikuntzak: zientziarentzat
%60a inguru, Hanga-Oteo-n hasi eta Terevaca tontorretik pasatu ondoren Tangaroa-Punapau-raino heltzen dan NNE-
barriak diran formazio litogenikoak, fauna troglobioaren espezie barriak, arkeologia arloko hainbat aurkikuntza eta uhar-
SSW norabideko haustura nagusian dagoan kilometro bat zabal eta 12 kilometro luze dan gunean aurkitzen dira. Laba
teko kobazulo sistemarik handienak.
isurketarik zaharrenak, basalto afanitikozkoak, ipar-isurialdean aurkitzen dira. Fluxu batzuen adina aztertu da eta 360000
bat urte ei daukie, zaharragoren batzuk egotea guztiz posible izanik. Uste da azken erupzioak orain 10000-12000 urte
Kobazulo-sistema honeek sumendi-hodi estuz dagoz osotuak gehienbat eta normala da, barrualdean, bidea behin baino
emon zirala, Roiho sektoreko Hiva-Hiva laba isuriari jagokona (Gonzalez-Ferran, 1987). Hegoaldera, Rano Aroi-n hasita,
gehiagotan ixten daben kolapso-arrakalak topatzea. Bustinezko sedimentuak ugariak dira hodietan zehar. Gainazaleko ia
oso porfidikoak diran basaltozko laba fluxuak ageri dira, hego eta hegomendebaldeko isurietarantza doazenak. Laba fluxu
ur guztia infiltrazioz igarotzen da hodi barruetara eta lurpeko ganbara honeetan biltzen da putzu eta lakuetan. Hodi hone-
honeen bidean kono piraklastiko eta erupzioetan jaurtiriko errauts ugari aurkitu geinke.
en forma bereziek, koladek, laba-mihiek eta solidoturiko tantek asko zailtzen dabe kobazulootako pasabide estuenen
esplorazioa. Eta pasabide estu honeek dira hain zuzen lekurik eta interesgarrienak esplorazio ikuspuntutik, hain sutsuki
Sumendi hodiak bilatzen doguzan kobazulo-sistema desberdinen lotuneak bertan egoten baitira. Kobazuloetako ahoetara heltzea gehie-
netan nahikoa erraza da. Batzuk dexente sakonak diran legez (baten bat 15 metro sakon izatera heldu da), sokak erabi-
Klima beroaren eta hezetasun haundiaren eraginez, laba zelaiak oso alteraturik dagoz, eta kamenitzak eta Pseudos- liz jaitsi behar da eurotara. Baten batzutara sartzeak ordea nahikoa lan emoten dau, esaterako ipar-mendebaldeko kos-
karren bereziak oso nabariak dira (Forti P. 2007). Rapa Nuiko laba zelaietan karakteristikoak dira basalto eta hawaiita taldean dagozan zuloak itsas gainean bataz.beste 80 m altsatzen diran labarretan dagoz kokatuak eta ez da bat ere erra-
labaz eraturiko egiturak, euren artean tumuluak eta sumendi hodi garatuak. Malda gutxiko zelaietan agertzen dira batez za bertara hurbiltzea. Gainera itsasoko ur gaziek eta olatuen indarrek asko higatu dabe bertako laba gogortua eta arris-
ere, laba beroaren gainazala hotzitu egiten da zolda zurrun bat sortuz, azpian laba beroaren jarioak jarraitzen daualarik kutsu egiten dabe han ibiltzea.
uhartearen ertzetarantza. Holan sortzen dira sumendi hodiak. Metro bat eta 5 metro arteko diametroa daukie gehienek
eta ehunka metro luze izatera heldu daitekez. Zapaia kolapsatzean eta zati bat jaustean "jameo" izenez ezagutzen diran 2005 urteko espedizioa. 2005 urteko martxoan egin zan espedizio hau eta Alfonso Antxia espeleologi zientzien elkarteko
kobazulootarako sarrerak sortzen dira. Ura iragaziz doa gainazaletik hodi barruetara, hormetan eta zapaian hezetasun hiru kide izan ziran parte hartu ebenak, Jabier Les, Gaizka Carretero eta Urtzi Uriarte. Lanak Roiho sektoreko kobazulo
handia batuaz. Hezetasun hau tantaka lurrera erortzen danean putzu eta lakuak sortzen dira, eta noizean behin, Terevaka nagusienak topografiatuz hasi ziran. Espedizioan zehar ugariak izan ziran aurkituriko giza-hazurrak eta harriz eta obsidia-
sumendiko hodietan bezala, errekatxoak ere sortu daitekez. naz eginiko tresnak. Espedizio honen inguruko artikulu osoa Subterranea aldizkariaren 23. zenbakian aurkitu daiteke.
Rapa Nui-ko biztanleek azken mila urteotan kobazulo honeek erabili izan dabez. Mende luzetan jasandako tribuen arte- 2007 urteko espedizioa. Otsaileko lehen egunetan, Alfonso Antxia espeleologi Zientzien Elkarteko Jabier Les, Gaizka
ko borroka krudelek eta ia lur idor bilakatzeraino uharteak izandako gehiegizko ustiapenak eragina izan dabe erabilera Carretero eta Ivan Saez de Eguilaz Roiho sektorean baina gunerik aldenduenean dagoan Hiva Hiva sumendiaren ingu-
honetan. Holan ba, kobazulo mota desbardinak aurkitu geinkez uhartean zehar. ruak arakatzen aritu ziran. Ana Kionga bat aurkitu izanak interesa biztu eban ikertzaileen artean, izan ere lehen aldia bai
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
106 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 107
Euryale nº 2
zan kobazulo berean formazio litogeniko eta bakteriar desbardinak aurkitu zana. Hiru sumendi-hodi barri topografiatu
ziran, ordurarteko topografiei beste kilometro bat gehituaz. Zuloetako batean buruhazur bat eta beste hazur batzuk aurki-
tu ziran.
Bigarren hamabostaldian bigarren ikertzaile talde bat batu jakon aurrekoari, Almeriako Unibertsitateko Jose Mª Calaforra,
Bolognako Unibertsitateko (Italia) Paolo Forti eta Triesteko Unibertsitateko (Italia) Franco Cucchi. Esploraturiko kobazu-
lo barrian eta Ana Heva-Ahu Tapairi eta Ana Aharo sistemetan lagin geologikoak bildu ziran laborategian aztertu asmoz.
Laginen artean estalaktita itxurako formazio bat bildu zan, kobazuloko bakterioek arkaitzaren oinarria, hau da, silizea eta
opaloa deskonposatzean eta konposatu biokimiko bat eratzean sortua.Garai batean tailer moduan erabili zan kobazulo
bat ere aurkitu zan, obsidianazko erraminta ugarirekin eta gorputzak margotzeko erabili zan okre arrastoekin.
2008 urteko espedizioa. Urtarrileko azken egunetan hasi eta Martxoaren 5a arte luzatu zan espedizioa, eta Alfonso Antxia
Espeleologi Zientzien Elkarteko Jabier Les, Gaizka Carretero, Marian Alonso, Nagore Irazabal eta Iván Saez de Eguilaz
espeleologoek eta Chileko Unibertsitateko Antropologia Saileko Claudio Cristino doktorea eta Patricia Vargas doktorea
izan ziren parte hartzaileak.
Lan nagusia Roiho sektoreko kostaldean dagozan sumendi-hodien eta Hiva Hiva sumendiaren inguruko hodien prospek-
zio eta topografia lanekaz jarraitzea izan zan. Terevaka sumendiaren iparraldeko itsasertza ere aztertu zan, 10 kobazu-
lo barritan lanak eginaz. Kobazuloetariko batek ia 400 metroko galeria nagusia eukan eta eurite sasoian errekatxo bat ere
sortzen zan barruan.
Chileno Unibertsitateko Claudio Cristino eta Patricia Vargas arkeologoek sumendi-hodi garrantzitsuenen azterketa zehat-
za burutu eben, izan ere orainartean, garrantzizko arrasto arkeologikoak daukezan 45 kobazulo aurkitu dira. Aurkikuntzon
artean aipatzekoa dira 30 giza-hazurren ondarrak, bai eta harriz eginiko tresneria ugaria, esaterako obsidianazko gezi
puntak, haizkorak, lantzak eta antzeko erramintak. Zuloetako batzuen hormetan petroglifoak ere aurkitu ziran, Toki Toki
kobazuloan esaterako. Bertan, Make Make jainkoa irudikatzen daben 10 petroglifotik gora ikusi ziran, bai eta garai baten
gorputzak margotzeko erabili zan Kíea pigmentuaren ondarrak ere.
Bestalde, lehenengo aldia izan da Rapa Nui_n lurpeko fauna aurkitu dana. Aipatzekoa da arlo honetan 2005 urtean Damiá
Jaime bioespeleologoak buruturiko lana; baina bere ahalegin guztiak antzuak izan ziran, nahiz eta landa-lan zehatza eta
gogorra egin ez baizuen uharteko zuloetan inongo alerik aurkitzeko sorterik izan. Roiho kobazuloan Collembola espezie
bi, Sinella especie barri bat eta Nafarroako Unibertsitateko Rafael Jordana doktorea aztertzen ari dan Arrhopalites Caecus
ale bat zentsatu ziran. Azken espezie honek baditu aldaera batzuk,eta espezie barri bat dala esateko hainakoak izan ez
arren, aurkikuntza honek espezie honen bizilekua Hego Hemisferiora zabaldu dau. Hiru akaro ere harrapatu ziran,
Oribatida larba bi eta Mesostigmata larba bat. Nafarroako Unibertsitateko Moraza doktorea dabil eurak aztertzen.
Sumendi-hodien edo kobazuloen katalogoari dagokionez aipatzekoa da azken hiru urteotan emon jakon bultzada, guzti-
ra 7,5 kilometro hodi batzen dabezan 80 kobazulo inguru topografiatu baitira. Esan geinke Ana Te Pahu - Ana Heva -
Vaiteka sistema dala 3 kilometroko luzararekin bai Chileko eta bai Rapa Nui_ko kobazulo sistemarik haundiena. Hiru
kobazuloz osoturiko Ana Aharo sistemak 1500 metro inguruko garapena emon dau eta Ana Eva - Ana Puohe izeneko sis-
temak 750 metrokoa. Airetik ataratako argazkiei, esplorazioetan lorturiko esperientziari eta eginiko topografiei jaramon
egin ezkero, kobazulo guzti honeek 5,5 kilometro inguruko garapena eukiko leuken sistema bakarra osatuko leukie, mun-
duko laba kobazulo luzeenen sailkapeneko 27. postutik 14.era pasatuz. Kobazulo barruetan urteen joan-etorrian uharte-
ko biztanleek altxaturiko hormek esplorazioa zeozelan zaildu egiten dabe, baina egitura guzti honeek errespetatu beha-
rrekoak dira, izan ere UNESCOk babestu beharreko Ondare izendatu eban uhartea. Baina beste kasu askotan, pasabi-
de estuek aurkikuntza barriei bidea zabaltzen deutsie, eta gaur eguneko teknologia aurreratuei esker, geroago eta hurbi-
lago gagoz munduko uharterik eta isolatuena dan Rapa Nui_ko kobazulo-sistema konplexu honeek lotzetik.
Argazkia: Jabier Les
RAPA NUIKO TUTU BOLKANIKOEN ALDE HIDROKIMIKOA IV Irudian ikertutako kobazuloen uren eroankortasun elektrikoa eta kloruroen kontzentrazioaren arteko erlazioa erakus-
ten da. Eroankortasuna eta kloruroen artean korrelazio handia ikusten dugu, Taula IIko korrelazio matrizean ikusten
Sarrera denez. Ez dago lagin desberdinen artean, eroankortasuna eta kloruro edukieraren artean aldakortasun handia,
Anakenako lagina salbuespen, kloruroen edukiera eta eroankortasun handiagoa baititu. Anakenan hartutako laginaren
edukiera altuago hauek, koba hau kostaldetik gertuago dagoelako izan daiteke. Hanga Roan hartutako laginean kontra-
Atal honetan Roiho zonaldeko tutu bolkanikoetako uren azterketa hidrokimikoa aurkeztu da gehienbat, nahiz eta Anakena
koa gertatzen da, beste lagin guztiekin konparatuta, euri uraren kloruroen edukiera eta eroankortasun baxuagoak erakus-
zonaldeko ur-lagin bat aztertu ere. Orokorrean, Rapa Nuiko kobazuloak edota tutu bolkanikoak laba basaltiko eta hawaii-
ten baititu.
ten egitura oso karakteristikoak dira. Materiala hauek iragazkortasun eta zatikapen handia erakusten dutenez euri-ura tutu
bolkanikoen barrurantz sartu egiten da geruza bolkaniko urria iragan eta gero. Irlaren aipatu beharreko ezaugarri garrant-
Sodio ioi (Na), kloruro ioi (Cl) eta eroankortasun elektrikoen arteko erlazio handiak, eta, halaber, bikarbonato (HCO3) eta
zitsua ondokoa da, azaletik iragan egiten duten ur-korronteen gabezia nahiz eta prezipitazio ugariak izan, beraz, lur-aza-
letik infiltratu egiten den ura tutu barnera sartzen da hezetasun handia sortaraziz barruko azalera osotik kondentsazio-tan- sulfato (S04) ioien arteko erlazio handiak, berretsi egiten dute hauen nagusitasuna soluzioan. Eta eroankortasuna eta
tak eratuz eta hauek jausterakoan gutxi gora behera handiak diren ur-putzuak eratuz, kobazuloaren arabera (C. Herrera CO2ren korrelazioa, ioien disolbagarritasun handiagoa gas honen edukia emendatu egiten denean. Beste makro-osagai
eta kol., 2004). Egitura bolkanikoen lur-azpiko uren konposizio kimikoa ondoko faktoreen araberakoa da: euri-uraren kon- guztien kontzentrazio urriak adierazten digu euri uraren konposaketa nagusia dela, arrokaren eragina oso baxua dela
posizioa, arroka mota, kontaktu denbora, tenperatura, uraren agresibitatea, eta, orokorrean, silikatoak disolbatzeko erraz- azpimarraturik.
tu egiten duten faktoreen araberarakoa (silikatoak baitira egitura bolkanikoetan nagusi diren mineralak, berauek disolba-
gaitzak izan arren, medioan hidrogenioiak baldin badaude eta pH-a konstante mantentzeko gaitasuna ere badutenak). Laburbilduz, Rapa Nuiko tutu bolkanikoen urak gehienbat sodio edota magnesio kloruratuak dira. Facies honen nagusita-
Oro har, lur-azpiko uraren konposizioa arrokaren konposizioarekin erlazionaturik dago, nahiz eta beti ez egin bat (C. suna ondokoan datza, uraren jatorria gehienbat euriarena dela, ur mota honek ere facies sodio kloruratu bera erakusten
Herrera eta kol., 2004). baitu. Horrez gain, tutu bolkanikoen uraren konposaketak arrokaren osagaiak barneratzen ditu, hala nola, silizea, burdina
edota nitratoak. Lehen aipatu den moduan, azaletik infiltratu egiten den euri ura, tutu bolkanikoen barneraino ailegatu egi-
Ikerketa honen xedea irlari buruzko tutu bolkanikoen hidrokimikari buruzko informazioa gehitzea da, hain zuzen ere, Roiho ten da eta kobazulo paretetan nabariak diren tanta moduan kondentsatu egiten denean, hezetasuna ere emendatuz,
zonaldearen tutu bolkanikoena, irlaren kobazuloen eta biologiaren jakintzan sakontzeko asmoz. kobazulo barruan metatu egiten da. Ez daude desberdintasun handiak kobazulo batzuetatik beste kobazulo batzuetara,
ur mota dagokionez. Desberdintasun handienak Anakenako koban (kostaldetik gertuago dago) hartutako ur laginak era-
Materiala eta Metodoak kutsi du, eroankortasun eta kloruroen eduki handiagoa baitu, itsas aerosolaren eraginagatik ziur asko. Mineralizazio baxu-
ko urak dira, pH neutrokoak, ez saturatuak eta kalitate onekoak, sodio, kloruroak, bikarbonatoak eta nitrato parametro fisi-
ko-kimikoei dagokienez.
Ikerketa hau landa-materialarekin egin da eta uren osagai nagusiak ikertzea izan da ikerketaren asmo nagusia. Uren
ezaugarri fisiko-kimikoak aztertzeko, zenbait parametro fisiko-kimikoak determinatu ziren in situ, zenbait tresna garraia-
Dedikatua: Iñakiri, "Agertu zinen, joan zara maitea, eta koloretako eraztunak utzi dituzu nire irudimenean" (Gioconda
garriekin, laginen garraio eta biltegiratzearekin aldatu zitezkeenak, hala nola, pH-a, ur-tenperatura, aire-tenperatura, ero-
Belli-n oinarrituta "Te veo como un temblor en el agua…")
ankortasuna eta TDS-ak zeinak Labprocess tresna garraiagarri multiparametriko batez determinatu ziren. CO2 disolbatua
eta O2 disolbatua ere in situ determinatu ziren, lan-analisi ekipamendu eta fotometro batez, eta HANNA erreaktiboen
Bibliografia
bidez. Sodioa tresna multiparametriko eta elektrodo ioi-hautakor batez determinatu zen. Gainerako parametroak hartu eta
hurrengo 4-5 orduetan determinatu ziren zenbait fotometriazko tresna garraiagarri monoparametriko eta multiparametri- - AquaChem (3.7 bertsioa). Aqueous Geochemical Date Análisis and Plotting Waterloo Hidrogeologic. 1997.
koekin eta HANNA erreaktiboak erabilita.
- C. Herrera, M. Pincheira., C. Custodio, l. Araguás, y G. Velasco. 2004. El contenido en tritio de las aguas subterrá-
Emaitzak eta Konklusioak neas de la isla de Pascua, como una herramienta para calcular la recogida del acuífero volcánico. Boletín geológico y
Minero de España. Vol., 115, pp. 299-310.
Rapa Nuiko kobazuloen uren azterketa 2008ko otsailaren 18, 19 eta 20an burutu zen, laginketak ondoko bederatzi kobe-
tan eginda: Ana Aharo, Ana Te Pahu, Ana Vaiteka, Ana Heva, Ana Onaho, Ana Henua Me'a, Ana Aharo II y Ana Roiho - David L. Parkhurst and C.A.J. Appelo. User's guide to phreeqc (version 2) 1999. A computer program for speciation,
(denak Roiho aldeko kobazuloak dira) eta Anakena (Anakena zonaldekoa). Bederatzi laginketa- puntu hauek aukeratu batch-reaction, one-dimensional transport, and inverse geochemical calculations. By Water-Resources Investigations
ziren guztien barnean ur-metatua zegoelako (Irudia I). Gainera, euri-ura lagindu eta aztertu zen (Hanga Roa-koa), beren Report 99-4259.
konposizio kimikoa aztertzeko asmoz, horrela euri-urak gaineratu ahal dituen osagai kimikoak egiaztatzeko asmoz.
- John D. Hem. Study and interpretation of the Chemical Characteristics of Natural Water (Third Edition). 1985. U.S.
Datuak lortzearren (Taula I) beharrezko kalkulu geokimikoak burutu dira uren osagai nagusiak zeintzuk diren ikusteko, eta Geological Survey Water-Supply Paper 2254. USGS Science for changing world. United States Government Printing
horrez gain, saturazio mineralaren egoera eta parametro físiko-kimiko desberdinen arteko erlazioa ondorioztatzeko. Lan Office.
hori aurrera eramateko ondoko programa informatikoak erabili dira: AQUACHEM (3.7 bertsioa) eta PHREEQC (2. bert-
sioa).
Rapa Nuiko kobazuloen aztertutako uren konposizioa, gehienbat, sodio edota magnesio kloruratua da. Facies edo "aur-
pegi" honen nagusitasuna ondokoan datza, ur gehienaren jatorria euri-urarena da, beronek sodio kloruratutako facies-a
erakusten baitu, eta horrez gainera, irla bat denez, haizeak gazitasun klimatikoa ekar dezake, itsaso-aerosola bait daroa,
kloruroen kantitatea emendatuz horrela. Tutu bolkanikoen uren eta euri-uraren konposaketen arteko diferentzia, alde bate-
tik, euri-uraren ioien kontzentrazio desberdinean datza, euri-uran txikiagoa izanik eta, bestaldetik, euri-uran ez dira izaten
bikarbonato, kaltzio eta magnesio ioiak. Aipagarria da ere, beste laginekin konparatuta, euri-uraren fluoruro ioiaren pre-
sentzia handiagoa. Baina, orokorrean, ioi kontzentrazioak antzekoak dira lagin guztietan, aldakortasun gutxirekin.
Bikarbonatoen edukiak ere aldakortasuna erakusten du, baina honek arrokan izandako denborarekin erlazionatuta egon
daiteke, kontutan harturik ere euri-uraren konposaketa urtean zehar aldakorra izan daitekeela.
Puntu guztien kokapenak kurbaren azpitik, eroankortasuna eta pHa erlazionatzen duen grafikoan (Irudia III), ur mota ez
Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008). Euryale, Boletín de estudios espeleológicos. Nº.02 (2008).
110 D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). D.L.: BI-1502-06, ISSN: 1886-4309. © Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkartea (http://www.sociedadalfonsoantxia.org). 111
Euryale nº 2
Josek 15 urte eukazan eskalatzen hasi zanean. Kasualitatea izango zan agian, baina lurpeko mundua maite ebalako eza-
gutu ebazan goi-mendiak. Sasoi hareetan Matikoko Speleo Club Beti Goruntz taldearen lokalera sarri joaten zan. Lokala
ENAM_eko ( Escuela Nacional de Alta Montaña) kideekaz banatzen zan eta garai haretan indar betez egoan taldea iza-
nik laister hartu eutson gustua eskaladari Josek. Oinarrizko kurtsoa egin eban eta orduz geroztik Atxarte izan zan astebu-
ruetako bizileku. Gurutze Gorriko MendikoTaldean sartu zan, eta handik gutxira ENAMeko kide egitean, monitore lez
ikastaroak emoteari ekin eutson. Hala ere ez eban bere formakuntza albo batera utzi eta erreskate ikastaroak, neguko goi
mendietako ikastaroak…hartzen jarraitu eban. Picos de Europa aldera, Pirinioetara eta Alpeetara ere sarri joaten zan goi
mailako eskaladak egin asmoz, esaterako 1980. urtean burutu eban Grand Capuccin mendiko Bonatti bidea (ED).
1982ko udan bakarrik joan zan Pirinioetara eta han, bide-lagun egin ebazan beste eskalatzaile batzuekaz, zailtasun haun-
diko hainbat bide igon ebazan: Midi mendiko Grand Pic tontorreko hego pilarea, Ansabereko spigoloa, Rigloseko
Mailoetako hainbat bide, Picu Urriellu mendiko Murciana eta mendebaldeko horman dagoan Ravada-Navarro bideak…
1983. urtean Boliviako Cordillera Real mendkatera joan zan eta zailtasun haundiko bideak eskalatu ebazan, esaterako
Illimani mendiko Ipar ertza (6480), eta Illampu_ko ekialdeko horma (6372), biak ere MD sailkatuak (oso zailak).
1984an Land-Roverez joan zan Bilbotik Tamanrraset_era (Algeria) eta hainbat eskalada burutu ebazan Hoggar mendie-
tan: Hego Tezouaig_eko Caudelier bidea, Garet el D´jenoum_aren Ipar-ertza (ED inf.)…
Hurrengo urtean Kenia Mendiko (5200 m) Ice Window bidea eskalatu eban eta Patagoniako Fitz Roy mendira ere hain-
bat ekinaldi egin ebazan, bertako eguraldi latzaren erruz behin eta barriro atzera bueltatu beharra izanez.
Bihen bitartean Atxarten bide barriak zabaltzen jarraitu eban eta peninsulako alpinistarik onenetarikoak biltzen ziran
GAMEn sartu zan. Neguko Teknika eta arkaitz eskaladako irakasle ere bazan ENAMen eta Euskal Mendizale
Federazioan.
1988 urtean hiru hilabetez egon zan Hego Ameriketan, Amazonas aldean lehenengo eta Peruko Cordillera Blancan gero.
Bederatzi tontor igon ebazan bertan, Alpamayo mendia (5960) birritan, Ferrari eta Directa Francesa bideetatik, Tocllaraju
(6032 m), Artesonraju (6025), Quitarraju (6040), Pisco mendia, Yanapacha… Huascaran mendian ere, ertz luze batetik
eginiko saiakera tontorrean amaitu zan.
1992 urtean joan zan azkenekoz alpinista moduan Hego Ameriketara, Aconcagua mendira.
1996. urtea zan GET Espeleologi Taldean sartu zanean. Asturias, Galizia eta Portugalen zehar bizikletaz bidaia luze bat
egin eban. Bidaia honetan zehaztu ziran gerora 1997.urtean Cubara egingo zan nazioarteko espedizioaren oinarriak:
1997 urteko otsailean Cubako kobazulo haundienak egozan guneak aztertu ebazan. Hainbat urtez jardun eban Cuban
bertako kobazuloak esploratzen eta 2000.urtean, Bilboko GET taldearekin eta Al Filo de lo Imposible ko kideekin La
Danza del Agua pelikula filmatu eban.
Lurpeko munduan zehar eginiko esplorazioek leku ugaritan lan egiteko aukera emon eutsoen: Pagasarri, Arratia arana,
Karrantza, Nafarroa, eta penintsulako hainbat eta hainbat leku ezagutu ebazan.
2005 urtean, Alfonso Antxia Espeleologi Zientzien Elkarteko kide egin zan eta Karrantzako Pozalagua kobazuloko,
Lekunberriko Mendukilo kobazuloko eta Oñatiko Arrikrutz zuloko lurpeko laborategietan egin ziran lanetan aktiboki hartu
eban parte. 2005 eta 2008 urteen artean espeleologi elkarteko ekintzak garatzen jardun eban buru-belarri, esaterako lur-
peko kobazulotan ataratako irudien edizioan eta lan honeen emaitzetariko bat da 2008an argitaratu barria dan Mendukilo
kobazuloari buruzko liburua.