Esperanto
| Esperanto | |
|---|---|
Fana esperanto | |
| Rodné miono | Esperanto |
| Ùsôdzca | Ludwik Zamenhof |
| Rok pòwstaniô | 1887 |
| Klasyfikacjô | planowóny jãzëk (midzënôrodny pòmòcny jãzëk) |
| Lëczba mòwiącëch | òd 100 tës. do 2 mln (w tim kòl 1000–2000 rodnëch brëkòwników[1][2]) |
| Pisënk | łacyńsczi alfabet (28 lëtrów) |
| Regùlëjący òrgan | Akademio de Esperanto |
| Kòdë jãzëka | |
| ISO 639-1 | eo |
| ISO 639-2 / 639-3 | epo |
| Glottolog | espe1235 |
Esperanto – nôbarżi rozkòscérzony midzënôrodny pòmòcny jãzëk z grëpë planowónëch jãzëków, ùsadzony przez Ludwika Zamenhofa ë òpùblikòwóny w 1887 rokù w Warszawie[3]. Ùsôdzca nazwôł gò z piersza prosto lingvo internacia (esper. midzënôrodny jãzëk), a dzysdniowé miono pòchôdô òd pseùdonimu Doktoro Esperanto („Doktór Mający Nôdzejã”), jaczim Zamenhof pòdpisôł pierszi ùczbòwnik negò jãzëka[4]. Gramatika esperanta òpiérô sã na 16 pòdstawòwëch reglach bez wëjątków, sformùłowónëch w dokùmence Fundamento de Esperanto z 1905 rokù, a jegò słowizna pòchôdô w przédny rédze z romańsczich, germańsczich ë słowiańsczich jãzëków[5]. Wedle rozmajitëch jãzëkòznajarsczich badérowaniów lëczbã brëkòwników esperanta szacëje sã òd czileset tësãcy do kòl dwùch milionów lëdzy na rozmajitëch rówiznach znajomòscë, w tim kòl 1000–2000 rodnëch brëkòwników (denaskuloj), dlô chtërnëch esperanto je pierszim domôcym jãzëkã[6][7][8].
Historiô
[edicëjô | edituj kòd]Geneza ë pierszé lata (1873–1905)
[edicëjô | edituj kòd]Ludwik Zamenhof wëchòwôł sã w Biôłimstokù (tedë w Rusczim Imperium), we wielenôrodnym ë wielejãzëkòwim òkòlim, dze kòl se żëlë Pòlôszë, Żëdzë, Ruskòwie, Miemcë ë Biôłorusënowie[9]. Kònfliktë midzë tima grëpama skłoniłë młodégò Zamenhofa do robòtë nad neùtralnym jãzëkã, chtëren mógłbë bëc pòstrzédnikã w midzënôrodny kòmùnikacje bez fawòrizowaniô niżódnégò nôrodu[10]. Pierszą wersjã jãzëka, pòzwóną Lingwe uniwersala, Zamenhof zaprezentowôł ju w 1878 rokù w krãgù gimnazjalnëch drëchów, le pò tim, jak òjc znikwił jegò rãkòpisë òb czas medicznëch sztudiów, ùsôdzca przez czile lat przerôbiôł projekt, ùproscywającë gramatikã ë rozwijającë słowiznã[11].
26 lëpińca 1887 rokù w Warszawie Zamenhof wëdôł pò ruskù pierszi ùczbòwnik pòd titlã Mieżdunarodnyj jazyk. Priedisłowije i pòłnyj ùczebnik (znóny pòzdze jakno Unua Libro), chtëren w tim samim rokù òstôł téż przedolmaczony na pòlsczi, miemiecczi ë francësczi, a w latach 1888–1889 téż na anielsczi jãzëk[12][13]. W 1889 rokù w Nurnbergù zaczãło sã ùkazëwac pierszé esperanczé pismiono La Esperantisto, a wôżną rolã we wczasnym rozkòscérzaniu jãzëka ë ùsôdzaniu jegò lëteracczégò sztilu òdegrôł pòlsczi inżinéra ë dolmaczéra Antón Grabòwsczi[14].
Rozwij ë schizma Ido (1905–1914)
[edicëjô | edituj kòd]Na zôczątkù XX stalatô rësznota esperanckô rozkòscérzëła sã w Zôpadny Eùropie, òsoblëwie we Francje. W 1905 rokù w Boulogne-sur-Mer òdbéł sã Pierszi Swiatowi Kòngres Esperantistów (Universala Kongreso de Esperanto), na chtërnym 688 ùczãstników z 20 krajów przëjãło Bùlońską Deklaracjã[15]. Dokùment nen ùjimôł esperanto jakno politiczno ë religijno neùtralny pòmòcny jãzëk, a téż ùznôwôł ksążkã Fundamento de Esperanto za nienaruszalné spòdlé jãzëka[16]. W tim samim rokù pòwstôł Jãzëkòwi Kòmitet (Lingva Komitato), przesztôłcony pózni w Akademio de Esperanto[17].
W 1907 rokù Delegacjô dlô Przëjãcô Midzënôrodnégò Jãzëka Pòmòcnégò w Parizu pòstanowiła przëjąc esperanto pòd warënkã wprowadzeniô czile zmianów òbrobionëch m.jin. przez Louisa Couturata ë Louisa de Beaufronta[18]. Wikszosc esperantistów za Zamenhofã òdrzucëła te refòrmë w strachù przed rozbicym jednotë jãzëka, co doprowadzëło do schizmë ë pòwstaniô kònkùrencyjnégò planowónégò jãzëka Ido[19].
Czas wòjnów ë ùstëgòwaniów (1914–1945)
[edicëjô | edituj kòd]Pierwszô swiatowô wòjna zahamòwała rozwij midzënôrodnëch kòntaktów, le w latach 20. XX stalatégò pòjawiłë sã próbë wprowadzeniô esperanta jakno robòczégò jãzëka Lidżi Nôrodów – rapòrt sekretariatu z 1922 rokù òbtaksowiwôł jãzëk pòzytiwno, równak ùdba napòtkała weto francësczi delegacje, chtërna bòjała sã òsłabieniô pòzycje francësczégò jãzëka w diplomacje[20].
W latach 30. XX stalatô esperantiscë òstelë pòddóny cãżczim represjóm w totalitarnëch reżimach[21]. W III Rzeszë esperanto òstało zakôzóné w 1936 rokù jakno „nôrzãdło żëdowsczi dominacje” (co Adolf Hitler sformùłowôł ju w Mein Kampf), a wszëtczé troje dzecy Ludwika Zamenhofa (Adóm, Zofiô ë Lidiô) zdżinãłë òb czas Zagładë[22]. W ZSSR pò krótczim czasu wspiarcégò w latach 20., òb czas wiôldżégò teroru w 1937 rokù władze zlikwidowałë Zrzesz Esperantistów Radzecczich Repùblików (SEU), a tësące esperantistów òstało aresztowónëch abò rozstrzélónëch pòd zarzutã szpiegòstwa ë kòntaktów z zagrańcą[23].
Pòwòjnowé dzeje ë cyfrowô era (òd 1945)
[edicëjô | edituj kòd]Pò drëdżi swiatowi wòjnie rësznota òdbùdowała swòje strukturë w ramach Universala Esperanto-Asocio (UEA). W 1954 rokù na kònferencje w Montevideo Òrganizacjô Zjednonëch Nôrodów do sprôw Pòùczënë, Naùczi ë Kùlturë (UNESCO) przëjãła rezolucjã ùznôwającą òsygniãca esperanta w midzënôrodny kùlturalny wëmianie ë przëznała UEA kònsultacyjny sztatus[24]. Drëgą rezolucjã, wspiérającą naùczanié ë badérowania nad esperantã UNESCO przëjãło w 1985 rokù w Sofie[25].
Na przëłómanim XX ë XXI stalatégò rozwij internetu zmienił spòsób ùczeniô sã ë brëkòwaniô esperanta. Pòwstałë darmòwé kùrsë online (w tim na platfòrmach taczich jak Duolingo, dze òd 2015 rokù zarejestrowało sã kòl miliona brëkòwników), cyfrowé kòrpusë tekstów, a téż òsoblëwô edicjô Wikipedii w jãzëkù esperanto, chtërna nôleżi do nôwiãkszich edicjów encyklopediów w internece[26][27].
Fònologiô ë pisënk
[edicëjô | edituj kòd]Alfabet
[edicëjô | edituj kòd]Esperanto zapisëje sã zmòdifikòwónym łacyńsczim alfabétã, chtëren skłôdô sã z 28 lëtrów: 22 spòdlowëch łacyńsczich lëtrów (bez q, w, x ë y) ë 6 lëtrów ze diakriticznyma znakama (piãc z cyrkùmfleksã: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ ë jednô z brewisã: ŭ)[28]. W technicznëch sytuacjach, czej felëje diakriticznëch znaków, Zamenhof dopùscył tpzw. h-sistemo (dopisëwanié lëtrë h pò spółzwãkù, np. ch, gh, sh), le w kómpùtrowim cządze pòwszechno brëkòwónô je x-sistemo (dopisëwanié x, np. cx, gx, ux), bò lëtera x nie wëstãpiwô w esperancczim alfabece ë nie prowadzy do dwùznacznosców[29].
| Wiôlgô lëtra | Môłô lëtra | Miono lëtrë | Wëmòwa (IPA) | Kómpùtrowi zapis (x-sistemo) | Tradycyjny zapis (h-sistemo) |
|---|---|---|---|---|---|
| A | a | a | /a/ | a | a |
| B | b | bo | /b/ | b | b |
| C | c | co | /t͡s/ | c | c |
| Ĉ | ĉ | ĉo | /t͡ʃ/ | cx | ch |
| D | d | do | /d/ | d | d |
| E | e | e | /e/ | e | e |
| F | f | fo | /f/ | f | f |
| G | g | go | /ɡ/ | g | g |
| Ĝ | ĝ | ĝo | /d͡ʒ/ | gx | gh |
| H | h | ho | /h/ | h | h |
| Ĥ | ĥ | ĥo | /x/ | hx | hh |
| I | i | i | /i/ | i | i |
| J | j | jo | /j/ | j | j |
| Ĵ | ĵ | ĵo | /ʒ/ | jx | jh |
| K | k | ko | /k/ | k | k |
| L | l | lo | /l/ | l | l |
| M | m | mo | /m/ | m | m |
| N | n | no | /n/ | n | n |
| O | o | o | /o/ | o | o |
| P | p | po | /p/ | p | p |
| R | r | ro | /r/ | r | r |
| S | s | so | /s/ | s | s |
| Ŝ | ŝ | ŝo | /ʃ/ | sx | sh |
| T | t | to | /t/ | t | t |
| U | u | u | /u/ | u | u |
| Ŭ | ŭ | ŭo | /u̯/ | ux | u |
| V | v | vo | /v/ | v | v |
| Z | z | zo | /z/ | z | z |
Systema fònemów ë prozodiô
[edicëjô | edituj kòd]Pisënk esperanta je fùlno fònemiczny: kòżdô lëtra òdpòwiôdô wiedno temù samémù fònemòwi, a kòżdi fònem zapisëje sã wiedno tą samą lëtrą[30]. W jãzëkù ni ma dłużawë samòzwãków, zmikczeniô spółzwãków ani niemëch lëtrów. Akcent je stałi ë pôdô wiedno na zaslédną szlabizã (paroksytoniczny akcent), np. esperanto, familio, kantado[31]. Inwentôrz fònemów òbjimô 5 samòzwãków òraz 23 spółzwãczi (w tim jeden półsamòzwãk ŭ wëstąpiwający leno pò a ë e, twòrzącą dyftondżi aŭ [au̯] ë eŭ [eu̯])[32].
| Przedné | Centralné | Tilné | |
|---|---|---|---|
| Zamkłé | i | u | |
| Strzédné | e | o | |
| Òtemkłé | a |
| Dwalëpné | Lëpno-zãbòwé | Dąsłowé | Zadąsłowé | Palatalné | Welarné | Gardłowé | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nosowé | m | n | |||||
| Zwiarté | p b | t d | k ɡ | ||||
| Afrikatë | t͡s | t͡ʃ d͡ʒ | |||||
| Szczelënowé | f v | s z | ʃ ʒ | x | h | ||
| Drżącé | r | ||||||
| Aproksimantë | u̯ (ŭ) | l | j |
Gramatika
[edicëjô | edituj kòd]Tipòlogiô ë partë mòwë
[edicëjô | edituj kòd]Wedle tipòlogie esperanto je aglutinacyjnym jãzëkã z izolëjącyma elementama: wërazë skłôdają sã z niezmiennëch drżeniów ë regùlarnëch afiksów, z chtërnëch kòżdi mô jedno kònkretné znaczenié[33]. Spòdlowô gramatika òstała ujãtô w 16 reglach w Fundamento de Esperanto ë ni mô niżódnëch wëjimków[34]. Spòdlowé partë mòwë rozpoznôwô sã pò regularnëch leksykalnëch kùnôszkach, dodôwónëch do dërżenia (np. bel- „piãkn-”):
| Part mòwë | Kùnôszk | Przëmiôr | Znaczenié |
|---|---|---|---|
| Jistnik | -o | belo | piãkno |
| Znankòwnik | -a | bela | piãkny |
| Pòchòdny przëczasnik | -e | bele | piãkno |
| Czasnik (nieòznacznik) | -i | beli | bëc piãknym |
Deklinacjô ë koniugacjô
[edicëjô | edituj kòd]W esperanto nie wëstãpiwô gramaticzny ôrt, a jedurny òpisowny ôrtnik to nieòdmienné słowò la (nieòpisownégò ôrtnika ni ma)[35]. Wielną lëczbã jistników ë znankòwników twòrzi sã przez dodanié kùnôszka -j. Deklinacjô òbjimô leno dwa przëpôdczi: nazéwôcz (bez kùnôszka) ë winowôcz (kùnôszk -n, chtërën służi téż do òpisowaniô czerënkù rëchù ë miarë); pòòstałé gramaticzné relacje òddôwô sã za pòmòcą przëmionów (np. de dlô rodzôcza, al dlô dôwôcza)[36]. Znankòwnik zgôdzô sã z jistnikã w lëczbie ë przëpôdkù.
| Przëpôdk | Pojedincznô lëczba | Wielnô lëczba |
|---|---|---|
| Nazéwôcz | la granda domo | la grandaj domoj |
| Winowôcz | la grandan domon | la grandajn domojn |
Czasnik nie òdmieniwô sã przez personë ani lëczbë. Kòniugacjô òpiérô sã na 6 mòrfòlogicznëch kùnôszkach ë 6 mionoczasnikach (3 aktiwnëch ë 3 pasywnëch), chtërne pòzwôlają twòrzëc złożoné czasowé fòrmë ë pasywną stronã za pòmòcą wëpòmòżnégò czasnika esti (bëc)[37]:
| Kategòriô | Kùnôszk / Sufiks | Przëmiôr | Znaczenié |
|---|---|---|---|
| Nieòznacznik | -i | skribi | pisac |
| Terny czas | -as | mi skribas | jô piszã |
| Ùszłi czas | -is | mi skribis | jô pisôł / pisała / pisało |
| Przińdny czas | -os | mi skribos | jô bãdã pisac |
| Zastrzégòwi nôdżib | -us | mi skribus | jô bë pisôł / pisała / pisało |
| Rozkazowny nôdżib | -u | skribu! | piszë! |
| Terny aktiwny mionoczasnik | -ant- | skribanta | piszący |
| Ùszłi aktiwny mionoczasnik | -int- | skribinta | ten, co pisôł |
| Przińdny aktiwny mionoczasnik | -ont- | skribonta | ten, co mdze pisôł |
| Terny pasywny mionoczasnik | -at- | skribata | pisóny |
| Ùszłi pasywny mionoczasnik | -it- | skribita | napisóny |
| Przińdny pasywny mionoczasnik | -ot- | skribota | ten, co mdze napisóny |
Kòrelatiwë (tabelvortoj)
[edicëjô | edituj kòd]Charakteristiczną znanką gramaticzny systemë esperanta je zamkłô, regularnô tôfla kòrelatiwów (tabelvortoj) – zamionów ë przëczasników bùdowónëch przez parłãczénié 5 prefiksów (wskazëjącëch na logiczną kategòriã) z 9 kùnôszkama (wskazëjącyma na charakter òbiektu abò jeleżnoscë)[38]:
| Pitającé / Wzglãdné (ki-) | Wskazëjącé (ti-) | Nieòpisowné (i-) | Generalizëjącé (ĉi-) | Przékùjącé (neni-) | |
|---|---|---|---|---|---|
| Persona / Zacha (-u) | kiu (chto, jaczi) | tiu (ten) | iu (chtos, jaczis) | ĉiu (kòżdi) | neniu (nicht, niżóden) |
| Zacha / Pòjãcé (-o) | kio (co) | tio (to) | io (cos) | ĉio (wszëtkò) | nenio (nick) |
| Jakòsc (-a) | kia (jaczi) | tia (taczi) | ia (jaczis) | ĉia (wszelejaczi) | nenia (niżóden) |
| Przënôleżnosc (-es) | kies (kògò) | ties (tegò) | ies (kògòs) | ĉies (kòżdégò) | nenies (nikògò) |
| Môl (-e) | kie (dze) | tie (tam) | ie (dzes) | ĉie (wszãdze) | nenie (nigdze) |
| Czas (-am) | kiam (czedë) | tiam (tedë) | iam (czedës) | ĉiam (wiedno) | neniam (nigdë) |
| Spòsób (-el) | kiel (jak) | tiel (tak) | iel (jakòs) | ĉiel (wszelak) | neniel (nijak) |
| Przëczëna (-al) | kial (dlôcz) | tial (dlôte) | ial (czemùs) | ĉial (z kòżdi przëczënë) | nenial (bez przëczënë) |
| Lëczba (-om) | kiom (kùli) | tiom (tëlé) | iom (përznã) | ĉiom (wszëtkò) | neniom (nick) |
Słowòtwórzba ë syntaksa
[edicëjô | edituj kòd]Słowòtwórzba esperanta òpiérô sã na swòbòdnym parłãczeniu dërżeniów ë systemë afiksów (10 prefiksów ë 31 òficjalnëch sufiksów), co pòzwôlô znaczno ògrańczëc lëczbã spòdlowëch dërżeniów do zapamiãtaniô[39]. Z jednegò dërżenia mòże zbùdowac dzesątczi pòchòdnëch wërazów:
| Afiks | Znaczenié afiksu | Przëmiôr | Znaczenié |
|---|---|---|---|
| mal- | procëmnota | malsana | chòri |
| re- | pòwtórzenié | resaniĝi | wëzdrowiec |
| ek- | zôczątk dzejaniô | eklerni | zacząc sã ùczëc |
| dis- | rozparzenié | dissendi | rozesłac |
| -ej- | môl dzejaniô | lernejo | szkòła |
| -ul- | òsoba ò dany znance | sanulo | zdrowi człowiek |
| -in- | żeńsczi rodzôj | lernantino | ùczennica |
| -ist- | zawód abò przëstojnik | esperantisto | esperantista |
| -ar- | zbiér, grëpa | vortaro | słowôrz (zbiér słów) |
| -il- | nôrzãdło | skribilo | nôrzãdło do pisaniô (np. pióro) |
Syntaksa esperanta je pòjużnô, chòc nôbarżi pòwszechny je szëk SVO (pòdmiot – òrzeczenié – dofùlowanié)[40]. Zastosowanié kùnôszka winowôcza -n pòzwôlô na przestôwianié partów zdaniô bez zgùbieniô cwëkù (np. La hundo ĉasas la katon ë La katon ĉasas la hundo òznôczają „Pies gòni kòta”, w rozapartnienim òd La kato ĉasas la hundon – „Kòt gòni psa”).
Słowizna ë przëmiarë tekstu
[edicëjô | edituj kòd]Etimòlogiô leksyczi
[edicëjô | edituj kòd]Słowizna esperanta mô aprioryczno-apòsterioriczny charakter, przë czim nôwikszi dzél dërżeniów pòchôdô z jistniejącëch nôtërnëch jãzëków (przédno indoeùropejsczich)[41]. Ludwik Zamenhof przë dobiéranim leksyczi czerowôł sã reglą maksymalny midzënôrodnoscë, bierzącë wërazë z zôpadnoeùropejsczich jãzëków a klasycznëch jãzëków (łacyńsczégò ë grecczégò), a w mniészim stãpieniu ze słowiańsczich jãzëków[42]. Wedle leksykògraficznëch badérowaniów kòl 60–75% spòdlowégò zasobù słowiznë stanowią dërżenie ròmańsczégò ë łacyńsczégò pòchôdaniô, kòl 20% wëwòdzy sã z germańsczich jãzëków (przédno z miemiecczégò ë anielsczégò), a zaòstałi dzél twòrzą słowiańsczé zapòżëczenia (przédno pòlsczé ë rusczé), grecczé a wërazë ùtwòrzoné aùtonomiczno w òbrëmim sami systemë (np. kòrelatiwë)[43].
Wszëtczé zapòżëczoné dërżenie pòdlegają scësłi fòneticzny ë òrtograficzny adaptacje do reglów esperanta, a téż dostôwają òdpòwiedné kùnôszczi partów mòwë[44]:
| Esperancczi rdrżéń | Spòdlowé słowò | Znaczenié | Zdrojowi jãzëk ë pierwòsznô fòrma |
|---|---|---|---|
| akv- | akvo | wòda | łac. aqua |
| arb- | arbo | drzewò | łac. arbor / fr. arbre |
| bird- | birdo | ptôch | an. bird |
| hund- | hundo | pies | niem. Hund / an. hound |
| ĉiel- | ĉielo | niebò | ital. cielo / szp. cielo |
| kaj | kaj | ë, i | gr. καί (kaí) |
| krom | krom | òkróm, bùten | pòl. krom / rus. кроме (kromie) |
| prav- | prava | mający racjã, słëszny | pòl. prawy / rus. правый (prawyj) |
| ŝip- | ŝipo | òkrãt, bôt | niem. Schiff / an. ship |
| sun- | suno | słuńce | an. sun / niem. Sonne |
Przëmiôr tekstu
[edicëjô | edituj kòd]No hewò zestawienié ilustrëje gramaticzną strukturã, fònetikã a słowiznã esperanta na przëmiarze pierszégò artikla Pòwszechny Deklaracje Prôw Człowieka (Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj) ë mòdlëtwë Òjcze nasz razã z fòneticzną transkripcją (IPA) ë kaszëbsczim dolmaczënkã:
| Esperanto | Fòneticzny zapisënk (IPA) | Kaszëbsczé dolmaczënk |
|---|---|---|
| Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu al alia en spirito de frateco. | /ˈt͡ʃiuj ˈhomoj ˈestas deˈnaske liˈberaj kaj eˈɡalaj lau̯ ˈdiɡno kaj ˈrajtoj ‖ ˈili poˈsedas raˈt͡sion kaj konˈst͡sient͡son kaj ˈdevus konˈduti ˈunu al aˈlia en spiˈrito de fraˈtet͡so/ | Wszëtczi lëdze rodzą sã wòlny ë równy w swòji gòdnoscë ë swòjich prawach. Òni są òbdarzony ròzëmã ë sëmienim ë mają pòstãpòwac wedle se w dëchù bratecznoscë. |
| Esperanto | Fòneticzny zapis (IPA) | Kaszëbsczé tłómaczenié |
|---|---|---|
| Patro nia, kiu estas en la ĉielo, sankta estu Via nomo, venu reĝeco Via, estu volo Via, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero. Panon nian ĉiutagan donu al ni hodiaŭ kaj pardonu al ni ŝuldojn niajn kiel ni ankaŭ pardonas al niaj ŝuldantoj; ne konduku nin en tenton, sed liberigu nin de la malbono, ĉar Via estas la regado, la forto kaj la gloro eterne. Amen! | /ˈpatro ˈnia/ /ˈkiu ˈestas en la ˈt͡ʃielo/ /ˈsaŋkta ˈestu ˈvia ˈnomo/ /ˈvenu reˈd͡ʒet͡so ˈvia/ /ˈestu ˈvolo ˈvia/ /ˈkiel en la ˈt͡ʃielo /ˈpanon ˈnian t͡ʃiuˈtaɡan ˈdonu al ni hoˈdiau̯/ /kaj parˈdonu al ni ˈʃuldojn ˈniajn/ /ˈkiel ni ˈaŋkau̯ parˈdonas al ˈniaj ʃulˈdantoj/ /ne konˈduku nin en ˈtenton/ /sed libeˈriɡu nin de la malˈbono/ /t͡ʃar ˈvia ˈestas la reˈɡado /ˈamen/ | Òjcze nasz, chtëren jes w niebie, niech sã swiãcy Twòje miono, niech przińdze Twòje królestwò, niech sã dzeje Twòja wòlô, jak w niebie, tak ë na zemi. Chleba najégò pòwszednégò dôj nama dzysô ë òdpùscë nama naje winë, jak ë më òdpùszcziwómë najim winowajcóm; a nie dopùscë na naju pòkùszeniô, le zbôw naju òd złégò, bò Twòje je królestwò ë mòc, ë chwała na wieczi. Amen! |
Kritika ë refòrmë
[edicëjô | edituj kòd]Eùrocentrizm
[edicëjô | edituj kòd]Jednym òd nôczãstszich jãzëkòznajarsczich zarzutów wedle esperanta je jegò eùrocentrizm, chtëren pòdwôżô deklarowóną globalną neùtralnosc tegò jãzëka[45]. Kritice wskazëją, że wiôldżi dzél słowiznë pòchôdô z zôpadno- ë pôłniowòeùropejsczich jãzëków (romańsczich ë germańsczich), a gramaticznô struktura (w tim òdmiana przez przëtrôfczi, zgòda znankòwnika z jistnikã w lëczbie ë przëtrôfkù czë wëstãpòwanié òpisownégò ôrtnika) je tipòwô dlô indoeùropejsczich jãzëków[46]. W efekce ùczba esperanta je prostszô dlô brëkòwników eùropejsczich jãzëków niżlë dlô znającëch np. chińsczi, arabsczi abò japóńsczi jãzëk[47]. Z drëdżi starnë barnicele jãzëka pòdsztrichiwają, że aglutinacyjnô mòrfòlogiô ë felënk nieregùlarnëch fòrmów sprôwiają, że esperanto je nimò wszëtkò łôtwiészé do òpanowaniô niżlë nôtërné eùropejsczé jãzëczi[48].
Pëłcowô asymetriô ë refòrmë
[edicëjô | edituj kòd]W tradycyjny słowòtwórzbie esperanta to dô asymetriã w òpisowanim pëłcë: wiele spòdlowëch dërżeniów òznôczô personë chłopsczégò ôrtu abò je pùbliczno neùtralnych (np. patro – òjc, frato – brat, doktoro – doktór), a białgłowsczé fòrmë twòrzi sã pòstrzédno bez dodanié przërostka -in- (patrino – mëmka, fratino – sostra, doktorino – doktórka)[49]. Téż w systemie personowëch zamionów trzecy personë pojedinczny lëczbë rozapartniwô sã chłopsczé zamiono li (òn), białgłowsczi ŝi (òna) ë dzecny ĝi (òno), bez òficjalnégò neùtralnégò zamiona dlô personów[50].
W òdpòwiescë na te ògrańczenia w rësznoce pòwstałë nieòficjalné refòrmatorsczé żochë[51]:
- Iĉismo: robi nad wprowadzenim równorzãdnégò chłopsczégò afiksu -iĉ- (np. patriĉo – òjc, przë neùtralnym patro – rodzëc), cobë wërównac sztatus òbadwù pëłców w słowòtwórzbie.
- Riismo: pòstulëje brëkòwanié pëłcowò neùtralnégò zajimka ri (òn/òna/òno w òdniesenim do lëdzy), chtëren pòwstôł w młodzëznowi ë lëteracczi praktice na przëłómanim XX ë XXI stalatégò, chòc le Akademio de Esperantonie ùznała gò za òficjalny element normë Fundamento de Esperanto.
Próbë òficjalnégò ùznaniô ë institucjonalizacje
[edicëjô | edituj kòd]Moresnet ë Liga Nôrodów
[edicëjô | edituj kòd]Pierszą próbą nadaniô esperanto òficjalnégò sztatusu na państwòwi niwiznie bëlë projektë z 1908 rokù tikającé sã Neùtralnégò Moresnetu – niewiôldżégò kòndominium midzë Belgią a Prësama (kòl Kelmis), dze lokalny doktór Wilhelm Molly ë drëch Ludwika Zamenhofa Gustave Roy zabédowelë ùtwòrzenié pierwszégò esperancczégò państwa pòd mionã Amikejo („Môl drëszbë”) z esperantã jakno ùrzãdowim jãzëkã[52]. Kòncepcjô ta nie òstała równak zrealizowónô, a pò I swiatowi wòjnie Moresnet òstôł przëłączony do Belgie[53].
W latach 20. XX stalatégò esperanckô rësznota podjãła starë ò wprowadzenié esperanta jakno robòcégò jãzëka Lidżi Nôrodów[54]. Na zlecenié zgromadzeniô zôstãpca generalnégò sekretarza Inazō Nitobe przëtëchtowôł w 1922 rokù rapòrt (Esperanto as an International Auxiliary Language), w chtërnym pòzytiwno òbtaksowôł przëdatnosc tegò jãzëka ë wënik wczasnëch eksperimentów z jegò naùczanim w szkòłach[55]. Rezolucjô ò włączeniu esperanta do programów naùczaniô w nôleżniczich krajach òstała równak zablokòwónô przez francëską delegacjã (przédno bez minystra Gabriela Hanotaux), chtërna miała strach przed òsłabieniã pòzycje francësczégò jãzëka w diplomacje[56].
Òrganizacjô Zjednónëch Nôrodów ë UNESCO
[edicëjô | edituj kòd]Pò II swiatowi wòjnie esperantiscë skòncentrowelë dzejania na Òrganizacje Zjednónëch Nôrodów (UN)[57]. W 1950 rokù Swiatowi Związk Esperantistów (UEA) złożił w sekretariace UN peticjã pòdpisóną przez 895 432 òsobë ë 492 òrganizacje (reprezentëjącé wicy jak 15 miliónów sztëk członków), z pòstulatã wspiarcégò dlô esperanta jakno pòmòcniczégò jãzëka w midzënôrodnëch relacjach[58]. Peticjô òstała przekôzónô do UNESCO, co doprowadzëło do przëjãcô w 1954 rokù na ósmim generalnym zgromadzeniu w Montevideo rezolucje IV.1.4.422, w chtërny UNESCO ùznało òsygniãca esperanta w midzënôrodny kùlturalny wëmianie ë przëznało UEA kònsultacyjny sztatus[59]. W 1985 rokù na XXIII konferencje generalny w Sofie UNESCO przëjãło drëgą rezolucjã, w chtërny zaapelowało do nôleżniczich państw ò wspiéranié naùczaniô esperanta w szkòłach ë na ùniwersytetach[60]. Nimò tëch dokùmentów esperanto nie stało sã jednym z òficjalnëch jãzëków ÒZN.
Eùropejskô Ùniô ë kònkùrencjô z anielsczim jãzëkã
[edicëjô | edituj kòd]W òbrëmim Eùropejsczi Ùnie téma esperanta pòjôwiô sã regularno w debatach ò jãzëkòwi pòlitice ë kòsztach dolmaczënków w ùnijnëch institucjach, dze òficjalny sztatus mają 24 nôrodné jãzëczi[61]. W 1993 ë 2004 rokù w Eùropejsczim Parlamence zgłoszoné òstałë ùprôwczi ë zapitania tikającé sã zbadérowaniô mòżebnotë wëzwëskaniô esperanta jakno neùtralnégò pòstrzédniczącégò jãzëka (tpzw. pivot language) w systemie dolmaczënków, równak niżódnô z tëch inicjatiwów nie zwëskała wikszoścë głosów[62]. W 2004 rokù zarejestrowónô òstała téż Eùropa – Demòkracjô – Esperanto (EDE) – midzënôrodnô pòliticznô federacjô, chtërna startëje w welacjach do Eùropejsczégò Parlamentu z pòstulatã wprowadzeniô esperanta jakno robòcégò jãzëka Ùnie, zwëskiwającë równak marginalné pòpiarcé (mni jak 0,1% głosów)[63].
Główną przeszkòdą w institucjonalnym przëjãcym esperanta òd drëdżi pòłowë XX stalatô je globalnô dominacjô anielsczégò jãzëka jakno pòwszechnégò lingua franca w nôùce, biznesu ë diplomacje[64]. Kritice wskazëją, że przë fùnksnérowaniu anielsczégò jakno de facto nôrzãdła midzënôrodny kòmùnikacje, państwa nie mają pòliticzny ani ekònomiczny mòtiwacje do wprowôdzaniégò planowónégò jãzëka[65]. Przëstójnicë esperanta pòdsztrichiwają równak lingwisticzną nierównosc ë wësoczé kòsztë naùczaniô nôtërnégò jãzëka, chtërne ùprzëwilejowùją rodnëch brëkòwników anielsczégò jãzëka (tpzw. lingwisticzny imperializm)[66].
Zastosowanié w religie ë liturgie
[edicëjô | edituj kòd]Chòc esperanto pòwstało jakno religijno neùtralny projekt (a sóm Ludwik Zamenhof ròzwijôł òsoblëwą, ùniwersalisticzną eticzną kòncepcjã znóną jakno hòmaranizm), jãzëk ten nalôzł szëroczé zastosowanié w rozmajitëch religijnëch rësznotach ë w liturgie[67].
W Katolëcczim Kòscele esperanto òstało zacwierdzoné jakno litùrgiczny jãzëk – 8 lëstopadnika 1990 rokù watikańskô Kòngregacjô dlô Bòsczégò Kùltu ë Discyplinë Sakramentów zacwierdzëła esperancczi przekłôd mszału (Meslibro), pòzwalającë na òdprôwianié swiãti mszë w tim jãzëkù z leżnoscë midzënôrodnych zéńdzeniów[68]. W 1910 rokù pòwstało Midzënôrodné Zrzeszenié Katolëcczich Esperantistów (Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista, IKUE), a papieżowie òd Piusa X do Frãcëszka wielekrotno błogòsławilë ùczãstników esperancczich kòngresów ë skłôdelë w tim jãzëkù jastrowé ë gòdowé żëczbë Urbi et Orbi[69].
Blësczé związczi łączą esperanto z bahajizmã, z racje na pòspólny dejał jednotë lëdzkòscë ë pòstulat wprowadzeniô pòmòcniczégò swiatowégò jãzëka, sformùłowóny w pismionach Bahá'u'lláha ë `Abdu'l-Bahá[70]. W latach 20. XX stalatégò bahajistką òstała nômłodszô córka Ludwika Zamenhofa, Lidiô Zamenhof, chtërna przełożëła na esperanto fùndamentalné bahajsczé tekstë (m.jin. Kitáb-i-Íqán) ë wëkłôdała ten jãzëk na midzënôrodnych kùrsach[71].
Esperanto je téż òficjalnym midzënôrodnym jãzëkã japóńsczi nowi religijny rësznotë Oomoto, ùsadzony w 1892 rokù przez Nao Deguchiego[72]. W 1923 rokù wespółwódca rësznotë Onisaburō Deguchi przëjął esperanto jakno nôrzãdło szérzwieniô mirowégò przesłaniô na swiece, a w swiãtnicach Oomoto w Kameoka ë Ayabe Ludwik Zamenhof je wspòminóny jakno dëchòwô pòstacjô, zasłużonô dlô zblëżeniô nôrodów[73].
Kùltura, lëteratura ë rësznota
[edicëjô | edituj kòd]Òrganizacje, kòngresë ë raùmizm
[edicëjô | edituj kòd]Nôwikszą midzënôrodną òrganizacją zrzesziwającą esperantistów je ùsadzony w 1908 rokù przez Hectora Hodlera Swiatowi Związk Esperantistów (Universala Esperanto-Asocio, UEA) z sedzbą w Rotterdamie, chtëren mô òficjalné relacje z UN ë UNESCO[74]. Młodzëznową sekcją UEA je Swiatowô Esperanckô Młodzëzna (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, TEJO)[75]. Kòżdégò rokù òd 1905 (z przerwama na czas swiatowëch wòjnów ë pandemie COVID-19) òdbiwô sã Swiatowi Kòngres Esperantistów (Universala Kongreso de Esperanto), w chtërnym bierze ùdzél òd czileset do czile tësãcy ùczãstników z całégò swiata[76]. Òkróm tegò fùnksnérëje séc gòscynnoscë Pasporta Servo, chtërna pòzwôlô esperantistom na darmòwé nocniczi w midzënôrodnëch wanogach[77].
W 1980 rokù na młodzëznowim kòngresu w fińsczim gardze Rauma ògłoszono tpzw. Manifest z Raumë, chtëren dôł pòczątk dejologicznémù nurtowi znónémù jakno raùmizm (raŭmismo)[78]. W procëmnoce òd tradicyjnégò finalizmu (finvenkismo), chtëren dążił do wprowadzeniô esperanta jakno pòwszechnégò drëdżégò jãzëka cawny lëdzkòscë, raùmizm traktëje esperantistów jakno samòstójną, dobrowòlną jãzëkòwą diasporã, dze nôwôżniészé je piastowanié gwôsny kùlturë, lëteraturë ë midzënôrodny kòmùnikacje w jistniejącym krãgù brëkòwników[79].
Lëteratura
[edicëjô | edituj kòd]Esperanto mô bòkadny lëteracczi doróbk, òbjimający zarówno przekładë swiatowi klasyczi, jak ë òriginalną twórzbã pòwstałą bezpòstrzédno w tim jãzëkù[80]. Zôczątczi lëteraturë wiążą sã z dolmaczenim samégò Ludwika Zamenhofa(m.jin. Hamleta Williama Shakespeare'a, Rewizora Nikòłaja Gògòla ë Stôregò Testamentu) a Antóna Grabòwsczégò, chtëren przełożił na esperanto m.jin. Pana Tadeusza Adama Mickewicza[81].
W òriginalny lëteraturze esperanta wëapartniwô sã trzë przédné cządë[82]:
- Zôczątkòwi cząd (1887–1920): òb ten czas piselë m.jin. Kadzmiérz Bein (Kabe), Wasylij Jeroszenkò ë Heinrich August Luyken.
- Midzëwòjnowi cząd (1921–1939): zrzeszony z tpzw. Bùdapeszteńską Szkòłą, dze dzejelë wãdżersczi pòéta Kálmán Kalocsay ë prozaik Julio Baghy, a téż Raymond Schwartz ë Nikòłaj Niekrasow.
- Pòwòjnowi cząd (òd 1945): czej pòwstała Szkòckô Szkòła z pòetą Williamã Auldã (nominowónym do Lëteracczi Nôdgrodë Nobla za pòemat La infana raso), Marjorie Boulton, Tiborã Sekeljã ë Trevorã Steele'ã.
Mùzyka, media ë kùlturowé fenomenë
[edicëjô | edituj kòd]W esperancczi rësznoce rozwinãła sã niezanôleżnô mùzycznô kultura, wspiérónô òd 1990 rokù bez francëską wëdôwiznã Vinilkosmo, chtërne wëdôwô nagrania z rozmajitëch gatënków (òd rocka ë popù pò hip-hop ë fòlkòwą mùzykã, m.jin. grëpë Persone, Dolchamar czë Kajto)[83]. Do nôbarżi znónëch pismionów nôleżą midzënôrodny spòlëznowò-kùlturalny magazyn Monato, pismiono La Ondo de Esperanto a internetowi infòrmacyjny pòrtal Libera Folio[84].
W òbrëmim esperancczi spòlëznë wësztôłcył sã téż òsoblëwi slang ë kùlturowé zwëczi, w tim żartoblëwé pòchwôtë pòchôdającé òd zwiérzãtów ë historicznëch pòstacjów[85]:
- Krokodili (krokòdilowac): brëkòwanié jinszégò jãzëka (nôczãscy nôrodnégò) w towarzëstwie esperantistów, dze òbrzesziwô gôdanié w esperanto.
- Kabei (kabejowac): nieòczekiwóné ë całkòwité òdeńscé aktiwnégò brëkòwnika z esperancczi rësznotë; czasnik ten pòchôdô òd pseùdonimù Kabe (Kadzmiérz Bein), chtëren w 1911 rokù nôgle zerwôł wszëtczé kòntaktë z rësznotą pò òpùblikòwaniu wôżnëch dolmaczënków ë słowarza[86].
- Gufo (sowa): persona, chtërna przëdłużô nôczãscy nocné rozmòwë w herbatniach (gufujo) òb czas kòngresów miast brac ùdzél w òficjalnëch pùnktach programù.
- Verda stelo (zelonô gwiôzda): piãcremiannô gwiôzda, bãdąca nôstarszim symbòlã rësznotë (òznaczającô nôdzejã na piãc kòntinentach), nôczãscy noszonô w klapie jakno rozpòznôwczi merk.
Esperanto na Pòmòrzim
[edicëjô | edituj kòd]Zôczątczi ë Wòlny Gard Gduńsk (1907–1939)
[edicëjô | edituj kòd]Pierwszé kòła esperantistów na Pòmòrzim zaczãłë pòwstawac na zôczątkù XX stalatégò, òsoblëwò w Gduńskù, dze w lëstopadnikù 1907 rokù òstało ùsadzóné Gduńsczé Towarzëstwò Esperanto (Danziger Esperanto Verein) z inicjatiwë szkólny Annë Elizë Tuschinski (1841–1939), a w gromicznikù 1922 rokù téż pierszé pòlsczé kòło Verda Club pòd wództwã Bòlesława Kełbratowsczégò[87][88]. W 1912 rokù w Gduńskù ë Sopòce òdbéł sã VII Ògólnomiemiecczi Kòngres Esperantistów, z leżnoscë chtërnégò wëdóny òstôł pierszi esperancczi prowadnik pò Gduńskù (Gvidlibro tra Dancigo)[89].
W midzëwòjnowim cządze Wòlny Gard Gduńsk stôł sã wôżnym midzënôrodnym òstrzódkã rësznotë – òd 28 lëpińca do 4 zélnika 1927 rokù òdbiwôł sã tam XIX Swiatowi Kòngres Esperantistów (Universala Kongreso de Esperanto), w chtërnym wzãło ùdzél 905 ùczãstników z 35 krajów[90][91]. Z leżnoscë kòngresu pòczta Wòlnégò Gardu Gduńska wëdała seriã leżnoscowëch pòcztowëch kartów z nadrëkòwónyma markama ë òsoblëwi datownik, a w Sopòce pòsadzony òstôł pamiątkòwi dąb[92].
W latach 20. ë 30. XX stalatégò esperancczé kòła dzełałë téż w Gdinie (dze pòwstôwający pòrt sprzijôł midzënôrodnym kòntaktom), Słëpskù, Malbòrgù, Dërszewie ë przë Dëchòwnym Seminarium w Pelplinie, dze rësznotã wspiérôł m.jin. biskùp Kónstantin Dominik[93]. Rozwij rësznotë na tim terenie òstôł brutalno przerwóny pò przëjãcym władzë przez nôrodnëch socjalistów w Gduńskù w latach 30. – ju 5 maja 1933 rokù znikwiony òstôł pamiątkòwi dąb w Sopòce, môlowé òrganizacje òstałë zakôzóné, a òb czas II swiatowi wòjnë wiele pòmòrsczich esperantistów zdżinãło (w tim Bernard Binnebesel, barnicél Pòlsczi Pòcztë w Gduńskù, rozstrzélóny w 1939 rokù na Zaspie, a téż òfiarë kòncentracyjnégò lôgru Stutthof ë Piôsznicë)[94][95].
Pòwòjnowé dzeje ë kaszëbskò-esperancczé związczi
[edicëjô | edituj kòd]Pò drëdżi swiatowi wòjnie pòmòrsczi òddzél Pòlsczégò Związku Esperantistów (PZE) òdbùdowôł swòje sztrukturë ze sedzbą w Gduńskù ë Gdinie, a w latach 1972–1977 w Sopòce dzełało pierszé w Pòlsce Esperancczé Mùzeùm prowadzoné przez Józefa Golca[96]. We Gduńskù, Gdinie ë Wejrowie to dô téż szasëje pòzwóné mionã ùsôdzcë esperanta. W midzëwòjnowëch kòngresowëch prowadnikach a w esperanczi prase pòjôwiałë sã artikle ò històrie ë kùlturze Pòmòrzô ë Kaszëb, a w môlowëch bibliotekach (m.jin. w Gduńskù ë Słëpskù) zgromadzoné są bòkadné zbiérë esperancczich drëków[97].
Òbaczë téż
[edicëjô | edituj kòd]
Sparłãczoné témë
Sztëczné jãzëczi
Przëpisë
[edicëjô | edituj kòd]- ↑ J. Lindstedt, Native Esperanto as a Test Case for Natural Language, [w:] „SKY Journal of Linguistics”, t. 19 (Supplement), 2006, s. 47–55.
- ↑ D. M. Eberhard, G. F. Simons, Ch. D. Fennig (red.), Ethnologue: Languages of the World, SIL International, Dallas (hasło: Esperanto [epo]).
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 219.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 24–25.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, Lincom Europa, München 2000, s. 11–13.
- ↑ J. Lindstedt, Native Esperanto as a Test Case for Natural Language, [w:] „SKY Journal of Linguistics”, t. 19, 2006, s. 47–55.
- ↑ D. M. Eberhard, G. F. Simons, Ch. D. Fennig (red.), Ethnologue: Languages of the World, SIL International, Dallas (hasło: Esperanto [epo]).
- ↑ A. Wandel, How Many People Speak Esperanto? Esperanto on the Web, [w:] „Esperantologio / Esperanto Studies”, 2018.
- ↑ A. Korzhenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Mondial, New York 2010, s. 7–9.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 23.
- ↑ A. Korzhenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, s. 13–17.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 219.
- ↑ A. Korzhenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Mondial, New York 2010, s. 17–18.
- ↑ A. Korzhenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, s. 28–31.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 34–35.
- ↑ Fundamento de Esperanto, Hachette, Paris 1905, s. III–V.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 36.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, s. 186–187.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 38–39.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, Palgrave Macmillan, London 2016, s. 58–62.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, s. 1–3.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, s. 103–115, 134–136.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, s. 221–245.
- ↑ Records of the General Conference, 8th Session, Montevideo, 1954, UNESCO, Paris 1955.
- ↑ Records of the General Conference, 23rd Session, Sofia, 8 October – 9 November 1985, UNESCO, Paris 1986.
- ↑ Constructed languages in the whirlwind of the digital revolution, [w:] „Language Problems and Language Planning”, 2022.
- ↑ A. Wandel, How Many People Speak Esperanto? Esperanto on the Web, [w:] „Esperantologio / Esperanto Studies”, 2018.
- ↑ Fundamento de Esperanto, Hachette, Paris 1905, s. 3.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, Lincom Europa, München 2000, s. 22–23.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 45.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, s. 24.
- ↑ J. C. Wells, Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 1978, s. 17–21.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 224.
- ↑ Fundamento de Esperanto, s. 3–7.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 52.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, s. 35–38.
- ↑ Fundamento de Esperanto, s. 4–5.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 58–60.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, s. 226–228.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, s. 54–56.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 222–223.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 49–51.
- ↑ J. C. Wells, Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 1978, s. 34–36.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, Lincom Europa, München 2000, s. 28–30.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 241–243.
- ↑ J. C. Wells, Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 1978, s. 68–70.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, Lincom Europa, München 2000, s. 16.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 131–133.
- ↑ J. C. Wells, Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, s. 45–47.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, s. 43–44.
- ↑ F. Gobbo, Beyond the Nation-State? The Ideology of the Esperanto Movement between Neutralism and Multilingualism, „Social Inclusion”, t. 5, nr 4, 2017, s. 43–44.
- ↑ H. Tonkin, Language and Society, [w:] P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 13.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 221.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, Palgrave Macmillan, London 2016, s. 58–62.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 39–40.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, s. 61–62.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 41–42.
- ↑ H. Tonkin, Language and Society, s. 18.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 42.
- ↑ H. Tonkin, Language and Society, s. 18–19.
- ↑ R. Phillipson, English-Only Europe? Challenging Language Policy, Routledge, London 2003, s. 171–174.
- ↑ F. Gobbo, Beyond the Nation-State? The Ideology of the Esperanto Movement between Neutralism and Multilingualism, „Social Inclusion”, t. 5, nr 4, 2017, s. 41–42.
- ↑ F. Gobbo, Beyond the Nation-State?, s. 42.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 136–138.
- ↑ H. Tonkin, Language and Society, s. 19–21.
- ↑ R. Phillipson, Linguistic Imperialism, Oxford University Press, Oxford 1992, s. 47–50.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 32–33, 121.
- ↑ M. Štimec, Kulturaj kaj sociaj aspektoj de Esperanto, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 2004, s. 52–53.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 122.
- ↑ P. Smith, A Concise Encyclopedia of the Bahá'í Faith, Oneworld Publications, Oxford 2000, s. 134–135.
- ↑ A. Korzhenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Mondial, New York 2010, s. 88–90.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 123.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, Palgrave Macmillan, London 2016, s. 82–84.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993, s. 36–37.
- ↑ H. Tonkin, Language and Society, [w:] Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 17.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 34–35.
- ↑ Ch. Gledhill, The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, Lincom Europa, München 2000, s. 15.
- ↑ F. Gobbo, Beyond the Nation-State? The Ideology of the Esperanto Movement between Neutralism and Multilingualism, „Social Inclusion”, t. 5, nr 4, 2017, s. 40–41.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 124–126.
- ↑ D. Blanke, Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985, s. 233–235.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 91–94.
- ↑ G. Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, 1887–2007, Mondial, New York 2008, s. 21–24.
- ↑ G. Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, s. 542.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 114–116.
- ↑ P. Janton, Esperanto: Language, Literature, and Community, s. 118–120.
- ↑ A. Korzhenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Mondial, New York 2010, s. 65.
- ↑ J. Golec, Gdański ruch esperancki 1907–2007, Sopot 2008, s. 17–20.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku w świetle druków ulotnych. Przyczynek do zagadnienia efemer jako źródła historycznego, „Oblicza Komunikacji”, nr 15, 2023, s. 80–82.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku..., s. 80.
- ↑ Kongresa libro. Deknaŭa Universala Kongreso de Esperanto (Danzig, 28 julio – 4 aŭgusto 1927), Genève 1927, s. 5–12.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku..., s. 81.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku..., s. 83–86.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku..., s. 82.
- ↑ U. Lins, Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, s. 116–118.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku..., s. 82.
- ↑ J. Golec, Gdański ruch esperancki 1907–2007, s. 84–92.
- ↑ J. Daniluk, XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku..., s. 81.
Bibliografiô
[edicëjô | edituj kòd]- Blanke D., Internationale Plansprachen. Eine Einführung, Akademie-Verlag, Berlin 1985.
- Blanke D., Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen, Peter Lang, Frankfurt am Main 2006.
- Daniluk J., XIX Światowy Kongres Esperantystów w Gdańsku w 1927 roku w świetle druków ulotnych. Przyczynek do zagadnienia efemer jako źródła historycznego, „Oblicza Komunikacji”, nr 15, 2023, s. 79–98.
- Gledhill Ch., The Grammar of Esperanto: A Corpus-Based Description, Lincom Europa, München 2000.
- Gobbo F., Beyond the Nation-State? The Ideology of the Esperanto Movement between Neutralism and Multilingualism, „Social Inclusion”, t. 5, nr 4, 2017, s. 38–47.
- Golec J., Gdański ruch esperancki 1907–2007, Sopot 2008.
- Janton P., Esperanto: Language, Literature, and Community, State University of New York Press, Albany 1993.
- Korzhenkov A., Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Mondial, New York 2010.
- Lindstedt J., Native Esperanto as a Test Case for Natural Language, „SKY Journal of Linguistics”, t. 19 (Supplement), 2006, s. 47–55.
- Lins U., Dangerous Language – Esperanto under Hitler and Stalin, Palgrave Macmillan, London 2016.
- Sutton G., Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, 1887–2007, Mondial, New York 2008.
- Wells J. C., Lingvistikaj aspektoj de Esperanto, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam 1978.
- Zamenhof L., Fundamento de Esperanto, Hachette, Paris 1905.
Bùtnowé pòwrózczi
[edicëjô | edituj kòd]
Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
- Òficjalnô starna Swiatowégò Związku Esperantistów (UEA)
- Òficjalnô starna Akademio de Esperanto
- Fùlny tekst Fundamento de Esperanto
- Wikipediô w jãzëkù esperanto
- Esperanto – Prezentacja języka
- Esperanto – Zwięzła gramatyka
- Esperanto – Kursy
Fela Lua: Za dużo wywołań „mw.wikibase.getReferencedEntityId”. Dozwolone są maksymalnie 3..