İçeriğe atla

Volter

QIRIMTATAR VİKİPEDİYASINIÑ MALÜMATI
Volter
frenkçe Voltaire
portrait
Doğma adı frenkçe François-Marie Arouet
Doğğan künü 1694 noyabr 21(1694-11-21)[1][2][3][…]
Doğğan yeri
Ölgen künü 1778 mayıs 30(1778-05-30)[4][7][8][…] (83 yaşında)
Ölgen yeri
Memleketi
Zenaatı felsefeci, şair, tarihçı, esse yazıcı, dramaturg, avtobiograf, kündelik yazıcı, uquqçı şair, bilimkurgu yazarı, entsiklopedist, correspondent, politologiyacı, yazıcı
Baba François d'Arouet[d]
Ana Marguerite d'Aumard[d]
Mukâfatlar
Avtograf Avtograf resmi
Логотип Викисклада Wikimedia Commons saytındaki
Multimedia fayllar

Volter (frenkçe Voltaire; aqiqiy adı Fransua Mari Arue, frenkçe François-Marie Arouet; 1694 senesi qasım ayınıñ 21-i, Paris, Frenkistan — 1778 senesi mayıs ayınıñ 30-ı, Paris) — frenk maarifçi felsefeci, yazıcı, şair, dramaturg, icviyeci, tarihçı ve cemaatçı. XVIII asır Aydınlatuv çağınıñ eñ belli vekillerinden biridir.

Volter diniy fanatizmni, tsenzuranı ve akimiyetniñ suistimallarını tenqit etip, diniy tolerantlıq, vicdan ve söz serbestligini qorçaladı. O, deist olsa da, kilse teşkilâtlarınıñ cemiyet ve siyasetteki akimiyetine qarşı çıqa edi. Eñ belli eserleri — «Kandid ya da optimizm», «Felsefiy mektüpler», «Tolerantlıq aqqında risale» ve «Felsefiy luğat».

Fransua Mari Arue Pariste zengin burjua qorantasında doğdı. Yezuitlerniñ Lui le Gran kollecinde tasil aldı. Babası onı uquqçı yapmağa istey edi, lâkin Arue edebiyat ve teatrnen oğraşmağa başladı.[9]

Akimiyet ve saray erkânı aqqındaki icviy şiirleri sebebinden 1717 senesi Bastiliyağa qapatıldı. On bir ayğa yaqın apiste qaldı. 1718 senesi «Edip» faciası sanalaştırılıp büyük muvafaqiyet qazandı. Aynı yıldan başlap «Volter» tahallüsini qullandı.[9]

1726 senesi rıtsar de Rogannen munaqaşadan soñ Volter bir daa Bastiliyağa qapatıldı ve İngilterege ketmege mecbur oldı. 1726—1729 seneleri İngilterede yaşap, Con Lokknıñ felsefesi, Ayzek Nyutonnıñ ilmi ve parlament idare sistemasını ögrendi. Bu tecribelerini «Felsefiy mektüpler» eserinde tarif etti. Kitap 1734 senesi Frenkistanda neşir etilgen soñ yasaqlandı.

Volter bundan soñ Emili dü Şatleniñ Siredeki kermeninde yaşadı. Anda Nyuton fizikasını ögrendi, ilmiy ve tarihiy eserler yazdı. 1750—1753 seneleri Prussiya qıralı II Fridrihniñ Potsdamdaki sarayında bulundı. Saraydan ketken soñ Jeneva civarına, 1760 senesi ise Frenkistan-İsviçre sıñırındaki Ferne malikanesine yerleşti.[9]

1759 senesi Volterniñ eñ belli bediiy eseri — «Kandid ya da optimizm» neşir etildi. Eserde cenk, diniy taassup, qulluq ve «er şey eñ yahşı şekilde tertip etilgen» degen kör-körane optimizm icviy usulnen tenqit etile.

Aq qorçalaycılıq faaliyeti

[deñiştir | kodunı deñiştir]

1760-lı senelerde Volter diniy taassup ve adaletsiz makemelerden zarar körgen insanlarnı qorçalamağa başladı. Protestant tuccarı Jan Kalasnıñ işini ğayrıdan baqtırıp, ölüminden soñ onıñ beraat etmesine yardım etti. Bu kampaniya devamında 1763 senesi «Tolerantlıq aqqında risale»ni neşir etti. Sirven qorantası ve La Barr içün de çıqışlar yaptı.[9]

1778 senesi Volter uzun aradan soñ Pariske qayttı. Anda büyük ürmetnen qarşılandı ve «İrena» pyesasınıñ sanalaştıruvında bulundı. Aynı yıl mayıs ayınıñ 30-ında vefat etti. 1791 senesi qalıntıları Panteonğa köçürildi.

Fikirleri ve eserleri

[deñiştir | kodunı deñiştir]

Volter muntazam bir felsefiy sistema qurmaq yerine, fikirlerini bediiy eserler, risaleler, tarihiy işler, mektüpler ve icviy metinler vastasınen yaydı. Frenkistan ve Avropada Lokk ile Nyutonnıñ fikirlerini tanıtmağa büyük isse qoştı.

O, ateizmni de qabul etmeyip, Kâinatnı yaratqan Tañrı bar dep tüşüne edi. Lâkin diniy taassup, hurafeler ve kilse teşkilâtlarınıñ akimiyetke qarışuvını keskin tenqit etti. Volterniñ yaratıcılığı edebiy şekillerniñ aman-aman episini — şiir, facia, tarihiy eser, felsefiy ikâye, risale ve mektüpni — öz içine ala.[9]

  1. ↑ Voltaire (felem.)
  2. ↑ Архив изобразительного искусства — 2003.
  3. ↑ François Marie dit VOLTAIRE Arouet / muarrir: B. Delmas, R. Mathis — 2009.
  4. 1 2 3 Краткая литературная энциклопедия (rus.) — Москва: Советская энциклопедия, 1962.
  5. 1 2 Вольтер // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.
  6. 1 2 Store norske leksikon (бук.) — 1978. — ISSN 2464-1480
  7. ↑ Itaú Cultural Voltaire // https://enciclopedia.itaucultural.org.br/pessoa360244/voltaire (port.) — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7
  8. ↑ Voltaire // Brockhaus Enzyklopädie (alm.) — F.A. Brockhaus, 1796.
  9. 1 2 3 4 5 About Voltaire(ing.). Voltaire Foundation, University of Oxford. 2026 oktâbrniñ 12 teşkerilgen.