Aprendizaje de la lengua maya - gramatica
Reacciones:
.
Etiquetas: Reduplicacin
Maaya nup'tuukulo'ob
.
Eesajil yo'olal bix u meyaj nup'tuukulo'ob (conectores) ich maaya taan
Kin wokot yetel kin kaay
Ka meyaj utiaal ka yaanakteech taakin
Binen joyab beyxan pak ich kool
Kaabet in bin xook chen baale tin sataj in xanab
Jeel in baxale wa ka xook tanil
In sukuune bin Sac tak Xocn
Tu beetaj u meyaj jeebix aalabik tie
Jooljeake binen jooch baale jumpit nal tin taasaj
Yaan in bab kex ma jach kilkabeni
Maatan in keyik mix in jatsik in witsin
Mix tu meyaj mix tu xook le paalo
Ich kaanal kaxe yaan jejelas baalcheob jeebix kej yetel sakxikin ulakob jeebix
le kuuko yetel le tuuto jeel u suukkintaloob ichil naj
Reacciones:
.
Etiquetas: Nup'tuukulo'ob
Oracion Simple
.
Ti le tuukul beya chen ku chikpajal jumpel peksil. Le tuukulooba kaapel bix
jeel u pajtal u chikpajloobe: INTRANSITIVO yetel TRANSITIVO.
Ichil jumpel tuukul INTRANSITIVOe chen ku takpajal juntul mak wa jumpel
baali, le jeelo leti le max beetik le baax ku yaalaalo; le jeel xano sujeto wa agente
u kaaba. Ichil le tuukuloob beya kaanaan u chikpajal oxpel baali: u sutukil,
max beetik yetel u peksilil. Chen baale jelaan u bin u tsoolol ichil jumpel tuukul
incompletivo, completivo wa subjuntivo, jeel bix u yeespajal te yanala:
Ichil jumpel tuukul TRANSITIVOe ku takpajal wa ku chikpajal kaatul mak wa
kaapel baal. Juntule leti le max beetik le baax ku yaalaalo yetel ulake leti le
max kamiko.
Ichil le tuukulooba kaanaan u chikpajal tulakal le baalooba: sutukil, max beetik,
moots peksil, bix le peksilo (t, s, 0), u modoil, max kamik. U modoile ku jelpajal ich
incompletivo (ik), completivo (aj) yetel subjuntivo (ej). Jeel bix u chikpajal ti le
eesajilooba:
*Ichil subjuntivoe wa ku chikpajal le modoo (ej), ma tu chikpajal le max kamiko
tumen ti ku xotol le tuukulo, wa ku chikpajal max kamike ku saatal ej.
Reacciones:
Oraciones relativas
.
Le tuukuloobaa ku yaalal relativas tumeen yaan kaapel peksil ku mul meyajoob,
chen baale ma kaapel baal tan u meentali, chen juntul max meentik, yetel
jumpel u sutukil.
Le yax peksilo jeel u pajtal u yaalaal: verbo principal yetel le kaa peksilo verbo
secundario ti le ulako.
Yaan tuukule ku yaalik Baax tiaal (De propsito) yetel Bix (De manera) u yuchul
jumpel baal.
a) Baax tiaal (De propsito).- Ti le tuukula le yax peksilo wa verbo principal, u nooy,
u chuluulil wa chuun le tuukulo, ku taal ti peksil pekbal. Jeel bix: bin, taal, naakal,
emel, jokol, okol, kuchul,lukul, likil, lubul.
Tsokol, kajal, chunul yetel lekel kex pesiloob pekbal ma jach u chaik u tuukul
Relativoi.
Le peksil kaa pepsilo utiaal u chukbesik le tuukulo, le beetike,jee baaxak peksil
jeel u pajtal tsaike. Bale ma tu bisik sutukil, mix max meentik, tumeen ku mul
meyaj yetel le yaxo.
Eesajiloob ti Baax tiaal (De propsito).
b) Bix (De manera).- Te tukuula laylie kaapel peksil ku mul meyaji. Le yax
peksilo wa verbo principal, u nooy, u chuluulil wa chuun le tuukulo, ku taal ti peksil
pekbal, le kaa jatso yaan teene ku beetaal yetel u moots taanil, moots peksil
posicional, adverbio wa ulaak jejelas peksilob. Ma tech xan u bisik sutukil, mix
max meentik, tumeen ku mul meyaj yetel le yaxo chen baale kaabet u bisik
jumpel taan (il) tu paachil, leti sutik bix (de manera) u beetaal.
Eesajiloob ti Bix (De manera) u betaal
martes, 27 de abril de 2010
Tuukulo'ob ka'ap'el u peksilil (oraciones compuestas)
Ichil le tuukuloob tuux ku meyaj kaapel peksile yaan le ku yaalaal relativaoobo,
ichil le jeelooba yaan kaa jaatsi: baax tiaal (De propsito) yetel bixi (de manera)
a) BAAX TIAAL (De propsito).- Ti le tuukulooba jumpel u peksil pekbale ku
mul meyaj yetel ulak peksil utiaal u jetsik baax tiaal ku beetaal jumpel baal.
Le yax peksilo ku meyaj bey noj peksile (principal), le u jeelo bey u chukaanile
(secundario). Le yaxo, peksil pekbal, jeel bix le jeelooba: jokol, lukul, naakal
yetel ulakoob.
Eesajiloob:
Futuro Proftico
Completivo intransitivo
b) BIXI (De manera)
Ti le tuukulooba, tu paach le peksil ku beetik u chukaanilo, ku takal il utiaal u
yeespajal bix u beetaal le baax ku yaalik le noj peksilo, jeel bix: ximbalil, alkabil,
xaklankil, jotlankil yetel ulakoob. Le noj peksilo layli peksil pekbale.
Eesajiloob:
viernes, 26 de marzo de 2010
Peksil Compuestos
Le peksil ku yaalaal compuestoso leti ku yaantal ken nupuk yetel jumpel u jeel
kom tsib, ichiloobe yaan: Incorporacin yetel Instrumental
Incorporacin: Peksil yetel kaaba
Eesajiloob:
Chakche, paatuunich, katchi, waktsoon, paapul, paakoot, joksuuk, chinchich,
chintuunich, paasuup yetel u laakoob.
Lelooba ken mansaak ichil transitivoe ku tsibtaal yetel TIK
Instrumental: Peksil yetel u k'aaba' junxot' winkilal
Eesajiloob:
Tsolxikin, paajool, tukni, xuchni, tsopkab, lomkab, baykab, muts ich,
pajkal, lechkal, kojpix, yetel ulakoob.
Lelooba ken mansaak xan ichil transitivoe ku tsibtaal yetel TIK
Le nojoch mako tan u tsolxikintik u paalaloob.
Le chan paalo tsook u paajooltik u meyaj.
Le kekeno tan u tukniitik* le joonajo.
In walak peeke tsook u xuchniitik u yooch ja.
In kiike tan u tsopkabtik le sakano.
In witsine tu lomkabtaj in wich.
In nae tu baykabtaj le in paach yajo.
Le chan paalo tan u mutsichtik u yet xookil.
Le jkolnalo yaan u pachkaltik le cheo.
In yuume tu lechkaltaj u pawo.
Teeche' tsook a kojpixtik le mayakcheo.
* Le peksiloob jeebix katchi, tsilche, yetel tukni beey tsokaanoob yetel
vocale, ken mansaak transitivoe ku tsaabal jumpel vocal ka patak beya:
katchiitik, tsilcheetik, tukniitik
martes, 23 de marzo de 2010
Peksilo'ob
.
Ku yaalale wa jumpel peksil monosilbico yetel chowak juume le kan suunak
transitivoe ku suut yetel junpel kom juum.
Beyo ti intransitivoe chowak, transitivoe ku komtal, je'ex le je'ela':
xook kin xokik
p'uuch ka p'uchik
