Vai al contenuto

Asteroide

À prupositu di Wikipedia
Fotografia di l'asteroide Ida in u 1993

Un asteroide hè un picculu corpu celeste chì s'assumiglia, per a so cumpusizione, à una pianeta terrestre. Hà di regula una forma irregulare, micca sferica, è un diamitru inferiore à un chilometru. Ci sò quantunque corpi di grande taglia: da un puntu di vista tecnicu, ancu certi corpi assai massicci, scuperti pocu fà in u sistema sulare esternu, sò cunsiderati asteroidi.

Si pensa chì l'asteroidi sianu resti di u discu protoplanetariu chì ùn sò stati incorpurati in e pianete durante a furmazione di u sistema sulare. A maiò parte si trova in a fascia principale, è certi anu asteroidi cum'è satelliti. E so orbite anu spessu una eccentricità alta. L'asteroidi assai chjuchi — di regula frammenti prudutti da collisione, di a taglia d'un scogliu o ancu menu — sò cunnisciuti cum'è «meteoroidi». Sicondu l'Unione Astrunomica Internaziunale, a so massa hè cumpresa trà 10−9 è 107 kg.

I corpi cumposti soprattuttu di ghjacciu sò invece cunnisciuti cum'è comete. Certi asteroidi sò resti di vechje comete chì anu persu u so ghjacciu dopu à avvicinamenti ripetuti à u Sole è sò oramai cumposti soprattuttu di petra.

Discrizzione

[mudificà | edità a fonte]

Urigine è struttura

[mudificà | edità a fonte]

L'1 di ghjennaghju di u 1801, l'astrunomu talianu Giuseppe Piazzi, da l'Osservatoriu astrunomicu di Palermu, scuprì un oghjettu assai pocu luminosu, chì orbitava trà Marte è Ghjove è chjamò tandu «pianetinu».[1] In seguitu, l'oghjettu fù classificatu cum'è asteroide. Da tandu, i scentifichi cercanu di capisce l'urigine di i singuli «pianetini» è di e famiglie d'asteroidi.

L'asteroidi furmati in u sistema sulare mostranu cumpusizione diverse secondu a so distanza da e pianete. Quelli vicini à a Terra è à Marte anu spettri chì indicheghjanu minerali rucciosi mischiati à u ferru. Quelli vicini à Ghjove tendenu à esse scuri è russicci, ciò chì face pensà à una cumpusizione micca troppu sfarente da quella di a nebulosa primurdiale, da a quale e pianete si serianu furmate circa 4,5 miliardi d'anni fà.

Sicondu l'ipotese più accettate, à u principiu i corpi solidi, assai chjuchi, s'aggrupponu per furmà i mattoni di e pianete. Ma in a regione aldilà di Marte, l'effetti di e risunanze gravitaziunale cù a massa di Ghjove impedinu a furmazione di corpi di più di 1000  di diamitru.

I corpi chì ùn riescinu à esse incorpurati in e pianete in furmazione divintonu asteroidi. I più grandi ghjunghjinu à una temperatura chì permittia una differenziazione chimica: in certi si furmò acqua, mentre chì in altri accaditinu fenomeni di vulcanisimu.

L'influenza di Ghjove nantu à l'orbite iniziale di l'asteroidi fece cresce à pocu à pocu e so collisioni. Ne risultonu numerose distruzzione è fratture: certi corpi sopravvivinu, mentre chì altri frammenti funu lampati fora di u sistema sulare.

Certi asteroidi, è ancu i meteoriti, sò dunque resti di sti protopianeti. Altri corpi, cum'è e comete, sò più primurdiali: ùn si sò differenziati è danu testimunianza d'un passatu assai luntanu, vicinu à l'urigine di u sistema sulare.

In quantu à a struttura, i scentifichi anu prupostu chì l'asteroidi di più d'un chilometru ùn sianu micca corpi monulitichi, ma piuttostu aggregati di frammenti chjuchi, o ancu accatastamenti di petre frantumate, à l'imagine di e comete. Don Davis è Clark Chapman funu i primi à prupone st'ipotesi.

Sistema sulare

[mudificà | edità a fonte]
Vesta in culori naturali, fotografata da a sonda Dawn in u 2011: hè unu di i più grandi asteroidi di a fascia principale

In u sistema sulare sò stati numerati è catalugati più di 600 000 asteroidi. Probabilmente, centinaie di millaie d'altri — certe stime ne contanu più d'un milione — aspettanu sempre d'esse scuperti. L'asteroide u più grande di u sistema sulare internu hè Cerere, cù un diamitru di 900 

Attenzione! Unità di misura non valida.

. Venenu dopu Pallade è Vesta, tremindui cù diamitri vicinu à 500 . Sò ancu i soli asteroidi di a fascia principale chì anu una forma apprussimatamente sferica. Parechji oghjetti di u sistema sulare esternu, cum'è Eris, Sedna, Orcu è Quaoar, sò più grandi chè Cerere.

Da vede dinù a lista di l'asteroidi principali per una lista di l'oghjetti più interessanti è impurtanti.

A fascia principale, a fascia di Kuiper, i Centauri è i Troiani

[mudificà | edità a fonte]
Paragone à scala di i dece corpi celesti più grandi di a fascia principale

A maiò parte di l'asteroidi orbita trà Marte è Ghjove, à una distanza di 2 à 4 UA da u Sole, in una regione chjamata fascia principale. St'oghjetti ùn riescinu à riunisce si per furmà una pianeta, per via di e forte perturbazione gravitaziunale di Ghjove. E stesse perturbazione sò à l'urigine di e chjamate lacune di Kirkwood, zone biote di a fascia induve l'asteroidi ùn ponu orbità, perch'elli si truverianu in risunanza orbitale cù Ghjove è ne serianu prestu cacciati.

Distribuzione di l'asteroidi in u sistema sulare internu: a fascia principale trà Marte è Ghjove, i Troiani di Ghjove è l'asteroidi vicini à a Terra

Un gruppu numerosu d'asteroidi — più d'un millaiu — hè cumpostu da i cusiddetti Troiani. Anu orbite assai simile à quella di Ghjove. Sò spartuti in dui gruppi: unu precede Ghjove di 60 gradi in a so orbita, è l'altru u suvita à a listessa distanza angulare. In altri termini, i Troiani occupanu dui di i cinque punti lagrangiani di u sistema Sole-Ghjove, L4 è L5, induve l'orbite sò stabile. Gruppi simile, assai più chjuchi è menu numerosi, sò stati scuperti ancu in i punti L4 è L5 di i sistemi Sole-Marte è Sole-Nettunu.

I Centauri orbitanu intornu à u Sole trà e pianete giganti, vale à dì aldilà di l'orbita di Ghjove. U primu scupertu di sta categuria fù Chirone, in u 1977: un asteroide di più di 100  di diamitru, è u più grande di a categuria. Si pensa chì st'oghjetti sianu asteroidi o vechje comete cacciate da e so orbite iniziale è purtate in orbite chì e facenu passà in regione relativamente pocu pupulate d'asteroidi.

A crescita di e capacità di i telescopii muderni hà permessu d'allargà e cunniscenze nantu à l'oghjetti trasnettuniani. Oghje, aldilà di l'orbita di Nettunu, sò generalmente ricunnisciute trè grande distribuzione d'asteroidi: a fascia d'Edgeworth-Kuiper, u discu sparsu è a nuvola d'Oort.

Pusizione di l'oghjetti cunnisciuti in u sistema sulare esternu, fin'à 60 UA da u Sole: a fascia di Kuiper, u discu sparsu è l'oghjetti distaccati

A fascia di Kuiper hè a surghjente di circa a metà di e comete chì ghjunghjenu in u sistema sulare internu. E prime scuperte datanu di u 1992, quandu David Jewitt di l'Università di Hawaii è Jane Luu di Harvard scuprinu corpi ghjacciati pocu aldilà di l'orbita di Nettunu. Si sà pocu nantu à l'asteroidi di a fascia di Kuiper, chì parenu puntini minusculi ancu in i telescopii i più putenti. A so classificazione è a so cumpusizione chimica sò sempre sughjette à speculazione. Certi di sti corpi ùn sò micca assai più chjuchi ch’è Plutone o a so luna Caronte.

A scuperta, in l'ultimi anni, d'oghjetti sempre più grandi — Quaoar, cù i so 1200  di diamitru, scupertu in u 2002; è Eris, scupertu in u 2003, cù un diamitru stimatu à 2400  in a regione di u discu sparsu — purtò l'Unione Astrunomica Internaziunale à definisce ufficialmente u termine «pianeta» durante a so assemblea generale di u 24 d'aostu 2006. In u 2008, Plutone è Eris funu ricunnisciuti cum'è pianete nannule.

Classificazione

[mudificà | edità a fonte]

Classificazione spettrale di l'asteroidi

[mudificà | edità a fonte]

L'asteroidi sò classificati in tipi spettrali, chì currispondenu à a cumpusizione di a superficia. U numeru d'asteroidi cunnisciuti in ogni classa spettrale ùn currisponde forse micca à a distribuzione vera: certi tipi d'asteroidi sò più faciuli à osservà chè d'altri, ciò chì pò fà cresce artificialmente u so numeru.

  • Asteroidi di tipu C — raprisentanu u 75% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera C vole dì «carbonaceu». Sò assai scuri (albedu 0,03), simile à i meteoriti condritichi carbonacei. A so cumpusizione hè à pocu pressu listessa ch'è quella di u Sole, fora di l'idrogenu, di l'eliu è d'altri elementi volatili. I so spettri anu culori piuttostu turchini è sò assai piatti, senza strutture evidente.
  • Asteroidi di tipu S — raprisentanu u 17% di l'asteroidi cunnisciuti. A lettera S vole dì «siliciu». Sò oghjetti relativamente luminosi (albedu 0,1–0,22), cumposti di metalli — soprattuttu silicati di nichele, ferru è magnesiu. U so spettru hà una forte cumpunente rossa è s'assumiglia à quellu di i meteoriti ferruginosi.
  • Asteroidi di tipu M — sta classa inchjude guasi tutti l'altri asteroidi. A lettera M vole dì «metallicu». Sò asteroidi piuttostu lucicanti (albedu 0,1–0,18) è parenu fatti guasi solu di nichele-ferru.

Ci sò altri tipi d'asteroidi, assai più rari:

  • Asteroidi di tipu G — una suddivisione di l'asteroidi di tipu C, distinta da differenze spettrali in l'assurbimentu di l'ultraviuletti. U principale raprisentante di sta classa hè Cerere.
  • Asteroidi di tipu E — a lettera E vole dì enstatite. U gruppu inchjude asteroidi chjuchi, chì orbitanu soprattuttu in a parte interna di a fascia principale. Si pensa ch'elli sianu uriginati in u mantellu d'asteroidi più grandi, distrutti tempi fà.
  • Asteroidi di tipu R — a lettera R si riferisce à u so culore è à u so spettru russicci.
  • Asteroidi di tipu V — a lettera V si riferisce à Vesta, un grande asteroide di u quale puderianu esse frammenti.

Classificazione orbitale

[mudificà | edità a fonte]

Parechji asteroidi sò classificati in gruppi è famiglie secondu e so caratteristiche orbitale. Fora di e suddivisione più larghe, si dà di regula à un gruppu d'asteroidi u nome di u primu asteroide scupertu trà quelli chì ne facenu parte — vale à dì quellu chì hà u numeru d'identificazione più bassu. I gruppi sò assuciazione dinamiche sciolte, mentre chì e famiglie sò assai più strette è sò u risultatu di a disgregazione catastrofica d'un corpu uriginariu in u passatu. Fin'ad avà, guasi tutte e famiglie scuperte appartenenu à a fascia principale. Kiyotsugu Hirayama e ricunniscì per a prima volta in u 1918; sò à spessu chjamate famiglie Hirayama in u so onore.

Trà u 30% è u 35% di l'oghjetti di a fascia principale appartenenu à famiglie dinamiche. Si pensa chì ognuna sia nata da a collisione trà dui asteroidi in u passatu. Una famiglia hè stata assuciata à l'oghjettu trasnettunianu Haumea.

2004 FH hè u puntu biancu à u centru di l'imagine; l'oghjettu chì attraversa prestu u screnu hè un satellitu artificiale

Sin'à u 1998, è in parte ancu oghje, a scuperta di l'asteroidi suvitava un prucessu in quattru tappe. Prima, una regione di u celu era fotografiata cù un telescopiu à campu largu. Si pigliavanu duie fotografie di listessa regione, di regula à un'ora d'intervallu. Dopu, e duie imagine eranu osservate cù un stereuscopiu, chì permittia di truvà ogni oghjettu chì s'era mossu trà e duie esposizione.

E stelle stanu ferme, mentre chì l'oghjetti di u sistema sulare si movenu appena in u spaziu d'un'ora. Dunque, ogni asteroide apparisce cum'è un puntu in muvimentu. Una volta trovu un corpu in muvimentu, si misuravanu e so pusizione cù grande precisione, aduprendu e stelle visibile in a fotografia cum'è riferenza.

À quellu puntu ùn si parlava ancu d'una scuperta, ma solu d'un «candidatu asteroide». I risultati eranu mandati à u Minor Planet Center, induve, à parte si da e pusizione misurate, si calculava un'orbita preliminare è si preparavanu e effemeridi per i ghjorni dopu. Quandu l'oghjettu era ritrovu secondu e predizzione, l'astrunomu, u gruppu d'astrunomi o l'amatore chì avia fattu l'osservazione era ricunnisciutu cum'è scupritore è pudia prupone à l'Unione Astrunomica Internaziunale un nome per l'asteroide.

Quandu l'orbita d'un asteroide hè cunfirmata, l'oghjettu riceve un numeru è, più tardi, pò riceve un nome, cum'è 1 Cerere o 2060 Chirone. I primi asteroidi ricevenu nomi presi da a mitulugia greca è rumana. Quandu sti nomi cumincionu à mancà, ne funu aduprati d'altri: nomi di persone famose, di e moglie di i scupritori, è ancu d'attori di televisione. Certi gruppi anu nomi ligati à un tema cumunu: i Centauri, per esempiu, portanu nomi di centauri legendarii, mentre chì i Troiani portanu quelli di l'eroi di a guerra di Troia.

À parte si da u 1998, numerosi telescopii automatizati facenu automaticamente tutte e tappe descritte sopra. Adopranu camere CCD è urdinatori cunnessi direttamente à u telescopiu, chì calculeghjanu l'orbita è cercanu di ritruvà l'asteroide in seguitu. Oghje, sti sistemi scoprenu a maiò parte di l'asteroidi; ognunu hè gestitu da un gruppu d'astrunomi è di tecnichi. Eccu parechji di sti gruppi:

À u 31 di dicembre 2007, u sistema LINEAR, unu di i più avanzati, avia scupertu 225 957 asteroidi. À l'1 di ghjugnu 2008, i sistemi automatizati avianu ancu scupertu, tutti inseme, 5 432 asteroidi vicini à a Terra, vale à dì putenzialmente periculosi per a nostra pianeta.

Esplurazione di l'asteroidi

[mudificà | edità a fonte]
Imagine d'Eros presa u 14 ferraghju 2000 da a sonda NEAR, cumposta in fatti da duie imagine. I più ditaglii minori visibili misuranu circa 35 metri. In parechji lochi si vedenu scoglii di a taglia di case. Unu si trova à u bordu di u crateru gigante chì spicca e duie parte di l'asteroide. In a parte suprana manca si vede una zona luminosa; ghjustu sottu, ci sò scannature parallele à l'acchisi più longu di l'asteroide.

Nanzu à l'epica di i viaghji spaziali, l'asteroidi ùn eranu chè puntini luminosi, ancu osservati cù i telescopii più grandi. A so forma è e caratteristiche di a so superficia firmavanu un misteru.

E prime fotografie ravvicinate d'oghjetti simile à l'asteroidi funu pigliate in u 1971, quandu a sonda Mariner 9 fotografiò e piccule lune di Marte, Fobos è Deimos, chì pudarianu esse dui asteroidi catturati. L'imagine mustronu una forma irregulare, simile à una patata, cumuna à a maiò parte di l'asteroidi. Sta forma fù cunfirmata dopu da l'imagine di e sonde Voyager di e lune più chjuche di e pianete gigante.

951 Gaspra, u primu asteroide fotografiatu da vicinu

E prime fotografie ravvicinate d'un asteroide funu pigliate da a sonda Galileo: quelle di Gaspra in u 1991 è di Ida in u 1993. In u 1996, a NASA lanciò a prima missione dedicata à u studiu d'un asteroide: a sonda NEAR Shoemaker; dopu à avè sorvolatu Mathilde in u 1997, sbarcò annantu à Eros in u 2001 è ne misurò a densità cù grande precisione à parte si da e misure di u campu gravitaziunale.

Altri asteroidi funu visitati da sonde chì viaghjavanu versu altre destinazione:

In settembre 2005, a sonda spaziale giappunese Hayabusa cuminciò à studià l'asteroide 25143 Itokawa. Cinque anni dopu, purtò à a Terra campioni di a so superficia. Hayabusa ebbe parechji prublemi tecnichi: si guastonu duie di e so trè rote di reazzione, chì cuntrullanu l'orientazione di a sonda in raportu à u Sole è mantenenu i pannelli sulari puntati, è dui di i so quattru propulsori ionichi.

Itokawa, fotografiatu da a sonda giappunese Hayabusa in u 2005

A missione Dawn di a NASA, diretta versu Cerere è Vesta, fù lanciata di settembre 2007. A sonda ghjunse à Vesta in lugliu 2011 è ci firmò in orbita circa un annu. Dopu partì versu Cerere, induve ghjunse di marzu 2015.

Cerere, fotografiatu da a sonda Dawn: hè u più grande asteroide di u sistema sulare internu

A sonda Rosetta di l'ESA passò à 800  da l'asteroide 2867 Šteins u 5 settembre 2008, è à 3162  da 21 Lutetia u 10 lugliu 2010.

Cambiamentu d'orbita

[mudificà | edità a fonte]

In l'ultimi anni, hè cresciutu l'interessu per l'asteroidi chì a so orbita traversa quella di a Terra è chì pudarianu, in i seculi à vene, scuntrà la. Guasi tutti l'asteroidi vicini à a Terra sò classificati, secondu u semiacchisi maiò di a so orbita è a distanza da u Sole à u so perieliu, cum'è asteroidi Amor, asteroidi Apollo o asteroidi Aten.

Sò stati pruposti parechji metudi per cambià l'orbita d'un asteroide s'ellu fussi cunfirmatu un risicu di collisione. Eppuru, a cunniscenza limitata di a struttura interna di sti corpi ùn permette di privede cù precisione cumu reagirianu à un impattu o à una splusione vicinu à elli, fatte cù u scopu di svià li o di distrughje li. Ancu i mudelli chì cercanu di privede e cunsequenze d'una collisione catastrofica cù a Terra sò sempre d'incerta validità, perchè ùn si ponu pruvà sperimentalmente.

Bibliugrafia

[mudificà | edità a fonte]

- (FR) Jean-Claude Merlin, Les astéroïdes, Chantilly, Tessier & Ashpool, 2003.
- (FR) Jean-Pierre Luminet, Astéroïde, Paris, Le Seuil, coll. «Points Sciences», 2005.
- (FR) Jean-Pierre Luminet, Astéroïdes: la Terre en danger, Paris, Le Cherche midi, 2012.
- (FR) Patrick Michel, À la rencontre des astéroïdes: Les missions spatiales et la défense de la planète, Paris, Odile Jacob, 2023.

  1. ↑ Si trattava di l'asteroide Cerere.