Gaan na inhoud

Vertaling

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Vir inligting oor vertalers in rekenaarwetenskap, sien vertalerkonstruksie.
Die Rosettasteen, 'n simbool van die vertaalkuns[1]

Vertaling is die oordrag van die betekenis van 'n teks in 'n brontaal na 'n gelykwaardige teks in 'n teikentaal.[2] Engels maak 'n terminologiese onderskeid, wat nie in alle tale bestaan nie, tussen die vertaling van geskrewe tekste en die tolking van mondelinge of in gebaretaal gevoerde kommunikasie tussen tale. Die akademiese studie van vertaling staan as vertaalkunde bekend.

Die sentrale begrip van vertaling is ekwivalensie, die doel wat vertalers tussen die twee tekste nastreef; die vraag of 'n vertaling eerder getrou aan die bronteks of eerder idiomaties in die teikentaal moet wees, loop deur die hele geskiedenis van die vak.[3] Afsonderlike tradisies het in die Nabye Ooste, in Asië en in die Islamitiese wêreld ontstaan, en benewens literêre en godsdienstige tekste word vandag ook tegniese dokumente, opnamevraelyste en regstekste vertaal.

'n Vertaler loop altyd gevaar om woorde, grammatika of sintaksis uit die brontaal onwillekeurig in die teikentaalweergawe in te dra. Sulke oorloop het egter soms nuttige leenvertalings en leenwoorde uit die brontaal ingevoer wat die teikentale verryk het.

Sedert die 1940's is daar met wisselende welslae pogings aangewend om vertaling te outomatiseer of om die menslike vertaler meganies by te staan.[4] Die opkoms van die internet het later 'n wêreldwye mark vir vertaaldienste geskep en lokalisering vergemaklik.[5]

Vertaalkunde

[wysig | wysig bron]

Vertaalkunde is die studie van die vertaling van natuurlike tale. Die veld sluit onder meer literêre vertaling, lokalisering, skermvertaling en tegniese vertaling in, en hou verband met velde soos die pragmatiek, semiotiek, die taalwetenskappe en landeskunde.

Teorie

[wysig | wysig bron]

Westerse teorie

[wysig | wysig bron]
Koning Karel V die Wyse gee opdrag vir 'n vertaling van Aristoteles. Die eerste blokkie toon hoe hy die vertaling beveel; die tweede hoe die vertaling gemaak word. Die derde en vierde blokkies toon hoe die voltooide vertaling na die koning gebring en aan hom oorhandig word.

Besprekings van die teorie en praktyk van vertaling strek tot in die oudheid terug en toon merkwaardige kontinuïteite. Die antieke Grieke het tussen metafrase (letterlike vertaling) en parafrase onderskei, terme wat uit die Griekse metaphrasis ("'n spreek oorkant") en paraphrasis kom.[6]

Die begrip van metafrase, dus van woord-vir-woord-vertaling, is onvolmaak, omdat 'n gegewe woord in 'n gegewe taal dikwels meer as een betekenis dra en omdat 'n soortgelyke gegewe betekenis in 'n gegewe taal dikwels deur meer as een woord verteenwoordig kan word. Tog kan metafrase en parafrase as ideale begrippe nuttig wees wat die uiterstes in die spektrum van moontlike benaderings tot vertaling aandui.

Die onderskeid is deur die Engelse digter en vertaler John Dryden (1631-1700) oorgeneem, wat vertaling as die oordeelkundige vermenging van hierdie twee wyses van segging beskryf het wanneer 'n vertaler in die teikentaal ekwivalente vir die uitdrukkings van die brontaal kies:

Wanneer [woorde] ... letterlik grasieus voorkom, sou dit 'n onreg teenoor die Outeur wees as hulle verander word. Maar aangesien ... wat in die een [taal] Mooi is, in 'n ander dikwels Barbaars en soms selfs Onsin is, sou dit onredelik wees om 'n Vertaler tot die eng bestek van sy Outeur se woorde te beperk: dit is genoeg as hy 'n Uitdrukking kies wat die Sin nie verdraai nie.[6]

Dryden het egter teen die vryheid van "nabootsing", dus van aangepaste vertaling, gewaarsku: "Wanneer 'n skilder uit die lewe kopieer ... het hy geen reg om gelaatstrekke en lyne te verander nie."[3]

Hierdie algemene formulering van ekwivalensie, die sentrale begrip van vertaling, is net so toereikend as enige ander wat sedert Cicero en Horatius voorgestel is. Hulle het in die Rome van die eerste eeu v.C. bekend en letterlik teen vertaling woord vir woord (verbum pro verbo) gewaarsku.[3]

Ten spyte van sporadiese teoretiese verskeidenheid het die werklike praktyk van vertaling sedert die oudheid skaars verander. Buiten enkele uiterste metafraseerders in die vroeë Christelike tydperk en die Middeleeue, en aanpassers in verskillende tydperke, het vertalers oor die algemeen behoedsame buigsaamheid in hul soeke na ekwivalente aan die dag gelê: letterlik waar moontlik, parafraserend waar nodig, vir die oorspronklike betekenis en vir ander wesenlike waardes soos styl, versvorm, ooreenstemming met musikale begeleiding of, in rolprente, met die artikulasiebewegings van die spraak, soos uit die konteks bepaal.[3]

In die algemeen het vertalers probeer om die konteks self te bewaar deur die oorspronklike orde van betekeniselemente, en dus die woordorde, weer te gee,[7] en om waar nodig die werklike grammatikale struktuur te herinterpreteer, byvoorbeeld deur van die bedrywende na die lydende vorm oor te skakel, of omgekeerd. Die grammatikale verskille tussen tale met 'n vaste woordorde, soos Engels, Frans en Duits, en dié met 'n vrye woordorde, soos Grieks, Latyn, Pools en Russies, was in hierdie opsig geen struikelblok nie.[3] Die besondere sintaktiese kenmerke van die teks in 'n brontaal word by die sintaktiese vereistes van die teikentaal aangepas.

Wanneer 'n teikentaal terme ontbreek wat in 'n brontaal voorkom, het vertalers daardie terme geleen en so die teikentaal verryk. Grotendeels danksy die uitruil van leenvertalings en leenwoorde tussen tale, en danksy hul invoer uit ander tale, is daar min begrippe wat tussen die moderne Europese tale "onvertaalbaar" is.[3] 'n Groter probleem is egter dat die kulture van die sprekers van die twee tale verskil: terme wat met kulturele begrippe verband hou waarvoor daar geen ekwivalent in die teikentaal bestaan nie, is veel moeiliker om te vertaal.[8] Vir volledige begrip verg sulke gevalle 'n verklarende aantekening.

Hoe meer kontak en uitruiling daar tussen twee tale bestaan het, of tussen daardie tale en 'n derde, hoe groter is die verhouding van metafrase tot parafrase wat in vertaling tussen hulle gebruik kan word. Weens verskuiwings in die ekologiese nisse van woorde is 'n gemeenskaplike etimologie egter soms misleidend as gids tot die huidige betekenis in die een of die ander taal. Die Engelse actual moet byvoorbeeld nie met die verwante Franse actuel ("huidig") verwar word nie, of met die Poolse aktualny ("huidig", "tersaaklik", "haalbaar"),[9] die Sweedse aktuell ("tersaaklik"), die Russiese актуальный ("dringend", "tersaaklik") of die Nederlandse actueel ("huidig") nie.

Die vertaler se rol as brug vir die "oordra" van waardes tussen kulture is al sedert Terentius, die Romeinse verwerker van Griekse komedies in die tweede eeu v.C., bespreek. Die rol van die vertaler is egter in geen opsig passief of meganies nie, en is daarom ook met dié van 'n kunstenaar vergelyk. Die hoofgrond blyk die begrip van parallelle skepping te wees wat by kritici soos Cicero voorkom. Dryden het opgemerk dat "vertaling 'n soort tekening na die lewe is". Die vergelyking van die vertaler met 'n musikant of akteur dateer ten minste uit Samuel Johnson se opmerking dat Alexander Pope Homeros op 'n fluitjie speel, terwyl Homeros self 'n fagot gebruik het.[9]

Die vertaler van die Bybel in Duits, Martin Luther (1483-1546), word daarmee vereer dat hy die eerste Europeaan was wat gestel het dat 'n mens slegs na jou eie taal bevredigend vertaal. L. G. Kelly sê dat dit sedert Johann Gottfried Herder in die 18de eeu "aksiomaties" is dat 'n mens net na jou eie taal vertaal.[10]

Wat die eise aan die vertaler verder verswaar, is die feit dat geen woordeboek of tesourus ooit 'n volkome toereikende gids tot vertaling kan wees nie. Die Skotse historikus Alexander Tytler het in sy Essay on the Principles of Translation (1790) beklemtoon dat volgehoue lees 'n meer omvattende gids tot 'n taal is as woordeboeke. Dieselfde punt, maar met die insluiting van die luister na die gesproke taal, is reeds in 1783 deur die Poolse digter en grammatikus Onufry Kopczyński gemaak.[11]

Ander tradisies

[wysig | wysig bron]

Weens Westerse kolonialisme en kulturele oorheersing het Westerse vertaaltradisies ander tradisies grotendeels verdring. Die Westerse tradisies steun op sowel antieke as middeleeuse tradisies en op meer resente Europese vernuwings.

Hoewel vroeër benaderings tot vertaling vandag minder algemeen gebruik word, behou hulle hul belang wanneer 'n mens met hul produkte werk, soos wanneer historici antieke of middeleeuse optekeninge bekyk om gebeure in nie-Westerse of voor-Westerse omgewings te rekonstrueer. Hoewel die Chinese en verwante vertaaltradisies sterk deur Westerse tradisies beïnvloed is en deur vertalers beoefen word wat in Westerse onderwysstelsels opgelei is, behou hulle ook teorieë en filosofieë wat eie aan die Chinese tradisie is.

Die Nabye Ooste

[wysig | wysig bron]

Tradisies van vertaling tussen die tale van die antieke Egipte, Mesopotamië, Assirië (Siries), Anatolië en Israel (Hebreeus) strek etlike millennia terug. Daar bestaan gedeeltelike vertalings van die Soemeriese Epos van Gilgamesj (sowat 2000 v.C.) in Suidwes-Asiatiese tale van die tweede millennium v.C.[12]

'n Vroeë voorbeeld van 'n tweetalige dokument is die Verdrag van Kades van 1274 v.C. tussen die antieke Egiptiese en Hettitiese ryke.

Die Babiloniërs was die eerste om vertaling as 'n beroep te vestig.[13] Die eerste vertalings van Griekse en Koptiese tekste in Arabies, moontlik indirek uit Siriese vertalings,[14] is skynbaar al in die laat sewende eeu n.C. onderneem.[15]

Die tweede Abbasiede kalief het in die agtste eeu 'n vertaalburo in Bagdad befonds.[16] Bajt al-Hikma, die beroemde biblioteek in Bagdad, is ruim begiftig en die versameling het boeke in baie tale ingesluit; met sy eie vertaalafdeling het dit 'n toonaangewende sentrum vir die vertaling van werke uit die oudheid in Arabies geword.[17]

Vertalings in Europese tale uit Arabiese weergawes van verlore Griekse en Romeinse tekste het in die middel van die elfde eeu begin, toe Europese geleerdes die voordele van die Arabiere se kennis van die klassieke tekste erken het, veral ná die stigting van die Toledo-skool van vertalers in Spanje.

William Caxton se Dictes or Sayengis of the Philosophres (1477) was 'n Engelse vertaling van 'n elfde-eeuse Egiptiese teks wat Engels oor Latyn en daarna Frans bereik het. Die vertaling van buitelandse werke vir publikasie in Arabies is deur die stigting van die Madrasat al-Alsun (Skool van Tale) in Egipte in 1813 laat herleef.[18]

Asië

[wysig | wysig bron]
Die Boeddhistiese Diamantsoetra, in Chinees vertaal deur Kumārajīva, is die wêreld se oudste bekende gedateerde gedrukte boek (868 n.C.).

Daar is 'n afsonderlike vertaaltradisie in Suid-, Suidoos- en Oos-Asië, hoofsaaklik van tekste uit die Indiese en Chinese beskawings, wat veral met die weergawe van godsdienstige, in besonder Boeddhistiese, tekste en met die bestuur van die Chinese ryk verband hou. Klassieke Indiese vertaling word deur losse aanpassing gekenmerk eerder as deur die nouer vertaling wat in Europa algemener is, en die Chinese vertaalteorie identifiseer verskeie maatstawwe en beperkings in vertaling.

In die Oos-Asiatiese sfeer van Chinese kulturele invloed was die gebruik en lees van Chinese tekste belangriker as vertaling self. Dit het ook 'n aansienlike invloed op Japannees, Koreaans en Viëtnamees gehad, met omvangryke ontlenings van Chinese woordeskat en skrifstelsel. Opvallend is die Japannese kanbun, 'n stelsel om Chinese tekste vir Japannese sprekers te glosseer.

Hoewel die geïndianiseerde state in Suidoos-Asië dikwels Sanskrit-materiaal in die plaaslike tale vertaal het, het die geletterde elite en skrywers Sanskrit meestal as hul primêre taal van kultuur en regering gebruik.

Perry Link

Perry Link se bespreking van die vertaling van die werk van die Tang-digter Wang Wei (699-759 n.C.) illustreer sommige besondere aspekte van vertaling uit Chinees.[19] Volgens Link moet 'n deel van die kuns van die klassieke Chinese poësie eenvoudig as onvertaalbaar beskou word: die innerlike struktuur van die Chinese karakters het 'n skoonheid van sy eie, en die kalligrafie waarin klassieke gedigte geskryf is, is nog 'n belangrike maar onvertaalbare dimensie. Omdat Chinese karakters nie in lengte verskil nie en 'n gedig presies vyf karakters per reël kan hê, lewer die geskrewe resultaat, teen 'n muur gehang, 'n reghoek op; vertalers in tale met wisselende woordlengtes kan so 'n effek net met die gevaar van noodlottige onbeholpenheid naboots.[20]

Nog 'n onweegbaarheid is hoe om die 1-2, 1-2-3-ritme na te volg waarin reëls van vyf sillabes in klassieke Chinese gedigte normaalweg gelees word. Chinese karakters word elk in een sillabe uitgespreek, sodat sulke ritmes in Chinees maklik en onopvallend is, maar enige naklank daarvan in 'n Westerse taal is byna onvermydelik styf en steurend. Nog minder vertaalbaar is die patrone van toonskikking in die klassieke Chinese poësie, waar elke karakter aan een van twee kategorieë behoort wat deur die toonhoogteverloop bepaal word en waar die afwisseling van die twee parallelisme en spieëling vertoon.[20]

Volgens Link ontstaan die meeste moeilikhede by die vraag hoe die letter teenoor die gees hanteer moet word, "waar die onmoontlikheid van volmaakte antwoorde eindelose debat voortbring". Aan die letterlike uiterste word pogings aangewend om elke denkbare besonderheid van die taal van die oorspronklike Chinese gedig te ontleed. "Die ontleding," skryf Link, "doen egter gewoonlik aan die kuns van 'n gedig ongeveer wat die skalpel van 'n anatomiedosent aan die lewe van 'n padda doen."[20]

Deurdat Chinese karakters grammatikale bepaaldheid vermy, bied hulle aan digters voordele, en terselfdertyd uitdagings aan vertalers van poësie, wat hoofsaaklik met die afwesigheid van subjek, getal en tyd verband hou.[21]

Dit is die norm in die klassieke Chinese poësie, en selfs in moderne Chinese prosa algemeen, om subjekte weg te laat; die leser of hoorder lei die subjek af. Die grammatika van sommige Westerse tale vereis egter dat 'n subjek gestel word, hoewel dit dikwels met 'n lydende of onpersoonlike konstruksie vermy word. Eliot Weinberger wys daarop dat wanneer 'n "ek" as subjek ingevoeg word, 'n "beherende individuele gees van die digter" die reël binnekom en die effek van die Chinese reël vernietig. Sonder 'n subjek, skryf hy, "word die ervaring vir die leser sowel universeel as onmiddellik". 'n Ander benadering tot die subjekloosheid is om die lydende vorm van die teikentaal te gebruik, maar dit maak die ervaring weer te besonder.[21]

Selfstandige naamwoorde het geen getal in Chinees nie. "As jy," skryf Link, "in Chinees oor een roos wil praat, kan jy, maar dan gebruik jy 'n 'maatwoord' om 'een bloeisel-van roosheid' te sê."[21]

Chinese werkwoorde het geen tyd nie: daar is verskeie maniere om te spesifiseer wanneer iets gebeur het of sal gebeur, maar werkwoordtyd is nie een daarvan nie. Vir digters skep dit die groot voordeel van dubbelsinnigheid. Volgens Link geld Weinberger se insig oor subjekloosheid, dat dit 'n effek voortbring wat "sowel universeel as onmiddellik" is, ook vir tydloosheid.[21]

Link stel 'n soort onsekerheidsbeginsel voor wat nie net op vertaling uit Chinees nie, maar op alle vertaling van toepassing mag wees: dilemmas oor vertaling het geen beslissende regte antwoorde nie, hoewel daar ondubbelsinnig verkeerde antwoorde kan wees waar die oorspronklike verkeerd gelees is. Enige vertaling, behalwe masjienvertaling, moet deur die gees van 'n vertaler gaan, en daardie gees bevat onvermydelik sy eie voorraad persepsies, herinneringe en waardes. Weinberger voer die insig verder wanneer hy skryf dat "elke lesing van elke gedig, ongeag taal, 'n daad van vertaling is: vertaling na die intellektuele en emosionele lewe van die leser"; en omdat 'n leser se geestelike lewe oor tyd verskuif, is daar 'n sin waarin "dieselfde gedig nie twee keer gelees kan word nie".[21]

Die Islamitiese wêreld

[wysig | wysig bron]
Die Koran in tawqi-skrif, met 'n Persiese vertaling in kleiner woorde in naskh-skrif (14de eeu)

Die vertaling van materiaal in Arabies het ná die ontstaan van die Arabiese skrif in die 5de eeu uitgebrei en met die opkoms van Islam en die Islamitiese ryke groot belang gekry. Arabiese vertaling het aanvanklik hoofsaaklik op die politiek gekonsentreer en Persiese, Griekse en selfs Chinese en Indiese diplomatieke materiaal in Arabies weergegee. Later het dit op die vertaling van klassieke Griekse en Persiese werke, asook sommige Chinese en Indiese tekste, in Arabies vir studie aan groot Islamitiese leersentrums soos Al-Karaouine in Fes, Marokko, Al-Azhar in Kaïro en die Nizamiyya van Bagdad gekonsentreer. Wat teorie betref, het die Arabiese vertaling swaar op vroeër Nabye-Oosterse tradisies sowel as op meer eietydse Griekse en Persiese tradisies gesteun.

Arabiese vertaalpogings en -tegnieke is weens eeue van noue kontak en uitruiling vir die Westerse vertaaltradisies van belang. Veral ná die Renaissance het Europeërs die Arabiese en Persiese vertalings van klassieke werke, sowel as wetenskaplike en filosofiese werke van Arabiese en oosterse oorsprong, intensiewer begin studeer. Arabies, en in 'n mindere mate Persies, het belangrike bronne van materiaal en moontlik van tegnieke vir die herlewende Westerse tradisies geword, wat die Islamitiese en oosterse tradisies met tyd sou verbysteek.

In die 19de eeu, nadat die Islamitiese geestelikes en kopiiste van die Midde-Ooste in hul eeue-oue stryd om die verderflike uitwerking van die drukpers te stuit verslaan is, het 'n ontploffing in uitgewery gevolg. Saam met uitbreidende sekulêre onderwys het die drukkuns 'n oorwegend ongeletterde samelewing in 'n deels geletterde een omskep. Waar die sjeiks en die regering voorheen 'n monopolie oor kennis uitgeoefen het, het 'n groeiende elite nou by 'n stroom inligting oor feitlik enigiets wat hulle geïnteresseer het, gebaat: tussen 1880 en 1908 is meer as seshonderd koerante en tydskrifte in Egipte alleen gestig. Die vernaamste daarvan was al-Muqtataf, die populêre uitdrukking van 'n vertaalbeweging wat vroeër in die eeu met militêre en mediese handleidings en met hoogtepunte uit die kanon van die Verligting begin het.[22]

'n Vertaler wat kragtig tot die vooruitgang van die Islamitiese Verligting bygedra het, was die Egiptiese geestelike Rifaa al-Tahtawi (1801-1873), wat in die laat 1820's vyf jaar in Parys deurgebring het om godsdiens aan Moslemstudente te onderrig. Nadat hy met die aanmoediging van Mohammed Ali (1769-1849), die Ottomaanse onderkoning van Egipte, na Kaïro terug is, het al-Tahtawi hoof van die nuwe skool vir tale geword en 'n intellektuele omwenteling ingelui deur 'n program te begin om sowat tweeduisend Europese en Turkse boekdele te vertaal, van antieke tekste oor geografie en meetkunde tot Voltaire se biografie van Peter die Grote, saam met die Marseillaise en die hele Code Napoléon. Dit was die grootste en betekenisvolste invoer van buitelandse denke in Arabies sedert die Abbasiede tyd (750-1258).[23]

In Frankryk het die manier waarop die Franse taal hom voortdurend vernuwe het om by moderne lewenswyses te pas, al-Tahtawi getref. Tog het Arabies sy eie bronne van hervinding: die stamstelsel wat Arabies met ander Semitiese tale soos Hebreeus deel, kan die betekenisse van woorde deur gestruktureerde konsonantwisselings uitbrei. Die woord vir vliegtuig het byvoorbeeld dieselfde stam as die woord vir voël.[24]

Muhammad Abduh

Die beweging om Engelse en Europese tekste te vertaal het die Arabiese en Ottomaans-Turkse tale omvorm, en nuwe woorde, vereenvoudigde sintaksis en reguitheid is bo die vroeëre omhaal waardeer. Volgens Christopher de Bellaigue het geleerde Arabiere en Turke in die nuwe professies en die gemoderniseerde staatsdiens hul skeptisisme uitgespreek, en wel "met 'n vryheid wat vandag selde gesien word ... Wettige kennis is nie meer deur tekste in die godsdiensskole bepaal nie, wat meestal met verdowende letterlikheid uitgelê is. Dit het feitlik enige intellektuele voortbringsel enige plek in die wêreld begin insluit." Een van die neologismes wat in 'n sekere sin die instroming van nuwe idees deur vertaling gekenmerk het, was darwiniya, oftewel "Darwinisme".[22]

Een van die invloedrykste liberale Islamitiese denkers van die tyd was Muhammad Abduh (1849-1905), Egipte se senior regsgesag, sy hoofmoefti, aan die begin van die 20ste eeu en 'n bewonderaar van Charles Darwin, wat in 1903 Darwin se eksponent Herbert Spencer by sy huis in Brighton besoek het. Spencer se siening van die samelewing as 'n organisme met sy eie wette van evolusie het met Abduh se idees ooreengestem.[25]

Ná die Eerste Wêreldoorlog, toe Brittanje en Frankryk die lande van die Midde-Ooste, buiten Turkye, ingevolge die Sykes-Picot-ooreenkoms onder mekaar verdeel het, in stryd met plegtige oorlogstydse beloftes van naoorlogse Arabiese selfbeskikking, was die reaksie onmiddellik: die Moslembroederskap het in Egipte ontstaan, die Huis van Saud het die Hidjaz oorgeneem, en regimes onder leiding van weermagoffisiere het in Iran en Turkye aan bewind gekom. "Beide onliberale strominge van die moderne Midde-Ooste," skryf de Bellaigue, "die Islamisme en die militarisme, het 'n groot stukrag van Westerse ryksbouers ontvang." Soos dikwels gebeur in lande wat 'n sosiale krisis deurgaan, moes die aspirasies van die Moslemwêreld se vertalers en moderniseerders, soos Muhammad Abduh, grotendeels voor terugwaartse strominge wyk.[26]

Getrouheid en deursigtigheid

[wysig | wysig bron]
John Dryden

Getrouheid en gelukkigheid, oftewel deursigtigheid, is dikwels, hoewel nie altyd nie, met mekaar in stryd.[27] 'n Franse kritikus van die 17de eeu het die frase les belles infidèles geskep om te suggereer dat vertalings óf getrou óf mooi kan wees, maar nie albei nie.[a] Getrouheid is die mate waarin 'n vertaling die betekenis van die bronteks sonder verwringing weergee. Deursigtigheid is die mate waarin 'n vertaling vir 'n moedertaalspreker van die teikentaal voorkom asof dit oorspronklik in daardie taal geskryf is, en aan sy grammatika, sintaksis en idiomatiek voldoen. John Dryden het in sy voorwoord tot die vertaalbundel Sylvae geskryf:

Waar ek sommige van [die oorspronklike outeurs se] Uitdrukkings weggeneem en hulle korter gemaak het, is dit moontlik uit hierdie oorweging dat wat in die Grieks of Latyn mooi was, nie so skitterend in die Engels sou voorkom nie; en waar ek hulle uitgebrei het, versoek ek die valse Kritici om nie altyd te dink dat daardie gedagtes heeltemal my eie is nie, maar dat hulle óf heimlik in die Digter aanwesig is, óf billik uit hom afgelei kan word; of ten minste, as albei daardie oorwegings moet misluk, dat my eie van dieselfde aard as syne is, en dat hulle, as hy nog geleef en 'n Engelsman was, sulkes is as wat hy waarskynlik sou geskryf het.[29]

'n Vertaling wat aan die maatstaf van getrouheid voldoen, word "getrou" genoem; een wat aan die maatstaf van deursigtigheid voldoen, "idiomaties". Na gelang van die vertaling hoef die twee hoedanighede nie onderling uitsluitend te wees nie. Die maatstawwe waarmee die getrouheid van 'n vertaling beoordeel word, wissel na gelang van die onderwerp, die tipe en die gebruik van die teks, sy literêre hoedanighede en sy sosiale of historiese konteks. Die maatstawwe vir deursigtigheid lyk meer reguit: 'n onidiomatiese vertaling "klink verkeerd" en lewer in uiterste gevalle van woord-vir-woord-vertaling dikwels blatante onsin op.

Friedrich Schleiermacher

Tog mag 'n vertaler in sekere kontekste doelbewus 'n letterlike vertaling nastreef. Vertalers van literêre, godsdienstige of historiese tekste hou dikwels so na as moontlik by die bronteks en strek die grense van die teikentaal om 'n onidiomatiese teks te lewer. 'n Vertaler mag ook uitdrukkings uit die brontaal oorneem om "plaaslike kleur" te verskaf.

Lawrence Venuti

Hoewel die huidige Westerse vertaalpraktyk deur die dubbele begrippe van getrouheid en deursigtigheid oorheers word, was dit nie altyd die geval nie. Daar was tydperke, veral in die voor-klassieke Rome en in die 18de eeu, toe baie vertalers die grense van vertaling self oorgesteek het en in die gebied van verwerking beland het. Aangepaste vertaling behou in sommige nie-Westerse tradisies sy geldigheid. Die Indiese epos die Ramayana kom in baie weergawes in die verskillende Indiese tale voor, en die verhale verskil in elkeen. Soortgelyke voorbeelde is in die middeleeuse Christelike letterkunde te vind, wat die teks by plaaslike gewoontes en sedes aangepas het.

Baie teorieë van nie-deursigtige vertaling steun op begrippe uit die Duitse Romantiek, met die Duitse teoloog en filosoof Friedrich Schleiermacher as die duidelikste invloed. In sy rigtinggewende lesing "Oor die verskillende metodes van vertaling" (1813) het hy onderskei tussen vertaalmetodes wat "die skrywer na [die leser]" beweeg, dus deursigtigheid, en dié wat die "leser na [die outeur]" beweeg, dus 'n uiterste getrouheid aan die vreemdheid van die bronteks. Schleiermacher het die laaste benadering verkies. Hierdie twee strategieë staan as domestikering en vervreemding bekend.

Prominente voorstanders van sulke nie-deursigtige vertaling sluit die Franse geleerde Antoine Berman in, wat twaalf verwringende neigings in die meeste prosavertalings geïdentifiseer het,[30] en die Amerikaanse teoretikus Lawrence Venuti, wat vertalers opgeroep het om vervreemdende eerder as domestiserende vertaalstrategieë toe te pas.[31]

Dinamiese en formele ekwivalensie

[wysig | wysig bron]

Die vraag van getrouheid teenoor deursigtigheid is ook in terme van onderskeidelik "formele ekwivalensie" en "dinamiese", oftewel "funksionele", ekwivalensie geformuleer, uitdrukkings wat met die vertaler Eugene Nida verbind word en oorspronklik geskep is om maniere van Bybelvertaling te beskryf; die twee benaderings geld egter vir enige vertaling.

Formele ekwivalensie stem met metafrase ooreen en dinamiese ekwivalensie met parafrase. Formele ekwivalensie, wat deur letterlike vertaling nagestreef word, poog om die teks letterlik of woord vir woord weer te gee, indien nodig ten koste van eienskappe wat vir die teikentaal natuurlik is. Dinamiese of funksionele ekwivalensie dra daarteenoor die wesenlike gedagtes van 'n bronteks oor, indien nodig ten koste van letterlikheid, van die oorspronklike betekeniselement en woordorde, en van die bedrywende teenoor lydende vorm van die bronteks.

Daar is egter geen skerp grens tussen formele en funksionele ekwivalensie nie. Hulle verteenwoordig eerder 'n spektrum van vertaalbenaderings. Elkeen word op verskillende tye en in verskillende kontekste deur dieselfde vertaler gebruik, en op verskillende punte binne dieselfde teks, soms gelyktydig. Bekwame vertaling verg die oordeelkundige vermenging van formele en funksionele ekwivalente.[32]

Algemene slaggate in vertaling, veral wanneer dit deur onervare vertalers beoefen word, behels valse ekwivalente soos valse vriende[33] en valse verwante woorde.

Brontaal en teikentaal

[wysig | wysig bron]

In die praktyk van vertaling is die brontaal die taal waaruit vertaal word, terwyl die teikentaal, ook die reseptortaal genoem,[34][35] die taal is waarin vertaal word.[36] Moeilikhede in vertaling kan uit leksikale en sintaktiese verskille tussen die brontaal en die teikentaal ontstaan, en dié verskille is gewoonlik groter tussen twee tale wat aan verskillende taalfamilies behoort.[37]

Die brontaal is dikwels die vertaler se tweede taal en die teikentaal sy moedertaal.[38] In sommige geografiese omgewings is die brontaal egter die vertaler se moedertaal omdat nie genoeg mense die brontaal as tweede taal praat nie.[39] 'n Opname van 2005 het byvoorbeeld bevind dat 89% van professionele Sloweense vertalers in hul tweede taal, gewoonlik Engels, vertaal.[39] Waar die brontaal die vertaler se moedertaal is, is die vertaalproses met verskeie terme beskryf, waaronder "vertaling in 'n nie-moedertaal", "vertaling in 'n tweede taal", "omgekeerde vertaling", "diensvertaling" en "vertaling van A na B".[39] Die proses begin tipies met 'n volledige en diepgaande ontleding van die oorspronklike teks in die brontaal om volle begrip te verseker voordat die eintlike daad van vertaling aangepak word.[40]

Vertaling vir gespesialiseerde of professionele velde verg ook 'n werkende kennis van die tersaaklike terminologie in die veld. Die vertaling van 'n regsteks verg byvoorbeeld nie net vlotheid in die betrokke tale nie, maar ook vertroudheid met die terminologie wat in elke taal eie aan die regsgebied is.[41]

Hoewel die vorm en styl van die brontaal dikwels nie in die teikentaal weergegee kan word nie, kan die betekenis en inhoud wel. Die taalkundige Roman Jakobson het so ver gegaan as om te beweer dat alle kognitiewe ervaring in enige lewende taal geklassifiseer en uitgedruk kan word.[42] Die taalkundige Ghil'ad Zuckermann voer aan dat die grense nie dié van vertaling as sodanig is nie, maar van elegante vertaling.[43]

Bronteks en teikenteks

[wysig | wysig bron]

In vertaling is 'n bronteks 'n teks wat in 'n gegewe brontaal geskryf is en wat in 'n ander taal vertaal moet word of vertaal is, terwyl 'n teikenteks 'n vertaalde teks is wat in die bedoelde teikentaal geskryf is en die resultaat van 'n vertaling uit 'n gegewe bronteks is. Volgens Jeremy Munday se definisie van vertaling behels "die proses van vertaling tussen twee verskillende geskrewe tale die verandering van 'n oorspronklike geskrewe teks (die bronteks) in die oorspronklike verbale taal (die brontaal) na 'n geskrewe teks (die teikenteks) in 'n ander verbale taal (die teikentaal)".[44] Die terme "bronteks" en "teikenteks" word bo "oorspronklike" en "vertaling" verkies omdat hulle nie dieselfde positiewe teenoor negatiewe waardebeoordeling dra nie.

Vertaalkundiges soos Eugene Nida en Peter Newmark het die verskillende benaderings tot vertaling breedweg as bronteksgerig of teikenteksgerig voorgestel.[44]

Terugvertaling

[wysig | wysig bron]

'n Terugvertaling is 'n vertaling van 'n vertaalde teks terug na die taal van die oorspronklike teks, sonder verwysing na die oorspronklike teks. Die vergelyking van 'n terugvertaling met die oorspronklike teks word soms as kontrole op die juistheid van die oorspronklike vertaling gebruik, net soos die juistheid van 'n rekenkundige bewerking soms deur die bewerking om te keer nagegaan word.[45] Die resultate van sulke omgekeerde vertalings is egter, hoewel nuttig as benaderde kontroles, nie altyd presies betroubaar nie.[46] Terugvertaling moet in die algemeen minder juis wees as terugberekening, omdat taalkundige simbole (woorde) dikwels dubbelsinnig is terwyl wiskundige simbole doelbewus ondubbelsinnig is.

In die konteks van masjienvertaling word 'n terugvertaling ook 'n "rondreisvertaling" genoem. Wanneer vertalings van materiaal gemaak word wat in mediese kliniese proewe gebruik word, soos vorms vir ingeligte toestemming, word 'n terugvertaling dikwels deur die etiekkomitee of institusionele hersieningsraad vereis.[47]

Mark Twain het in 1903 sy eie kortverhaal "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County" terugvertaal.

Mark Twain het humoristies sprekende bewys van die gereelde onbetroubaarheid van terugvertaling gelewer toe hy sy eie terugvertaling van 'n Franse vertaling van sy kortverhaal "The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County" uitgegee het. Hy het sy terugvertaling in 1903 saam met sy Engelse oorspronklike, die Franse vertaling en 'n "Private History of the 'Jumping Frog' Story" gepubliseer. Laasgenoemde bundel het 'n opgesomde verwerking van sy verhaal ingesluit wat volgens Twain, sonder toeskrywing aan hom, in professor Sidgwick se Greek Prose Composition (p. 116) onder die titel "The Athenian and the Frog" verskyn het; die verwerking is 'n tyd lank vir 'n onafhanklike antieke Griekse voorganger van Twain se verhaal aangesien.[48]

Wanneer 'n dokument net in vertaling oorleef en die oorspronklike verlore is, onderneem navorsers soms terugvertaling in 'n poging om die oorspronklike teks te rekonstrueer. 'n Voorbeeld is die roman Die Saragossa-manuskrip deur die Poolse aristokraat Jan Potocki (1761-1815), wat die roman in Frans geskryf en fragmente anoniem in 1804 en 1813-1814 gepubliseer het. Dele van die oorspronklike Franstalige manuskrip is later verlore, maar die ontbrekende fragmente het in 'n Poolse vertaling oorleef wat Edmund Chojecki in 1847 uit 'n volledige Franse kopie gemaak het wat sedertdien verlore geraak het. Franstalige weergawes van die volledige Saragossa-manuskrip is sedertdien geproduseer, gebaseer op die oorblywende Franstalige fragmente en op Franstalige weergawes wat uit Chojecki se Poolse weergawe terugvertaal is.[49]

Baie werke van die invloedryke klassieke geneesheer Galenus oorleef net in middeleeuse Arabiese vertaling. Sommige oorleef net in Renaissance-Latynse vertalings uit die Arabies, dus op 'n tweede afstand van die oorspronklike. Om Galenus beter te verstaan, het geleerdes terugvertaling van sulke werke aangepak om die oorspronklike Grieks te rekonstrueer.[50]

Wanneer historici vermoed dat 'n dokument eintlik 'n vertaling uit 'n ander taal is, kan terugvertaling in daardie hipotetiese oorspronklike taal ondersteunende bewyse lewer deur te toon dat kenmerke soos idiome, woordspelings en eienaardige grammatikale strukture inderdaad van die oorspronklike taal afkomstig is. Die bekende teks van die Till Eulenspiegel-volksverhale is byvoorbeeld in Hoogduits, maar bevat woordspelings wat net werk wanneer hulle na Nederduits terugvertaal word. Dit lyk na duidelike bewys dat hierdie verhale, of ten minste groot dele daarvan, oorspronklik in Nederduits geskryf en deur 'n oormatig metafrastiese vertaler in Hoogduits vertaal is.

Ondersteuners van die Aramese voorrang, die siening dat die Christelike Nuwe Testament of sy bronne oorspronklik in Aramees geskryf is, probeer hul saak bewys deur te toon dat moeilike gedeeltes in die bestaande Griekse teks van die Nuwe Testament veel meer sin maak wanneer hulle na Aramees terugvertaal word: dat sommige onverstaanbare verwysings byvoorbeeld in werklikheid Aramese woordspelings is wat nie in Grieks werk nie. Weens soortgelyke aanduidings word geglo dat die 2de-eeuse Gnostiese Evangelie volgens Judas, wat net in Kopties oorleef, oorspronklik in Grieks geskryf is.

John Dryden, die oorheersende Engelse literêre figuur van sy tyd, illustreer met sy gebruik van terugvertaling die invloed van vertalers op die ontwikkeling van tale en literêre style. Daar word geglo dat Dryden die eerste persoon was wat gestel het dat Engelse sinne nie op voorsetsels moet eindig nie, omdat Latynse sinne nie op voorsetsels kan eindig nie.[51][52] Dryden het die verbod op gestrande voorsetsels in 1672 geskep toe hy teen Ben Jonson se frase van 1611, "the bodies that those souls were frighted from", beswaar gemaak het, al het hy nie die rede vir sy voorkeur verskaf nie.[53] Dryden het sy eie skryfwerk dikwels in Latyn vertaal om na te gaan of dit bondig en elegant was, aangesien Latyn as 'n elegante en langlewende vergelykingstaal beskou is; daarna het hy sy skryfwerk volgens die Latynse grammatika in Engels terugvertaal. Omdat Latyn nie sinne het wat op voorsetsels eindig nie, het Dryden moontlik die Latynse grammatika op Engels toegepas en so die omstrede reël geskep dat sinne nie op voorsetsels mag eindig nie, wat later deur ander skrywers oorgeneem is.[54]

Vertalers

[wysig | wysig bron]

'n Taal is nie bloot 'n versameling woorde en reëls van grammatika en sintaksis om sinne te genereer nie, maar ook 'n uitgestrekte onderling verbinde stelsel van konnotasies en kulturele verwysings waarvan die beheersing volgens die taalkundige Mario Pei "byna op 'n lewenslange taak neerkom".[55]

Michael Wood, 'n emeritusprofessor aan die Princeton-universiteit, skryf: "Vertaling, soos taal self, behels kontekste, konvensies, klas, ironie, houding en baie ander gebiede waar taaldade hulle ophou. Daarom help dit om vertalings [van 'n gegewe werk] te vergelyk."[56]

Emily Wilson, 'n professor in klassieke studies aan die Universiteit van Pennsilvanië en self 'n vertaler, skryf:

Dit is [moeilik] om 'n goeie literêre vertaling te lewer. Dit geld sekerlik vir vertalings van antieke Griekse en Romeinse tekste, maar dit geld ook vir literêre vertaling in die algemeen: dit is baie moeilik. Die meeste lesers van vreemde tale is nie vertalers nie; die meeste skrywers is nie vertalers nie. Vertalers moet gelyktydig lees en skryf, asof hulle altyd verskeie instrumente in 'n eenmanorkes bespeel. En die meeste eenmanorkeste klink nie baie goed nie.[57]

Toe die Engelstalige romanskrywer Joseph Conrad, wat lank min kontak met alledaagse gesproke Pools gehad het, in 1921, drie jaar voor sy dood, probeer het om Bruno Winawer se kort Poolse toneelstuk The Book of Job in Engels te vertaal, het hy soos verwag baie noodsaaklike nuanses van die eietydse Poolse taal gemis.[58]

Die rol van die vertaler ten opsigte van die oorspronklike teks is met die rolle van ander vertolkende kunstenaars vergelyk, byvoorbeeld 'n musikant of akteur wat 'n musikale of dramatiese kunswerk vertolk. Vertaling, veral van 'n teks van enige ingewikkeldheid, behels soos ander menslike werksaamhede[59] vertolking: keuses moet gemaak word, en dit impliseer vertolking.[9][b] Mark Polizzotti skryf: "'n Goeie vertaling bied nie 'n weergawe van die werk nie, maar 'n vertolking, 'n herverteenwoordiging, net soos die opvoering van 'n toneelstuk of 'n sonate 'n verteenwoordiging van die draaiboek of die partituur is, een van baie moontlike verteenwoordigings."[61] 'n Vertaling van 'n teks van enige ingewikkeldheid is, as kunswerk op sigself, enig en onherhaalbaar.

Joseph Conrad

Joseph Conrad, wie se skryfwerk deur Zdzisław Najder as grensend aan "outovertaling" uit Conrad se Poolse en Franse taalpersonas beskryf is,[62] het sy niggie en Poolse vertaler Aniela Zagórska aangeraai:

Moet jou nie moeg maak om te noukeurig te wees nie ... Ek kan jou (in Frans) sê dat dit volgens my il vaut mieux interpréter que traduire [beter is om te vertolk as om te vertaal] ... Il s'agit donc de trouver les équivalents. Et là, ma chère, je vous prie laissez vous guider plutôt par votre tempérament que par une conscience sévère [Dit gaan dus daaroor om die ekwivalente uitdrukkings te vind. En daar, my liewe, vra ek jou om jou eerder deur jou temperament as deur 'n streng gewete te laat lei].[63]

Conrad het 'n ander vertaler meegedeel dat die eerste vereiste vir 'n goeie vertaling is dat dit "idiomaties" moet wees: "Want in die idioom lê die helderheid van 'n taal en die taal se krag en sy skilderagtigheid, waarmee ek laastens die beeldskeppende vermoë van geordende woorde bedoel."[64] Conrad het C.K. Scott Moncrieff se Engelse vertaling van Marcel Proust se À la recherche du temps perdu bo die Franse oorspronklike verkies.[65]

Emily Wilson skryf dat "vertaling altyd vertolking behels, en [vereis] dat elke vertaler ... so diep as menslik moontlik oor elke verbale, poëtiese en vertolkende keuse nadink".[66]

Daniel Mendelsohn, 'n klassikus aan Bard College, het in 'n onderhoud op dieselfde trant gesê:

Baie mense dink, wanneer hulle aan vertaling dink, jy sit met 'n woordeboek en kyk na die teks en begin, maar jy moet werklik 'n vertolking hê ... Jy moet 'n besluit neem. Ek dink nie daar is enige vertaling wat nie ook 'n vertolking is nie. Daar bestaan nie so iets soos 'n volkome deursigtige vertaling nie.[67]

Die vertaling van meer as die eenvoudigste kort tekste verg 'n sorgvuldige noukeurige lees van die bronteks en die konsepvertaling, om die dubbelsinnighede wat in taal inherent is op te los en so asimptoties die akkuraatste weergawe van die bronteks te nader.[68]

Deel van die dubbelsinnigheid vir 'n vertaler het met die struktuur van die menslike taal te doen. Die sielkundige en neurowetenskaplike Gary Marcus merk op dat "feitlik elke sin [wat mense voortbring] dubbelsinnig is, dikwels op verskeie maniere. Ons brein is so goed daarmee om taal te verstaan dat ons dit gewoonlik nie agterkom nie."[69] 'n Voorbeeld van taalkundige dubbelsinnigheid is die probleem van voornaamwoordelike disambiguasie: 'n masjien het geen manier om te bepaal na wie of wat 'n voornaamwoord soos "hy", "sy" of "dit" in 'n sin verwys nie.[70] Sulke disambiguasie is ook vir 'n mens nie onfeilbaar nie.

Dubbelsinnigheid raak sowel vertalers as, soos die geskrifte van die digter en literêre kritikus William Empson getoon het, literêre kritici. Dubbelsinnigheid mag in poësie en diplomasie wenslik, selfs noodsaaklik, wees; in gewone prosa kan dit meer problematies wees.[71]

Individuele uitdrukkings, woorde, frases en sinne is met konnotasies belaai. Soos Empson toon, lyk enige stuk taal vatbaar vir "alternatiewe reaksies", of soos Joseph Conrad een keer geskryf het, "geen Engelse woord het skoon rande nie". Alle uitdrukkings, het Conrad gemeen, dra so baie konnotasies dat hulle min meer as "instrumente om verdoeselde emosies op te wek" is.[72]

Vertalers mag net dele van die oorspronklike teks weergee, mits hulle lesers daarvan verwittig. 'n Vertaler behoort egter nie die rol van sensor aan te neem en gedeeltes stilswyend te skrap of te verbloem bloot om 'n politieke of morele belang te behaag nie.[73]

Vertaling het vir baie skrywers as 'n skool vir skryfwerk gedien, net soos die kopiëring van meesterwerke van die skilderkuns baie beginnerskilders geskool het.[74] 'n Vertaler wat 'n outeur se gedagtes bekwaam in sy eie taal kan weergee, behoort sekerlik ook enige van sy eie gedagtes toereikend in sy eie taal te kan weergee. Vertaling, soos die analitiese filosofie, dwing 'n presiese ontleding van taalelemente en van hul gebruik af. In 1946 het die digter Ezra Pound, toe in die St. Elizabeth's-hospitaal in Washington, D.C., 'n besoeker, die 18-jarige beginnerdigter W.S. Merwin, aangeraai: "Die werk van vertaling is die beste onderwyser wat jy ooit sal hê."[75] Merwin, wat Pound se raad ter harte geneem het, skryf van vertaling as 'n "onmoontlike, onvoltooibare" kuns.[76]

'n Vertaler tree as brug tussen twee tale en kulture op. Wanneer hy die eerste konsep van 'n vertaling voltooi het, staan hy op die middelpunt van die brug. Slegs nadat hy die woordeskat, idiome, grammatika en sintaksis van die bronteks volledig na dié van die teikentaal omgeskakel het, kom hy by die ander ent van die brug aan.

Vertalers, waaronder monnike wat Boeddhistiese tekste in Oos-Asië versprei het en die vroegmoderne Europese vertalers van die Bybel, het in die loop van hul werk die tale waarin hulle vertaal het, self gevorm. Hulle het as brûe gedien om kennis tussen kulture oor te dra, en saam met idees het hulle leenwoorde en leenvertalings van grammatikale strukture, idiome en woordeskat uit die brontale in hul eie tale ingevoer.

Tolking

[wysig | wysig bron]
Hernán Cortés en La Malinche (regs) ontmoet Moctezuma II in Tenochtitlan op 8 November 1519.
Lewis en Clark met hul Indiaanse tolk, Sacagawea

Tolking is die fasilitering van mondelinge of gebaretaalkommunikasie, gelyktydig of opeenvolgend, tussen twee of onder drie of meer sprekers wat nie dieselfde taal praat of teken nie. Anders as Engels gebruik baie tale nie twee afsonderlike woorde vir die werksaamhede van geskrewe en lewende vertalers nie, en selfs Engels maak nie altyd die onderskeid nie.

Tolke het soms beslissende rolle in die menslike geskiedenis gespeel. 'n Vername voorbeeld is La Malinche, ook bekend as Malintzin, Malinalli en Doña Marina, 'n Nahua-vrou van die vroeë 16de eeu van die Mexikaanse Golfkus. As kind is sy aan Maja-slawehandelaars van Xicalango verkoop of gegee en het sy so tweetalig geword. Daarna is sy saam met ander vroue aan die indringende Spanjaarde gegee, en sy het as tolk, raadgewer, tussenganger en minnares van Hernán Cortés instrumenteel in die Spaanse verowering van Meksiko geword.[77]

Lin Shu

Byna drie eeue later het Sacagawea 'n vergelykbare rol as tolk vir die Lewis en Clark-ekspedisie van 1804-1806 in die Verenigde State gespeel. As kind is die Lemhi Shoshone-vrou deur Hidatsa-Indiane ontvoer en het sy so tweetalig geword. Sacagawea het die ekspedisie se deurkruising van die Noord-Amerikaanse vasteland na die Stille Oseaan vergemaklik.[78]

Die beroemde Chinese letterkundige Lin Shu (1852-1924), wat geen vreemde tale geken het nie, het Westerse literêre klassieke met die hulp van sy vriend Wang Shouchang, wat in Frankryk gestudeer het, in Chinees weergegee. Wang het die tekste vir Lin getolk, en Lin het hulle in Chinees weergegee. Lin se eerste sodanige vertaling, 巴黎茶花女遺事 (Verlede verhale van die Kamelia-vrou van Parys, Alexandre Dumas fils se La Dame aux Camélias), is in 1899 gepubliseer, was 'n onmiddellike sukses en is deur baie meer vertalings uit Frans en Engels gevolg.[79]

Beëdigde vertaling

[wysig | wysig bron]

Beëdigde vertaling, ook gesertifiseerde vertaling genoem, streef na regsekwivalensie tussen twee dokumente wat in verskillende tale geskryf is. Dit word deur iemand uitgevoer wat deur plaaslike regulasies daartoe gemagtig is, en dié regulasies verskil wyd van land tot land. Sommige lande erken selfverklaarde bevoegdheid. Ander vereis dat die vertaler 'n amptelike staatsaanstelling moet wees. In sommige lande, soos die Verenigde Koninkryk, vereis sekere staatsinstellings dat vertalers deur bepaalde vertaalinstitute of -verenigings geakkrediteer moet word om gesertifiseerde vertalings te kan uitvoer.

Internet

[wysig | wysig bron]

Webgebaseerde menslike vertaling word in die algemeen deur maatskappye en individue verkies wat meer akkurate vertalings wil verseker. Gegewe die gereelde onakkuraatheid van masjienvertalings bly menslike vertaling die betroubaarste en akkuraatste vorm van vertaling wat beskikbaar is.[80] Met die opkoms van vertaling deur massadeelname,[81] van vertaalgeheuetegnieke en van internettoepassings kon vertaalagentskappe menslike vertaaldienste op aanvraag aan ondernemings, individue en instellings lewer.

Hoewel webgebaseerde menslike vertaling nie soos sy masjienewekniee, Google Translate en die nou ontbinde Babel Fish, oombliklik is nie, het dit vanaf 2010 in gewildheid gegroei deur relatief vinnige en akkurate vertaling van sakekommunikasie, regsdokumente, mediese rekords en sagtewarelokalisering te lewer.[82] Webgebaseerde menslike vertaling trek ook private webwerfgebruikers en bloggers aan.[83] Die inhoud van webwerwe is vertaalbaar, maar die URL's van webwerwe nie. Taalhulpmiddels op die internet help met die begrip van teks.

Rekenaargesteunde vertaling

[wysig | wysig bron]

Rekenaargesteunde vertaling, ook rekenaarondersteunde vertaling, masjiengesteunde menslike vertaling en interaktiewe vertaling genoem, is 'n vorm van vertaling waarin 'n menslike vertaler 'n teikenteks met die hulp van 'n rekenaarprogram skep. Die masjien steun die menslike vertaler.

Rekenaargesteunde vertaling kan standaard woordeboek- en grammatikaprogramme insluit. Die term verwys egter normaalweg na 'n reeks gespesialiseerde programme wat vir die vertaler beskikbaar is, waaronder vertaalgeheue, terminologiebestuur, konkordansie en belyningsprogramme.

Hierdie hulpmiddels versnel en vergemaklik menslike vertaling, maar hulle lewer nie vertaling nie. Dit is die funksie van hulpmiddels wat breedweg as masjienvertaling bekend staan. Die hulpmiddels versnel die vertaalproses deur die menslike vertaler by te staan en vertalings in 'n databasis, die vertaalgeheue, te onthou, sodat die inhoud hergebruik kan word as dieselfde sin weer in dieselfde of in 'n toekomstige projek voorkom. Hierdie hergebruik lei tot kostebesparings, beter konsekwentheid en korter projektydlyne.

Masjienvertaling

[wysig | wysig bron]

Masjienvertaling is 'n proses waardeur 'n rekenaarprogram 'n bronteks ontleed en in beginsel 'n teikenteks sonder menslike ingryping voortbring. In werklikheid behels masjienvertaling tipies wel menslike ingryping, in die vorm van voorafredigering en naredigering.[84] Met behoorlike terminologiewerk, met die voorbereiding van die bronteks vir masjienvertaling en met die herbewerking van die masjienvertaling deur 'n menslike vertaler, kan kommersiële masjienvertaalhulpmiddels nuttige resultate lewer, veral as die masjienvertaalstelsel met 'n vertaalgeheue of 'n vertaalbestuurstelsel geïntegreer is.[85]

Ongeredigeerde masjienvertaling is openbaar beskikbaar deur hulpmiddels op die internet soos Google Translate, Almaany,[86] Babylon, DeepL Translator en StarDict. Hierdie lewer growwe vertalings wat onder gunstige omstandighede die betekenis van die bronteks benader. Met die internet kan vertaalprogramme individue wat nie moedertaalsprekers is nie, help om webblaaie wat in ander tale gepubliseer is, te verstaan. Hulpmiddels wat hele bladsye vertaal, is egter van beperkte nut, aangesien hulle net 'n beperkte moontlike begrip van die oorspronklike outeur se bedoeling en konteks bied; vertaalde bladsye is geneig om eerder foutief humoristies en verwarrend as verhelderend te wees.

Interaktiewe vertalings met opspringvensters word al hoe gewilder. Hierdie hulpmiddels wys een of meer moontlike ekwivalente vir elke woord of frase, en menslike operateurs hoef net die waarskynlikste ekwivalent te kies soos die muis oor die vreemdetaalteks gly. Moontlike ekwivalente kan volgens uitspraak gegroepeer word. Maatskappye soos Ectaco lewer ook sakformaattoestelle wat masjienvertalings verskaf.

Claude Piron

Om uitsluitlik op ongeredigeerde masjienvertaling te vertrou, ignoreer egter die feit dat kommunikasie in menslike taal in konteks ingebed is en dat dit 'n mens verg om die konteks van die oorspronklike teks met 'n redelike mate van waarskynlikheid te begryp. Dit is seker waar dat selfs suiwer menslike vertalings tot foute geneig is; om te verseker dat 'n masjiengegenereerde vertaling vir 'n mens nuttig is en dat 'n vertaling van publiseerbare gehalte bereik word, moet sulke vertalings dus deur 'n mens nagegaan en geredigeer word.[c] Claude Piron skryf dat masjienvertaling op sy beste die makliker deel van 'n vertaler se werk outomatiseer; die moeiliker en meer tydrowende deel behels gewoonlik omvattende navorsing om dubbelsinnighede in die bronteks op te los wat die grammatikale en leksikale vereistes van die teikentaal opgelos wil hê.[88] Sulke navorsing is 'n noodsaaklike voorspel tot die voorafredigering wat nodig is om insette vir masjienvertaalprogramme te verskaf sodat die uitset nie betekenisloos is nie.[84]

Die swakhede van suiwer masjienvertaling, sonder menslike kundigheid, is dié van die kunsmatige intelligensie self. Gary Marcus merk op dat 'n tot dusver onoorkomelike struikelblok vir kunsmatige intelligensie 'n onvermoë tot betroubare disambiguasie is.[89] In 2018 het die professionele vertaler Mark Polizzotti gemeen dat masjienvertaling, deur Google Translate en dergelike, waarskynlik nie binnekort menslike vertalers sou bedreig nie, omdat masjiene nooit nuanse en konnotasie sou begryp nie.[90] Paul Taylor skryf: "Daar is miskien 'n grens aan wat 'n rekenaar kan doen sonder om te weet dat dit onvolmaakte voorstellings van 'n eksterne werklikheid manipuleer."[91]

Literêre vertaling

[wysig | wysig bron]

Die vertaling van literêre werke, soos romans, kortverhale, toneelstukke en gedigte, word as 'n literêre strewe op sigself beskou; die Kanadese Goewerneur-generaal se Pryse ken byvoorbeeld jaarliks pryse vir die beste literêre vertalings tussen Engels en Frans toe.

Onder die baie skrywers wat hulle as literêre vertalers 'n naam gemaak het, is Vasili Zjoekovski, Tadeusz Boy-Żeleński, Vladimir Nabokov, Jorge Luis Borges, Robert Stiller, Lydia Davis, Haruki Murakami, Achy Obejas en Jhumpa Lahiri.

In die 2010's is 'n aansienlike geslagswanbalans in literêre vertaling in Engels opgemerk,[92] met baie meer manlike as vroulike skrywers wat vertaal is. Meytal Radzinski het in 2014 die veldtog Women in Translation begin om dit aan te spreek.[93][94][95]

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]

Die eerste belangrike vertaling in die Weste was dié van die Septuagint, wat hieronder onder godsdienstige tekste behandel word: die verstrooide Jode het hul voorvaderlike taal vergeet en het Griekse weergawes van hul Geskrifte nodig gehad.[12]

Deur die Middeleeue was Latyn die lingua franca van die westerse geleerde wêreld. Alfred die Grote, koning van Wessex in Engeland in die 9de eeu, was ver voor sy tyd deurdat hy volkstaalvertalings in Angel-Saksies van Bede se Ecclesiastical History en Boethius se Consolation of Philosophy laat maak het. Intussen het die Christelike Kerk selfs gedeeltelike verwerkings van die Vulgaat van Hieronymus, van sowat 384 n.C., die standaard-Latynse Bybel, afgekeur.[96]

In Asië het die verspreiding van Boeddhisme tot grootskaalse voortgesette vertaalpogings gelei wat ruim meer as 'n duisend jaar beslaan het.

Die Arabiere het grootskaalse vertaalpogings onderneem. Nadat hulle die Griekse wêreld verower het, het hulle Arabiese weergawes van sy filosofiese en wetenskaplike werke gemaak. Gedurende die Middeleeue is vertalings van sommige van hierdie Arabiese weergawes in Latyn gemaak, hoofsaaklik in Córdoba in Spanje.[97] Koning Alfonso X die Wyse van Kastilië het hierdie poging in die 13de eeu bevorder deur 'n Schola Traductorum (Skool van Vertaling) in Toledo te stig. Daar is Arabiese, Hebreeuse en Latynse tekste deur Moslem-, Joodse en Christelike geleerdes in die ander tale vertaal, en dié geleerdes het ook die verdienste van hul onderskeie godsdienste bespreek. Latynse vertalings van Griekse en oorspronklike Arabiese werke van geleerdheid en wetenskap het die Europese skolastiek, en daarmee die Europese wetenskap en kultuur, bevorder.

Die breë historiese neigings in die Westerse vertaalpraktyk kan aan die hand van die vertaling in Engels geïllustreer word.

Geoffrey Chaucer

Die eerste fyn vertalings in Engels is in die 14de eeu deur Geoffrey Chaucer gemaak, wat uit die Italiaans van Giovanni Boccaccio in sy eie Knight's Tale en Troilus and Criseyde verwerk het, 'n vertaling van die Franse Roman de la Rose begin het en 'n vertaling van Boethius uit die Latyn voltooi het. Chaucer het 'n Engelse digterlike tradisie op verwerkings en vertalings uit daardie vroeër gevestigde literêre tale gegrond.[97]

Die eerste groot Engelse vertaling was die Wycliffe-Bybel van sowat 1382, wat die swakhede van 'n onderontwikkelde Engelse prosa getoon het. Slegs aan die einde van die 15de eeu het die groot tyd van Engelse prosavertaling met Thomas Malory se Le Morte d'Arthur begin, 'n verwerking van die Arthur-romanse wat so vry is dat dit eintlik skaars 'n ware vertaling genoem kan word. Die eerste groot Tudor-vertalings is gevolglik die Tyndale-Nuwe Testament (1525), wat die Authorized Version (1611) beïnvloed het, en Lord Berners se weergawe van Jean Froissart se Chronicles (1523-1525).[97]

Marsilio Ficino

Intussen het 'n nuwe tydperk in die geskiedenis van vertaling in die Renaissance-Italië in Florence geopen met die aankoms van die Bisantynse geleerde Georgius Gemistus Pletho aan die hof van Cosimo de' Medici, kort voor die val van Konstantinopel aan die Turke (1453). 'n Latynse vertaling van Plato se werke is deur Marsilio Ficino onderneem. Dit en Erasmus se Latynse uitgawe van die Nuwe Testament het tot 'n nuwe houding teenoor vertaling gelei. Vir die eerste keer het lesers noukeurigheid van weergawe geëis, aangesien filosofiese en godsdienstige oortuigings van die presiese woorde van Plato, Aristoteles en Jesus afgehang het.[97]

Nie-vakkundige letterkunde het egter steeds op verwerking gesteun. Frankryk se Pléiade, Engeland se Tudor-digters en die Elizabethaanse vertalers het temas van Horatius, Ovidius, Petrarca en moderne Latynse skrywers verwerk en 'n nuwe digterlike styl op daardie modelle gevorm. Die Engelse digters en vertalers wou 'n nuwe publiek, wat deur die opkoms van 'n middelklas en die ontwikkeling van die drukkuns geskep is, van werke voorsien soos die oorspronklike outeurs dit sou geskryf het as hulle in daardie tyd in Engeland geskryf het.[97]

Die Elizabethaanse tydperk van vertaling het aansienlike vordering verder as blote parafrase na 'n ideaal van stilistiese ekwivalensie gesien, maar selfs tot die einde van hierdie tydperk, wat eintlik tot in die middel van die 17de eeu gestrek het, was daar geen besorgdheid oor woordelikse akkuraatheid nie.[87]

In die tweede helfte van die 17de eeu wou die digter John Dryden Vergilius laat praat "in woorde soos hy waarskynlik sou geskryf het as hy nog geleef en 'n Engelsman was". Hoe groot Dryden se gedig ook al is, lees 'n mens tog Dryden en ervaar nie die Romeinse digter se bondigheid nie. Net so ly Homeros stellig onder Alexander Pope se poging om die Griekse digter se "wilde paradys" tot orde te bring. Albei werke leef eerder as waardige Engelse epope voort as wat hulle toegang tot die Latyn of Grieks bied.[87]

Edward FitzGerald

Deur die 18de eeu was die wagwoord van vertalers leesgemak. Wat hulle ook al nie in 'n teks verstaan het nie, of gedink het lesers sou verveel, het hulle weggelaat. Hulle het vrolik aangeneem dat hul eie styl van uitdrukking die beste was en dat tekste in vertaling daarby moes aanpas. Vir vakkundigheid het hulle nie meer as hul voorgangers omgegee nie, en hulle het nie teruggedeins om vertalings uit vertalings in derde tale te maak nie, of uit tale wat hulle skaars geken het, of, soos in die geval van James Macpherson se "vertalings" van Ossian, uit tekste wat eintlik die "vertaler" se eie werk was.[87]

Die 19de eeu het nuwe standaarde van akkuraatheid en styl gebring. Wat akkuraatheid betref, merk J.M. Cohen op, het die beleid "die teks, die hele teks en niks anders as die teks" geword, buiten enige ontugtige gedeeltes en die toevoeging van oorvloedige verklarende voetnote.[d] Wat styl betref, was die Victoriane se doel, deur verreikende metafrase of pseudo-metafrase bereik, om lesers voortdurend daaraan te herinner dat hulle 'n buitelandse klassieke werk lees. 'n Uitsondering was die uitstaande vertaling van hierdie tydperk, Edward FitzGerald se Rubaiyat van Omar Chajjam (1859), wat sy Oosterse geur grotendeels deur die gebruik van Persiese name en diskrete Bybelse weerklanke verkry het en eintlik min van sy materiaal uit die Persiese oorspronklike gehaal het.[87]

Voor die 20ste eeu is 'n nuwe patroon in 1871 deur Benjamin Jowett gestel, wat Plato in eenvoudige, reguit taal vertaal het. Jowett se voorbeeld is egter nie gevolg nie tot diep in die nuwe eeu, toe akkuraatheid eerder as styl die hoofmaatstaf geword het.[87]

Moderne vertaling

[wysig | wysig bron]

Soos 'n taal ontwikkel, kan tekste in 'n vroeër weergawe van die taal, oorspronklike tekste of ou vertalings, vir moderne lesers moeilik word om te verstaan. So 'n teks kan dus in 'n moderner taal vertaal word, wat 'n "moderne vertaling" lewer.

Sulke moderne weergawes word óf op letterkunde uit klassieke tale soos Latyn of Grieks toegepas, veral op die Bybel, óf op letterkunde uit 'n vroeër stadium van dieselfde taal, soos met die werke van William Shakespeare (wat grotendeels, hoewel met moeite, vir 'n moderne gehoor verstaanbaar is) of met Geoffrey Chaucer se Middelengelse The Canterbury Tales (wat vir die meeste moderne lesers net met swaar steun op voetnote verstaanbaar is). Die Oregon Shakespeare Festival het in 2015 'n professionele vertaling van die hele Shakespeare-kanon, insluitend betwiste werke soos Edward III, in eietydse omgangsengels laat maak;[98] in 2019 is die kanon in 'n maandlange reeks verhoogvoorlesings off-off-Broadway in première gevoer.[99]

Anna North skryf: "Dit is geen maklike taak om die lank dooie taal wat Homeros gebruik het, 'n variant van antieke Grieks genaamd Homeriese Grieks, in eietydse Engels te vertaal nie, en vertalers bring hul eie vaardighede, menings en stilistiese aanvoeling na die teks. Die gevolg is dat elke vertaling verskil, byna 'n nuwe gedig op sigself." 'n Voorbeeld is Emily Wilson se vertaling van Homeros se Odusseia van 2017, waar Wilson deur bewuste keuse "die sedes van sy tyd en plek blootlê, en ons uitnooi om te oorweeg hoe anders hulle van ons eie is, en hoe eenders".[100]

Poësie

[wysig | wysig bron]
Douglas Hofstadter
Roman Jakobson
Vladimir Nabokov

Sienings oor die moontlikheid om poësie bevredigend te vertaal, toon 'n breë spektrum, wat deels van die mate van vryheid afhang wat die vertaler ten opsigte van 'n gedig se formele kenmerke (ritme, rym, versvorm en dergelike) verlang, maar ook verband hou met hoeveel van die suggestiwiteit en beeldspraak in die gasheergedig in die teikentaal herwin of benader kan word. Douglas Hofstadter het in sy boek Le Ton beau de Marot van 1997 aangevoer dat 'n goeie vertaling van 'n gedig so veel as moontlik nie net van sy letterlike betekenis nie, maar ook van sy vorm en struktuur (metrum, rym- of alliterasieskema en dergelike) moet oordra.[101]

Die in Rusland gebore taalkundige en semiotikus Roman Jakobson het egter in sy referaat "On Linguistic Aspects of Translation" van 1959 verklaar dat "poësie per definisie [is] onvertaalbaar". Vladimir Nabokov, 'n ander in Rusland gebore skrywer, het 'n soortgelyke siening gehuldig. Hy het berymde, metriese, versgebonde poësie in beginsel as onvertaalbaar beskou en het daarom sy Engelse vertaling van Alexander Poesjkin se Jewgeni Onegin van 1964 in prosa weergegee.

Hofstadter het Nabokov se houding teenoor versvertaling in Le Ton beau de Marot gekritiseer. In 1999 het Hofstadter sy eie vertaling van Jewgeni Onegin in versvorm gepubliseer.

'n Aantal meer eietydse literêre vertalers van poësie leun egter na Alexander von Humboldt se begrip van taal as 'n "derde heelal" wat "halfpad tussen die fenomenale werklikheid van die 'empiriese wêreld' en die geïnternaliseerde strukture van die bewussyn" bestaan.[102] Dit is miskien wat die digter Sholeh Wolpé, vertaler van die 12de-eeuse Iranse epiese gedig The Conference of the Birds, bedoel wanneer sy skryf:

Twaalfde-eeuse Persies en eietydse Engels is so verskillend as lug en see. Die beste wat ek as digter kan doen, is om die een in die ander te weerspieël. Die see kan die lug met sy bewegende sterre, verskuiwende wolke, draggies van die maan en trekkende voëls weerspieël, maar uiteindelik is die see nie die lug nie. Van aard is dit vloeibaar. Dit rimpel. Daar is golwe. As jy 'n vis is wat in die see leef, kan jy die lug net verstaan as sy weerkaatsing deel van die water word. Hierdie vertaling van The Conference of the Birds, hoewel getrou aan die oorspronklike teks, mik dus na die herskepping daarvan tot 'n nog lewende en asemende werk van letterkunde.[103]

Die digter Sherod Santos skryf: "Die taak is nie om die inhoud weer te gee nie, maar om met die vuursteen en die staal van 'n mens se eie taal te slaan wat Robert Lowell 'die vuur en afwerking van die oorspronklike' genoem het."[104]

Volgens Walter Benjamin:

Terwyl 'n digter se woorde in sy eie taal voortduur, is selfs die grootste vertaling bestem om deel van die groei van sy eie taal te word en uiteindelik met die vernuwing daarvan te vergaan. Vertaling is so ver daarvan om die steriele gelykstelling van twee dooie tale te wees dat dit van al die literêre vorms die een is wat met die besondere sending belas is om oor die verouderingsproses van die oorspronklike taal en die geboortepyne van sy eie te waak.[105]

Gregory Hays verwys met goedkeuring, in die loop van 'n bespreking van Romeinse verwerkte vertalings van antieke Griekse letterkunde, na sienings oor die vertaling van poësie wat deur David Bellos, 'n bekwame Frans-Engelse vertaler, uitgespreek is. Hays skryf dat Bellos die ou gesegde deurboor dat "poësie is wat in vertaling verlore gaan". Die gesegde word dikwels aan Robert Frost toegeskryf, maar soos Bellos opmerk, is die toeskrywing so twyfelagtig as die idee self. 'n Vertaling is 'n samestelling van woorde en kan as sodanig so veel of so min poësie bevat as enige ander sodanige samestelling. Die Japannese het selfs 'n woord, chōyaku (ongeveer "hipervertaling"), vir 'n weergawe wat die oorspronklike doelbewus verbeter.[106]

Die vertaler se taak, wanneer berymde vers vertaal word, is meer beperkend as dié van die skrywer van die vers: die skrywer het volle vryheid om sy gedagte met sy woorde te koördineer, terwyl die vertaler verplig is om sy woorde by die outeur se gedagte aan te pas.

Boektitels

[wysig | wysig bron]

Vertalings van boektitels kan óf beskrywend óf simbolies wees. Beskrywende boektitels, byvoorbeeld Antoine de Saint-Exupéry se Le Petit Prince (Die Klein Prinsie), is bedoel om inligting te gee en kan die protagonis noem en die tema van die boek aandui. 'n Voorbeeld van 'n simboliese boektitel is Stieg Larsson se The Girl with the Dragon Tattoo, waarvan die oorspronklike Sweedse titel Män som hatar kvinnor (Mans wat vroue haat) is. Sulke simboliese boektitels dui gewoonlik die tema, kwessies of atmosfeer van die werk aan.

Wanneer vertalers met lang boektitels werk, is die vertaalde titels dikwels korter en dui hulle die tema van die boek aan.[107]

Dramas

[wysig | wysig bron]

Die vertaling van toneelstukke stel baie probleme, soos die bykomende element van akteurs, die duur van die spraak, die letterlikheid van die vertaling en die verhouding tussen die kunste van die drama en die toneelspel. Suksesvolle vertalers van toneelstukke kan taal skep wat die akteur en die dramaturg in staat stel om effektief saam te werk.[108] Vertalers van toneelstukke moet ook verskeie ander aspekte in ag neem: die uiteindelike opvoering, wisselende teater- en toneelspeltradisies, karakters se spreekstyle, moderne teaterdiskoers en selfs die akoestiek van die ouditorium, dus of sekere woorde dieselfde effek op die nuwe gehoor sal hê as wat hulle op die oorspronklike gehoor gehad het.[109]

Gehore in Shakespeare se tyd was meer as moderne teatergangers daaraan gewoond dat akteurs langer verhoogtyd kry.[108] Moderne vertalers is geneig om die sinstrukture van vroeër dramas, wat saamgestelde sinne met ingewikkelde hiërargieë van bysinne ingesluit het, te vereenvoudig.[110][111]

Chinese letterkunde

[wysig | wysig bron]

In die vertaling van Chinese letterkunde sukkel vertalers om ware getrouheid in die weergawe in die teikentaal te vind. In The Poem Behind the Poem voer Barnstone aan dat poësie "nie deur 'n wiskunde wat nie die kreatiwiteit van die vertaler inreken nie, laat sing kan word nie".[112]

'n Opvallende werk wat in Engels vertaal is, is die Wen Xuan, 'n bloemlesing wat representatief van die hoofwerke van die Chinese letterkunde is. Die vertaling van hierdie werk verg 'n hoë kennis van die genres wat in die boek voorkom, soos digvorme en verskeie prosatipes, waaronder gedenkskrifte, briewe, proklamasies, lofgedigte, edikte, historiese, filosofiese en politieke verhandelinge, klaagsange en treurliedere vir die dooies, en eksamenopstelle. Die literêre vertaler moet dus met die geskrifte, lewens en denke van 'n groot aantal van die 130 outeurs daarvan vertroud wees, wat die Wen Xuan een van die moeilikste literêre werke maak om te vertaal.[113]

Godsdienstige tekste

[wysig | wysig bron]
Hieronymus, die beskermheilige van vertalers

Die vertaling van godsdienstige tekste het 'n belangrike rol in die geskiedenis gespeel. Sulke vertalings kan deur spanning tussen die teks en die godsdienstige waardes wat die vertalers wil oordra, beïnvloed word.[114] Boeddhistiese monnike wat die Indiese soetras in Chinees vertaal het, het byvoorbeeld hul vertalings soms aangepas om die eiesoortige kultuur van China beter te weerspieël en het begrippe soos kinderlike piëteit beklemtoon.

Een van die eerste opgetekende gevalle van vertaling in die Weste was die weergawe in die 3de eeu v.C. van sommige boeke van die Bybelse Ou Testament uit Hebreeus in Koine-Grieks. Die vertaling staan as die Septuagint bekend, 'n naam wat na die veronderstelde sewentig vertalers (twee-en-sewentig in sommige weergawes) verwys wat opdrag gekry het om die Bybel in Alexandrië, Egipte, te vertaal. Volgens oorlewering het elke vertaler in afsondering in sy eie sel gewerk, en al sewentig weergawes was identies. Die Septuagint het die bronteks vir later vertalings in baie tale geword, waaronder Latyn, Kopties, Armeens en Georgies.

Hieronymus (347-420 n.C.), die beskermheilige van vertalers, word steeds as een van die grootste vertalers in die geskiedenis beskou omdat hy die Bybel in Latyn weergegee het. Die Rooms-Katolieke Kerk het sy vertaling, wat as die Vulgaat bekend staan, eeue lank gebruik, hoewel selfs hierdie vertaling omstredenheid gewek het. In teenstelling met sy tydgenoot Augustinus van Hippo (354-430 n.C.), wat presiese vertaling ondersteun het, het Hieronymus in aanpassing, en soms uitvinding, geglo om die betekenis effektiewer oor te dra.

Hieronymus se kleurryke Vulgaatvertaling van die Bybel bevat enkele belangrike gevalle van "oorbepaling". Jesaja se profesie wat aankondig dat die Verlosser uit 'n maagd gebore sal word, gebruik byvoorbeeld die woord almah, wat ook gebruik word om die dansmeisies aan Salomo se hof te beskryf en eenvoudig jonk en huwbaar beteken. Hieronymus, skryf Marina Warner, vertaal dit as virgo en voeg so "goddelike gesag by die venynige kultus van seksuele afsku wat die Christelike morele teologie gevorm het (die Koran, vry van hierdie taalkundige strik, verbind nie Mariam of Maria se wonderbaarlike aard met morele afgryse van seks nie)". Die appel wat Eva aan Adam gebied het, kon volgens Mark Polizzotti net so goed 'n appelkoos, lemoen of piesang gewees het, maar Hieronymus het die woordspeling malus/malum (appel/kwaad) gehou.[27]

Pous Franciskus het voorgestel dat die frase "lei ons nie in versoeking nie", in die Onse Vader wat in die Evangelies volgens Matteus (die eerste Evangelie, geskryf sowat 80 tot 90 n.C.) en Lukas (die derde Evangelie, geskryf sowat 80 tot 110 n.C.) voorkom, eerder as "laat ons nie in versoeking val nie" vertaal moet word, met die opmerking dat God mense nie in versoeking lei nie, maar Satan wel.[e]

Sommige belangrike vroeë Christelike skrywers het die Griekse teks van die Bybel en Hieronymus se Latynse Vulgaat soortgelyk aan Pous Franciskus uitgelê. A.J.B. Higgins[116] het in 1943 getoon dat die begrip en selfs die teks van hierdie gebedsvers onder die vroegste Christelike skrywers aansienlike veranderinge ondergaan het. Hierdie antieke skrywers suggereer dat selfs as die Griekse en Latynse tekste ongewysig bly, iets soos "laat ons nie val nie" 'n aanvaarbare weergawe kan wees. Higgins haal Tertullianus, die vroegste van die Latynse kerkvaders (sowat 155-240 n.C., "laat ons nie gelei word nie"), en Cyprianus (sowat 200-258 n.C., "laat ons nie in versoeking gelei word nie") aan. 'n Later skrywer, Ambrosius (sowat 340-397 n.C.), het Cyprianus se uitleg gevolg. Augustinus van Hippo, wat met Hieronymus se Latynse Vulgaatweergawe vertroud was, het opgemerk dat "baie mense ... dit so sê: 'en laat ons nie in versoeking gelei word nie'".[117]

In 863 n.C. het die broers Cyrillus en Methodius, die Bisantynse Ryk se "Apostels vir die Slawe", met die Glagolitiese alfabet wat hulle op grond van die Griekse alfabet ontwerp het, dele van die Bybel in Ou Kerkslawies begin vertaal.

Die tydperke voor en tydens die Hervorming het vertalings van die Bybel in die volkstale van Europa gesien, 'n ontwikkeling wat weens verskille tussen Katolieke en Protestantse weergawes van beslissende woorde en gedeeltes, en weens 'n Protestants-ervare behoefte om die Rooms-Katolieke Kerk te hervorm, tot die verdeling van die Westerse Christendom in Rooms-Katolisisme en Protestantisme bygedra het. Blywende uitwerking op die godsdienste, kulture en tale van hul onderskeie lande is deur Bybelvertalings soos dié van Martin Luther in Duits (die Nuwe Testament, 1522), Jakub Wujek in Pools (1599, soos deur die Jesuïete hersien), William Tyndale se weergawe (Nuwe Testament, 1526 en hersienings) en die King James-vertaling in Engels (1611) uitgeoefen.

Wanvertaling: Michelangelo se gehoringde Moses

Pogings om die Bybel in Engels te vertaal, het hul martiere gehad. William Tyndale (sowat 1494-1536) is in Antwerpen van kettery skuldig bevind, is gewurg terwyl hy aan die brandstaak vasgebind was, en sy dooie liggaam is daarna verbrand.[118] John Wycliffe (sowat die middel 1320's tot 1384) het vroeër daarin geslaag om 'n natuurlike dood te sterf, maar 30 jaar later het die Konsilie van Konstanz hom in 1415 'n ketter verklaar en bepaal dat sy werke en aardse oorskot verbrand moet word; die bevel, wat deur Pous Martinus V bekragtig is, is in 1428 uitgevoer, Wycliffe se lyk is opgegrawe en verbrand, en die as is in die Swift-rivier gegooi. Debat en godsdienstige skeuring oor verskillende vertalings van godsdienstige tekste duur voort, soos die King James Only-beweging byvoorbeeld toon.

'n Beroemde wanvertaling van 'n Bybelse teks is die weergawe van die Hebreeuse woord קֶרֶן (keren), wat verskeie betekenisse het, as "horing" in 'n konteks waar dit waarskynliker "straal van lig" beteken: gevolglik het kunstenaars, waaronder die beeldhouer Michelangelo, Moses die Wetgewer eeue lank met horings uit sy voorkop uitgebeeld.

'n Chinese vertaling van verse 33 en 34 van die Koran se soera (kapittel) 36

Sulke feilbaarheid van die vertaalproses het tot die Islamitiese wêreld se ambivalensie oor die vertaling van die Koran uit die oorspronklike Arabies bygedra, soos die profeet Mohammed dit tussen 609 en 632 n.C., die jaar van Mohammed se dood, stuk vir stuk van Allah deur die engel Gabriël ontvang het. Tydens gebede word die Koran, as die wonderbaarlike en onnavolgbare woord van Allah, slegs in Arabies opgesê. Teen 1936 was dit egter in minstens 102 tale vertaal.[119]

'n Fundamentele moeilikheid om die Koran akkuraat te vertaal, kom daaruit dat 'n Arabiese woord, soos 'n Hebreeuse of Aramese woord, 'n reeks betekenisse na gelang van die konteks kan hê. Dit word as 'n taalkundige kenmerk van veral alle Semitiese tale beskou wat by die gewone soortgelyke moeilikhede van vertaling tussen enige twee tale bykom.[119] Daar is altyd 'n element van menslike oordeel, van vertolking, by die begryp en vertaling van 'n teks betrokke. Moslems beskou enige vertaling van die Koran as slegs een moontlike vertolking van die Koraniese, dus klassieke, Arabiese teks en nie as 'n volle ekwivalent van daardie goddelik oorgedraagde oorspronklike nie. So 'n vertaling word daarom dikwels eerder 'n "vertolking" as 'n vertaling genoem.[120]

Wat die saak verder bemoeilik, is dat die betekenisse en gebruike van sommige uitdrukkings, soos in ander tale, tussen die klassieke Arabies van die Koran en moderne Arabies met tyd verander het. 'n Moderne Arabiessprekende kan dus die betekenis van 'n woord of gedeelte in die Koran verkeerd verstaan. Die uitleg van 'n Koraniese gedeelte sal verder ook van die historiese konteks van Mohammed se lewe en van sy vroeë gemeenskap afhang. Om daardie konteks behoorlik na te vors, verg gedetailleerde kennis van die hadith en die sirah, wat self uitgestrekte en ingewikkelde tekste is. Soortgelyk aan die vertaling van Chinese letterkunde verg 'n poging tot 'n akkurate vertaling van die Koran dus kennis nie net van die Arabiese taal en van die teikentaal, insluitend hul onderskeie ontwikkelings, nie, maar ook 'n diep begrip van die twee kulture.

Eksperimentele letterkunde

[wysig | wysig bron]

Eksperimentele letterkunde, soos Kathy Acker se roman Don Quixote (1986) en Giannina Braschi se roman Yo-Yo Boing! (1998), bevat 'n vertalende skryfwyse wat die ongemak van die tussentalige en translinguale ontmoeting en literêre vertaling as 'n kreatiewe praktyk beklemtoon.[121][122] Hierdie outeurs weef hul eie vertalings in hul tekste in.

Acker se postmoderne fiksie fragmenteer sowel as bewaar die materialiteit van Catullus se Latynse teks op maniere wat sy semantiek en sintaksis uitlok sonder om hulle volledig toe te eien, 'n metode wat die idee van enige vaste en afgehandelde vertaling ontstel.[121]

Braschi se trilogie van eksperimentele werke (Empire of Dreams, 1988; Yo-Yo Boing!, 1998, en United States of Banana, 2011) handel juis oor die onderwerp van vertaling.[123] Haar trilogie bied die ontwikkeling van die Spaanse taal aan deur losse vertalings van dramatiese, poëtiese en filosofiese geskrifte uit die Middeleeue, die Goue Eeu en die Modernistiese tydperke in eietydse Karibiese, Latyns-Amerikaanse en Nuyorikaanse Spaanse uitdrukkings. Braschi se vertalings van klassieke tekste in Iberiese Spaans, in ander streeks- en historiese taalkundige en poëtiese raamwerke, bevraagteken die begrip van nasionale tale.[124]

Wetenskapfiksie

[wysig | wysig bron]

Wetenskapfiksie is 'n genre met 'n herkenbare stel konvensies en literêre geslagsregisters waarin die taal dikwels neologismes, neoseme, uitgedinkte tale, tegnowetenskaplike en pseudowetenskaplike woordeskat[125] en 'n fiktiewe voorstelling van die vertaalproses insluit,[126][127] en die vertaling van wetenskapfiksietekste bring daarom besondere oorwegings mee.[128] Die vertaler van wetenskapfiksie is geneig om besondere bevoegdhede te verwerf en 'n eiesoortige uitgewers- en kulturele agentskap aan te neem.[129][130] Soos in die geval van ander genres van massafiksie word hierdie professionele spesialisasie en rol dikwels nie deur uitgewers en akademici erken nie.[131]

Die vertaling van wetenskapfiksie verreken die transnasionale aard van die genre se repertorium van gedeelde konvensies en trope. Ná die Tweede Wêreldoorlog is baie Europese lande deur 'n golf vertalings uit Engels oorval.[132][133] Weens die prominensie van Engels as brontaal het pseudonieme en pseudovertalings in lande soos Italië[128] en Hongarye algemeen geword,[134] en Engels is dikwels as voertaal gebruik om uit tale soos Chinees en Japannees te vertaal.[135] Teen 2015 het die internasionale mark in vertalings van wetenskapfiksie 'n toenemende teenwoordigheid van brontale buiten Engels gesien.[135]

Tegniese vertaling

[wysig | wysig bron]

Tegniese vertaling gee dokumente weer waarvan die nuttige lewensduur dikwels beperk is, soos handleidings, instruksieblaaie, interne memoranda, notules en finansiële verslae, vir 'n beperkte gehoor wat direk deur die dokument geraak word. 'n Gebruikersgids vir 'n besondere model yskas is dus net vir die eienaar van die yskas nuttig en bly net nuttig so lank as wat daardie model yskas in gebruik is. Net so het sagtewaredokumentasie in die algemeen op 'n besondere program betrekking waarvan die toepassings net deur 'n sekere klas gebruikers gebruik word.[136]

Sommige vertalers moet briewe, debatte en soortgelyke tekste in ander tale en gespesialiseerde velde aan ander vertalers toevertrou om die volledigheid van hul werk te verhoog. In die boek Tarikh-e Alam-ara-ye Abbasi het die vertaler byvoorbeeld met 'n Ottomaans-Turkse vertaler en 'n spesialis in Islamitiese wetenskappe saamgewerk om die werk in Engels te vertaal.[137] Sommige vertalers moet ook na verskillende lande reis vir akkurate vertaling en identifisering van geografiese name. Hulle vra soms hulp van spesialiste om sekere moeilike en onleesbare historiese tekste te lees en te vertaal.[137]

Opnamevertaling

[wysig | wysig bron]

'n Opnamevraelys bestaan uit 'n lys vrae en antwoordkategorieë wat daarop gemik is om data van 'n besondere groep mense oor hul houding, gedrag of kennis te onttrek. In transnasionale en interkulturele opnamenavorsing is vertaling beslissend om vergelykbare data in te samel.[138][139] Die TRAPD-model (Translation, Review, Adjudication, Pretest, and Documentation), wat oorspronklik vir die Europese Sosiale Opnames ontwikkel is, word nou "wyd in die wêreldwye opnamenavorsingsgemeenskap gebruik, hoewel nie altyd so benoem of in sy volledige vorm geïmplementeer nie".[140][141]

'n Spanbenadering word in die proses van opnamevertaling aanbeveel, om vertalers, vakkundiges en persone wat die proses kan bevorder, in te sluit.[142] Selfs waar projekbestuurders en navorsers nie die taal van die vertaling praat nie, ken hulle byvoorbeeld die doelwitte van die studie en die bedoeling agter die vrae goed, en speel hulle daarom 'n sleutelrol om die vertaling te verbeter.[143] 'n Raamwerk vir opnamevertaling wat op die sosiolinguistiek gebaseer is, stel verder dat 'n taalkundig gepaste vertaling nie heeltemal voldoende kan wees om die kommunikatiewe effek van die brontaalopname te bereik nie; die vertaling moet ook die sosiale praktyke en kulturele norme van die teikentaal inkorporeer.[144]

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Notas

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ Die Franse filosoof en skrywer Gilles Ménage (1613-1692) het oor die vertalings van die humanis Perrot Nicolas d'Ablancourt (1606-1664) gesê: "Hulle herinner my aan 'n vrou vir wie ek in Tours baie lief was, wat mooi maar ontrou was."[28]
  2. ↑ Rebecca Armstrong skryf: "'n Vertaler moet keuses maak; enige woord wat hulle kies, sal sy eie nuanse dra, 'n besondere stel vertolkings, implikasies en assosiasies. [Dikwels moet die vertaler] dieselfde woord in verskillende kontekste anders weergee."[60]
  3. ↑ J.M. Cohen merk op: "Wetenskaplike vertaling is die doel van 'n tydperk wat alle werksaamhede tot tegnieke sou reduseer. Dit is egter onmoontlik om 'n masjien vir literêre vertaling voor te stel wat minder ingewikkeld is as die menslike brein self, met al sy kennis, leeswerk en onderskeidingsvermoë."[87]
  4. ↑ Henry Benedict Mackey se vertaling van Franciskus van Sales se "Treatise on the Love of God" laat byvoorbeeld deurgaans die heilige se vergelykings van God met 'n soogmoeder weg, asook verwysings na Bybelverhale soos die verkragting van Tamar.
  5. ↑ MJC Warren, dosent in Bybelse en Godsdienstige Studies aan die Universiteit van Sheffield, wys daarop dat Lukas 'n korter weergawe van Jesus se Onse Vader gee en die versoek weglaat dat God "ons van die bose verlos"; dat akkurate vertaling nie hier die vraag is nie; en dat die Bybel 'n aantal voorvalle opteken waar God bose dade beveel, soos dat Abraham sy enigste seun, Isak, moet doodmaak, 'n uitvoering wat op die laaste oomblik gekanselleer word.[115]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ "Rosetta Stone", The Columbia Encyclopedia, 5de uitgawe, 1994, p. 2361.
  2. ↑ The Oxford Companion to the English Language, Namit Bhatia (red.), 1992, pp. 1051-1054.
  3. 1 2 3 4 5 6 Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 84.
  4. ↑ W.J. Hutchins, Early Years in Machine Translation: Memoirs and Biographies of Pioneers, Amsterdam, John Benjamins, 2000. Geargiveer 17 November 2025 op Wayback Machine
  5. ↑ M. Snell-Hornby, The Turns of Translation Studies: New Paradigms or Shifting Viewpoints?, Philadelphia, John Benjamins, 2006, p. 133. Geargiveer 10 Oktober 2026 op Wayback Machine
  6. 1 2 Christopher Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 83.
  7. ↑ Lydia Davis, "Eleven Pleasures of Translating", The New York Review of Books, vol. LXIII, no. 19 (8 Desember 2016), pp. 22-24.
  8. ↑ "Translating the 17th of May into English and other horror stories". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 April 2009. Besoek op 15 April 2010.
  9. 1 2 3 Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 85.
  10. ↑ L. G. Kelly, aangehaal in Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 86.
  11. ↑ Kasparek, "The Translator's Endless Toil", p. 86.
  12. 1 2 J.M. Cohen, "Translation", Encyclopedia Americana, 1986, vol. 27, p. 12.
  13. ↑ Bakir, K. H. 1984. Arabization of Higher Education in Iraq. PhD-tesis, Universiteit van Bath.
  14. ↑ Wakim, K. G. 1944. "Arabic Medicine in Literature". Bulletin of the Medical Library Association 32 (1), Januarie: 96-104.
  15. ↑ Hitti, P. K. 1970. History of the Arabs from the Earliest Times to the Present. 10de uitgawe. Basingstoke, VK: Palgrave Macmillan.
  16. ↑ Monastra, Y., en W. J. Kopycki. 2009. "Libraries". In: The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World, red. J. L. Esposito, 2de uitgawe, vol. 3, 424-427. New York: Oxford University Press.
  17. ↑ Hussain, S. V. 1960. "Organization and Administration of Muslim Libraries: From 786 A.D. to 1492 A.D." Quarterly Journal of the Pakistan Library Association 1 (1), Julie: 8-11.
  18. ↑ S. A. El Gabri, The Arab Experiment in Translation, New Delhi, Indië, Bookman's Club, 1984.
  19. ↑ Perry Link, "A Magician of Chinese Poetry" (resensie van Eliot Weinberger, met 'n nawoord deur Octavio Paz, 19 Ways of Looking at Wang Wei (with More Ways), New Directions; en Eliot Weinberger, The Ghosts of Birds, New Directions), The New York Review of Books, vol. LXIII, no. 18 (24 November 2016), pp. 49-50.
  20. 1 2 3 Perry Link, "A Magician of Chinese Poetry", The New York Review of Books, vol. LXIII, no. 18 (24 November 2016), p. 49.
  21. 1 2 3 4 5 Perry Link, "A Magician of Chinese Poetry", The New York Review of Books, vol. LXIII, no. 18 (24 November 2016), p. 50.
  22. 1 2 Christopher de Bellaigue, "Dreams of Islamic Liberalism" (resensie van Marwa Elshakry, Reading Darwin in Arabic, 1860-1950, University of Chicago Press), The New York Review of Books, vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), p. 77.
  23. ↑ Malise Ruthven, "The Islamic Road to the Modern World" (resensie van Christopher de Bellaigue, The Islamic Enlightenment: The Struggle between Faith and Reason, 1798 to Modern Times, Liveright; en Wael Abu-'Uksa, Freedom in the Arab World: Concepts and Ideologies in Arabic Thought in the Nineteenth Century, Cambridge University Press), The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 11 (22 Junie 2017), p. 22.
  24. ↑ Malise Ruthven, "The Islamic Road to the Modern World", The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 11 (22 Junie 2017), p. 24.
  25. ↑ Christopher de Bellaigue, "Dreams of Islamic Liberalism" (resensie van Marwa Elshakry, Reading Darwin in Arabic, 1860-1950), The New York Review of Books, vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), pp. 77-78.
  26. ↑ Christopher de Bellaigue, "Dreams of Islamic Liberalism" (resensie van Marwa Elshakry, Reading Darwin in Arabic, 1860-1950), The New York Review of Books, vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), p. 78.
  27. 1 2 Marina Warner, "The Politics of Translation" (resensie van Kate Briggs, This Little Art, 2017; Mireille Gansel, vertaal deur Ros Schwartz, 2017; Mark Polizzotti, Sympathy for the Traitor: A Translation Manifesto, 2018; Boyd Tonkin (red.), The 100 Best Novels in Translation, 2018; Clive Scott, The Work of Literary Translation, 2018), London Review of Books, vol. 40, no. 19 (11 Oktober 2018), p. 22.
  28. ↑ Aangehaal in Amparo Hurtado Albir, La notion de fidélité en traduction, Parys, Didier Érudition, 1990, p. 231.
  29. ↑ Dryden, John. "Preface to Sylvae". Bartelby.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2015. Besoek op 27 April 2015.
  30. ↑ Antoine Berman, L'épreuve de l'étranger, 1984.
  31. ↑ Lawrence Venuti, "Call to Action", in The Translator's Invisibility, 1994.
  32. ↑ Christopher Kasparek, "The Translator's Endless Toil", pp. 83-87.
  33. ↑ "How to Overcome These 5 Challenges of English to Spanish Translation". Jr Language. 23 Junie 2017. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 September 2017. Besoek op 30 September 2017.
  34. ↑ Mudau, Thama; Kabinde-Machate, Martha L.; Mandende, Itani P. (15 Maart 2024). "Analysis of the translation strategies used for non-equivalent Grade 4 geography concepts". Southern African Linguistics and Applied Language Studies. 42 (3): 345-356. doi:10.2989/16073614.2023.2257744. ISSN 1607-3614.
  35. ↑ Willis Barnstone, The Poetics of Translation, New Haven, Yale University Press, 1993, p. 228.
  36. ↑ Basil Hatim en Jeremy Munday, Translation: An Advanced Resource Book, Inleiding, p. 171. Milton Park, Routledge, 2004. ISBN 9780415283052 Geargiveer 14 Januarie 2026 op Wayback Machine
  37. ↑ Bai Liping, "Similarity and difference in Translation". Geneem uit Similarity and Difference in Translation: Proceedings of the International Conference on Similarity and Translation, p. 339. Red. Stefano Arduini en Robert Hodgson. 2de uitgawe. Rome, Edizioni di storia e letteratura, 2007. ISBN 9788884983749 Geargiveer 12 Julie 2025 op Wayback Machine
  38. ↑ Carline FéRailleur-Dumoulin, A Career in Language Translation: Insightful Information to Guide You in Your Journey as a Professional Translator, pp. 1-2. Bloomington, AuthorHouse, 2009. ISBN 9781467052047 Geargiveer 19 November 2025 op Wayback Machine
  39. 1 2 3 Pokorn, Nike K. (2007). "In defense of fuzziness". Target. 19 (2): 190-191. doi:10.1075/target.19.2.10pok.
  40. ↑ Christiane Nord, Text Analysis in Translation: Theory, Methodology, and Didactic Application of a Model for Translation-oriented Text Analysis, p. 1. 2de uitgawe. Amsterdam, Rodopi, 2005. ISBN 9789042018082 Geargiveer 18 November 2025 op Wayback Machine
  41. ↑ Gerard-Rene de Groot, "Translating legal information". Geneem uit Translation in Law, vol. 5 van die Journal of Legal Hermeneutics, p. 132. Red. Giuseppe Zaccaria. Hamburg, LIT Verlag Munster, 2000. ISBN 9783825848620 Geargiveer 18 November 2025 op Wayback Machine
  42. ↑ Basil Hatim en Jeremy Munday, Translation: An Advanced Resource Book, Inleiding, p. 10. Milton Park, Routledge, 2004. ISBN 9780415283052 Geargiveer 16 November 2025 op Wayback Machine
  43. ↑ Zuckermann, Ghil'ad (2020). Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond. New York: Oxford University Press. p. 219. ISBN 9780199812790.
  44. 1 2 Munday, Jeremy (2016). Introducing Translation Studies: theories and applications (4de uitg.). Londen en New York: Routledge. pp. 8, 67-74. ISBN 978-1138912557.
  45. ↑ Measurement in Nursing and Health Research, p. 454. Red. Carolyn Waltz, Ora L. Strickland en Elizabeth Lenz. 4de uitgawe. New York, Springer Publishing, 2010. ISBN 9780826105080 Geargiveer 19 November 2025 op Wayback Machine
  46. ↑ Crystal, Scott. "Back Translation: Same questions, different continent" (PDF). Communicate (Winter 2004): 5. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 2 Desember 2007. Besoek op 20 November 2007.
  47. ↑ "Back Translation for Quality Control of Informed Consent Forms" (PDF). Journal of Clinical Research Best Practices. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 5 Mei 2006. Besoek op 1 Februarie 2006.
  48. ↑ Twain, Mark; Strothmann, F. (Frederick) (1903). The jumping frog: in English, then in French, then clawed back into a civilized language once more by patient, unremunerated toil. New York, Harper & Bros.
  49. ↑ Czesław Miłosz, The History of Polish Literature, pp. 193-194.
  50. ↑ Kotrc RF, Walters KR. "A bibliography of the Galenic Corpus. A newly researched list and arrangement of the titles of the treatises extant in Greek, Latin, and Arabic". Trans Stud Coll Physicians Phila. Desember 1979;1(4):256-304.
  51. ↑ Gilman, E. Ward (red.). 1989. "A Brief History of English Usage", Webster's Dictionary of English Usage. Springfield (Mass.), Merriam-Webster, pp. 7a-11a, Geargiveer 1 Desember 2008 op Wayback Machine
  52. ↑ Greene, Robert Lane. "Three Books for the Grammar Lover in Your Life". NPR.org. NPR. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Mei 2011. Besoek op 18 Mei 2011.
  53. ↑ Rodney Huddleston en Geoffrey K. Pullum, The Cambridge Grammar of the English Language, Cambridge, Cambridge University Press, 2002, p. 627 e.v.
  54. ↑ Stamper, Kory (1 Januarie 2017). Word by Word: The Secret Life of Dictionaries. Knopf Doubleday Publishing Group. p. 47. ISBN 9781101870945. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 September 2021.
  55. ↑ Mario Pei, The Story of Language, p. 424.
  56. ↑ Michael Wood, "Break your bleedin' heart" (resensie van Marcel Proust, Swann's Way, vertaal deur James Grieve, NYRB, Junie 2023, 450 pp.; en Marcel Proust, The Swann Way, vertaal deur Brian Nelson, Oxford, September 2023, 430 pp.), London Review of Books, vol. 46, no. 1 (4 Januarie 2024), pp. 37-38 (p. 38).
  57. ↑ Emily Wilson, "Ah, how miserable!" (resensie van drie afsonderlike vertalings van The Oresteia deur Aeschylus: deur Oliver Taplin, Liveright, November 2018; deur Jeffrey Scott Bernstein, Carcanet, April 2020; en deur David Mulroy, Wisconsin, April 2018), London Review of Books, vol. 42, no. 19 (8 Oktober 2020), pp. 9-12, 14 (aanhaling: p. 14).
  58. ↑ Zdzisław Najder, Joseph Conrad: A Life, Camden House, 2007, pp. 538-539.
  59. ↑ Stephen Greenblatt, "Can We Ever Master King Lear?", The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 3 (23 Februarie 2017), p. 36.
  60. ↑ Rebecca Armstrong, "All Kinds of Unlucky" (resensie van The Aeneid, vertaal deur Shadi Bartsch, Profile, November 2020, 400 pp.), London Review of Books, vol. 43, no. 5 (4 Maart 2021), pp. 35-36 (aanhaling: p. 35).
  61. ↑ Mark Polizzotti, aangehaal in Marina Warner, "The Politics of Translation", London Review of Books, vol. 40, no. 19 (11 Oktober 2018), p. 21.
  62. ↑ Zdzisław Najder, Joseph Conrad: A Life, 2007, p. IX.
  63. ↑ Zdzisław Najder, Joseph Conrad: A Life, 2007, p. 524.
  64. ↑ Zdzisław Najder, Joseph Conrad: A Life, 2007, p. 332.
  65. ↑ Walter Kaiser, "A Hero of Translation" (resensie van Jean Findlay, Chasing Lost Time: The Life of C.K. Scott Moncrieff: Soldier, Spy, and Translator), The New York Review of Books, vol. LXII, no. 10 (4 Junie 2015), p. 55.
  66. ↑ Emily Wilson, "A Doggish Translation" (resensie van The Poems of Hesiod: Theogony, Works and Days, and The Shield of Herakles, uit die Grieks vertaal deur Barry B. Powell, University of California Press, 2017, 184 pp.), The New York Review of Books, vol. LXV, no. 1 (18 Januarie 2018), p. 36.
  67. ↑ Lauren Kane, "Translating from Troy to Ithaca", 'n onderhoud in die New York Review of Books-e-posnuusbrief van 10 Mei 2025 met Daniel Mendelsohn oor sy Engelse weergawe van Homeros se Odusseia wat in April 2025 verskyn het.
  68. ↑ Christopher Kasparek, voorwoord van die vertaler by Bolesław Prus, Pharaoh, uit die Pools vertaal, met voorwoord en aantekeninge, deur Christopher Kasparek, Amazon Kindle-e-boek, 2020.
  69. ↑ Gary Marcus, "Am I Human?: Researchers need new ways to distinguish artificial intelligence from the natural kind", Scientific American, vol. 316, no. 3 (Maart 2017), p. 63.
  70. ↑ Gary Marcus, "Am I Human?: Researchers need new ways to distinguish artificial intelligence from the natural kind", Scientific American, vol. 316, no. 3 (Maart 2017), p. 61.
  71. ↑ David Bromwich, "In Praise of Ambiguity" (resensie van Michael Wood, On Empson, Princeton University Press, 2017), The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 16 (26 Oktober 2017), pp. 50-52.
  72. ↑ Michael Gorra, "Corrections of Taste" (resensie van Terry Eagleton, Critical Revolutionaries: Five Critics Who Changed the Way We Read, Yale University Press, 323 pp.), The New York Review of Books, vol. LXIX, no. 15 (6 Oktober 2022), p. 17.
  73. ↑ Billiani, Francesca (2001).
  74. ↑ Anka Muhlstein, "Painters and Writers: When Something New Happens", The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 1 (19 Januarie 2017), p. 35.
  75. ↑ W.S. Merwin: To Plant a Tree: 'n dokumentêr van 'n uur wat op PBS uitgesaai is.
  76. ↑ Merwin se inleiding tot sy Selected Translations van 2013, aangehaal deur Ange Mlinko, "Whole Earth Troubador" (resensie van The Essential W.S. Merwin, red. Michael Wiegers, Copper Canyon, 338 pp., 2017), The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 19 (7 Desember 2017), p. 45.
  77. ↑ Hugh Thomas, Conquest: Montezuma, Cortes and the Fall of Old Mexico, New York, Simon and Schuster, 1993, pp. 171-172.
  78. ↑ "Sacagawea", The Encyclopedia Americana, 1986, vol. 24, p. 72.
  79. ↑ Chen, Weihong; Cheng, Xiaojuan (1 Junie 2014). "An Analysis of Lin Shu's Translation Activity from the Cultural Perspective" (PDF). Theory and Practice in Language Studies. 4 (6): 1201-1206. doi:10.4304/tpls.4.6.1201-1206. ISSN 1799-2591. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 13 Augustus 2017.
  80. ↑ "The many voices of the web". The Economist. 4 Maart 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 2 Junie 2019.
  81. ↑ Graham, Paul. "How Ackuna wants to fix language translation by crowdsourcing it". Wired. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Mei 2012. Besoek op 1 Mei 2012.
  82. ↑ Boutin, Paul (26 Maart 2010). "Speaklike offers human-powered translation for blogs". VentureBeat. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Maart 2010.
  83. ↑ Toto, Serkan (11 Januarie 2010). "MyGengo Is Mechanical Turk For Translations". The Washington Post. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 November 2012.
  84. 1 2 Sien die NIST-toetse wat jaarliks sedert 2001 uitgevoer word Geargiveer 22 Maart 2009 op Wayback Machine en die Bilingual Evaluation Understudy.
  85. ↑ Vashee, Kirti (2007). "Statistical machine translation and translation memory: An integration made in heaven!". ClientSide News Magazine. 7 (6): 18-20. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 September 2007.
  86. ↑ Altarabin, Mahmoud (2020). The Routledge Course on Media, Legal and Technical Translation: English-Arabic-English. Routledge. p. 15. ISBN 978-1-000-19763-1. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 November 2025.
  87. 1 2 3 4 5 6 J.M. Cohen, "Translation", Encyclopedia Americana, 1986, vol. 27, p. 14.
  88. ↑ Claude Piron, Le défi des langues, Parys, L'Harmattan, 1994.
  89. ↑ Gary Marcus, "Am I Human?: Researchers need new ways to distinguish artificial intelligence from the natural kind", Scientific American, vol. 316, no. 3 (Maart 2017), pp. 58-63.
  90. ↑ Emily Wilson, "The Pleasures of Translation" (resensie van Mark Polizzotti, Sympathy for the Traitor: A Translation Manifesto, MIT Press, 2018, 182 pp.), The New York Review of Books, vol. LXV, no. 9 (24 Mei 2018), p. 47.
  91. ↑ Paul Taylor, "Insanely Complicated, Hopelessly Inadequate" (resensie van Brian Cantwell Smith, The Promise of Artificial Intelligence: Reckoning and Judgment, MIT, Oktober 2019, 157 pp.; Gary Marcus en Ernest Davis, Rebooting AI: Building Artificial Intelligence We Can Trust, Ballantine, September 2019, 304 pp.; Judea Pearl en Dana Mackenzie, The Book of Why: The New Science of Cause and Effect, Penguin, Mei 2019, 418 pp.), London Review of Books, vol. 43, no. 2 (21 Januarie 2021), pp. 37-39 (aanhaling: p. 39).
  92. ↑ Anderson, Alison (14 Mei 2013). "Where Are the Women in Translation?". Words Without Borders. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Julie 2018. Besoek op 28 Julie 2018.
  93. ↑ "Women in Translation: An Interview with Meytal Radzinski". 25 Julie 2016. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Oktober 2016.
  94. ↑ "Meytal Radzinski". www.thebookseller.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 September 2021.
  95. ↑ Radzinski, Meytal (3 Julie 2018). "Biblibio: Exclusion is a choice, Bias in "Best of" lists". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Julie 2018.
  96. ↑ J.M. Cohen, "Translation", Encyclopedia Americana, 1986, vol. 27, pp. 12-13.
  97. 1 2 3 4 5 J.M. Cohen, "Translation", Encyclopedia Americana, 1986, vol. 27, p. 13.
  98. ↑ Schuessler, Jennifer (30 September 2016). "Translating Shakespeare? 36 Playwrights Taketh the Big Risk". The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Augustus 2019. Besoek op 11 Augustus 2019.
  99. ↑ Schuessler, Jennifer (3 April 2019). "A Shakespeare Festival Presents Modern Translations. Cue the Debate (Again)". The New York Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Augustus 2019. Besoek op 11 Augustus 2019.
  100. ↑ North, Anna (20 November 2017). "Historically, men translated the Odyssey. Here's what happened when a woman took the job". Vox. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 September 2020. Besoek op 9 September 2020.
  101. ↑ 'n Bespreking van Hofstadter se andersins ruim sienings oor vertaling is te vinde in Tony Dokoupil, "Translation: Pardon My French: You Suck at This", Newsweek, 18 Mei 2009, p. 10. Geargiveer 24 Julie 2009 op Wayback Machine
  102. ↑ Steiner, George (2013). After Babel: Aspects of Language and Translation. Open Road Media. p. 85. ISBN 978-1-4804-1185-2. OCLC 892798474.
  103. ↑ ʻAṭṭār, Farīd al-Dīn (2017). The Conference of the Birds. vertaal deur Sholeh Wolpé (Eerste uitg.). New York: W. W. Norton. p. 24. ISBN 978-0-393-29218-3. OCLC 951070853.
  104. ↑ Santos, Sherod (2000). A Poetry of Two Minds. Athens: University of Georgia Press. p. 107. ISBN 0-8203-2204-0. OCLC 43114993.
  105. ↑ Benjamin, Walter (1996). Bullock, Marcus Paul; Jennings, Michael William (reds.). Selected Writings. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press. p. 256. ISBN 978-0-674-00896-0. OCLC 34705134.
  106. ↑ Gregory Hays, "Found in Translation" (resensie van Denis Feeney, Beyond Greek: The Beginnings of Latin Literature, Harvard University Press), The New York Review of Books, vol. LXIV, no. 11 (22 Junie 2017), p. 58.
  107. ↑ Jiří Levý, The Art of Translation, Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 2011, p. 122.
  108. 1 2 Carlson, Harry G. (1964). "Problems in Play Translation". Educational Theatre Journal. 16 (1): 55-58. doi:10.2307/3204378. JSTOR 3204378.
  109. ↑ Jiří Levý, The Art of Translation, Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 2011, pp. 129-139.
  110. ↑ Jiří Levý, The Art of Translation, Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 2011, p. 129.
  111. ↑ Kruger, Loren (2007). "Keywords and Contexts: Translating Theatre Theory". Theatre Journal. 59 (3): 355-358. doi:10.1353/tj.2007.0146. JSTOR 25070054.
  112. ↑ Frank Stewart, The Poem Behind the Poem, Washington, Copper Canyon Press, 2004.
  113. ↑ Eugene Eoyang en Lin Yao-fu, Translating Chinese Literature, Indiana University Press, 1995, pp. 42-43.
  114. ↑ Tobler, Stefan; Sabău, Antoaneta (1 April 2018). "Translating Confession, Editorial RES 1/2018". Review of Ecumenical Studies Sibiu. 10 (1): 5-9. doi:10.2478/ress-2018-0001. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Oktober 2026.
  115. ↑ MJC Warren, "'Lead us not into temptation': why Pope Francis is wrong about the Lord's Prayer", The Conversation, 8 Desember 2017. Geargiveer 11 Oktober 2026 op Wayback Machine
  116. ↑ A.J.B. Higgins, "'Lead Us Not into Temptation': Some Latin Variants", Journal of Theological Studies, 1943.
  117. ↑ Charles McNamara, "Lead Us Not into Temptation? Francis Is Not the First to Question a Key Phrase of the Lord's Prayer", Commonweal, 1 Januarie 2018. Geargiveer 11 Oktober 2026 op Wayback Machine
  118. ↑ Farris, Michael, From Tyndale to Madison, 2007, p. 37.
  119. 1 2 Fatani, Afnan (2006). "Translation and the Qur'an". In Leaman, Oliver (red.). The Qur'an: An Encyclopaedia. Routledge. pp. 657-669. ISBN 978-0415775298.
  120. ↑ Malise Ruthven, Islam in the World, Granta, 2006, p. 90. ISBN 978-1-86207-906-9
  121. 1 2 Fisher, Abigail (Oktober 2020). "These lips that are not (d)one: Writing with the 'pash' of translation" (PDF). TEXT: Journal of Writing and Writing Courses. 24 (2): 1-25. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 5 Februarie 2024.
  122. ↑ Moreno Fernandez, Francisco (2020). Yo-Yo Boing! Or Literature as a Translingual Practice (Poets, Philosophers, Lovers: on the writings of Giannina Braschi). Aldama, Frederick Luis; Stavans, Ilan; O'Dwyer, Tess. Pittsburgh, Pa.: U Pittsburgh. ISBN 978-0-8229-4618-2. OCLC 1143649021.
  123. ↑ Stanchich, Maritza. Bilingual Big Bang: Giannina Braschi's Trilogy Levels the Spanish-English Playing Field (Poets, Philosophers, Lovers). Pittsburgh: U Pittsburgh. pp. 63-75.
  124. ↑ Carrión, María M. (1 Januarie 1996). "Geography, (M)Other Tongues and the Role of Translation in Giannina Braschi's El imperio de los sueños". Studies in 20th & 21st Century Literature. 20 (1). doi:10.4148/2334-4415.1385. ISSN 2334-4415.
  125. ↑ Csicsery-Ronay, Istvan Jr. (2008). The Seven Beauties of Science Fiction. Wesleyan University Press. pp. 13-46. ISBN 9780819568892. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Februarie 2026.
  126. ↑ Kaindl, Klaus; Spitzel, Karlheinz (2014). Transfiction: Research into the Realities of Translation Fiction. Amsterdam: John Benjamins Publishing Company. pp. 345-362. ISBN 9789027270733. OCLC 868285393.
  127. ↑ Mossop, Brian (1 April 1996). "The Image of Translation in Science Fiction & Astronomy". The Translator. 2 (1): 1-26. doi:10.1080/13556509.1996.10798961. ISSN 1355-6509.
  128. 1 2 Iannuzzi, Giulia (2 November 2018). "Science fiction, cultural industrialization and the translation of techno-science in post-World War II Italy". Perspectives. 26 (6): 885-900. doi:10.1080/0907676X.2018.1496461. hdl:11368/2930475. ISSN 0907-676X. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Junie 2020.
  129. ↑ Iannuzzi, Giulia (2017). "Traduttore, consulente editoriale, intellettuale: Riccardo Valla e la fantascienza angloamericana in Italia". Rivista Internazionale di Tecnica della Traduzione (in Italiaans). doi:10.13137/2421-6763/17363. ISSN 1722-5906. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 April 2026.
  130. ↑ Iannuzzi, Giulia (2019). Un laboratorio di fantastici libri. Riccardo Valla intellettuale, editore, traduttore. ISBN 9788833051031.
  131. ↑ Milton, John (2000). "The Translation of Mass Fiction". In Beeby, Allison (red.). Investigating Translation. Vol. 32. John Benjamins Publishing Company. pp. 171-179. doi:10.1075/btl.32.21mil. ISBN 9789027216373. Geargiveer 12 Oktober 2026 op Wayback Machine
  132. ↑ Gouanvic, Jean-Marc (1 November 1997). "Translation and the Shape of Things to Come". The Translator. 3 (2): 125-152. doi:10.1080/13556509.1997.10798995. ISSN 1355-6509.
  133. ↑ Sohár, Anikó (1999). The Cultural Transfer of Science Fiction and Fantasy in Hungary 1989-1995. Peter Lang. ISBN 9780820443485. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 November 2025.
  134. ↑ Sohár, Anikó (Augustus 2000). "The speech bewrayeth thee: thou shalt not steal the prestige of foreign literatures. Pseudotranslations in Hungary after 1989" (PDF). Hungarian Studies. 14 (1): 56-82. doi:10.1556/HStud.14.2000.1.3. ISSN 0236-6568. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 25 Augustus 2026.
  135. 1 2 Iannuzzi, Giulia (2015). "The Translation of East Asian Science Fiction in Italy: An Essay on Chinese and Japanese Science Fiction, Anthological Practices and Publishing Strategies beyond the Anglo-American Canon". Quaderni di Cultura. 12: 85-108. doi:10.5281/zenodo.3604992.
  136. ↑ Byrne, Jody (2006). Technical Translation: Usability Strategies for Translating Technical Documentation. Dordrecht: Springer.
  137. 1 2 Munshi, Eskandar Beg (1629). History of Shah 'Abbas the Great (Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī), vertaal deur Roger M. Savory. p. xv. Besoek op 6 Mei 2025.
  138. ↑ "Special Issue on Questionnaire Translation". World Association for Public Opinion Research. 21 Augustus 2018. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 Oktober 2023. Besoek op 21 Oktober 2023.
  139. ↑ Behr, Dorothée; Sha, Mandy (25 Julie 2018). "Introduction: Translation of questionnaires in cross-national and cross-cultural research". Translation & Interpreting. 10 (2): 1-4. doi:10.12807/ti.110202.2018.a01. ISSN 1836-9324. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 September 2018.
  140. ↑ "Quality in Comparative Surveys" (PDF). Taakspanverslag, American Association of Public Opinion Research en World Association of Public Opinion Research. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 12 Augustus 2023. Besoek op 2 Oktober 2023.
  141. ↑ Harkness, Janet (2003). Cross-cultural survey methods. Wiley. ISBN 0-471-38526-3.
  142. ↑ Behr, Dorothe; Shishido, Kuniaki (2016). The Translation of Measurement Instruments for Cross-Cultural Surveys (hoofstuk 19) in The SAGE Handbook of Survey Methodology. SAGE Publications. ISBN 978-1-4739-5789-3. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Desember 2023.
  143. ↑ Sha, Mandy; Immerwahr, Stephen (19 Februarie 2018). "Survey Translation: Why and How Should Researchers and Managers be Engaged?". Survey Practice. 11 (2): 1-10. doi:10.29115/SP-2018-0016. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Oktober 2026.
  144. ↑ Pan, Yuling; Sha, Mandy (9 Julie 2019). The Sociolinguistics of Survey Translation. Londen: Routledge. doi:10.4324/9780429294914. ISBN 978-0-429-29491-4. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Junie 2023.