Azotu

L'azotu (simbulu N) hè l'elementu chimicu di numeru atomicu 7. Hè u gasu u più abbundante di l'atmosfera terrestre, induve si trova sottu à a forma di azotu moleculare (N2), una molecule biatomica. In cundizione nurmale di temperatura è di pressione, si prisenta cum'è un gasu senza culore, senza odore è senza gustu.
Ancu s'ellu hè pocu reattivu, l'azotu hè un elementu essenziale di a materia viva, chì entra in a cumpusizione di e proteine è di l'acidi nucleichi.
Storia
[mudificà | edità a fonte]
Digià l'alchimisti manipulavanu cumposti azutati cum'è u cloruru d'ammoniu, cunnisciutu tandu sottu à u nome di «sale ammoniacu». In u XVIIIu seculu, chimichi cum'è Henry Cavendish è Joseph Priestley ottenneru un gasu particulare scaccendu l'ossigenu da l'aria: stu gasu ùn mantinia micca a combustione è ùn permettia micca à l'animali di respirà, ma i dui scentifichi ùn ne ricunnoscenu micca a natura elementare.
A scuperta hè di solitu attribuita à u medicu è chimicu scuzzese Daniel Rutherford, chì in u 1772 ne presentò una descrizzione dettagliata in a so tesi di dutturatu. Più tardi, Antoine Lavoisier prupose u nome «azotu», custruitu annantu à u grecu anticu cù u significatu di «senza vita», postu chì u gasu ùn sustene nè a respirazione nè a combustione. In u 1790, u chimicu francese Jean-Antoine Chaptal introdusse invece u termine «nitrogenu» (nitrogène), furmatu à partesi da u nitru perchè u gasu ne hè un cumpunente; da quì vene u nome inglese nitrogen, adupratu in parechje altre lingue.
Presenza in natura
[mudificà | edità a fonte]
L'atmosfera terrestre cuntene circa u 78 % in vulume di N2, chì ne hè dunque u cumpunente principale. A grande stabilità di a molecule, dovuta à u forte triplice ligame trà i dui atomi, spiega a so debule reattività in cundizione nurmale.
L'elementu hè prisente ancu in u solu, in l'acque è in tutti l'organismi viventi: face parte di l'amminuacide, di e proteine è di l'acidi nucleichi DNA è RNA. A maiò parte di e piante è di l'animali ùn sò micca capace d'assimilà direttamente l'azotu moleculare di l'aria. Certe batterie, per mezu di l'azotofissazione, u cunvertiscenu in ammoniu, chì d'altri micrurganisimi trasformeranu dopu in nitrati. Inseme, ste trasfurmazioni custituiscenu u ciculu di l'azotu, chì mette in circulazione l'elementu trà l'atmosfera, a terra è l'esseri viventi.
L'omu hà prufundamente mudificatu stu ciculu: a pruduzzione industriale di fertilizanti, a combustione di carburanti è certe pratiche agricule anu fattu cresce a quantità di cumposti azutati reattivi chì circulenu in l'ambiente, cù effetti cum'è l'arricchimentu eccessivu di l'acque in nitrati.
Pruprietà
[mudificà | edità a fonte]
L'azotu apre u gruppu 15 di a tavula periodica. U so atomu hà sette prutoni è, à u statu neutru, altrettanti elettroni, secondu a cunfigurazione elettronica 1s2 2s2 2p3. A so massa atomica relativa vale circa 14,007.
À a pressione atmosferica, N2 bolle à circa −196 °C è passa à u statu solidu à circa −210 °C. L'azotu liquidu, senza culore, hè unu di i fluidi criugenichi i più impiegati in i laboratorii.
In natura l'azotu hà dui isotopi stabili: l'azotu-14, chì rapprisenta più di u 99,6 % di l'elementu, è l'azotu-15. Tutti l'altri isotopi cunnosciuti sò radioattivi è, per a maiò parte, di vita assai corta.
Reattività è cumposti
[mudificà | edità a fonte]U triplice ligame di N2 hè unu di i ligami i più solidi di a chimica: ci vole assai energia per rompe stu ligame, è hè per quessa chì à temperatura ambiente l'azotu reagisce solu cù un numeru assai ristrettu di sustanze. Quandu a temperatura cresce, pò cumbinassi cù l'idrogenu per dà ammoniaca, cù l'ossigenu per dà ossidi d'azotu è cù certi metalli per dà nitruri.
L'azotu forma cumposti in tutti i stati d'ossidazione trà −3 è +5. Frà i più impurtanti si ponu mintuvà l'ammoniaca (NH3), l'acidu nitricu (HNO3), i nitrati, i nitriti è l'ossidu nitrosu (N2O). Parechji di sti cumposti sò essenziali à a vita; altri, cum'è certi ossidi o i fertilizanti sparti in eccessu, ponu invece dannighjà l'ambiente è a salute.
Pruduzzione
[mudificà | edità a fonte]
À u livellu industriale, l'azotu hè pruduttu soprattuttu cù a distillazione frazziunata di l'aria liquida, chì sfrutta a diferenza di temperatura d'ebullizione trà l'azotu è l'ossigenu. Altri prucessi, à basa di membrane o d'adsorbimentu, permettenu di separà i dui gasi direttamente à u statu gassosu.
Una parte impurtante di l'azotu serve à a sintesi di l'ammoniaca secondu u prucessu Haber-Bosch, sviluppatu à u principiu di u XXu seculu da Fritz Haber è Carl Bosch: l'azotu è l'idrogenu reagiscenu à alta pressione è à una temperatura di circa 400–500 °C, in presenza d'un catalizatore à basa di ferru. L'ammoniaca cusì ottenuta hè a materia prima di i fertilizanti azutati, di l'acidu nitricu è di numerosi altri prudutti chimichi.
Usi
[mudificà | edità a fonte]
Grazia à a so inerzia chimica, l'azotu hè impiegatu per creà atmosfere prutettive in l'industria chimica, in a metallurgia è in a fabricazione di cumpunenti elettronichi, induve impedisce l'ossidazione di i materiali. In u settore alimentariu, serve à cunservà è à imballà i prudutti, scacciendu l'ossigenu chì ne pruvoca l'alterazione.
L'azotu liquidu hè invece sfruttatu per u so fretu intensu: permette di cunghjelà rapidamente l'alimenti, di cunservà à longu andà sangue, cellule è tessuti in e banche criugeniche, è hè adupratu in crioterapia è in diversi prucessi industriali. L'elementu hè infine à a basa di a fabricazione di fertilizanti, di materie plastiche, d'esplosivi è di parechji altri prudotti chimichi.
Sicurezza
[mudificà | edità a fonte]L'azotu moleculare ùn hè nè tossicu nè infiammèvule, ma ùn sustene micca a respirazione. Una fuga in un spaziu chjosu pò diluisce l'ossigenu di l'aria finu à pruvucà l'asfissia di e persone prisenti: u periculu hè particularmente insidiosu perchè u gasu, senza culore nè odore, ùn pò micca esse rilevatu da i sensi.
U cuntattu cù l'azotu liquidu pò pruvucà ferite grave da fretu à a pelle è à l'ochji; a so manipulazione richiede dunque equipaghjamenti di prutezzione adatti. I recipienti sottu pressione devenu esse tenuti luntanu da u calore, è i lochi induve l'azotu hè adupratu devenu esse bè ventilati.
Note
[mudificà | edità a fonte]Riferimenti
[mudificà | edità a fonte]- (EN) N. N. Greenwood è A. Earnshaw, Chemistry of the Elements, 2ª ed., Butterworth-Heinemann, Oxford, 1997.
- (EN) John Emsley, Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements, 2ª ed., Oxford University Press, Oxford, 2011.
- (FR) Jean-Antoine Chaptal, Élémens de chimie, t. 1, Imprimerie de Jean-François Picot, Montpellier, 1790.
- (FR) D. F. Shriver è P. W. Atkins, Chimie inorganique, De Boeck Université, Bruxelles, 2001.
- (IT) Paolo Silvestroni, Fondamenti di chimica, 10ª ed., CEA, Milano, 1996.
- (IT) R. H. Petrucci, F. G. Herring, J. D. Madura è C. Bissonnette, Chimica generale. Principi ed applicazioni moderne, Piccin-Nuova Libraria, Padova, 2018.