Orman
Orman — tereklerniñ sıq ösken yeri. Ormanda çalı, ot, mantar, ayvan ve mikrouzviyetler de bar. Olar bir-birine ve etraftaki müitke tesir ete. Orman bütün canlıları, toprağı, suvu ve avasınen beraber bir ekosistemadır.[1]

2025 senesi FAOnıñ esaplarına köre, ormanlar Dünyada taqriben 4,14 milliard gektar yerni qaplağan. Bu, quru yerniñ 32 %-dir.[2]
Ormanda neler öse?
[deñiştir | kodunı deñiştir]Çoq ormanda bir qaç qat ösümlik bar. Eñ yuqarıda yüksek tereklerniñ pıtaq ve yapraqları bar. Olarnıñ tübünde alçaq terekler ve çalılar, topraqqa yaqın ise ot, abağa ve yosunlar öse. Er qatta yarıq ve dım miqdarı farqlı olğanı içün, anda ösken ösümlikler de farq ete.[1][3]
Tüşken yapraqlar, pıtaqlar ve ölü terekler ormanda qalıp çürüy. Mantarlar ve mikrouzviyetler olarnı parçalay. Böyleliknen ösümliklerge kerekli maddeler topraqqa qayta.[4]
Orman çeşitleri
[deñiştir | kodunı deñiştir]Tereklerine köre
[deñiştir | kodunı deñiştir]- İneyapraqlı ormanlar. Bu ormanlarda çam, narat ve aq çam kibi terekler bar. Olarnıñ yapraqları ince, ine şeklindedir. Bu tereklerniñ çoqusı yıl boyu yeşil tura. İneyapraqlı ormanlar suvuq şimal yerlerinde de, daa yımşaq iklimli yerlerde ve dağlarda da bar.[5]
- Yapraqlı ormanlar. Bu ormanlarda emen, bik, aqqayın ve başqa keñ yapraqlı terekler bar. Olarnıñ bir qısmı küzde yapraqlarını töke, başqa bir qısmı ise yıl boyu yeşil tura.[3]
- Qarışıq ormanlar. İneyapraqlı ve keñ yapraqlı terekler birge öse. Meselâ, bir ormanda çam ve aqqayın ya da narat ve bik ola bile.[6]
İklimlerine ve ösken yerlerine köre
[deñiştir | kodunı deñiştir]- Şimal ormanları (tayga) Avrasiyanıñ ve Şimaliy Amerikanıñ şimalinde keñ yerlerni qaplay. Bu yerlerde qış uzun ve suvuq, yaz ise qısqadır. Esas olaraq narat, çam, aqçam ve başqa ineyapraqlı terekler öse.[5]
- Orta iklim ormanları Avropa, Şimaliy Amerika ve Asiyanıñ orta iklimli yerlerinde öse. Bu yerlerde yaz ve qış bir-birinden açıq farq ete. Yapraqlı, ineyapraqlı ve qarışıq ormanlar bar. Çoq yapraqlı terek küzde yapraqlarını tökip, baarde yañı yapraqlar yibere.[7] Yağmur bol yağğan serin yalı yerlerinde orta iklimniñ dım ormanları da öse. Yağmur ormanları tek tropiklerde degil, daa serin yerlerde de bar.[8]
- Tropik dım ormanlar ekvatorğa yaqın yerlerde öse. Bu yerlerde yıl boyu ava sıcaq, yağmur boldır. Terekler sıq ve yüksek öse. Olarnıñ arasında tereklerge sarılıp ösken lianalar çoqtır. Sıq yapraqlar sebebinden topraqqa az küneş yarığı yete.[8]
- Tropik quru ve mevsimiy ormanlar yağmurlı ve quru mevsimleri olğan sıcaq yerlerde öse. Quru mevsimde suv az olğanı içün, çoq terek yapraqlarını töke.[3]
- Aqdeñiz ormanları yazı sıcaq ve quru, qışı ise yımşaq ve yağmurlı yerlerde öse. Bu ormanlarda qurğaqlıqqa dayanğan ösümlikler çoqtır. Tereklerniñ bir qısmı yıl boyu yeşil tura.[3]
- Mangrov ormanları tropik ve subtropik yerlerniñ deñiz yalısında öse. Bu yerlerni vaqıt-vaqıt deñiz suvu basa. Mangrov terekleri tuzlu suvğa ve dım topraqqa dayana. Olarnıñ kökleri yalı toprağını tutıp, yuvulmasını azayta. Tamırlar arasında balıqlar ve başqa ayvanlar yaşay.[9]
Tabiiy ve östürilgen ormanlar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Tabiiy ormanlar terek oturtılmadan peyda ola. Olarnıñ arasında birlemci ormanlar da bar. Bu ormanlarda yerli terekler öse. Adamlar olarnı pek deñiştirmegen, ormannıñ tabiiy ayatı saqlanğan.[10]
Ekinci ormanlar kesilgen ya da yanğan ormannıñ yerinde yañıdan öse. Evel tarla olğan yerlerde de böyle orman peyda ola bile. Bu ormanlarda evelki ormandan başqa terekler ösip ola.[11]
Östürilgen ormanlarnı adamlar terek oturtıp ya da toqum saçıp östüreler. Olar kereste almaq, topraqnı qorumaq ya da ormansız qalğan yerlerni yañıdan ormanlaştırmaq içün yaratıla.[12]
Ormanlarnıñ faydası
[deñiştir | kodunı deñiştir]Ormanlar biosferanıñ bir qısmıdır. Çoq çeşit ösümlik ve ayvan ormanlarda yaşay. Terekler ve orman toprağı büyük miqdarda karbon saqlay. Ormanlar yerli iklimge ve suv aqımına tesir ete. Olar topraqnı yuvuluvdan qoruy ve suv taşqınlarınıñ zararını azayta.[1][2]
Adamlar ormanlardan qurucılıq ağaçı, yaqacaq, mantar, yemiş ve başqa mahsullar alalar. Ormanlarda raatlanalar ve tabiatnı ögreneler.[2]
Ormanlarnı qoruv
[deñiştir | kodunı deñiştir]Tereklerni pek çoq kesmek ve orman yerinde tarla yapmaq ormanlarğa zarar ketire. Büyük yanğınlar, hastalıqlar ve zararlı böcekler de tereklerni yoq ete bile. Qurğaqlıq ve iklimniñ deñişmesi bazı ormanlarğa zarar ketire.[2]
Ormanlarnı saqlamaq içün qoruqlar yaratıla, terek kesüvge sıñırlar qoyula. Kesilgen ya da yanğan yerlerde ormanlar yañıdan östürile. Ormandan faydalanğanda tereklerniñ qaytadan ösmesi, topraq ve suv menbalarınıñ saqlanması da köz ögüne alınır.[2]
Ukraina ormanları
[deñiştir | kodunı deñiştir]Ukrainanıñ Devlet orman resursları agentliginiñ esaplarına köre, ormanlar içün ayırılğan yerlerniñ meydanı 10,4 million gektardır. Bunıñ 9,6 million gektarı ormannen qaplanğan. Bu, memleket topraqlarınıñ taqriben 15,9 %-dir.[13]
Ormanlar esas olaraq Ukrainanıñ şimalinde ve Ukrain Karpatlarında bar. Cenüpke doğru, çöl yerlerinde, olar siyrekleşe. Ormanlarda çam, emen, bik, narat, aqqayın ve aqçam çoqtır. Ukraina ormanlarınıñ taqriben yarısını adamlar östürgen. Bu ormanlar mahsus baquvğa muhtacdır.[13]
Edebiyat
[deñiştir | kodunı deñiştir]- FAO. Global Forest Resources Assessment 2025. 2025 senesi.
- FAO. Global Forest Resources Assessment: FRA 2025 — Terms and Definitions. 2023 senesi.
- The forest biome — University of California Museum of Paleontology.
Bağlantılar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- «Ліс» — Українська мала енциклопедія, 1960 senesi, 849–850 saifeler (ukraince).
- Karpatlarnıñ bik ormanları aqqında (ukraince).
- Tropik yağmur ormanları aqqında maqaleler (ukraince).
- Yañı Zelandiyanıñ orta iklimdeki yağmur ormanları aqqında (ukraince).
- Mangrov ormanları aqqında (ukraince).
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- 1 2 3 Woodlands and Forestlands(ing.). Natural Resources Conservation Service.
- 1 2 3 4 5 Global deforestation slows, but forests remain under pressure, FAO report shows(ing.). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- 1 2 3 4 The forest biome(ing.). University of California Museum of Paleontology.
- ↑ Decomposing Fungi(ing.). National Park Service.
- 1 2 Biome: Coniferous Forest(ing.). NASA.
- ↑ Creating mixed species stands(ing.). Forest Research.
- ↑ Biome: Temperate Deciduous Forest(ing.). NASA.
- 1 2 Biome: Rainforest(ing.). NASA.
- ↑ What is a “mangrove” forest?(ing.). National Oceanic and Atmospheric Administration.
- ↑ Primary forest(ing.). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- ↑ What are secondary forests?(ing.). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- ↑ Forest characteristics and forest condition(ing.). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- 1 2 Загальна характеристика лісів України(ukr.). Державне агентство лісових ресурсів України.