ISSN NO:2720-4030 Volume 12, November, 2022

Boshlang‘Ich Sinflarda Tenglamalar Va Ularni Yechishni

O‘Rgatish Metodikasi
Fazliddin Botirovich Qurbonov
Toshkent viloyati xalq ta’limi xodimlarini yangi
metodikalarga o‘rgatish milliy markazi katta o‘qituvchisi
ABSTRACT ARTICLE INFO

Ushbu maqolada xozirgi kunda dolzarb bo‘lgan boshlang‘ich Received: 26th September
sinflarda tenglamalarni yechishni o‘rgatish bilan bog‘liq 2022
muammolar, dars jarayonidagi bolalarga mavzuni yetkazib berish Revised: 13th October 2022
qiyin bo‘lgan holatlarga yechim toppish yo‘llari haqida fikr Accepted: 17th November
[Link] milliy o‘quv dasturi bo‘yicha ona tili va o‘qish 2022
savodxonligi, matematika va tabiiy fanlar bevosita boshlang‘ich sinf K E Y W O R D S:
o‘qituvchilari tomonidan o‘qitiladi. Bu fanlar ichida boshlang‘ich Tenglama, tengsizlik,
sinf o‘qituvchilarning fikriga ko‘ra matematika fanini o‘zining
masala, noma’lum son,
murakkabligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa ma’lumki boshlang‘ich
hadlar, natija, ifoda,
sinf matematika darslarida “Murakkab tenglamalarni yechish
murakkab tenglama, soda
metodikasi” mavzusi o‘quvchilar tomonidan qiyinroq
tenglama, arifmetik
o‘zlashtiriladi. Natijada o‘quvchilar bir xil muammoga duch keladi.
amallar.
Ya’ni muammo shundan iboratki, o‘quvchilarga bitta tenglamaning
yechimini tushuntirib berib, shunga o‘xshash tenglama berilsa yecha
oladilar, ammo u tenglamadan farq qiluvchi tenglama berilsa yecha
olmaydilar. Ushbu muammoni yechish maqsadida maqolada
metodik yondoshuvlar ko‘rsatib o‘tilgan.

Mana shu muammo yechimi bo‘yicha maqolalar, dissertatsiyalar, ilmiy ishlar natijalarini tahlil qilgan holda,
muayyan ilg‘or pedagogik tajriba vujudga keladi. Quyida muayyan ilg‘or pedagogik tajribani amalda
qo‘llashni sizlarga tavsiya qilamiz. Tajribaning maqsadi, o‘quvchilarga murakkab tenglamalar yechishning
muammosiz variantini tushuntirishdan iborat.
1. Muammoning kelib chiqish sababini aniqlash va uni bartaraf etish
2. Muammoni bartaraf etish uchun tavsiya qilinadigan tushunchalar
Tenglama so‘zining o‘zagi bu teng so‘zidan iborat bo‘lib boshlang‘ich sinf matematika fanida bu so‘zdan
foydalanib tengsizlik tushunchalari kelib chiqiladi. Tengsizlik tushunchalarin biz ko‘proq ifodalarni
taqqoslashda ishlatamiz. Ifoda deganda ko‘proq misollar tuhuniladi. Shu nuqtai nazardan tenglamalar
mavzusini o‘rganishni quyidagi rejalar asosida olib borish maqsadga muofiq boladii.

110
[Link]
 Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities
Volume 12, November, 2022

Tenglamalarni yechishga o‘rgatish uchun ishni nimadan boshlash kerak?

[Link] амаллар
амаллар amallar
[Link]
[Link]
[Link]
[Link]

Arifmetik amallar ta’riflari

111
[Link]
 Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities
Volume 12, November, 2022

Arifmetik amallar hadlari

Qo‘shish amalining hadlari
3 + 2 = 5
3 va 2 ni yig‘indisi 5 ga teng
3-qo‘shiluvchi
2-qo‘shiluvchi
5- yig‘indi
Arifmetik amallar hadlari
Ko‘pchilik Ustozlar darslikda berilgani kabi, arifmetik amallar hadlari 3 ta deb tushuntirib kelmoqda. Agar
biz shu tushunchaga quyidagicha yondashsak maqsadga muofiq bo‘ladi:
Qo‘shish amalining hadlari

Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, har bir arifmetik amalda 2 ta had va 1 ta natija borligiga alohida e’tibor qaratish
lozim. Bunday yondashish o‘qituvchilarni o‘zlariga attestatsiyadagi quyidagi mazmunda keluvchi savolga
“Boshlang‘ich sinflarda sodda tenglamalarning yechish usullari nechta?” savolga aniq va to‘g‘ri javobni
tushungan holda berishga olib keladi. Buning uchun tenglama ta’rifiga keladigan bo‘lsak

Rasmdan ko‘rinib turubdiki, tenglamalar 2 xil: Sodda va murakkab bo‘ladi.

Ma’lumki tengamalar 2-sinfdan boshlab o‘qitiladi. Sababi 2 -sinfga kelib o‘quvchilar 4 ta arifmetik amallar
bilan tanishib ulgurishadi. barcha arifmetik amallarni o‘rganib bo‘lgandan so‘ng yuqorida ta’kidlaganimizdek
har bitta arifmetik amalda 2 ta had va 1 ta natija borligi nuqtai nazardan foydalanib, biz sodda tenglamalarning
yechilish usullarini quyidagi tasvirlashimiz mumkin.
112
[Link]
 Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities
Volume 12, November, 2022

Bu ko‘rgazmadan sodda tenglamalarni yechish usullari 8 ta ekanligi ko‘rish qiyin emas. Bevosita murakkab
tenglamaning yechish jarayoni bilan tanishtirishga o‘tamiz.

Tenglamani yechish usuli:

(2*X-4)-4=4
(2*X-4)=4+4
2*X-4=8
2*X=8+4
2*X=12
X=12:2
X=6
Bu tenglama o‘quvchilarga tushunarli bo‘lishi uchun o‘qituvchilar quyidagi savollarga javob topishi lozim
bo‘ladi.
(2*X-4)-4=4
Nima uchun qavsni ichini noma’lum son deb oldingiz?
(2*X-4)=4+4
Nega 4sonini bu tomondagi 4soniga qoshdingiz?
2*X-4=8
Nega qavslarni tashladingiz?
2*X=8+4
Nega 8ga 4ni qo‘shdingiz?
2*X=12
Bu qanday teglama? Shunday tenglamalardan nechtasidan foydalandiz va nima uchun?
X=12:2
X=6
Bu savollarga javob berish uchun matematika o‘qitishning asosiy yo‘nalishlaridan foydalangan holda

113
[Link]
 Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities
Volume 12, November, 2022

Quyidagicha yechish usuli tavsiya etiladi:

Tenglamalarni bunday usulda yechilishidan o‘qituvchilar murakkab tenglamalarni yechishga o‘rgatishda

ishni nimadan boshlashni o‘rganib olishadi hamda tenglamalarning yechishdan maqsad nima ekanligini
o‘zlariga aniq belgilab olishadi.

114
[Link]
 Periodica Journal of Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities
Volume 12, November, 2022

References:
1. Jumaev M.E Matematika o‘qitish metodikasi. (OO‘Yu uchun darslik.) –– T.: “Turon iqbol” 2020. 426
b.
2. Matematika darsligi (1-sinf). Turon iqbol. 2021yil
3. Nusratova D., Shamshiyev A. BOSHLANG`ICH MATEMATIKA KURSI NAZARIYASI (amaliy
mashg’ulotlar uchun) 2021 yil
4. Jumayev E. Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi. Toshkent 2019 yil
5. Qodirova, F., Ibadullayeva, S. N. (2022). Barcha bolaga birdek sifatli ta’limni ta’minlash davr talabi.
Inklyuziv ta’lim, 1(1), 243-246.
6. Tojiboeva, G. (2022). Management competence of hydraulic education teacher. Conferencea, 1-2.
7. Tojiboyeva, G. R., & Elmuradova, G. M. (2022). Rahbar va xodimlar o'rtasidagi nizolar va ularni
bartaraf etish yo’llari. Central Asian Academic Journal of Scientific Research, 2(2), 68-72.
8. Rakhmatullayevna, B. Z. (2019). Stages of development of animation and improvement of animation
and pedagogical activity in Uzbekistan. European Journal of Research and Reflection in Educational
Sciences Vol, 7(10).
9. Bakiyeva, Z. (2019). Program with opportunities 3D characters. Bridge to science research works, 49.
10. Файзиева, У. (2021). Перспективы обучения детей с нарушениями слуха и оснащения
специализирован. Наставник, 35(35), 4-5.
11. Файзиева, У. (2021). Новый подход и интерактивные методы в процессе инклюзивного
образования. Наставник, 30(30), 75-78.
12. Fayziyeva, U. (2021). Alohida ehtiyojli bolalarning inklyuziv sharoitda ta’lim olishining tashkiliy va
metodik asoslar. Maktab va hayot, 5(1), 125-132.
13. [Link], [Link], [Link], [Link], [Link].
Boshiang‘ich matematika kursi nazariyasi. «Tafakkur bo‘stoni» nashriyoti Toshkent, 2018 — 496 bet.

115
[Link]