Aktinium
| ||||||
| Ümumi | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ad, İşarə, Nömrə | aktinium, Ac, 89 | |||||
| Qrup, Dövr, Blok | , 7, f | |||||
| Xarici görünüşü | ||||||
| Atom kütləsi | (227) q/mol | |||||
| Elektron formulu | [Rn] 6d1 7s2 | |||||
| Fiziki xassələr | ||||||
| Halı | ||||||
| Sıxlığı (0 °C, 101,325 kPa) | q/L | |||||
| Ərimə temperaturu | 1050 °C (1323 K, 1922 °F) | |||||
| Qaynama temperaturu | 3198 °C (3471 K, 5788 °F) | |||||
| Elektromənfiliyi | 1,1 | |||||
| Oksidləşmə dərəcəsi | ||||||
| Spektr = | ||||||
| İonlaşma enerjisi | kCmol-1 | |||||
Aktinium (Ac) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 89-cu element.
Haqqında
[redaktə | vikimətni redaktə et]Aktinium dövri sistemin III qrupunun radioaktiv kimyəvi elementi, sıra sayı 89, ən çox yaşayan izotopun kütlə ədədi 227. Yer qabığında miqdarı 6×10−10 çəki %. As227 radioaktiv aktinouran (U235) sırasının üzvüdür və uran filizlərində tapılır; b - hissəciklər (98,8%) və a - hissəciklər (1,2%) ayırmaqla parçalanır. As228 (MsTh2) -b şüalandırıcısı olub yarımparçalanma dövrü 6,13 saat. Aktinium - gümüşü-ağ metal, ərimə temperaturu 1050±50 °C. Kimyəvi cəhətdən lantanın ali homoloqudur və tədqiq olunmuş birləşmələri (Ac2O3, AcF3, AcCl3, AcBr3 və b.) lantanın müvafiq birləşmələri ilə izomorfdur.
Tarix
[redaktə | vikimətni redaktə et]1899-cu ildə A. Debierne, polonium və radiumun çıxarıldığı pitchblende uranın emalından yaranan tullantılarda yeni bir radioaktiv elementin kəşf edildiyini bildirdi. Yeni element aktinium adlandırıldı. Debiernenin kəşfindən qısa müddət sonra, 1902-ci ildə, alman radiofiziki F. Giesel, nadir torpaq elementləri olan pitchblende uranın eyni fraksiyasından müstəqil olaraq yüksək radioaktiv bir elementi ayırdı və "emanium" adını təklif etdi.
Daha sonrakı tədqiqatlar Debierne və Giesel tərəfindən əldə edilən eyni preparatları aşkar etdi, baxmayaraq ki, onlar aktiniumun özünün deyil, onun parçalanma məhsulu olan 227Th-in (radioaktinium) radioaktiv emissiyasını müşahidə etdilər. "Aktinium" adı qalıb qaldı, baxmayaraq ki, yalnız Gieselin elementin lantanla bənzətməsini göstərən təsviri dəqiq idi, Debierne isə elementi titan və toriuma analoq hesab edirdi.
Element analizi
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Aktinium gümüşü radioaktiv metal elementdir. Güclü radioaktivliyinə görə qaranlıqda mavi rəngdə parlayır. Radiumdan təxminən 150 dəfə çox radioaktivdir. Bu baxımdan neytron mənbəyi kimi çox qiymətlidir. Onun əhəmiyyətli sənaye tətbiqləri yoxdur.
Aktinium-227 izotopu son dərəcə radioaktivdir və radiasiyadan qaynaqlanan sağlamlığa təsir potensialına görə plutonium qədər təhlükəlidir. Hətta kiçik miqdarda qəbulu ciddi sağlamlıq təhlükəsi yaradır. Radiasiyaya məruz qalmanın genetik ziyanı ömür boyu və nəsillər boyu eksponent olaraq artır. Hətta aşağı dozada məruz qalmalar uzun müddət məruz qaldıqdan sonra kanserogendir. Xərçənglər, immun sisteminin zədələnməsi, lösemi, düşüklər, ölü doğumlar, deformasiyalar və məhsuldarlıq problemləri yarana bilər. Zamanla ən ekstremal nəticə reproduktiv qabiliyyətin tamamilə dayandırılmasıdır. Radiasiya sonsuzluğun məlum səbəbidir.
Aktiniumun ətraf mühitə təsirlərinə gəldikdə. Nüvə texnologiyasının inkişafı bütün dünyada heyvan, bitki və inert materiallarda baş verən atmosferə, torpağa, okeanlara, dənizlərə və su səthinə böyük və kiçik radioaktivliyin yayılmasına səbəb olur. Radiasiya qida zənciri boyunca cəmləşərək heyvanları və insanları öz zərərli təsirlərinə məruz qoyur.
Geniş çeşiddə texnoloji avadanlıqlara, təlim keçmiş və təcrübəli kadrlara malik, ən müasir metodları tətbiq edən təşkilatımızda aparılan sınaq və təhlillərdə milli və beynəlxalq standartlara, qüvvədə olan qanunvericilik aktlarına əməl edilir. Bu kontekstdə həyata keçirilən çoxsaylı testlər arasında elementar analiz çərçivəsində aktinium (Ac) sınaq xidmətləri də var. [1]
Təbiətdə rast gəlinməsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Aktinium təbiətdə ən az rast gəlinən radioaktiv elementlərdən biridir. Yer qabığında onun ümumi miqdarı 2600 tonu keçmir, məsələn, radiumun miqdarı isə 40 milyon tondan çoxdur.
Təbiətdə aktiniumun üç izotopu mövcuddur: 225Ac, 227Ac və 228Ac.
Aktinium uran filizləri ilə birlikdə tapılır. Təbii filizlərdəki miqdarı tarazlığa uyğundur. Aktiniumun yüksək miqdarı molibdenitlərdə, xalkopiritdə, kassiteritdə, kvarsda və pirolusitdə tapılır. Aktinium təbii obyektlərdə aşağı miqrasiya ilə xarakterizə olunur və urandan və ya kimyəvi cəhətdən aktiv radiumdan xeyli yavaş miqrasiya edir.
Fiziki xüsusiyyətlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Aktinium atomunun tam elektron konfiqurasiyası belədir: 1s22s22p63s23p64s23d104p65s24d105p66s24f145d106p66d17s2
Aktinium, ağır, yumşaq və görünüşünə görə lantanuma bənzəyən gümüşü-ağ metaldır. Radioaktivdir. Radioaktivliyinə görə qaranlıqda xarakterik mavi rənglə parlayır.
Aktinium uran filizləri ilə əlaqəli şəkildə tapılır. Təbii filizlərdəki bolluğu tarazlığa uyğundur. Aktiniumun yüksək miqdarı molibdenitlərdə, xalkopiritdə, kassiteritdə, kvarsda və pirolusitdə aşkar edilir. Aktinium təbii obyektlərdə aşağı miqrasiya ilə xarakterizə olunur və uran və ya kimyəvi cəhətdən aktiv radiumdan xeyli yavaş miqrasiya edir.
Kimyəvi xüsusiyyətlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Nəm havada aktinium oksid təbəqəsi əmələ gətirir. Güclü reduksiyaedici maddə olan aktinium su ilə reaksiyaya girir:
durulaşdırılmış turşular:
Lanthanum kimi, aktinium da iki kristal formada mövcud ola bilər, lakin yalnız biri əldə edilmişdir - üz mərkəzli kub quruluşuna malik β-Ac. Aşağı temperaturlu α-forma əldə edilməyib.
Aktiniumun atom radiusu lantandan bir qədər böyükdür, 1.88 Å-dir.
Kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə aktinium da lantanuma çox oxşardır; birləşmələrdə +3 oksidləşmə dərəcəsini (Ac2O3, AcBr3, Ac(OH)3) qəbul edir, lakin yüksək reaktivliyə malikdir və daha əsasdır.
İstehsal
[redaktə | vikimətni redaktə et]Uran filizlərindən aktiniumun alınması, tərkibindəki az miqdarda olması və orada mövcud olan nadir torpaq elementlərinə güclü oxşarlığı səbəbindən praktik deyil.
Aktinium izotopları əsasən süni şəkildə istehsal olunur. 227Ac izotopu reaktorda radiumu neytronlarla şüalandırmaqla istehsal olunur. Məhsuldarlıq adətən radiumun ilkin miqdarının 2,15%-ni keçmir. Bu sintez metodunda istehsal olunan aktiniumun miqdarı qramla ölçülür. 228Ac izotopu 227Ac-ı neytronlarla şüalandırmaqla istehsal olunur.
Aktiniumun radium, torium və törəmə parçalanma məhsullarından ayrılması və təmizlənməsi ekstraksiya və ion mübadiləsi metodları ilə həyata keçirilir.
Metallik aktinium aktinium trifloridini litium buxarı ilə reduksiya etməklə istehsal olunur:
- (1300-1350 °C, Ar atmosferində)
İzotoplar
[redaktə | vikimətni redaktə et]Təbii aktinium bir radioaktiv izotopdan, 227Ac-dən ibarətdir. Otuz yeddi radioaktiv izotop məlumdur, ən sabiti 21.772 il yarımparçalanma dövrü olan 227Ac, 10.0 gün yarımparçalanma dövrü olan 225Ac və 29.37 saat yarımparçalanma dövrü olan 226Ac-dır. Qalan bütün radioaktiv izotopların yarımparçalanma dövrü 10 saatdan az, əksəriyyətinin isə 1 dəqiqədən az yarımparçalanma dövrü var. Aktiniumun ən qısa ömürlü izotopu 217Ac-dir, yarımparçalanma dövrü 69 nanosaniyədir və alfa parçalanması və elektron tutulması yolu ilə parçalanır.
Təmizlənmiş 227Ac 185 gündən sonra parçalanma məhsulları ilə tarazlığa çatır. Əsasən beta (98,8%) və az miqdarda alfa hissəcikləri (1,2%) ilə parçalanır; sonrakı parçalanma məhsulları da aktinium seriyasına aiddir. Aktinium izotoplarının atom çəkisi 204 ilə 236 atom kütlə vahidi (a.k.v.) arasında dəyişir. [2]
Bəzi aktinium izotoplarının radioaktiv xüsusiyyətləri:
| Aktinium izotopu | İstehsal reaksiyası | Çürümə növü | Yarımparçalanma dövrü |
|---|---|---|---|
| 221Ac | 232Th(d,9n)225Pa(α)→221Ac | ||
| 222Ac | 232Th(d,8n)226Pa(α)→222Ac | ||
| 223Ac | 232Th(d,7n)227Pa(α)→223Ac | ||
| 224Ac | 232Th(d,6n)228Pa(α)→224Ac | ||
| 225Ac | 232Th(n,γ)233Th(β−)→233Pa(β−)→233U(α)→229Th(α)→225Ra(β−)225Ac | ||
| 226Ac | 226Ra(d,2n)226Ac | ||
| 227Ac | 235U(α)→231Th(β−)→231Pa(α)→227Ac | ||
| 228Ac | 232Th(α)→228Ra(β−)→228Ac | ||
| 229Ac | 228Ra(n,γ)229Ra(β−)→229Ac | ||
| 230Ac | 232Th(d,α)230Ac | ||
| 231Ac | 232Th(γ,p)231Ac | ||
| 232Ac | 232Th(n,p)232Ac |
Tətbiqi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Berilliumla qarışdırılmış 227Ac neytron mənbəyidir. Ac-Be mənbələri aşağı qamma-şüalanma çıxışı ilə xarakterizə olunur və filizlərdə Mn, Si və Al-ı təyin etmək üçün aktivləşdirmə analizində istifadə olunur.
225Ac 213Bi istehsal etmək üçün istifadə olunur və həmçinin radioimmunoterapiyada da istifadə olunur.
227Ac radioizotop enerji mənbələrində istifadə edilə bilər.
228Ac yüksək enerjili β-şüalanmasına görə kimyəvi tədqiqatlarda radioaktiv izləyici kimi istifadə olunur.
228Ac-228Ra izotoplarının qarışığı tibbdə intensiv γ-şüalanma mənbəyi kimi istifadə olunur.
Fizioloji Təsirlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Aktinium yüksək spesifik α-aktivliyə malik təhlükəli radioaktiv zəhərdir. Aktinium radiumla müqayisədə həzm sistemindən nisbətən zəif sorulsa da, ən vacib xüsusiyyəti bədəndə sümük toxumasının səthi təbəqələrində möhkəm saxlanılma qabiliyyətidir. Aktinium əvvəlcə qaraciyərdə əhəmiyyətli dərəcədə toplanır və bədəndən xaric olma sürəti radioaktiv çürümə sürətindən daha yüksəkdir. Bundan əlavə, onun çürümə məhsullarından biri də yüksək təhlükəli radon qazıdır ki, aktiniumla işləyərkən ondan qorunmaq ayrıca və ciddi bir narahatlıq doğurur.
Mənbə
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Nafta-Press, 2006, 679 səh.
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ "Arxivlənmiş surət". 28 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 avqust 2026.
- ↑ Sitat səhvi: Yanlış
<ref>teqi; adsız istinadlar məzmuna sahib olmalıdır.