Alplar




Alplar (frenkçe les Alpes, almanca die Alpen, italyanca le Alpi, slovence Alpe) — Avropanıñ merkeziy ve cenübiy qısımlarında bulunğan büyük bir dağ sisteması. Alplar Frenkistan, Monako, İtaliya, İsviçre, Lihtenşteyn, Almaniya, Avstriya ve Sloveniya topraqlarında uzana.[1]
Dağlar Aq deñiz yalısına yaqın yerlerden Vena etrafına qadar büyük bir kemer şeklinde uzana. Dağ sistemasınıñ uzunlığı qararnen 1200 km. Alplar Ğarp ve Şarq Alplarına bölüne.[2]
Alplarnıñ eñ yüksek dağı — Mon Blan. Onıñ yüksekligi 2026 senesi yapılğan ölçevge köre 4807,47 m. Töpesindeki qar ve buz örtüsiniñ qalınlığı deñişkeni içün dağnıñ yüksekligi de biraz deñişe.[3]
Peyda oluvı
[deñiştir | kodunı deñiştir]Alplar Afrika ve Avropa arasında Yer qabuğınıñ qısımları bir-birine yaqınlaşıp toquşqanı neticesinde meydanğa kelgen. Bu esnasta taş qatlamları sıqılıp köterilgen. Dağlarnıñ esas şekillenüvi qararnen 35 million yıl evel başlanğan ve millionlarca yıl devam etken.[4]
Tabiat ve suvlar
[deñiştir | kodunı deñiştir]Alplarnıñ iklimi yükseklik ve caplarnıñ qaysı tarafqa baqqanına köre deñişe. Yüksek yerlerde ava daa suvuq ola. Alçaq caplarda yapraqlı ve ineyapraqlı ormanlar, ormanlardan daa yüksek yerlerde ise dağ toğayları buluna. Eñ yüksek qısımlarda qar ve buzluqlar bar.[5]
Reyn, Rona ve Po özenleri Alplardan başlana. Mında Tunanıñ bir çoq qolları da başlana. Qar ve buzluqlar irigende suv özenlerge qoşula. Bu sebepten Alplar Avropanıñ büyük bir qısmı içün müim suv menbasıdır.[6]
Alplarda ve olarnıñ dağ aldı saalarında Boden, Komo ve Garda kibi büyük göller buluna. İklim deñişmeleri neticesinde Alp buzluqlarınıñ saası azala.[2]
Hocalıq ve turizm
[deñiştir | kodunı deñiştir]Alp sakinleri qadimden berli tuvarcılıq ve süt mahsulatını işlep çıqaruvnen oğraşa. Yaz aylarında tuvarnı yüksek dağ otlaqlarına çıqaralar. Alplarda qaşqavalnıñ türlü çeşitleri yapıla.[5]
Turizm yerli sakinlerniñ müim kelir menbalarından biridir. Yazın dağ yollarında yürmek ve alpinizm, qışın ise dağ lıjası sportu rağbet körе.[7]
Dağ boğazları ve tunnellerden keçken avtomobil ve demiryolları Avropanıñ şimal ve cenüp qısımlarını bağlay.[2]
Adınıñ kelip çıqışı
[deñiştir | kodunı deñiştir]«Alp» adınıñ etimologiyası tam belli degil. Onı latincedeki latince albus («beyaz») ya da latince altus («yüksek») sözlerinen bağlağan faraziyeler bar. Adnıñ kelt tillerinden kelgen olması aqqında da bir faraziye bar.[8]
Menbalar
[deñiştir | kodunı deñiştir]- ↑ The Alps. Alpine Convention.
- 1 2 3 The Alps — Physical map. Diercke Weltatlas.
- ↑ Mont Blanc’s snowy crown grows nearly 2 meters higher in 3 years. Associated Press, 2026.
- ↑ In Switzerland. Swiss Seismological Service, ETH Zürich.
- 1 2 Alpen // Historisches Lexikon der Schweiz.
- ↑ Regional climate change and adaptation — The Alps facing the challenge of changing water resources. European Environment Agency. 2009.
- ↑ Tourism. Alpine Convention.
- ↑ Alps // Online Etymology Dictionary.