Gaan na inhoud

Wind

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Wind waai deur 'n kersieboom teen ongeveer 22 m/s (80 km/h of 50 mpu).
Boom in 'n stormwind deur Pieter Kluyver (1816-1900)
Die geluid van wind wat teen sowat 25 m/s deur 'n dennebos waai, met vlae daarin

Wind is die natuurlike horisontale beweging van lug of ander gasse ten opsigte van die oppervlak van 'n planeet. Dit word veroorsaak deur verskille in lugdruk. Lug beweeg altyd van gebiede met 'n hoër lugdruk na gebiede met 'n laer lugdruk. Hierdie vermoë van die lugmolekule in die atmosfeer om rond te beweeg, is baie belangrik omdat dit weersveranderinge tot gevolg het.

Winde kom op baie skale voor: van die strominge in donderstorms, wat tientalle minute duur, en plaaslike briese wat ontstaan wanneer die landoppervlak warm word en 'n paar uur aanhou, tot globale winde wat die gevolg is van die verskil in die absorpsie van sonenergie tussen die Aarde se klimaatsones. Op groot skaal word die lugsirkulasie deur die temperatuurverskil tussen die ewenaar en die pole aangedryf, en deur die Aarde se rotasie, wat die Coriolis-effek veroorsaak. In die trope en subtrope kan termiese laagtes oor land en hoë plato's moesonsirkulasies aandryf. Aan die kus kan die siklus van see- en landbriese die plaaslike winde bepaal, en in bergagtige gebiede die berg- en valleiwinde.

In die meteorologie beskryf mens 'n wind gewoonlik volgens sy sterkte en die rigting waarvandaan hy waai. Kort vlae van hoë spoed heet windvlae en sterk winde van sowat 'n minuut buiwinde, terwyl langdurige winde name volgens hul gemiddelde sterkte dra, soos bries, stormwind, storm en orkaan. In die buitenste ruimte is die sonwind die beweging van gas of gelaaide deeltjies van die Son af deur die ruimte, en die planetêre wind die ontsnapping van ligte elemente uit 'n planeet se atmosfeer. Die sterkste winde wat op 'n planeet in die Sonnestelsel waargeneem is, waai op Neptunus en Saturnus.

Die wind het 'n plek in die mitologie gekry, die loop van die geskiedenis beïnvloed, die bereik van vervoer en oorlogvoering vergroot en energie vir meganiese werk, elektrisiteit en ontspanning verskaf. Seilskepe vaar met die wind oor die oseane, warmlugballons gebruik dit vir kort togte, en aangedrewe vliegtuie benut dit om meer hefkrag te kry en brandstof te bespaar. Skuifwinde kan vir vliegtuie gevaarlik wees, en sterk winde kan bome en geboue beskadig of vernietig. Wind vorm die landskap deur eoliese prosesse soos erosie en die neerlê van vrugbare löss, dra woestynstof oor groot afstande, versprei veldbrande, sade, insekte en voëls, en beïnvloed hoe diere kos opberg, jag en hulself verdedig.

Oorsake

[wysig | wysig bron]
Oppervlakontleding van die groot sneeustorm van 1888 in die Verenigde State. Waar die isobare dig opmekaar lê, is die wind sterker.

Wind ontstaan uit verskille in lugdruk, wat hoofsaaklik deur temperatuurverskille veroorsaak word. Waar daar 'n drukverskil bestaan, beweeg lug van die gebied met die hoër druk na dié met die laer druk, en dit lewer winde van verskillende snelhede. Op 'n planeet wat draai, word die lug ook deur die Coriolis-effek afgebuig, behalwe presies op die ewenaar. Wêreldwyd word die grootskaalse windpatrone deur twee faktore aangedryf: die ongelyke verhitting van die ewenaar en die pole, waar die verskil in die absorpsie van sonenergie tot opwaartse kragte lei, en die rotasie van die planeet. Buite die trope en bo die invloed van wrywing met die oppervlak neig die grootskaalse winde na 'n geostrofiese ewewig. Naby die aardoppervlak laat wrywing die wind stadiger waai as wat hy andersins sou, en dit laat die wind ook meer na binne, na laagdrukgebiede toe, waai.[1][2]

Winde wat deur 'n ewewig van fisiese kragte gedefinieer word, word gebruik om windprofiele te ontbind en te ontleed. Hulle vereenvoudig die atmosfeer se bewegingsvergelykings en maak dit moontlik om kwalitatief oor die horisontale en vertikale verspreiding van horisontale winde te redeneer. Die geostrofiese wind is die gevolg van die ewewig tussen die Corioliskrag en die drukgradiëntkrag. Dit waai parallel met die isobare en benader die stroming bo die atmosferiese grenslaag in die middelbreedtes.[3] Die termiese wind is die verskil in die geostrofiese wind tussen twee vlakke in die atmosfeer, en bestaan net in 'n atmosfeer met horisontale temperatuurgradiënte.[4] Die ageostrofiese wind is die verskil tussen die werklike en die geostrofiese wind, en is daarvoor verantwoordelik dat siklone mettertyd met lug "opgevul" word.[5] Die gradiëntwind lyk na die geostrofiese wind, maar hou ook rekening met die sentrifugale krag.[6]

Meting

[wysig | wysig bron]
'n Windkous soos dié word by lughawens gebruik om die windrigting en -sterkte aan te dui.
'n Bekeranemometer by 'n afgeleë weerstasie

Wind word in terme van rigting en spoed beskryf. Die windrigting word altyd as die rigting aangegee waarvandaan die wind waai.[7] 'n Oostelike wind waai dus van die ooste en beweeg na die weste, terwyl 'n noordelike wind van die noorde suidwaarts beweeg. Windrigting word by lughawens deur 'n windkous aangedui, maar elders (bv. op kerktorings) deur 'n weerhaan, wat om 'n spil draai en na die wind wys.[8] Uit die hoek waarteen 'n windkous hang, kan 'n mens ook die windspoed skat.[9] Die rigting word as punte van die kompas of as grade kloksgewys van die ware of geografiese noorde aangetoon.

Windspoed word met 'n windmeter of anemometer gemeet, meestal een met draaiende bekers of 'n skroef. So 'n bekerwindmeter bestaan uit ten minste drie tregtervormige bekers of keëls wat aan 'n vertikale spoel vas is. Die wind oefen meer druk uit op die hol kante as op die bolvormige (ronde) kante, wat die bekers laat draai. Die aantal omwentelings wat per tydseenheid gemaak word, is 'n maatstaf van die windspoed. Waar 'n hoë meetfrekwensie nodig is, soos in navorsing, kan wind ook aan die voortplantingspoed van ultraklankseine gemeet word, of aan die uitwerking wat die lugstroom op die weerstand van 'n verhitte draad het.[10] 'n Ander soort anemometer gebruik pitotbuise: die drukverskil tussen 'n binneste buis en 'n buitenste buis wat aan die wind blootgestel is, gee die dinamiese druk, waaruit die windspoed dan bereken word.[11] Die spoed van wind word in meter per sekonde (m·s-1) of as knope aangegee.

Volgehoue windspoed word wêreldwyd op 'n hoogte van 10 m gemeet en oor tien minute gemiddel. Die Verenigde State gebruik vir tropiese siklone 'n gemiddelde oor een minuut[12] en vir weerwaarnemings een oor twee minute,[13] en Indië gewoonlik een oor drie minute.[14] Dit is belangrik om te weet oor watter tydperk gemiddel is, want 'n volgehoue wind oor een minuut is gewoonlik 14% sterker as een oor tien minute.[15] 'n Kort vlaag hoëspoedwind heet 'n windvlaag. Volgens een tegniese definisie is 'n vlaag 'n maksimum wat die laagste windspoed in 'n tydperk van tien minute vir 'n paar sekondes met 10 knope (19 km/h) oorskry. 'n Buiwind is 'n toename in die windspoed bo 'n sekere drempel wat 'n minuut of langer aanhou.

Om die wind hoër op in die atmosfeer te bepaal, word die spoed van 'n radiosonde met GPS, radionavigasie of radar gevolg.[16] Die posisie van die weerballon kan ook van die grond af met teodoliete dopgehou word.[17] Tegnieke om wind van ver af waar te neem, sluit sodar, Doppler-lidars en -radars in, wat die Dopplerverskuiwing meet van elektromagnetiese straling wat deur gesuspendeerde aërosols of molekules verstrooi of weerkaats word. Radiometers en radars kan uit die ruimte of uit vliegtuie die ruheid van die seeoppervlak meet, en daaruit kan die windspoed naby die seeoppervlak geskat word. Met beelde van geostasionêre satelliete skat mens die wind by die wolktoppe aan die hand van hoe ver wolke van een beeld na die volgende beweeg. Windingenieurswese bestudeer die uitwerking van wind op die beboude omgewing, soos geboue, brûe en ander kunsmatige strukture.

Modelle

[wysig | wysig bron]

Modelle verskaf ruimtelike en tydelike inligting oor die lugstroming. Ruimtelike inligting kan verkry word deur data van verskillende meetstasies te interpoleer, wat horisontale berekeninge moontlik maak, terwyl profiele soos die logaritmiese windprofiel vertikale inligting lewer.

Die tydelike verloop word gewoonlik bereken deur die Navier-Stokes-vergelykings in modelle vir numeriese weervoorspelling op te los, wat wêreldwye data vir algemene sirkulasiemodelle of gedetailleerde streeksdata oplewer. Die berekening van windvelde word onder meer deur verskille in straling, die rotasie van die Aarde en wrywing beïnvloed.[18] Die oplossing van die Navier-Stokes-vergelykings is 'n tydrowende numeriese proses, maar masjienleer kan die berekening versnel.[19] Numeriese weervoorspellingsmodelle het die begrip van die atmosfeer se dinamika aansienlik verbeter en is belangrike gereedskap in weervoorspelling en klimaatnavorsing.

Windkragskale

[wysig | wysig bron]

Die Beaufortskaal, wat deur Francis Beaufort opgestel is, beskryf windspoed empiries aan die hand van die waargenome toestand van die see. Oorspronklik het dit 13 vlakke (0 tot 12) gehad, maar in die 1940's is dit tot 18 vlakke (0 tot 17) uitgebrei.[20] Algemene terme soos bries, stormwind, storm en orkaan onderskei winde met verskillende gemiddelde snelhede. Op die Beaufortskaal lê stormwinde tussen 28 en 55 knope (52-102 km/h), en byvoeglike naamwoorde soos matig, fris, sterk en vol onderskei die sterkte binne dié kategorie.[21] 'n Storm het winde van 56 tot 63 knope (104-117 km/h).[22] Die benaming van tropiese siklone verskil van streek tot streek; die meeste oseaankomme gebruik die gemiddelde windspoed om 'n sikloon se kategorie te bepaal.

Die Beaufortskaal (volgehoue winde oor tien minute)
Beaufort[20]Knopekm/hAlgemene term[23]
0<1<2Stil
11-32-6Ligte lug
24-67-11Ligte bries
37-1013-19Sagte bries
411-1620-30Matige bries
517-2131-39Fris bries
622-2741-50Sterk bries
728-3352-61Matige stormwind
834-4063-74Fris stormwind
941-4776-87Sterk stormwind
1048-5589-102Volle stormwind
1156-63104-117Storm
1264-72119-133Orkaan
1373-85135-157
1486-89159-165
1590-99167-183
16100-106185-196
17≥107≥198

Verbeterde Fujita-skaal

[wysig | wysig bron]

Die verbeterde Fujita-skaal (EF-skaal) meet die sterkte van tornado's deur die windspoed uit die skade te skat. Dit het ses vlakke, van sigbare skade tot volkome vernietiging, en word met klein aanpassings in die Verenigde State en in ander lande soos Kanada en Frankryk gebruik.[24]

Stasiemodel

[wysig | wysig bron]
Die wind in 'n stasiemodel

Die stasiemodel op weerkaarte toon die windrigting en -spoed met 'n windveer. Die spoed word met "vlae" aan die punt aangedui:

  • 'n Halwe vlag beteken 5 knope (9 km/h).
  • 'n Hele vlag beteken 10 knope (19 km/h).
  • 'n Wimpel (gevulde driehoek) beteken 50 knope (93 km/h).[25]

Op die kaart waai die wind uit die rigting waarna die veer wys. 'n Noordoostewind word dus deur 'n lyn voorgestel wat van die wolksirkel na die noordooste strek, met die vlae aan die noordoostelike punt.[7] Sodra die winde op 'n kaart gestip is, kan isotage (lyne van gelyke windspoed) ontleed word. Isotage is veral nuttig om die ligging van die straalstroom op hoërlugkaarte van konstante druk vas te stel, en lê gewoonlik op of bo die 300 hPa-vlak.[26]

Globale klimatologie

[wysig | wysig bron]
Die westewinde en die passaatwinde

Gemiddeld oorheers oostewinde die strompatroon oor die pole, westewinde waai oor die middelbreedtes poolwaarts van die subtropiese rug, en in die trope oorheers oostewinde weer.

Direk onder die subtropiese rug lê die perdebreedtes, waar die winde ligter is. Baie van die Aarde se woestyne lê naby die gemiddelde breedte van die subtropiese rug, waar dalende lug die relatiewe humiditeit van die lugmassa verlaag.[27] Die sterkste winde waai in die middelbreedtes, waar koue poollug warm lug uit die trope ontmoet.

Trope

[wysig | wysig bron]

Die passaatwinde is die heersende patroon van oostelike oppervlakwinde in die trope, na die ewenaar toe.[28] Hulle waai hoofsaaklik uit die noordooste in die Noordelike Halfrond en uit die suidooste in die Suidelike Halfrond.[29] Die passaatwinde stuur die tropiese siklone wat oor die oseane ontstaan,[30] en dra ook stof uit Afrika weswaarts oor die Atlantiese Oseaan na die Karibiese gebied en dele van die suidooste van Noord-Amerika.[31]

'n Moeson is 'n seisoenale heersende wind wat 'n paar maande lank in tropiese streke waai. Die term is eers in Indië, Bangladesj, Pakistan en die buurlande gebruik vir die groot seisoenale winde wat uit die suidweste van die Indiese Oseaan en die Arabiese See waai en swaar reën bring.[32] Die moeson se opmars na die pole word deur 'n hittelaagte versnel wat van Mei tot Julie oor Asië, Afrika en Noord-Amerika ontstaan, en in Desember oor Australië.[33][34][35]

Westewinde

[wysig | wysig bron]
Benjamin Franklin se kaart van die Golfstroom

Die westewinde is die heersende winde in die middelbreedtes tussen 35 en 65 grade breedtegraad. Hulle waai van wes na oos[36][37] en stuur ekstratropiese siklone in dié rigting. In die Noordelike Halfrond waai hulle hoofsaaklik uit die suidweste en in die Suidelike Halfrond uit die noordweste.[29] Hulle is die sterkste in die winter, wanneer die druk oor die pole laer is, en die swakste in die somer, wanneer die druk oor die pole hoër is.[38]

Saam met die passaatwinde het die westewinde dit vir seilskepe moontlik gemaak om oor die Atlantiese en die Stille Oseaan heen en terug te vaar, want die westewinde laat sterk seestrome aan die westekant van die oseane in albei halfronde ontstaan, deur 'n proses wat westelike versterking genoem word.[39] Dié strome vervoer warm subtropiese water poolwaarts na die poolgebiede. Die westewinde kan besonder sterk wees, veral in die Suidelike Halfrond, waar daar in die middelbreedtes minder land is wat die strompatroon versterk en die winde afrem. Die sterkste westewinde in die middelbreedtes waai in 'n band wat as die Brullende Veertigs bekend staan, tussen 40 en 50 grade suiderbreedte.[40] Die westewinde speel 'n belangrike rol in die vervoer van warm ewenaarswater en -winde na die weskus van die vastelande,[41][42] veral in die Suidelike Halfrond met sy uitgestrekte oseane.

Polêre oostewinde

[wysig | wysig bron]

Die polêre oostewinde is droë, koue heersende winde wat van die hoëdrukgebiede by die Noord- en Suidpool na die laagdrukgebiede in die westewinde op hoë breedtes waai. Anders as die westewinde waai hulle van oos na wes, en hulle is dikwels swak en onreëlmatig.[43] Omdat die son laag staan, hoop koue lug by die pool op en sak dit, sodat daar hoëdrukgebiede aan die oppervlak ontstaan wat lug na die ewenaar toe laat uitvloei;[44] dié uitvloei word deur die Coriolis-effek weswaarts afgebuig.

Plaaslike winde

[wysig | wysig bron]
Plaaslike winde regoor die wêreld, wat ontstaan wanneer die land (berge of plat terrein) warm word

See- en landbriese

[wysig | wysig bron]
A: Seebries (bedags)
B: Landbries (snags)

In kusgebiede kan see- en landbriese 'n belangrike deel van die heersende winde uitmaak. Die see word stadiger deur die son verwarm as die land, omdat water 'n groter spesifieke warmtekapasiteit het. Soos die temperatuur van die landoppervlak styg, verwarm die land die lug daarbo deur geleiding. Die warm lug is minder dig as die omringende lug en styg op.[45] Die koeler lug bo die see, waar die druk nou hoër is, vloei landwaarts na die laer druk en bring 'n koeler bries naby die kus. 'n Agtergrondwind langs die kus versterk of verswak die seebries, na gelang van sy rigting ten opsigte van die Corioliskrag.[46]

Snags koel die land vinniger af as die see, weer weens die verskil in spesifieke warmte. Dié temperatuurverandering laat die seebries van die dag wegsterf. Wanneer die temperatuur op land onder dié op see daal, word die druk oor die water laer as oor die land, en dan ontstaan 'n landbries, solank 'n landwaartse wind nie sterk genoeg is om dit teë te werk nie.[47]

By berge

[wysig | wysig bron]
Bergolwe. Die wind vloei teen 'n berg aan en veroorsaak 'n eerste ossillasie (A). 'n Tweede golf ontstaan verder weg en hoër op. Lensvormige wolke vorm by die kruin van die golwe (B).

Oor hoë terrein word die grond meer verhit as die omringende lug op dieselfde hoogte bo seevlak. Dit laat 'n termiese laagte oor die terrein ontstaan, versterk bestaande termiese laagtes[48][49] en verander die windsirkulasie van die streek. In gebiede waar ruwe topografie die windstroming beduidend onderbreek, is die sirkulasie tussen berge en valleie die belangrikste bydraer tot die heersende winde. Heuwels en valleie versteur die lugstroming aansienlik: hulle verhoog die wrywing tussen die atmosfeer en die land en werk as 'n fisiese versperring, wat die wind net stroomop van die berge parallel met die bergreeks afbuig. Só 'n versperringstraal kan die wind naby die grond met 45% versterk.[50] Die windrigting verander ook met die kontoere van die land.[51]

Wanneer daar 'n pas in die bergreeks is, jaag die wind met groot spoed daardeur, volgens die Bernoulli-beginsel, wat 'n omgekeerde verband tussen spoed en druk beskryf. Die lugstroming kan nog 'n entjie windaf oor die platter land turbulent en onreëlmatig bly, wat gevaarlik is vir vliegtuie wat opstyg of daal.[51] Koel winde wat deur bergpasse versnel, het streeksname gekry. In Sentraal-Amerika is die Papagayo-wind, die Panama-wind en die Tehuano-wind voorbeelde, en in Europa die bora, die tramontana en die mistral. Waar dié winde oor oop water waai, meng hulle die boonste lae van die see, sodat koel, voedingryke water na die oppervlak opstyg en die seelewe toeneem.[52]

In bergagtige gebiede word die lugstroming plaaslik ernstig versteur. Ruwe terrein lewer onvoorspelbare strompatrone en turbulensie, soos rotors, waarbo lensvormige wolke kan vorm. Sterk op- en afwaartse strome en warrels ontstaan soos die lug oor heuwels en in valleie af vloei. Orografiese neerslag val aan die loefkant van berge, waar 'n grootskaalse stroom vogtige lug teen die bergrug opstyg en adiabaties afkoel en kondenseer. In bergagtige dele van die wêreld met redelik bestendige winde, soos die passaatwinde, heers daar gewoonlik 'n vogtiger klimaat aan die loefkant van 'n berg as aan die lykant. Die opstygende lug verloor sy vog, sodat droër lug aan die lykant afsak en warmer word, waar 'n reënskaduwee ontstaan.[53]

Winde wat oor berge na laer liggende gebiede afwaai, staan as afwaartse hellingwinde bekend. Hulle is warm en droog. In Europa, aan die lykant van die Alpe, heet hulle föhn; in Pole is die halny wiatr 'n voorbeeld, en in Argentinië heet hulle zonda. Op Java is die plaaslike naam koembang. In Nieu-Seeland staan hulle bekend as die Nor'west-boog, na die wolkformasie wat hulle vergesel en wat oor die jare kunstenaars geïnspireer het.[54] Op die Groot Vlaktes van die Verenigde State heet hulle chinook. Afwaartse hellingwinde kom ook in die voetheuwels van die Appalache voor,[55] waar hulle so sterk soos ander afwaartse hellingwinde kan wees[56] en ongewoon is omdat die relatiewe humiditeit weens die vogtiger bronlug min verander.[57] In Kalifornië word sulke winde deur bergpasse gekanaliseer, wat hulle versterk; die Santa Ana en die sundowner is voorbeelde. Die windspoed tydens 'n afwaartse hellingwind kan meer as 160 km/h bereik.[58]

Skuifwind

[wysig | wysig bron]
'n Hodograaf van windvektore op verskillende hoogtes in die troposfeer, waarmee vertikale skuifwind gediagnoseer word

'n Skuifwind of windskuiwing, ook windgradiënt genoem, is 'n verskil in windspoed en -rigting oor 'n betreklik kort afstand in die atmosfeer.[59] Dit het 'n vertikale en 'n horisontale komponent. Horisontale windskuiwing kom oor weerfronte en naby die kus voor,[60] en vertikale windskuiwing gewoonlik naby die oppervlak,[61] maar ook hoër op naby straalstrome en frontsones in die boonste lug.[62]

Windskuiwing self is 'n mikroskaalverskynsel wat oor 'n baie kort afstand plaasvind, maar dit kan met weerstelsels op mesoskaal of sinoptiese skaal saamhang, soos builyne en koue fronte. Dit word dikwels naby mikrolugstortings en ander lugstortings uit donderstorms waargeneem,[63] asook by weerfronte, by plaaslik sterker winde naby die grond (laevlakstrale), naby berge,[51] by stralingsinversies wat by helder lug en windstilte ontstaan, en by geboue,[64] windturbines[65] en seilbote.[66] Skuifwind het 'n groot uitwerking op die beheer van vliegtuie tydens opstyg en landing[67] en was in die Verenigde State 'n belangrike oorsaak van vliegongelukke met groot lewensverlies.[63]

Skuifwind beïnvloed die voortplanting van klank deur die atmosfeer: dit kan die golffront buig, sodat klank gehoor word waar dit gewoonlik nie gehoor word nie, of andersom.[68] Sterk vertikale skuifwind in die troposfeer belemmer die ontwikkeling van tropiese siklone,[69] maar help om individuele donderstorms tot langer lewensiklusse te organiseer, wat dan swaar weer kan veroorsaak.[70] Die begrip termiese wind verklaar hoe verskille in windspoed met hoogte van horisontale temperatuurverskille afhang, en verklaar die bestaan van die straalstroom.[71]

In die beskawing

[wysig | wysig bron]

Godsdiens en mitologie

[wysig | wysig bron]

As natuurkrag is die wind in baie kulture as een of meer windgode of as 'n uiting van die bonatuurlike verpersoonlik. Vayu is die Vediese en Hindoe-god van die wind.[72][73] Die Griekse windgode sluit Boreas, Notos, Euros en Zefiros in.[73] Aiolos, volgens verskillende vertolkings die heerser of bewaarder van die vier winde, is ook as Astraios beskryf, die god van die skemer wat by Eos, die godin van die dagbreek, die vier winde verwek het. Die antieke Grieke het ook die seisoenale verandering van die winde waargeneem, soos die Toring van die Winde in Athene getuig.[73] Die Venti is die Romeinse windgode.[74] Fūjin is die Japannese windgod en een van die oudste Sjinto-gode. Volgens die legende was hy by die skepping van die wêreld teenwoordig en het hy die winde uit sy sak laat ontsnap om die wêreld van mis te bevry.[75] In die Noorse mitologie is Njord die god van die wind.[73] Daar is ook vier dwerge, Norðri, Suðri, Austri en Vestri, wat saam met waarskynlik die vier takbokke van Yggdrasil die vier winde verpersoonlik en met die vier Griekse windgode ooreenstem.[76] Stribog is die Slawiese god van die winde, die hemel en die lug, en word as die voorvader (oupa) van die winde uit die agt rigtings beskou.[73] In die Māori-mitologie is Tāwhirimātea (of Tāwhiri) die god van die weer, insluitend donder en weerlig, wind, wolke en storms.[77] In die Joroebagodsdiens is Ọya (ook Iansã) die orisha van winde, weerlig en storms.[78][79]

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]

Kamikaze is 'n Japannese woord wat gewoonlik as "goddelike wind" vertaal word en as 'n geskenk van die gode beskou is. Die woord is eers bekend as die naam van 'n paar tifone wat Japan glo in 1274 en weer in 1281 van twee Mongoolse vlote onder Koeblai Khan gered het.[80] Die "Protestantse Wind" is 'n naam vir die storm wat die Spaanse Armada in 1588 van 'n inval in Engeland weerhou het, waarin die wind 'n deurslaggewende rol gespeel het,[81] of vir die gunstige winde wat Willem van Oranje in 1688 in staat gestel het om Engeland binne te val.[82] Tydens Napoleon se veldtog in Egipte het die Franse soldate erg onder die khamsin deurgeloop: wanneer die storm "soos 'n bloedvlek in die verre lug" verskyn het, het die Ottomane skuiling gesoek, terwyl die Franse "eers te laat gereageer het en toe in die verblindende, verstikkende mure van stof verstik en flou geword het".[83] Tydens die Noord-Afrikaanse veldtog in die Tweede Wêreldoorlog "moes Geallieerde en Duitse troepe verskeie kere midde-in 'n geveg stilhou weens sandstorms wat deur die khamsin veroorsaak is ... Sandkorrels wat deur die wind rondgeslinger is, het die soldate verblind en elektriese steurings veroorsaak wat kompasse nutteloos gemaak het."[84]

Vervoer

[wysig | wysig bron]
Die vliegveld RAF Exeter op 20 Mei 1944, met aanloopbane wat so uitgelê is dat vliegtuie teen die wind in kan opstyg en land

Daar is baie soorte seilskepe, maar hulle het almal sekere basiese dinge gemeen. Behalwe rotorskepe wat die Magnuseffek benut, het elke seilskip 'n romp, tuigasie en ten minste een mas wat die seile dra waarmee die wind die skip aandryf.[85] Seereise met 'n seilskip kan maande duur,[86] en 'n algemene gevaar is om weens 'n gebrek aan wind stil te lê[87] of deur swaar storms of teenwinde van koers geblaas te word.[88] 'n Swaar storm kan tot 'n skipbreuk en die verlies van almal aan boord lei.[89] Seilskepe kan net 'n beperkte hoeveelheid voorrade in hul ruim dra, en moet lang reise dus noukeurig beplan om genoeg proviand, ook vars water, saam te neem.[90]

Vir vliegtuie, wat ten opsigte van die lug beweeg, beïnvloed die wind die grondspoed,[91] en vir voertuie wat ligter as lug is, kan die wind 'n beduidende of selfs die enigste rol in hul beweging en grondbaan speel.[92] Die oppervlakwind is gewoonlik die belangrikste faktor wat die rigting van vliegbedrywighede by 'n lughawe bepaal, en aanloopbane word volgens die algemene windrigting van die omgewing gerig. Hoewel opstyg met 'n stertwind soms nodig kan wees, is 'n teenwind gewoonlik wenslik, want 'n stertwind verleng die afstand wat nodig is om op te styg en verminder die klimgradiënt.[93]

Kragbron

[wysig | wysig bron]
'n Windturbine wat elektrisiteit uit windkrag opwek

Die antieke Singalese van Anuradhapura en ander stede in Sri Lanka het reeds teen 300 v.C. die moesonwinde gebruik om oonde aan te blaas. Die oonde is in die pad van die moesonwinde gebou, sodat die temperatuur binne tot 1 200 °C kon styg.[94] 'n Eenvoudige windmeul het in die eerste eeu n.C. 'n orrel aangedryf.[95] Later, vanaf die 7de eeu n.C., is windmeulens in Sistan in Afghanistan gebou. Dit was windmeulens met 'n vertikale as[96] en seile van rietmatte of lap, wat gebruik is om graan te maal en water op te pomp, en in die meel- en suikerrietbedryf.[97] Windmeulens met 'n horisontale as is vanaf die 1180's op groot skaal in Noordwes-Europa gebruik om meel te maal, en baie Nederlandse windmeulens bestaan steeds.

Windkrag het een van die belangrikste bronne van hernubare energie geword, en die gebruik daarvan het danksy innovasie en dalende pryse vinnig gegroei.[98] Die meeste geïnstalleerde windkragvermoë staan op land, maar windkrag op see het groot potensiaal, want die wind waai ver van die kus gewoonlik sterker en meer bestendig.[99] Die energie van die wind, die kinetiese energie van die lug, is eweredig aan die derde mag van die windspoed. Die wet van Betz beskryf die teoretiese boonste grens van die deel van hierdie energie wat windturbines kan onttrek, naamlik sowat 59%.[100]

Metallurgie

[wysig | wysig bron]

In die tyd voor die Spaanse verowering is wind in die Andes in huayra-oonde gebruik om die vuur vir die smelt van metale aan te blaas.[101][102]

Ontspanning

[wysig | wysig bron]
Otto Lilienthal in die lug

Wind speel 'n groot rol in verskeie gewilde sportsoorte, soos hangsweef, warmlugballonvaart, vlieërvlieg, sneeuvlieërry, landvlieërry, vlieërbranderry, valskermsweef, seil en seilplankry. In die sweefvlug beïnvloed windgradiënte net bo die oppervlak die opstyg- en landingsfases van 'n sweeftuig. 'n Windgradiënt kan 'n merkbare uitwerking op grondlanserings hê, wat ook wenslanserings of draadlanserings genoem word. As die windgradiënt groot of skielik is, of albei, en die vlieënier die neus op dieselfde hoek hou, neem die aangeduide lugspoed toe, moontlik tot bo die maksimum sleepspoed vir 'n grondlansering. Die vlieënier moet die lugspoed aanpas om die gradiënt te hanteer.[103] Skuifwind is ook tydens die landing 'n gevaar, veral as die wind sterk waai. Soos die sweeftuig op die finale nadering deur die windgradiënt daal, neem die lugspoed af terwyl die daaltempo toeneem, en daar is nie genoeg tyd om voor die grondkontak te versnel nie. Die vlieënier moet die windgradiënt voorsien en met 'n hoër naderingspoed daarvoor vergoed.[104]

In die natuur

[wysig | wysig bron]

In droë klimate is wind die belangrikste oorsaak van erosie.[105] Die algemene windsirkulasie dra klein deeltjies soos stof duisende kilometers windaf van hul oorsprong oor wye oseane.[106] Wind help plante en ander organismes wat nie kan beweeg nie om sade, spore, stuifmeel en dies meer te versprei. Hoewel wind nie die vernaamste manier van saadverspreiding is nie, versprei dit die sade van 'n groot deel van die biomassa van landplante.

Erosie

[wysig | wysig bron]
'n Rotsformasie op die Altiplano in Bolivië, deur winderosie gevorm

Wind kan erosie veroorsaak deur materiaal te verplaas. Dit het twee hoofuitwerkings. Eerstens lig die wind klein deeltjies op en dra hulle na 'n ander gebied; dit heet deflasie. Tweedens kan die deeltjies in die lug teen vaste voorwerpe slaan en dit deur abrasie erodeer. Winderosie kom gewoonlik in gebiede met min of geen plantegroei voor, dikwels waar daar te min reën val om plantegroei te onderhou. Die vorming van sandduine op 'n strand of in 'n woestyn is 'n voorbeeld.[107] Löss is 'n homogene, gewoonlik ongelaagde, poreuse, brokkelrige, effens samehangende, dikwels kalkhoudende, fynkorrelrige, slikkerige, liggeel of vaalgeel sediment wat deur die wind neergelê is.[108] Dit kom gewoonlik voor as 'n uitgestrekte afsetting wat honderde vierkante kilometer beslaan en tientalle meter dik is, en staan dikwels in steil of vertikale wande.[109] Löss ontwikkel tot baie ryk grond, en onder geskikte klimaatstoestande is lössgebiede van die landboukundig produktiefste ter wêreld.[110] Uit 'n geologiese oogpunt is lössafsettings van nature onstabiel; hulle erodeer baie maklik, en daarom plant boere dikwels windbrekers soos groot bome en struike om die winderosie van löss te verminder.[105]

Woestynstof

[wysig | wysig bron]

In die middel van die somer (Julie in die Noordelike Halfrond) brei die passaatwinde, wat suid van die noordwaarts bewegende subtropiese rug weswaarts waai, noordweswaarts van die Karibiese gebied na die suidooste van Noord-Amerika uit. Wanneer stof uit die Sahara wat langs die suidelike rand van die rug in die passaatwindgordel beweeg, oor land kom, word reënval onderdruk en lyk die lug wit eerder as blou, wat tot meer rooi sonsondergange lei. Die stof benadeel die luggehalte deur die hoeveelheid deeltjies in die lug te verhoog.[31] Meer as 50% van die stof uit Afrika wat die Verenigde State bereik, raak Florida.[111] Sedert 1970 het stofuitbarstings weens droogtes in Afrika vererger, en die hoeveelheid stof wat die Karibiese gebied en Florida bereik, wissel sterk van jaar tot jaar.[112] Stofgebeurtenisse word veral sedert die 1970's met die agteruitgang van koraalriffe in die Karibiese gebied en Florida in verband gebring.[113] Soortgelyke stofpluime ontstaan in die Gobiwoestyn en versprei, vermeng met besoedeling, oor groot afstande windaf, ooswaarts tot in Noord-Amerika.[106]

Daar is plaaslike name vir winde wat met sand- en stofstorms gepaardgaan. Die calima dra stof met suidoostewinde na die Kanariese Eilande.[114] Die harmattan dra in die winter stof na die Golf van Guinee.[115] Die sirocco bring stof uit Noord-Afrika na Suid-Europa, omdat ekstratropiese siklone deur die Middellandse See beweeg.[116] Lentestormstelsels wat oor die oostelike Middellandse See trek, dra stof oor Egipte en die Arabiese Skiereiland; dié winde staan plaaslik as die khamsin bekend.[117] Die shamal ontstaan wanneer koue fronte dae lank stof in die atmosfeer oor die state aan die Persiese Golf oplig.[118]

Plante

[wysig | wysig bron]
'n Tolbos wat teen 'n heining vasgewaai is
In die bergwoud van die Olympic Nasionale Park maak windval die kroondak oop, sodat meer lig die ondergroei bereik.

Windverspreiding van sade, of anemochorie, is een van die primitiewer maniere van verspreiding. Dit neem twee hoofvorme aan: sade kan op die bries dryf of na die grond fladder.[119] Die klassieke voorbeelde is perdeblomme (Taraxacum, Asteraceae), met 'n veeragtige pappus aan hul sade wat oor lang afstande versprei kan word, en esdorings (Acer, Sapindaceae), met gevlerkte sade wat na die grond fladder. 'n Belangrike beperking van windverspreiding is dat 'n plant baie sade moet produseer om die kans te vergroot dat een op 'n plek land waar dit kan ontkiem. Daar is ook sterk evolusionêre beperkings op dié verspreidingsmeganisme: spesies van die Asteraceae op eilande het byvoorbeeld 'n kleiner verspreidingsvermoë (swaarder sade en 'n kleiner pappus) as dieselfde spesies op die vasteland.[120] Windverspreiding is algemeen onder baie onkruid- en ruderale spesies. 'n Ongewone meganisme is dié van tolbosse. 'n Verwante proses is anemofilie of windbestuiwing, waarby die wind stuifmeel versprei. Groot plantfamilies word so bestuif, wat bevoordeel word wanneer die individue van die dominante plantspesie dig by mekaar staan.[121]

Wind beperk ook die groei van bome. Aan die kus en op geïsoleerde berge lê die boomgrens dikwels baie laer as op ooreenstemmende hoogtes in die binneland en in groter, meer komplekse bergstelsels, omdat sterk winde die groei van bome belemmer. Sterk winde skuur dun grondlae deur erosie weg[122] en beskadig takke en takkies. Wanneer sterk winde bome omwaai of ontwortel, staan dit as windval bekend. Dit gebeur die meeste op die loefhange van berge, en ernstige gevalle tref gewoonlik opstande van bome wat 75 jaar of ouer is.[123] Kusplante soos die sitkaspar en die seedruif[124] word naby die kuslyn deur wind en soutsproei teruggesnoei.[125]

Wind kan plante ook deur sandabrasie beskadig. Sterk winde lig los sand en bogrond op en slinger dit teen 40-64 km/h deur die lug. Sulke waaisand beskadig saailinge erg, omdat dit plantselle laat bars en hulle vir verdamping en droogte vatbaar maak. Wetenskaplikes van die Amerikaanse Agricultural Research Service het met 'n meganiese sandstraler in 'n laboratorium die uitwerking van waaisand op katoensaailinge bestudeer. Die saailinge het op die skade gereageer deur energie van stam- en wortelgroei na die groei en herstel van die beskadigde stamme te verskuif.[126] Na vier weke was die groei weer eweredig oor die hele plant versprei, soos voor die abrasie.[126]

Benewens sade dra die wind ook die plante se vyande: spore en ander verspreidingseenhede van plantpatogene is nog ligter en kan oor lang afstande beweeg.[127] Van sommige plantsiektes is dit bekend dat hulle oor randseë[128] en selfs hele oseane versprei het.[129] Mense kan die windverspreiding van plantpatogene nie verhoed of selfs vertraag nie, en moet dit dus voorspel en die gevolge versag.[130]

Diere

[wysig | wysig bron]

Beeste en skape ly onder windverkoeling wanneer koue temperature saam met winde van meer as 40 km/h hul hare en wol se beskerming ondoeltreffend maak.[131] Hoewel pikkewyne 'n laag vet en vere het om hulle in water en lug teen die koue te beskerm, is hul vlerke en pote minder bestand teen koue. In die koudste klimate, soos op Antarktika, kruip keiserpikkewyne saam om die wind en koue te oorleef, en ruil hulle voortdurend die lede aan die buitekant van die groep om, wat die hitteverlies met 50% verminder.[132] Vlieënde insekte word deur die heersende winde meegevoer,[133] terwyl voëls hul eie koers volg en die windtoestande benut om te vlieg of te sweef.[134] Daarom word fyn lynpatrone op weerradarbeelde wat met konvergerende winde verband hou, deur weerkaatsings van insekte oorheers.[135] Voëltrek, wat gewoonlik snags in die onderste 2 km van die atmosfeer plaasvind, besoedel die windprofiele wat weerradar, veral die WSR-88D, versamel, deur die gemete wind met 28-56 km/h te verhoog.[136]

Pikas bou 'n muur van klippies om droë plante en gras vir die winter op te berg, sodat die wind dit nie wegwaai nie.[137] Kakkerlakke benut die ligte luggies wat die aanval van roofdiere soos paddas voorafgaan: hul serci is baie gevoelig vir wind en help hulle om die helfte van die aanvalle te oorleef.[138] Wapiti's het 'n skerp reuksin waarmee hulle roofdiere windop op 'n afstand van 800 m kan bespeur.[139] Wanneer die wind sterker as 15 km/h waai, gaan meeue van die spesie Larus hyperboreus meer kos soek en meer lugaanvalle op die seevoël Uria lomvia uitvoer.[140]

Skade

[wysig | wysig bron]
Skade ná die orkaan Andrew

Sterk winde kan skade aanrig, na gelang van hul spoed en die drukverskil. Die winddruk is positief aan die loefkant van 'n struktuur en negatief aan die lykant. Onreëlmatige windvlae kan swak ontwerpte hangbrugge laat swaai. Wanneer die vlae se frekwensie ooreenstem met dié waarteen die brug swaai, kan die brug makliker vernietig word, soos in 1940 met die Tacoma Narrows-brug gebeur het.[141] Winde van so min as 43 km/h kan kragonderbrekings veroorsaak wanneer boomtakke die kraglyne versteur.[142] Geen boomsoort kan orkaanwinde met sekerheid weerstaan nie, maar bome met vlak wortels word makliker ontwortel, en bros bome soos bloekoms, seehibiskus en avokado's word makliker beskadig.[143] Orkaanwinde rig groot skade aan mobiele huise aan en begin huise met fondamente struktureel beskadig. Afwaartse hellingwinde van dié sterkte het al vensters laat spat en die verf van motors gesandstraal.[58] Bo 250 km/h stort huise heeltemal in en word groter geboue erg beskadig, en by 324 km/h word kunsmatige strukture heeltemal vernietig. Die Saffir-Simpson-skaal en die verbeterde Fujita-skaal is ontwerp om die windspoed te help skat uit die skade wat sterk winde in tropiese siklone en tornado's aanrig, en omgekeerd.[144][145]

Die rekord vir die sterkste windvlaag staan op Barrow-eiland in Australië, waar die wind op 10 April 1996 tydens die tropiese sikloon Olivia 408 km/h bereik het. Dit het die vorige rekord van 372 km/h oortref, wat op die middag van 12 April 1934 op Mount Washington in New Hampshire gemeet is.[146]

Veldbrande is bedags hewiger. Smeulende stompe brand bedags tot vyf keer vinniger, weens laer humiditeit, hoër temperature en sterker wind.[147] Sonlig verwarm die grond bedags en laat lugstrome teen hange opstyg, wat snags weer afvloei soos die land afkoel. Veldbrande word deur dié winde aangewakker, en dikwels volg die vuur die lugstrome oor heuwels en deur valleie.[148] Brandbestryding in die Verenigde State draai om 'n "branddag" van 24 uur wat om 10:00 begin, omdat die vuur voorspelbaar hewiger word soos dit bedags warmer word.[149]

In die buitenste ruimte

[wysig | wysig bron]

Die vinnigste wind wat nog gemeet is, kom van die akkresieskyf van die swart gat IGR J17091-3624. Dit waai teen sowat 32 miljoen km/h, wat 3% van die ligsnelheid is.[150]

Planetêre wind

[wysig | wysig bron]
Venus, 'n moontlike toekoms vir die Aarde weens die planetêre wind

Die hidrodinamiese wind in die boonste deel van 'n planeet se atmosfeer laat ligte elemente soos waterstof tot by die eksobasis styg, die onderste grens van die eksosfeer, waar die gasse die ontsnappingsnelheid kan bereik en die ruimte binnegaan sonder om teen ander gasdeeltjies te bots. Dié soort gasverlies uit 'n planeet heet planetêre wind.[151] Oor lang tydperke kan dit die samestelling van 'n planeet se atmosfeer ingrypend verander, en oor geologiese tydperke laat so 'n proses waterryke planete soos die Aarde tot planete soos Venus ontwikkel.[152] Planete met 'n warmer onderste atmosfeer kan hul waterstof ook vinniger verloor.[153]

Sonwind

[wysig | wysig bron]

Anders as 'n wind op aarde bestaan die sonwind nie uit lug nie, maar uit 'n stroom gelaaide deeltjies, 'n plasma, wat teen 400 km/s uit die boonste atmosfeer van die Son geslinger word.[154] Dit bestaan hoofsaaklik uit elektrone en protone met energieë van sowat 1 keV. Die temperatuur en spoed van die stroom wissel mettertyd. Die deeltjies kan aan die Son se swaartekrag ontsnap, deels weens die hoë temperatuur van die korona,[155] maar ook weens hoë kinetiese energie wat hulle verkry deur 'n proses wat nog nie goed begryp word nie. Die sonwind skep die heliosfeer, 'n reusagtige borrel in die interstellêre medium rondom die Sonnestelsel.[156] Planete het groot magneetvelde nodig om die ionisering van hul boonste atmosfeer deur die sonwind te beperk.[153] Ander verskynsels wat die sonwind veroorsaak, is geomagnetiese storms wat kragnetwerke op aarde kan uitskakel,[157] die poollig, soos die noorderlig,[158] en die plasmasterte van komete, wat altyd van die Son af weg wys.[159]

Op ander planete

[wysig | wysig bron]
'n Hoë stofduiwel op die oppervlak van Mars werp 'n kronkelende skaduwee.
'n Stofduiwel op Mars, deur NASA se HiRISE-kamera afgeneem

Winde van 300 km/h by die wolktoppe van Venus sirkel die planeet elke vier tot vyf aardse dae.[160] Wanneer die pole van Mars ná hul winter aan sonlig blootgestel word, sublimeer die bevrore CO2, wat sterk winde laat ontstaan wat teen tot 400 km/h van die pole af waai en groot hoeveelhede stof en waterdamp oor die landskap vervoer.[161] Ander winde op Mars het stofduiwels en sogenaamde skoonmaakgebeurtenisse veroorsaak.[162][163] Op Jupiter is windsnelhede van 100 m/s in die soneale straalstrome algemeen.[164] Saturnus se winde is van die vinnigste in die Sonnestelsel: data van Cassini-Huygens het oostelike winde van tot 375 m/s getoon.[165] Op Uranus bereik winde in die noordelike halfrond naby 50 grade noorderbreedte tot 240 m/s.[166][167][168] By die wolktoppe van Neptunus wissel die heersende winde van 400 m/s by die ewenaar tot 250 m/s by die pole.[169] Op 70° suiderbreedte op Neptunus beweeg 'n straalstroom teen 300 m/s.[170] Die vinnigste wind op enige bekende planeet waai op HD 80606 b, 190 ligjaar ver, teen meer as 5 km/s.[171]

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ JetStream (2008). "Origin of Wind". National Weather Service Southern Region Headquarters. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 Maart 2009. Besoek op 16 Februarie 2009.
  2. ↑ Makarieva, Anastassia; V. G. Gorshkov; D. Sheil; A. D. Nobre; B.-L. Li (Februarie 2013). "Where do winds come from? A new theory on how water vapor condensation influences atmospheric pressure and dynamics". Atmospheric Chemistry and Physics. 13 (2): 1039-1056. arXiv:1004.0355. Bibcode:2013ACP....13.1039M. doi:10.5194/acp-13-1039-2013. Besoek op 1 Februarie 2013.
  3. ↑ "Geostrophic wind". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Oktober 2007. Besoek op 18 Maart 2009.
  4. ↑ "Thermal wind". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Julie 2011. Besoek op 18 Maart 2009.
  5. ↑ "Ageostrophic wind". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 September 2011. Besoek op 18 Maart 2009.
  6. ↑ "Gradient wind". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Mei 2008. Besoek op 18 Maart 2009.
  7. 1 2 "How to read weather maps". JetStream. National Weather Service. 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Julie 2012. Besoek op 16 Mei 2009.
  8. ↑ "Wind vane". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Oktober 2007. Besoek op 17 Maart 2009.
  9. ↑ "Wind sock". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Mei 2012. Besoek op 17 Maart 2009.
  10. ↑ "Anemometer". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Junie 2011. Besoek op 17 Maart 2009.
  11. ↑ "Pitot tube". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Mei 2012. Besoek op 17 Maart 2009.
  12. ↑ Tropical Cyclone Weather Services Program (1 Junie 2006). "Tropical cyclone definitions" (PDF). National Weather Service. Besoek op 30 November 2006.
  13. ↑ Office of the Federal Coordinator for Meteorology. Federal Meteorological Handbook No. 1 – Surface Weather Observations and Reports September 2005 Geargiveer 11 Junie 2017 op Wayback Machine Appendix A: Glossary. Besoek op 6 April 2008.
  14. ↑ Sharad K. Jain; Pushpendra K. Agarwal; Vijay P. Singh (2007). Hydrology and Water Resources of India. Springer. p. 187. ISBN 978-1-4020-5179-1. Besoek op 22 April 2009.
  15. ↑ Jan-Hwa Chu (1999). "Section 2. Intensity Observation and Forecast Errors". United States Navy. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Augustus 2012. Besoek op 4 Julie 2008.
  16. ↑ "Rawinsonde". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Junie 2011. Besoek op 17 Maart 2009.
  17. ↑ "Pibal". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 November 2007. Besoek op 17 Maart 2009.
  18. ↑ Lorenc, A. C. (1986). "Analysis methods for numerical weather prediction". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society. 112 (474): 1177-1194. Bibcode:1986QJRMS.112.1177L. doi:10.1002/qj.49711247414. ISSN 0035-9009.
  19. ↑ BenMoshe, Nir; Fattal, Eyal; Leitl, Bernd; Arav, Yehuda (7 Junie 2023). "Using Machine Learning to Predict Wind Flow in Urban Areas". Atmosphere. 14 (6): 990. Bibcode:2023Atmos..14..990B. doi:10.3390/atmos14060990. ISSN 2073-4433.
  20. 1 2 Walter J. Saucier (2003). Principles of Meteorological Analysis. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-49541-5. Besoek op 9 Januarie 2009.
  21. ↑ "G". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Oktober 2012. Besoek op 18 Maart 2009.
  22. ↑ "Storm". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Oktober 2007. Besoek op 18 Maart 2009.
  23. ↑ Coastguard Southern Region (2009). "The Beaufort Wind Scale". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 November 2008. Besoek op 18 Maart 2009.
  24. ↑ "Enhanced Fujita Scale". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 7 November 2013. Besoek op 21 Junie 2021.
  25. ↑ "Decoding the station model". Hydrometeorological Prediction Center. National Centers for Environmental Prediction. 2009. Besoek op 16 Mei 2007.
  26. ↑ Terry T. Lankford (2000). Aviation Weather Handbook. McGraw-Hill Professional. ISBN 978-0-07-136103-3. Besoek op 22 Januarie 2008.
  27. ↑ Michael A. Mares (1999). Encyclopedia of Deserts. University of Oklahoma Press. p. 121. ISBN 978-0-8061-3146-7. Besoek op 20 Junie 2009.
  28. ↑ "trade winds". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2000. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Desember 2008. Besoek op 8 September 2008.
  29. 1 2 Ralph Stockman Tarr and Frank Morton McMurry (1909). Advanced geography. W.W. Shannon, State Printing. p. 246. Besoek op 15 April 2009.
  30. ↑ Joint Typhoon Warning Center (2006). "3.3 JTWC Forecasting Philosophies" (PDF). United States Navy. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 5 Julie 2012. Besoek op 11 Februarie 2007.
  31. 1 2 "African Dust Called A Major Factor Affecting Southeast U.S. Air Quality". Science Daily. 14 Julie 1999. Besoek op 10 Junie 2007.
  32. ↑ "Monsoon". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Maart 2008. Besoek op 14 Maart 2008.
  33. ↑ "Chapter-II Monsoon-2004: Onset, Advancement and Circulation Features" (PDF). National Centre for Medium Range Forecasting. 23 Oktober 2004. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 21 Julie 2011. Besoek op 3 Mei 2008.
  34. ↑ "Monsoon". Australian Broadcasting Corporation. 2000. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Februarie 2001. Besoek op 3 Mei 2008.
  35. ↑ Alex DeCaria (2 Oktober 2007). "Lesson 4 – Seasonal-mean Wind Fields" (PDF). Millersville Meteorology. Besoek op 3 Mei 2008.
  36. ↑ "Westerlies". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Junie 2010. Besoek op 15 April 2009.
  37. ↑ Sue Ferguson (7 September 2001). "Climatology of the Interior Columbia River Basin" (PDF). Interior Columbia Basin Ecosystem Management Project. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 15 Mei 2009. Besoek op 12 September 2009.
  38. ↑ Halldór Björnsson (2005). "Global circulation". Veðurstofu Íslands. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Augustus 2011. Besoek op 15 Junie 2008.
  39. ↑ "Investigating the Gulf Stream". National Environmental Satellite, Data, and Information Service, North Carolina State University. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Mei 2010. Besoek op 6 Mei 2009.
  40. ↑ Stuart Walker (1998). The sailor's wind. W. W. Norton & Company. p. 91. ISBN 978-0-393-04555-0. Besoek op 17 Junie 2009. Roaring Forties Shrieking Sixties westerlies.
  41. ↑ Barbie Bischof; Arthur J. Mariano; Edward H. Ryan (2003). "The North Atlantic Drift Current". The National Oceanographic Partnership Program. Besoek op 10 September 2008.
  42. ↑ Erik A. Rasmussen; John Turner (2003). Polar Lows. Cambridge University Press. p. 68.
  43. ↑ "Polar easterlies". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Julie 2012. Besoek op 15 April 2009.
  44. ↑ Michael E. Ritter (2008). "The Physical Environment: Global scale circulation". University of Wisconsin–Stevens Point. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Mei 2009. Besoek op 15 April 2009.
  45. ↑ Steve Ackerman (1995). "Sea and Land Breezes". University of Wisconsin. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Februarie 2020. Besoek op 24 Oktober 2006.
  46. ↑ Steele, C. J.; Dorling, S. R.; Glasow, R. von; Bacon, J. (2015). "Modelling sea-breeze climatologies and interactions on coasts in the southern North Sea: implications for offshore wind energy". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society (in Engels). 141 (690): 1821-1835. Bibcode:2015QJRMS.141.1821S. doi:10.1002/qj.2484. ISSN 1477-870X. S2CID 119993890.
  47. ↑ "The Sea Breeze". JetStream: An Online School for Weather. National Weather Service. 2008. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 September 2006. Besoek op 24 Oktober 2006.
  48. ↑ National Weather Service Forecast Office in Tucson, Arizona (2008). "What is a monsoon?". National Weather Service Western Region Headquarters. Besoek op 8 Maart 2009.
  49. ↑ Douglas G. Hahn and Syukuro Manabe (1975). "The Role of Mountains in the South Asian Monsoon Circulation". Journal of the Atmospheric Sciences. 32 (8): 1515-1541. Bibcode:1975JAtS...32.1515H. doi:10.1175/1520-0469(1975)032<1515:TROMIT>2.0.CO;2.
  50. ↑ J. D. Doyle (1997). "The influence of mesoscale orography on a coastal jet and rainband". Monthly Weather Review. 125 (7): 1465-1488. Bibcode:1997MWRv..125.1465D. doi:10.1175/1520-0493(1997)125<1465:TIOMOO>2.0.CO;2.
  51. 1 2 3 National Center for Atmospheric Research (2006). "T-REX: Catching the Sierra's waves and rotors". University Corporation for Atmospheric Research. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 November 2006. Besoek op 21 Oktober 2006.
  52. ↑ Anthony Drake (8 Februarie 2008). "The Papaguayo Wind". NASA Goddard Earth Sciences Data and Information Services Center. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Junie 2009. Besoek op 16 Junie 2009.
  53. ↑ Michael Pidwirny (2006). "Chapter 8: Introduction to the Hydrosphere (e). Cloud Formation Processes". Fundamentals of Physical Geography (2nd uitg.). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Desember 2008. Besoek op 1 Januarie 2009.
  54. ↑ Michael Dunn (2003). New Zealand Painting. Auckland University Press. p. 93. ISBN 978-1-86940-297-6. Besoek op 21 Junie 2009.
  55. ↑ David M. Gaffin (2007). "Foehn Winds That Produced Large Temperature Differences near the Southern Appalachian Mountains". Weather and Forecasting. 22 (1): 145-159. Bibcode:2007WtFor..22..145G. CiteSeerX 10.1.1.549.7012. doi:10.1175/WAF970.1. S2CID 120049170.
  56. ↑ David M. Gaffin (2009). "On High Winds and Foehn Warming Associated with Mountain-Wave Events in the Western Foothills of the Southern Appalachian Mountains". Weather and Forecasting. 24 (1): 53-75. Bibcode:2009WtFor..24...53G. doi:10.1175/2008WAF2007096.1.
  57. ↑ David M. Gaffin (2002). "Unexpected Warming Induced by Foehn Winds in the Lee of the Smoky Mountains". Weather and Forecasting. 17 (4): 907-915. Bibcode:2002WtFor..17..907G. doi:10.1175/1520-0434(2002)017<0907:UWIBFW>2.0.CO;2.
  58. 1 2 Rene Munoz (10 April 2000). "Boulder's downslope winds". University Corporation for Atmospheric Research. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Maart 2012. Besoek op 16 Junie 2009.
  59. ↑ Beaudette, D. C. (25 November 1988). "Advisory Circular: Pilot Windshear Guide" (PDF). Federal Aviation Administration. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 14 Oktober 2006. Besoek op 18 Maart 2009.
  60. ↑ David M. Roth (2006). "Unified Surface Analysis Manual" (PDF). Hydrometeorological Prediction Center. Besoek op 22 Oktober 2006.
  61. ↑ "E". Glossary of Meteorology. American Meteorological Society. 2007. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Julie 2012. Besoek op 3 Junie 2007.
  62. ↑ "Jet Streams in the UK". BBC. 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Februarie 2009. Besoek op 20 Junie 2009.
  63. 1 2 Cheryl W. Cleghorn (2004). "Making the Skies Safer From Windshear". NASA Langley Air Force Base. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Augustus 2006. Besoek op 22 Oktober 2006.
  64. ↑ Hans M. Soekkha (1997). Aviation Safety. VSP. p. 229. ISBN 978-90-6764-258-3. Besoek op 21 Junie 2009.
  65. ↑ Robert Harrison (2001). Large Wind Turbines. Chichester: John Wiley & Sons. p. 30. ISBN 978-0-471-49456-0.
  66. ↑ Ross Garrett (1996). The Symmetry of Sailing. Dobbs Ferry: Sheridan House. pp. 97-99. ISBN 978-1-57409-000-0.
  67. ↑ Gail S. Langevin (2009). "Wind Shear". National Aeronautic and Space Administration. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Oktober 2007. Besoek op 9 Oktober 2007.
  68. ↑ Rene N. Foss (Junie 1978). Ground Plane Wind Shear Interaction on Acoustic Transmission (Verslag). WA-RD 033.1. Washington State Department of Transportation. Besoek op 30 Mei 2007.
  69. ↑ "Hurricanes". University of Illinois. 1999. Besoek op 21 Oktober 2006.
  70. ↑ "Vertical Wind Shear". University of Illinois. 1999. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Maart 2019. Besoek op 21 Oktober 2006.
  71. ↑ Integrated Publishing (2007). "Unit 6—Lesson 1: Low-Level Wind Shear". Besoek op 21 Junie 2009.
  72. ↑ Laura Gibbs (16 Oktober 2007). "Vayu". Encyclopedia for Epics of Ancient India. Besoek op 9 April 2009.
  73. 1 2 3 4 5 Michael Jordan (1993). Encyclopedia of Gods: Over 2, 500 Deities of the World. New York: Facts on File. pp. 5, 45, 80, 187-188, 243, 280, 295. ISBN 978-0-8160-2909-9.
  74. ↑ Theoi Greek Mythology (2008). "Anemi: Greek Gods of the Winds". Aaron Atsma. Besoek op 10 April 2009.
  75. ↑ John Boardman (1994). The Diffusion of Classical Art in Antiquity. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-03680-9.
  76. ↑ Andy Orchard (1997). Dictionary of Norse Myth and Legend. Cassell. ISBN 978-0-304-36385-8.
  77. ↑ Coulter, Charles Russell; Turner, Patricia (4 Julie 2013). Encyclopedia of Ancient Deities (in Engels). Routledge. p. 3. ISBN 978-1-135-96397-2. A-Kahiwahiwa (Polynesia): "Fiery Black Clouds." One of the thirteen children of the god of winds, storms and hurricanes, Tawhiri-ma-tea.
  78. ↑ Verger, Pierre (1989). Dílógún: Brazilian Tales of Yorùbá Divination Discovered in Bahia. Nigeria: Centre for Black and African Arts and Civilization. OCLC 24870027.
  79. ↑ Adeoye, C. L. (1989). Ìgbàgbọ́ àti ẹ̀sìn Yorùba (in Joroeba). Ibadan: Evans Bros. Nigeria. p. 303. ISBN 9781675098.
  80. ↑ History Detectives (2008). "Feature – Kamikaze Attacks". PBS. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 Oktober 2008. Besoek op 21 Maart 2009.
  81. ↑ Colin Martin; Geoffrey Parker (1999). The Spanish Armada. Manchester University Press. pp. 144-181. ISBN 978-1-901341-14-0. Besoek op 20 Junie 2009.
  82. ↑ S. Lindgrén & J. Neumann (1985). "Great Historical Events That Were Significantly Affected by the Weather: 7, "Protestant Wind"—"Popish Wind": The Revolusion of 1688 in England". Bulletin of the American Meteorological Society. 66 (6): 634-644. Bibcode:1985BAMS...66..634L. doi:10.1175/1520-0477(1985)066<0634:GHETWS>2.0.CO;2.
  83. ↑ Nina Burleigh (2007). Mirage. Harper. p. 135. ISBN 978-0-06-059767-2.
  84. ↑ Jan DeBlieu (1998). Wind. Houghton Mifflin Harcourt. p. 57. ISBN 978-0-395-78033-6.
  85. ↑ Ernest Edwin Speight & Robert Morton Nance (1906). Britain's Sea Story, B.C. 55-A.D. 1805. Hodder and Stoughton. p. 30. Besoek op 19 Maart 2009. structure of sailing ship.
  86. ↑ Brandon Griggs & Jeff King (9 Maart 2009). "Boat made of plastic bottles to make ocean voyage". CNN. Besoek op 19 Maart 2009.
  87. ↑ Jerry Cardwell (1997). Sailing Big on a Small Sailboat. Sheridan House, Inc. p. 118. ISBN 978-1-57409-007-9. Besoek op 19 Maart 2009.
  88. ↑ Brian Lavery & Patrick O'Brian (1989). Nelson's navy. Naval Institute Press. p. 191. ISBN 978-1-59114-611-7. Besoek op 20 Junie 2009.
  89. ↑ Underwater Archaeology Kids' Corner (2009). "Shipwrecks, Shipwrecks Everywhere". Wisconsin Historical Society. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Mei 2008. Besoek op 19 Maart 2009.
  90. ↑ Carla Rahn Phillips (1993). The Worlds of Christopher Columbus. Cambridge University Press. p. 67. ISBN 978-0-521-44652-5. Besoek op 19 Maart 2009.
  91. ↑ Tom Benson (2008). "Relative Velocities: Aircraft Reference". NASA Glenn Research Center. Besoek op 19 Maart 2009.
  92. ↑ Library of Congress (6 Januarie 2006). "The Dream of Flight". Library of Congress. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Julie 2009. Besoek op 20 Junie 2009.
  93. ↑ "Flight Paths" (PDF). Bristol International Airport. 2004. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 26 Maart 2009. Besoek op 19 Maart 2009.
  94. ↑ G. Juleff (1996). "An ancient wind powered iron smelting technology in Sri Lanka". Nature. 379 (3): 60-63. Bibcode:1996Natur.379...60J. doi:10.1038/379060a0. S2CID 205026185.
  95. ↑ A. G. Drachmann (1961). "Heron's Windmill". Centaurus. 7 (2): 145-151. Bibcode:1960Cent....7..145R. doi:10.1111/j.1600-0498.1960.tb00263.x.
  96. ↑ Ahmad Y Hassan and Donald Routledge Hill (1986). Islamic Technology: An illustrated history. Cambridge University Press. p. 54. ISBN 978-0-521-42239-0.
  97. ↑ Donald Routledge Hill (Mei 1991). "Mechanical Engineering in the Medieval Near East". Scientific American. 264 (5): 64-69. Bibcode:1991SciAm.264e.100H. doi:10.1038/scientificamerican0591-100.
  98. ↑ IRENA. "Wind energy". International Renewable Energy Agency (in Engels). Besoek op 20 Junie 2021.
  99. ↑ Kutscher, Charles F.; Milford, Jana B.; Kreith, Frank (2019). Principles of Sustainable Energy Systems, Third Edition (3rd uitg.). Boca Raton, FL: Taylor & Francis Group. p. 34. ISBN 978-0-429-48558-9. OCLC 1082243945.
  100. ↑ The Physics of Wind Turbines Geargiveer 9 September 2013 op Wayback Machine. Kira Grogg Carleton College (2005) p. 8. (PDF). Besoek op 3 November 2011.
  101. ↑ "Nota Área de Antropología: Metaleros prehispánicos". mnhn.gob.cl (in Spaans). Chilean National Museum of Natural History. Besoek op 2 Junie 2025.
  102. ↑ Zori, Colleeen; Tropper, Peter; Scott, David (2013). "Copper production in late prehispanic northern Chile". Journal of Archaeological Science. 40 (2): 1165. Bibcode:2013JArSc..40.1165Z. doi:10.1016/j.jas.2012.09.012.
  103. ↑ Glider Flying Handbook. U.S. Government Printing Office, Washington, D.C.: U.S. Federal Aviation Administration. 2003. pp. 7-16. FAA-8083-13_GFH. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Desember 2005. Besoek op 17 Junie 2009.
  104. ↑ Derek Piggott (1997). Gliding: a Handbook on Soaring Flight. Knauff & Grove. pp. 85-86, 130-132. ISBN 978-0-9605676-4-5.
  105. 1 2 Vern Hofman & Dave Franzen (1997). "Emergency Tillage to Control Wind Erosion". North Dakota State University Extension Service. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 April 2012. Besoek op 21 Maart 2009.
  106. 1 2 James K. B. Bishop; Russ E. Davis; Jeffrey T. Sherman (2002). "Robotic Observations of Dust Storm Enhancement of Carbon Biomass in the North Pacific" (PDF). Science. 298 (5594): 817-821. Bibcode:2002Sci...298..817B. doi:10.1126/science.1074961. PMID 12399588. S2CID 38762011. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 1 Junie 2010. Besoek op 20 Junie 2009.
  107. ↑ United States Geological Survey (2004). "Dunes – Getting Started". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Julie 2009. Besoek op 21 Maart 2009.
  108. ↑ F. von Richthofen (1882). "On the Mode of Origin of the Loess". Geological Magazine. 9 (7): 293-305. Bibcode:1882GeoM....9..293R. doi:10.1017/S001675680017164X. S2CID 131245730.
  109. ↑ K. E. K. Neuendorf; J. P. Mehl Jr. & J. A. Jackson (2005). Glossary of Geology. New York: Springer-Verlag. p. 779. ISBN 978-3-540-27951-8.
  110. ↑ Arthur Getis; Judith Getis and Jerome D. Fellmann (2000). Introduction to Geography, Seventh Edition. McGraw-Hill. p. 99. ISBN 978-0-697-38506-2.
  111. ↑ Science Daily (15 Junie 2001). "Microbes And The Dust They Ride In On Pose Potential Health Risks". Besoek op 10 Junie 2007.
  112. ↑ Usinfo.state.gov (2003). "Study Says African Dust Affects Climate in U.S., Caribbean" (PDF). Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 20 Junie 2007. Besoek op 10 Junie 2007.
  113. ↑ U. S. Geological Survey (2006). "Coral Mortality and African Dust". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Mei 2012. Besoek op 10 Junie 2007.
  114. ↑ "Calima". Weather Online. 2009. Besoek op 17 Junie 2009.
  115. ↑ Henrik Breuning-Madsen and Theodore W. Awadzi (2005). "Harmattan dust deposition and particle size in Ghana". Catena. 63 (1): 23-38. Bibcode:2005Caten..63...23B. doi:10.1016/j.catena.2005.04.001.
  116. ↑ "Sirocco (Scirocco)". Weather Online. 2009. Besoek op 17 Junie 2009.
  117. ↑ Bill Giles (O.B.E) (2009). "The Khamsin". BBC. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Maart 2009. Besoek op 17 Junie 2009.
  118. ↑ Thomas J. Perrone (Augustus 1979). "Table of Contents: Wind Climatology of the Winter Shamal". United States Navy. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 6 Mei 2010. Besoek op 17 Junie 2009.
  119. ↑ J. Gurevitch; S. M. Scheiner & G. A. Fox (2006). Plant Ecology, 2nd ed. Sinauer Associates, Inc., Massachusetts.
  120. ↑ M. L. Cody; J. M. Overton (1996). "Short-term evolution of reduced dispersal in island plant populations". Journal of Ecology. 84 (1): 53-61. Bibcode:1996JEcol..84...53C. doi:10.2307/2261699. JSTOR 2261699.
  121. ↑ A. J. Richards (1997). Plant Breeding Systems. Taylor & Francis. p. 88. ISBN 978-0-412-57450-4. Besoek op 19 Junie 2009.
  122. ↑ Leif Kullman (2005). "Wind-Conditioned 20th Century Decline of Birch Treeline Vegetation in the Swedish Scandes" (PDF). Arctic. 58 (3): 286-294. doi:10.14430/arctic430. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 11 Januarie 2012. Besoek op 20 Junie 2009.
  123. ↑ Mathieu Bouchard; David Pothier & Jean-Claude Ruel (2009). "Stand-replacing windthrow in the boreal forests of eastern Quebec". Canadian Journal of Forest Research. 39 (2): 481-487. Bibcode:2009CaJFR..39..481B. doi:10.1139/X08-174.
  124. ↑ Michael A. Arnold (2009). "Coccoloba uvifera" (PDF). Texas A&M University. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 6 Junie 2011. Besoek op 20 Junie 2009.
  125. ↑ National Park Service (1 September 2006). "Plants". Department of the Interior. Besoek op 20 Junie 2009.
  126. 1 2 "ARS Studies Effect of Wind Sandblasting on Cotton Plants". USDA Agricultural Research Service. 26 Januarie 2010.
  127. ↑ Wilson, Richard A.; Talbot, Nicholas J. (2009). "Under pressure: investigating the biology of plant infection by Magnaporthe oryzae". Nature Reviews Microbiology. 7 (3). Nature Portfolio: 185-195. doi:10.1038/nrmicro2032. ISSN 1740-1526. PMID 19219052. S2CID 42684382.
  128. ↑ Morin, Louise (25 Augustus 2020). "Progress in Biological Control of Weeds with Plant Pathogens". Annual Review of Phytopathology. 58 (1). Annual Reviews: 201-223. Bibcode:2020AnRvP..58..201M. doi:10.1146/annurev-phyto-010820-012823. ISSN 0066-4286. PMID 32384863. S2CID 218563372.
  129. ↑ "Gone with the wind: Revisiting stem rust dispersal between southern Africa and Australia". GlobalRust.org. Besoek op 3 Januarie 2022.
  130. ↑ McDonald, Bruce A.; Linde, Celeste (2002). "The population genetics of plant pathogens and breeding strategies for durable resistance". Euphytica. 124 (2). Springer: 163-180. doi:10.1023/a:1015678432355. ISSN 0014-2336. S2CID 40941822.
  131. ↑ D. R. Ames & L. W. lnsley (1975). "Wind Chill Effect for Cattle and Sheep". Journal of Animal Science. 40 (1): 161-165. Bibcode:1975JAniS..40..161A. doi:10.2527/jas1975.401161x. hdl:2097/10789. PMID 1110212.
  132. ↑ Australian Antarctic Division (8 Desember 2008). "Adapting to the Cold". Australian Government Department of the Environment, Water, Heritage, and the Arts Australian Antarctic Division. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Junie 2009. Besoek op 20 Junie 2009.
  133. ↑ Diana Yates (2008). "Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates". University of Illinois Urbana-Champaign. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Oktober 2008. Besoek op 26 April 2009.
  134. ↑ Gary Ritchison (4 Januarie 2009). "BIO 554/754 Ornithology Lecture Notes 2 – Bird Flight I". Eastern Kentucky University. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Junie 2012. Besoek op 19 Junie 2009.
  135. ↑ Bart Geerts & Dave Leon (2003). "P5A.6 Fine-Scale Vertical Structure of a Cold Front As Revealed By Airborne 95 GHZ Radar" (PDF). University of Wyoming. Besoek op 26 April 2009.
  136. ↑ Thomas A. Niziol (Augustus 1998). "Contamination of WSR-88D VAD Winds Due to Bird Migration: A Case Study" (PDF). Eastern Region WSR-88D Operations Note No. 12. Besoek op 26 April 2009.
  137. ↑ Jennifer Owen (1982). Feeding strategy. University of Chicago Press. pp. 34–35. ISBN 978-0-226-64186-7.
  138. ↑ Robert C. Eaton (1984). Neural mechanisms of startle behavior. Springer. pp. 98-99. ISBN 978-0-306-41556-2. Besoek op 19 Junie 2009.
  139. ↑ Bob Robb; Gerald Bethge; Gerry Bethge (2000). The Ultimate Guide to Elk Hunting. Globe Pequot. p. 161. ISBN 978-1-58574-180-9. Besoek op 19 Junie 2009.
  140. ↑ H. G. Gilchrist; A. J. Gaston & J. N. M. Smith (1998). "Wind and prey nest sites as foraging constraints on an avian predator, the glaucous gull". Ecology. 79 (7): 2403-2414. doi:10.1890/0012-9658(1998)079[2403:WAPNSA]2.0.CO;2. JSTOR 176831.
  141. ↑ T. P. Grazulis (2001). The tornado. University of Oklahoma Press. pp. 126–127. ISBN 978-0-8061-3258-7. Besoek op 13 Mei 2009.
  142. ↑ Hans Dieter Betz; Ulrich Schumann; Pierre Laroche (2009). Lightning: Principles, Instruments and Applications. Springer. pp. 202-203. ISBN 978-1-4020-9078-3. Besoek op 13 Mei 2009.
  143. ↑ Derek Burch (26 April 2006). "How to Minimize Wind Damage in the South Florida Garden". University of Florida. Besoek op 13 Mei 2009.
  144. ↑ National Hurricane Center (22 Junie 2006). "Saffir-Simpson Hurricane Scale Information". National Oceanic and Atmospheric Administration. Besoek op 25 Februarie 2007.
  145. ↑ "Enhanced F Scale for Tornado Damage". Storm Prediction Center. Besoek op 21 Junie 2009.
  146. ↑ "Info note No.58 — World Record Wind Gust: 408 km/h". World Meteorological Association. 22 Januarie 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Januarie 2013.
  147. ↑ Feranando de Souza Costa & David Sandberg (2004). "Mathematical model of a smoldering log" (PDF). Combustion and Flame. 139 (3): 227-238 [228]. Bibcode:2004CoFl..139..227D. doi:10.1016/j.combustflame.2004.07.009. S2CID 10499171. Besoek op 6 Februarie 2009.
  148. ↑ National Wildfire Coordinating Group (8 Februarie 2007). NWCG Communicator's Guide for Wildland Fire Management: Fire Education, Prevention, and Mitigation Practices, Wildland Fire Overview (PDF). p. 5. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 4 Maart 2016. Besoek op 11 Desember 2008.
  149. ↑ National Wildfire Coordinating Group (2008). Glossary of Wildland Fire Terminology (PDF). p. 73. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 21 Augustus 2008. Besoek op 18 Desember 2008.
  150. ↑ Ashley King; et al. (21 Februarie 2012). "Chandra Finds Fastest Winds from Stellar Black Hole". NASA. Besoek op 27 September 2012.
  151. ↑ Ruth Murray-Clay (2008). "Atmospheric Escape Hot Jupiters & Interactions Between Planetary and Stellar Winds" (PDF). Boston University. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 4 Augustus 2009. Besoek op 5 Mei 2009.
  152. ↑ E. Chassefiere (1996). "Hydrodynamic escape of hydrogen from a hot water-rich atmosphere: The case of Venus". Journal of Geophysical Research. 101 (11): 26039-26056. Bibcode:1996JGR...10126039C. doi:10.1029/96JE01951.
  153. 1 2 Rudolf Dvořák (2007). Extrasolar Planets. Wiley-VCH. pp. 139-140. ISBN 978-3-527-40671-5. Besoek op 5 Mei 2009.
  154. ↑ "Solar Wind | NOAA / NWS Space Weather Prediction Center". www.swpc.noaa.gov. Besoek op 16 Mei 2023.
  155. ↑ David H. Hathaway (2007). "The Solar Wind". National Aeronautic and Space Administration Marshall Space Flight Center. Besoek op 19 Maart 2009.
  156. ↑ Robert Roy Britt (15 Maart 2000). "A Glowing Discovery at the Forefront of Our Plunge Through Space". SPACE.com.
  157. ↑ John G. Kappenman; et al. (1997). "Geomagnetic Storms Can Threaten Electric Power Grid". Earth in Space. 9 (7): 9-11. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Junie 2008. Besoek op 19 Maart 2009.
  158. ↑ T. Neil Davis (22 Maart 1976). "Cause of the Aurora". Alaska Science Forum. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Mei 2012. Besoek op 19 Maart 2009.
  159. ↑ Donald K. Yeomans (2005). "World Book at NASA: Comets". National Aeronautics and Space Administration. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Maart 2015. Besoek op 20 Junie 2009.
  160. ↑ W. B. Rossow; A. D. del Genio; T. Eichler (1990). "Cloud-tracked winds from Pioneer Venus OCPP images". Journal of the Atmospheric Sciences. 47 (17): 2053-2084. Bibcode:1990JAtS...47.2053R. doi:10.1175/1520-0469(1990)047<2053:CTWFVO>2.0.CO;2.
  161. ↑ NASA (13 Desember 2004). "Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds". Besoek op 17 Maart 2006.
  162. ↑ NASA – NASA Mars Rover Churns Up Questions With Sulfur-Rich Soil Geargiveer 27 Julie 2010 op Wayback Machine. Nasa.gov. Besoek op 3 November 2011.
  163. ↑ David, Leonard (12 Maart 2005). "Spirit Gets A Dust Devil Once-Over". Space.com. Besoek op 1 Desember 2006.
  164. ↑ A. P. Ingersoll; T. E. Dowling; P. J. Gierasch; G. S. Orton; P. L. Read; A. Sanchez-Lavega; A. P. Showman; A. A. Simon-Miller; A. R. Vasavada (29 Julie 2003). Dynamics of Jupiter's Atmosphere (PDF). Lunar & Planetary Institute. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 14 Mei 2011. Besoek op 1 Februarie 2007.
  165. ↑ C.C. Porco; et al. (2005). "Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Atmosphere". Science. 307 (5713): 1243-1247. Bibcode:2005Sci...307.1243P. doi:10.1126/science.1107691. PMID 15731441. S2CID 9210768.
  166. ↑ L. A. Sromovsky & P. M. Fry (2005). "Dynamics of cloud features on Uranus". Icarus. 179 (2): 459-484. arXiv:1503.03714. Bibcode:2005Icar..179..459S. doi:10.1016/j.icarus.2005.07.022.
  167. ↑ H. B. Hammel; I. de Pater; S. Gibbard; G. W. Lockwoodd; K. Rages (2005). "Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features" (PDF). Icarus. 175 (2): 534-545. Bibcode:2005Icar..175..534H. doi:10.1016/j.icarus.2004.11.012. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 25 Oktober 2007. Besoek op 15 Junie 2009.
  168. ↑ H.B. Hammel; K. Rages; G.W. Lockwoodd; E. Karkoschka; I. de Pater (2001). "New Measurements of the Winds of Uranus". Icarus. 153 (2): 229-235. Bibcode:2001Icar..153..229H. doi:10.1006/icar.2001.6689.
  169. ↑ Linda T. Elkins-Tanton (2006). Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. New York: Chelsea House. pp. 79-83. ISBN 978-0-8160-5197-7.
  170. ↑ Jonathan I. Lunine (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 31: 217-263. Bibcode:1993ARA&A..31..217L. doi:10.1146/annurev.aa.31.090193.001245.
  171. ↑ "Exoplanet Sees Extreme Heat Waves". Space.com. 28 Januarie 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Junie 2009. Besoek op 2 September 2017.

Verdere leesstof

[wysig | wysig bron]
  • Winchester, Simon (2025). The Breath of the Gods: The History and Future of the Wind. HarperCollins. ISBN 9780063374454.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]