Vai al contenuto

Asia

À prupositu di Wikipedia
L'Asia vista da u spaziu

L'Asia hè a più vasta rigioni geugrafica di a Terra ed hè cumunamenti cunsidarata un cuntinenti.[1] Faci parti di a massa cuntinentali di Eurasia, cù l'Auropa, è di quidda più larga d'Eurafrasia, cù l'Auropa è l'Africa.

Hà una superficia di circa 44,6 milioni di km², vali à dì à pocu pressu un terzu di i terri emersi. Cù circa 4,8 miliardi d'abitanti, hè dinù u cuntinenti più pupulatu di u mondu.

U tuponimu "Asia" urighjinariamenti hè un cuncettu chì riguarda esclusivamenti u duminiu auropeu. L'antichi pupulazioni asiatichi (chinesi, giappunesi, indiani, è cetara) ùn cuncipitini mai l'idea di Asia, simpliciamenti parchì eddi ùn si cunsidiravani micca cullittivamenti. Da u so puntu di vista ripprisintavani vasti è diffarenti civilisazioni, diffarenti da l'idea ch'eddi aviani l'auropei.

A parola diriva da u tarmini grecu Ἀσία, imprudatu par a prima volta da Erodutu intornu à u 440 a.C., in i so Guerri pirsiani, par indicà l'Anatulia s'eddu ùn hè probbiu l'Imperu Persianu, par distingua la da a Grecia è da l'Egittu. Erodutu cummenta pirplessu parchì i noma di trè donni siini imprudati par discriva tarritorii chì sò in rialità unu (Auropa, Asia è Libia par intenda l'Africa), affirmendu dopu chì i Grechi pinsavani chì u tarmini Asia dirivessi da Esione, mentri i Lidi pinsavani ch'eddu pruvinissi da Asias, figliu di Cotys I, chì deti u nomu à una tribù di l'antica cità di Sardi. Prima di eddu, Omeru, in a Guerra di Troia, citò dui figuri chì si chjamavani Asio; è in l'Iliadi (2,461) discrissi un padulu com'è ασιος.

L'Asia di Tolomeu

In l'antichità classica si pinsava chì tarminessi incù l'India, tantu hè veru chì Lisandru Magnu, quandu ci arrivò criditi d'essa ghjuntu à u limitu estremu orientali di i terri emersi. U tarmini divintò rapidamenti cumunu in l'Italia antica, è cusì ancu trà i rumani. L'antichi mappi auropei di u Medievu raffigurani u cuntinenti asiaticu com'è una grandi Terra da i cunfini incerti, com'è illustra primitivissimamenti u planisferu di Tolomeu. In altirnativa u tarmini Asia pò dirivà da u tarmini accadicu (w) aṣû(m), "escia" o "ascenda", in rifirimentu à u corsu di u soli, contrappostu à l'altru tarmini accadicu, erēbu(m), "entra" o "tramuntà", prupostu par l'etimulugia di u tarmini Auropa. Quist'iputesi hè sustinuta da T. R. Reid, chì nota com'è u tarmini grecu anticu duvissi dirivà da asu, chì in Assiria indicava livanti. L'idei di Uccidintali è Uriintali sariani un'invinzioni aurupea, sinonimi par indicà u Punenti è u Livanti. Par altri l'etimulugia pruposta da Reid hè dubbia parchì ùn ispiega micca com'è mai u tarmini Asia fù introduttu par a prima volta par indicà l'Anatulia, chì si trova à l'uccidenti in arii induva erani insidiati i populi semitichi. Sicondu altri Asia pò dirivà da u tarmini finiciu asa, imprudatu par indicà u livanti.

Discrizzioni

[mudificà | edità a fonte]
Pusizioni di l'Asia in u mondu

Si prisenta in u so cumplessu, com'è una massa cuntinintali cumpatta di grandi diminsioni, ed hè u solu cuntinenti à essa bagnatu da trè oceani: l'Atlanticu (incù u Mari Glaciali Articu è u Mari Tarraniu), l'Indianu è u Pacificu. A massa cuntinintali si spinghji à u sudu incù i trè grandi penisuli di l'Arabia, di u subcuntinenti indianu è di l'Indocina. À quist'ultima suvitani, com'è prulungamentu naturali, l'isuli di l'Indunesia, mentri più à livanti, in l'Oceanu Pacificu, ci sò grandi fistona d'isuli chì, da i Curili à u Giapponu è à i Filippini, dilimiteghjani mari custieri. Hè da nutà chì l'Asia ùn hè micca siparata fisicamenti è giulugicamenti da l'Auropa, incù a quali forma un'unica massa cuntinintali, l'Eurasia. A so idantificazioni com'è cuntinenti siparatu hè largamenti accittata ma solu cunvinziunali, duvuta à raghjoni storichi.

L'Asia inoltri hè unita incù l'Africa da l'istmu di Suez; hè siparata da l'America sittintriunali da u strettu di Bering (largu 92 km); u cumplessu insulari indunisianu a cullega à l'Australia. I punti estremi di a terraferma asiatica sò: à u nordu Capu Čiljuskin, annantu à a costa sibiriana (77° 40' latitudina nordu); à u sudu Capu Buru, à l'estremità di a penisula di Malacca (1° 16' latitudina nordu); à punenti Capu Baba, in Asia Minori (26° 5' longitudina livanti); à livanti Capu Uriintali, annantu à u strettu di Bering (170º longitudina punenti). L'assi nordu-sudu hè di 8.600 km circa, quiddu punenti-livanti di 9.000 km circa. Si stendi annantu à una superficia di 44 milioni di km².

Carattari fisichi è dimugrafichi

[mudificà | edità a fonte]

L'Asia ùn hè micca sultantu u cuntinenti più stesu di a Terra, hè ancu quiddu in u quali sò prisenti i più prufondi cuntrasti fisichi, umani è ecunumichi. Par asempiu u monti Everest (8848 m) hè u puntu più altu di a Terra, mentri a fossa di i Marianni quiddu più prufondu. L'Asia si spandi in tutti i trè zoni astrunomichi di l'emisferu Boreali: a zona glaciali, timparata è quidda torrida. Di cunsiquenza sò moltu forti i cuntrasti climatichi: in a Siberia sittintriunali, infatti, si righjistrani tampiraturi sinu à -70 °C (Verkhojansk E Ojmjakon), mentri in u disertu di Lut, in Iran, si toccani i +54 °C à l'ombra; à i peda di l'Himalaia, à Cherrapunji, cadini oltri 11.000 mm di piova à l'annu, mentri in l'arii disertichi interni di u cuntinenti ùn piovi guasi mai è ci hè puchissima umidità. In Asia si trova u Mari Caspiu (371.000 km²), chì fù cunsidaratu u lavu più stesu di a Terra. Cunteni ancu u lavu più prufondu, u Bajkal (1642 m) in Russia, è quiddu più dipressu, u Mari Mortu (-395 m).

Un finominu mitiurulogicu staghjunali chì culpisci spuradicamenti gran' parti di l'Asia Uriintali duranti i mesa braninchi hè quiddu di i timpesti di polvari asiatichi chì s'urighjineghja in i diserti di a Mungolia, di a China è di u Cazacchistanu sittentriunali. A grandi varietà di climi caghjuneghja i più svariati furmazioni vigitali: da a tundra è da a grandi furesta di cuniferi (taiga) di i rigioni sittintriunali, à a vegetazioni trupicali di i savani è di i furesti equaturiali. Inoltri da l'Asia sò parvinuti a maiò parti di i pianti utuli à l'omu, com'è u frumentu, l'orzu, a fava, a lintichja, u fasgiolu, l'alivu, a vigna, a canna da zuccaru è cetara.

Cusì puri ricca è variata hè a fauna: da a renna è da l'animali da piddiccia à u cammeddu, à u cavaddu, à a pecura, à u tigru, à a pantera, à u lionu è cetara. Ancu in u campu antropicu si scontrani grandi cuntrasti: l'Asia hà una pupulazioni chì rapprisenta guasi i 3/5 di a pupulazioni tirrestra, ma distribuita in modu pocu uniformu: si passa da arii disertichi, praticamenti disabitati, à quiddi di a costa chinesa, di u Giapponu è di l'Indunesia]induva si righjunghjini i 1.000 ab./km². Grandi sò i diffarenzi etnichi. L'Asia hè stata u sediu di i primi più impurtanti è cumplessi evuluzioni culturali; in Asia (Mediu Orienti) funi prubabilamenti missi in attu i primi metudi di agricultura è di addivamentu, fù invintata a mitallurgia è surghjitini i primi Stati; bona parti di i riligioni oghji maghjuramenti praticati (ghjudaisimu, cristianesimu, islamu, induisimu, buddisimu) nascini in Asia. In l'immensi spazii asiatichi sò surtiti è si sò sviluppati parechji di i più Grandi imperi cuntinintali chì a storia ricordi: da u persianu à l'arabu, da u bizantinu à l'ottumanu, da u chinesu à u russiu.

Paisaghju di u Tibetu, in Asia

L'Asia hè u cuntinenti incù a più maiori altitudina media (oltri 1000 m); da u puntu di vista giugraficu, pò essa divisa in trè grandi rigioni: a rigioni sittintriunali, pianinchi, custituita da u bassupianu turanicu-sibirianu è da u tavulatu sibirianu; a rigioni midiana, incù i ghjiganteschi sistemi muntosi; a rigioni miridiunali, frazziunata in trè grandi penisuli. U fiumu Jenisej dividi in dui parti u tavulatu sibirianu: l'orientali (altupianu sibirianu), incù bassi rilievi chì generalmenti ùn subraneghjani micca i 500 m, incù certi cimi più elevati (monti Putorana, 2.037 m; monti di u Jenisej, 1.122 m); l'uccidintali (bassupianu sibirianu), incù terri pianinchi divisi da u bassupianu turanicu da l'alturi di a Chirghisia. A rigioni midiana di i Grandi sistemi muntosi cumprendi una fascia ghjigantesca di acrucori, altipiani è di cateni chì s'annodani in u Pamir, u "tettu di u mondu". Da uccidenti a grandi fascia orugrafica prisenta l'altupianu anatolicu, incù à u nordu i monti Eusini è à u sudu u Tauro, l'Acrocoru Armenu, chì righjunghji i 5.165 m incù u monti Ararat, è si cullega à u nordu incù u sistemu da u Caucasu furmatu da cateni paralleli altissimi (Elbrus, 5.633 m), è à u sudu-livanti incù l'altupianu iranicu chjusu trà i monti Elbrus è i monti di u Khorasan è di l'Afghanistan à u nordu, i monti di a Persia miridiunali è di u Belucistan à u sudu chì tarmineghjani, incù i monti Sulaiman, in a pianura di l'Indu.

Da sti massi muntosi si spartini dopu cateni minori in a Cina è, versu sudu, in a penisula inducinesa. Frà i dui fasci di cateni chì si spartini da u Pamir, si stendi l'altupianu di Hanhai (mari dissiccatu), à u quali parti orientali hè accupata da u disertu di Gobi. A rigioni miridiunali di l'Asia prisenta dui Grandi penisuli bagnati da l'oceanu Indianu: l'Arabia è l'India, furmati da tavulati incù orli muntagnosi, murfulugicamenti simili à l'Africa; u tavulatu indianu (Deccan) hè urlatu longu i costi da rilievi, Ghati Uccidintali è Ghati Uriintali, è hè siparatu da i grandi sistemi muntosi cintrali da u bassupianu indugangiticu. I fistona insulari è pininsulari di a parti orientali di u cuntinenti sò frammenti di cateni muntosi perifirichi carattarizati da a prisenza di molti vulcani (116 attivi trà i isuli Curili è u Giapponu), alliniati in a cusidditta cintura di focu pacifica.

Rilievi è acqui

[mudificà | edità a fonte]
Carta di l'Asia da Sidney Edwards Morse

L'Asia hè u cuntinenti cù l'altitudina media a più alta. A so geugrafia prisenta grandi pianuri à u nordu, altipiani è cateni muntosi in a parti cintrali, è vasti penisuli è isuli à u sudu è à livanti.

À u nordu si stendini i pianuri di Siberia è di u Turchistanu. U fiumu Enisej dividi una parti di a Siberia in dui grandi zoni: à punenti, i pianuri siberiani; à livanti, l'altipiani è i rilievi di Siberia. In a parti cintrali di u cuntinenti si trovani cateni muntosi è altipiani chì si riuniscini vicinu à u Pamir, chjamatu calchì volta u «tettu di u mondu».

Da u punenti versu u levanti, i grandi zoni muntosi inchjudini l'altipianu d'Anatulia, i Muntagni Pontichi, u Tauru, l'altipianu arminianu, u Caucasu è l'altipianu iranianu. Più à levanti si stendini l'altipiani di l'Asia cintrali è i cateni di l'Himalaia, induv'eddu si trova l'Everest, u puntu più altu di a Terra, cù 8 848 metri d'altitudina.

À u sudu, a penisula arabica hè largamenti cumposta da altipiani è diserti. U tavulatu di u Deccan, in India, hè circundatu da rilievi cum'è i Ghati uccidentali è i Ghati urientali, è hè spiccatu da l'Himalaia da a pianura indogangetica.

À levantu è à sudestu, numarosi cateni cuntinueghjani sottu à u mari è cumponini arcipelaghi vulcanichi. Una parti di sti terri faci parti di l'«aneddu di focu di u Pacificu». L'Asia hà ancu grandi corsi d'acqua, frà i quali u Yangtze, u Gangi, l'Indu, u Mekong, l'Ob, l'Enisej è u Lena.

Clima, natura è pupulazione

[mudificà | edità a fonte]
A rigioni di l'Himalaia

L'Asia si stendi à traversu parechji zoni climatichi: da i zoni artichi è timperati di u nordu à i zoni trupicali è equaturiali di u sudu. I timperaturi poni falà assà sottu à zeri in Siberia, mentri chì i regioni disertichi poni cunnoscia calori estremu. A quantità di piova varieghja mori: i zoni muntosi è monsunichi poni riceva pricipitazioni abbundanti, mentri chì certi diserti interni sò assà aridi.

Sta variità climatica sustene ambienti naturali diversi, cum'è a tundra, a taiga, i steppi, i savani è i furesti trupicali. Si trovani dinò parechji animali, frà i quali a renna, u cammeddu, u cavaddu, u tigru è l'alifanti asiaticu.

U cuntinenti hè assuciatu à l'urighjina o à a diffusioni di numarosi pianti cultivati, frà eddi u risu, u granu, l'orzu, a lintichja, l'alivu, a vigna, a prascula, u barracuccu è a canna da zuccaru.

A pupulazioni hè distribuita in modu assà inuguali. I zoni disertichi è i parti muntosi più alti sò pocu pupulati, mentri chì certi rigioni custieri è i vaddi di i grandi fiumi ani una dinsità mori alta. L'Asia hè abitata da numarosi populi è gruppi linguistichi, frà i quali quiddi sinichi, indiani, iranichi, turcichi è siberiani.

L'Asia uccidentali hè una di i rigioni induv'eddi si sò sviluppati à l'iniziu l'agricultura, l'addevu, a mitallurgia è i primi formi di Statu. In parechji parti di u cuntinenti sò nati imperi è civilisazioni impurtanti, frà i quali quiddi persiana, araba, ottumana, russia è chinesa.

L'Asia hè a rigioni d'urighjina di parechji riligioni è tradizioni spirituali. Frà i riligioni munoteisti chì ci sò nati o chì ci si sò sviluppate figuranu u Ghjudaisimu, u Cristianesimu è l'Islamu. U cuntinenti hè dinò a culla di l'Induisimu, di u Buddisimu, di u Giainisimu è di u Sikhisimu.

Altri tradizioni impurtanti inchjudini u Shinto in Giapponu, u Taoisimu è u Confucianisimu in China, è i diversi formi di Buddisimu praticati in l'Asia urientali è cintrali. I cridenzi lucali è i pratichi animisti sò prisenti dinò in parechji parti di u cuntinenti.

Avvinimenti spurtivi

[mudificà | edità a fonte]

Geugrafia pulitica

[mudificà | edità a fonte]

Sicondu a suddivisioni aduprata da i Nazioni Uniti, l'Asia hè spartuta in cinqui grandi rigioni. A Siberia, chì faci parti di a Russia, hè qualchì volta trattata à parti cum'è Asia sittentriunali.

Asia centrali
Asia meridiunali
Asia uccidentali
Asia urientali
Asia sudorientale

A Russia hè un Statu trascuntinentali: una grandi parti di u so territoriu si trova in Asia, ancu s'è i so principali cità è una parti maiò di a so pupulazioni sò in Auropa. Una parti di l'Egittu, a penisula di u Sinai, si trova dinò in Asia.

Da vede dinù

[mudificà | edità a fonte]
I cuntinenti di a Terra

Eurafrasia

America

Eurasia

Oceania


Africa

Antarticu

Asia

Australia

Europa

America settentriunale

America meridiunale
  1. ↑ (EN) Asia.