Gaan na inhoud

Republiek

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Republieke in die wêreld:

   Presidensiële republieke met 'n volledige presidensiële stelsel

   Presidensiële republieke met 'n uitvoerende presidentskap gekoppel aan 'n parlement

   Presidensiële republieke met 'n semipresidensiële stelsel

   Parlementêre republieke

   Republieke waar volgens die grondwet slegs 'n enkele party mag regeer

'n Republiek (van die Latynse res publica, "openbare saak" of "die volk se saak") is, in die mees basiese sin, 'n staat waarin soewereiniteit uiteindelik van die mense (hoe ook al gedefinieer) afkomstig is, eerder as van 'n oorerflike of ander beginsel. Die volk oefen die politieke mag gewoonlik deur verteenwoordigers uit, in teenstelling met 'n absolute monargie of 'n direkte demokrasie.[1][2] 'n Republiek is meestal 'n onafhanklike staat, maar deelstate met 'n republikeinse regeringsvorm word soms ook republieke genoem.

Die begrip het sy betekenis met verwysing na die antieke Romeinse Republiek gekry, wat ná die verdrywing van die konings in 509 v.C. ontstaan het. Republieke het in die klassieke wêreld en in die handelstede van die Middeleeue bestaan, en sedert die Amerikaanse en die Franse Rewolusie het hulle versprei, veral ná die twee wêreldoorloë en met die dekolonisasie. Die meeste moderne republieke se staatshoof is 'n president. Republieke is nie noodwendig demokraties nie, en nie elke demokrasie is 'n republiek nie: 'n staat met 'n oorerflike staatshoof, soos die Verenigde Koninkryk, word nie as een beskou nie.

Etimologie

[wysig | wysig bron]
'n Borsbeeld van Cicero

Die woord is afkomstig van die Latynse res publica, letterlik "publieke saak, ding".[3] Cicero en ander Latynse skrywers het daarmee die Griekse woord politeia vertaal, en Renaissance-geleerdes het res publica weer as republiek of soortgelyke woorde in verskeie Europese tale vertaal.[2][4] Romeinse skrywers het die term selfs in die tyd van die Romeinse Ryk vir die staat en die regering gebruik.[5]

Politeia kan as regeringsvorm, staatsbestel of regime vertaal word. Soos res publica beteken dit fundamenteel die politieke organisasie van die samelewing in 'n algemene sin, en dit dui nie op 'n bepaalde soort bewind soos die moderne woord republiek soms doen nie. Die gebruik van hierdie terme deur klassieke outeurs behoort dus nie as 'n verwysing na enige spesifieke vorm van grondwet geneem te word nie, ook nie in die titel van Plato se Republiek nie, wat in die oorspronklike Grieks Politeia heet.[6] Aristoteles was blykbaar die eerste klassieke skrywer wat gesê het dat politeia ook meer spesifiek na een soort politeia kan verwys. In Boek III van sy Politika skryf hy: "Wanneer die burgers in die algemeen tot die openbare welsyn regeer, word dit met die naam genoem wat alle regerings gemeen het (to koinon onoma pasōn tōn politeiōn): regering (politeia)." In latere Latynse werke kan res publica net so algemeen na enige bewind verwys, of spesifiek na regerings wat tot die openbare welsyn werk.[7]

In die Middeleeue het 'n aantal stadstate in Noord-Italië 'n kommune- of signoria-regering gehad, en laat-Middeleeuse skrywers soos Giovanni Villani het hulle met terme soos libertas populi ('n vrye volk) beskryf. In die 15de eeu het die hernieude belangstelling in die geskrifte van Antieke Rome skrywers klassieke terme laat verkies, en om state sonder 'n monarg te beskryf, het hulle (veral Leonardo Bruni) die Latynse res publica oorgeneem.[8] Bruni en Niccolò Machiavelli het die woord vir die state van Noord-Italië gebruik wat nie monargieë was nie, hoewel res publica in die oorspronklike Latyn 'n hele reeks verwante betekenisse het.[9]

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]

Die filosofiese terme het in Klassieke Griekeland en Rome ontwikkel, maar soos Aristoteles reeds opgemerk het, het daar al lank stadstate met 'n groot verskeidenheid grondwette bestaan, nie net in Griekeland nie, maar ook in die Midde-Ooste. Ná die klassieke tydperk het daar in die Middeleeue weer baie vrye stede ontstaan, soos Venesië.

Sedert die tydperk van die rewolusies beskryf die woord republiek hoofsaaklik state met 'n geskrewe grondwet,[10] waarin die amptenare hulle legitimiteit van die instemming van die volk ontvang eerder as van erfopvolging of die goddelike reg van konings.[11]

Klassieke republieke

[wysig | wysig bron]
'n Kaart van die Romeinse Republiek in 45 v.C.

Antieke en moderne republieke verskil op baie maniere. Moderne republieke neem byvoorbeeld wette deur verteenwoordigende vergaderings aan, antieke republieke deur volksvergaderings.[12][13] Die bekendste antieke republieke is antieke Atene en die Romeinse Republiek. Hulle struktuur en bestuur het van dié van enige moderne republiek verskil, en geleerdes verskil oor die mate waarin klassieke, Middeleeuse en moderne republieke 'n historiese kontinuum vorm. J.G.A. Pocock het aangevoer dat 'n afsonderlike republikeinse tradisie van die klassieke wêreld tot vandag strek;[3][14] ander, soos Paul Rahe, meen dat die klassieke republieke 'n regeringsvorm met min bande met dié van enige moderne land gehad het.[3][15]

Die Romeinse Republiek se grondwet het 'n Senaat van ryk aristokrate met beduidende invloed gehad, verskeie volksvergaderings van alle vrye burgers wat magistrate uit die bevolking kon verkies en wette kon aanneem, en 'n reeks magistrate met verskillende soorte burgerlike en politieke gesag (die cursus honorum). Rome het homself selfs ná die stigting van die Ryk in 27 v.C. steeds 'n republiek genoem.

Die politieke filosofie van die klassieke republieke het die republikeinse denke in die daaropvolgende eeue beïnvloed. Voorstanders van republieke soos Machiavelli, Montesquieu, John Adams en James Madison het sterk op klassieke Griekse en Romeinse bronne gesteun wat verskeie soorte bewinde beskryf. Aristoteles se Politika bespreek verskillende regeringsvorme. Een daarvan, wat hy politeia noem, is 'n mengsel van twee ander vorme, oligargie en demokrasie, en hy het dit as een van die ideale regeringsvorme beskou. Polybius het baie van hierdie idees uitgebrei, met die klem weer op die gemengde regering, en het die "goedaardige" monargie, aristokrasie en demokrasie van die "kwaadaardige" tirannie, oligargie en oglokrasie (gepeupelheerskappy) onderskei. In hierdie tradisie is Cicero se De re publica die belangrikste Romeinse werk.

Mettertyd het die klassieke republieke ryke geword of is hulle deur ryke verower. Die meeste Griekse republieke is by die Masedoniese Ryk van Alexander die Grote ingelyf. Die Romeinse Republiek het geweldig uitgebrei en die ander state rondom die Middellandse See wat as republieke beskou kan word, soos Kartago, verower, en het toe self die Romeinse Ryk geword.

Ander antieke republieke

[wysig | wysig bron]

Die term republiek word nie dikwels vir stadstate van vóór die klassieke tydperk gebruik nie, veral nie buite Europa en die gebied onder Grieks-Romeinse invloed nie.[3] Tog het sommige vroeë state buite Europa regerings gehad wat vandag soms as soortgelyk aan republieke beskou word.

In die Antieke Nabye Ooste het 'n aantal stede in die oostelike Middellandse See 'n kollektiewe bewind bereik. Vanaf die 11de eeu v.C. het republikeinse stadstate in Fenisië langs die kus van die Levant gefloreer. Die Fenisiese amp van sjofet het baie na dié van 'n Romeinse konsul gelyk. Onder Persiese heerskappy (539-332 v.C.) het Fenisiese stadstate soos Tirus die koningskap afgeskaf en "'n stelsel van suffete (regters)" ingestel, "wat vir kort termyne van ses jaar aan bewind gebly het".[16][17] Die konfederasie van die Israeliete in die tyd van die Rigters, vóór die Verenigde Monargie, word ook as 'n soort republiek beskou.[18][3][19]:18 Die regeringstelsel van die Igbo in die huidige Nigerië is as "direkte en deelnemende demokrasie" beskryf.[20]

Indiese subkontinent

[wysig | wysig bron]
Die Mahajanapada's was die sestien magtigste koninkryke en republieke van hul tyd. Onder hulle en die kleiner state het die Shakya's, Koliya's, Mallaka's en Licchavi's 'n republikeinse regering gehad.

Vroeë republikeinse instellings in Indië was die onafhanklike gaṇasaṅgha's (gaṇa beteken "stam" en saṅgha "vergadering"), wat moontlik reeds in die 6de eeu v.C. bestaan het en in sommige gebiede tot in die 4de eeu n.C. voortbestaan het.[21][22] Die getuienis daarvoor is egter verspreid, en geen suiwer historiese bron uit dié tydperk bestaan nie. Die Griekse geskiedskrywer Diodorus, wat twee eeue ná Alexander die Grote se inval in Indië geskryf het, noem sonder besonderhede dat daar onafhanklike en demokratiese state in Indië bestaan het.[23] Moderne geleerdes wys daarop dat die woord demokrasie vanaf die 3de eeu v.C. sy betekenis verloor het en enige outonome staat kon aandui, hoe aristokraties ook al.[24][25]

'n gaṇa het blykbaar 'n hoof (gaṇa mukhya) en 'n beraadslagende vergadering gehad. Die vergadering het gereeld byeengekom, alle groot staatsbesluite bespreek en volle finansiële, administratiewe en regterlike gesag gehad; in sommige state kon alle vrye mans dit bywoon. Die hoof is deur die gaṇa verkies, het blykbaar altyd tot 'n familie van die edel krygerstand (die Kshatriya-varna) behoort en het sy optrede met die vergadering, en in sommige state met 'n raad van ander edeles, gekoördineer.[26]:22 Die Licchavi's het 'n hoofbestuursliggaam van 7 077 gaṇa mukhyas gehad, die hoofde van die belangrikste families. Daarteenoor was die vergadering van die Shakya's, Koliya's, Mallaka's en Licchavi's in die tyd van Gautama Boeddha vir alle mans oop, ryk en arm.[26]:23 Die Mallaka's het hulle middelpunt in die stad Kusinagara gehad, en die Vajjika-bond s'n in Vaishali;[21] die bekendste van die heersende stamme in dié bond was die Licchavi's.[27]

Omdat die getuienis vaag en sporadies is, verskil geleerdes oor hoe hierdie regerings die beste beskryf kan word. Sommige beklemtoon die sentrale rol van die vergaderings en noem hulle demokrasieë; ander let op die oorheersing van die leierskap deur die hoër klas en die moontlike beheer oor die vergadering, en sien 'n aristokrasie.[28][29] Dit is nog nie vasgestel of die samestelling van en deelname aan die vergadering werklik algemeen was nie. Die Arthashastra, 'n antieke handleiding vir vorste, bevat 'n hoofstuk oor hoe om die saṅgha's te hanteer, met voorskrifte vir die manipulasie van die edel leiers, maar sê niks oor hoe om die massa burgers te beïnvloed nie. Dit dui daarop dat die gaṇasaṅgha's eerder aristokratiese republieke as demokrasieë was.[30]

Yslandse Vrystaat

[wysig | wysig bron]

Die Yslandse Vrystaat is in 930 n.C. deur vlugtelinge uit Noorweë gestig wat die eenwording van dié land onder koning Harald Skoonhaar ontvlug het. Dit het uit 'n aantal stamme onder hoofmanne bestaan, en die Alting was 'n kombinasie van parlement en hooggeregshof wat geskille op appèl besleg, wette bepaal en besluite van nasionale belang geneem het. Een so 'n besluit was die kerstening van Ysland in 1000, toe die Alting bepaal het dat alle Yslanders gedoop moes word en heidense rituele verbied het. Anders as die meeste state het die Vrystaat geen amptelike leier gehad nie.

In die vroeë 13de eeu het die Vrystaat onder lang konflikte tussen stryende stamme gely. Saam met druk van die Noorse koning Haakon IV het dit die Yslandse hoofmanne in 1262 laat instem om Haakon as koning te aanvaar, wat die Vrystaat in effek beëindig het. Die Alting is egter steeds Ysland se parlement.[31]

Handelsrepublieke

[wysig | wysig bron]
Giovanni Battista Tiepolo se Neptunus bied die rykdom van die see aan Venesië aan (1748-1750), 'n allegorie van die mag van die Republiek Venesië

In die laat Middeleeue het nuwe republieke in Europa verskyn toe 'n aantal klein state republikeinse regeringstelsels aangeneem het. Dit was gewoonlik klein maar ryk handelstate, soos die maritieme republieke van die Middellandse See en die stede van die Hanse, waarin die handelaarsklas op die voorgrond getree het. Knud Haakonssen merk op dat Europa teen die Renaissance verdeel was: state wat deur 'n grondbesittende elite beheer is, was monargieë, en state wat deur 'n kommersiële elite beheer is, republieke.[9]

Italië was die digsbevolkte en die swakste gesentraliseerde gebied van Europa. Baie dorpe het dus aansienlike onafhanklikheid verkry en kommune-regerings aangeneem, en die Italiaanse stadstate, heeltemal vry van feodale beheer, het die omliggende platteland onder hulle beheer gebring.[32]:950-955 Die twee magtigste was die Republiek Venesië en sy mededinger, die Republiek Genua, albei groot hawestede wat met hul vlootmag groot dele van die Middellandse See beheer het. Dit was in Italië dat 'n ideologie ten gunste van republieke eerste ontwikkel het: skrywers soos Bartholomeus van Lucca, Brunetto Latini, Marsilius van Padua en Leonardo Bruni het die Middeleeuse stadstate as erfgename van Griekeland en Rome gesien.

Regoor Europa het 'n ryk handelaarsklas in die belangrike handelstede ontstaan. Ondanks hulle rykdom het hulle min mag in die feodale stelsel gehad, wat deur grondeienaars op die platteland oorheers is, en hulle het vir hul eie voorregte en magte begin ywer. Die meer gesentraliseerde state, soos Frankryk en Engeland, het beperkte stadsoktrooie toegestaan.

Auguste Migette se Die begin van die Republiek van Metz, wat die verkiesing van die eerste hoofskepen in 1289 uitbeeld. Metz was toe 'n vrye rykstad van die Heilige Romeinse Ryk.

In die losser geregeerde Heilige Romeinse Ryk het 51 van die grootste dorpe vrye rykstede geword. Hoewel hulle steeds onder die gesag van die keiser was, is die meeste mag plaaslik uitgeoefen, en baie het republikeinse regeringsvorme aangeneem.[32]:950-955 Die groot handelstede van Switserland het dieselfde regte verkry. Danksy hul ligging was die dorpe en gehuggies van die Switserse Alpe ook grotendeels buite sentrale beheer. Anders as in Italië en Duitsland is die platteland hier nie deur feodale baronne nie, maar deur onafhanklike boere beheer, wat ook gemeenskaplike regeringsvorme gebruik het. Toe die Habsburgers hul gesag oor die streek wou herstel, het boere en handelaars saam in opstand gekom. Die Switsers het geseëvier, die Switserse Konfederasie is uitgeroep, en Switserland het sedertdien 'n republikeinse regeringsvorm behou.[19]

Twee Russiese stede met 'n magtige handelaarsklas, Nowgorod en Pskof, het in die 12de en 13de eeu ook republikeinse regeringsvorme ontwikkel.[33][34]:523 In die ander Russiese vorstedomme het die vors die sentrale politieke figuur gebly.[34]:365 Die grootvorste van Moskou het die outonomie van Nowgorod in 1478 en dié van Pskof in 1510 beëindig, en die twee stede is formeel by die gesentraliseerde Russiese staat ingelyf.[34]:824-825[35]:79

Die oorheersende regeringsvorm van hierdie vroeë republieke was die beheer deur 'n beperkte raad van elite-patrisiërs. Waar daar verkiesings was, het eiendomsvereistes of gildelidmaatskap beperk wie kon stem en wie verkiesbaar was. In baie state is geen direkte verkiesings gehou nie, en raadslede was erflik of is deur die bestaande raad aangestel. Die oorgrote meerderheid van die bevolking het dus geen politieke mag gehad nie, en onluste en opstande deur die laer klasse was algemeen: in die laat Middeleeue was daar meer as 200 sulke opstande in die dorpe van die Heilige Romeinse Ryk.[32]:955-956 Soortgelyke opstande het in Italië voorgekom, veral die opstand van die Ciompi in Florence.

Calvinistiese republieke

[wysig | wysig bron]

Terwyl die klassieke skrywers die vernaamste ideologiese bron van die Italiaanse republieke was, is die Protestantse Hervorming in Noord-Europa gebruik om die stigting van nuwe republieke te regverdig.[32]:1020 Die belangrikste was die Calvinistiese teologie, wat in die Switserse Konfederasie, een van die grootste en magtigste Middeleeuse republieke, ontwikkel het. Johannes Calvyn het nie die afskaffing van die monargie bepleit nie, maar wel die leerstelling verkondig dat die gelowiges die plig het om goddelose monarge omver te werp.[36]:435 Pleidooie vir republieke het in die geskrifte van die Hugenote tydens die Franse godsdiensoorloë verskyn.[37]

Die Calvinisme het 'n belangrike rol in die republikeinse opstande in Engeland en Nederland gespeel. Albei was, soos die Italiaanse stadstate en die Hanse, belangrike handelsentrums met 'n groot handelaarsklas wat uit die handel met die Nuwe Wêreld voordeel getrek het, en groot dele van die bevolking het die Calvinisme aangehang. In die vroeë dae van die Tagtigjarige Oorlog, wat in 1566 begin het, het die stad Gent homself van 1577 tot 1584 tot 'n Calvinistiese republiek verklaar. Later het die Republiek van die Sewe Verenigde Nederlande uit die verwerping van die Spaanse Habsburgse heerskappy ontstaan. Die land het egter nie dadelik 'n republikeinse regeringsvorm aangeneem nie: in die formele onafhanklikheidsverklaring, die Akte van Verlatinge (1581), is die troon van koning Filips II net vakant verklaar, en die Nederlandse owerhede het die hertog van Anjou, koningin Elizabeth I van Engeland en prins Willem van Oranje een ná die ander gevra om Filips te vervang. Eers in 1588 het die State, die destydse verteenwoordigende vergadering, besluit om die soewereiniteit van die land self te behou.

Die Engelse Burgeroorlog, wat deur die Puriteine gelei en deur die handelaars van Londen gefinansier is, was 'n sukses, en koning Karel I is tereggestel. In Engeland was James Harrington, Algernon Sidney en John Milton van die eerste skrywers wat die monargie verwerp en 'n republikeinse regeringsvorm bepleit het. Die Gemenebes van Engeland het egter nie lank gehou nie, en die monargie is gou herstel. Die Nederlandse Republiek het in naam tot 1795 voortbestaan, maar teen die middel van die 18de eeu het die stadhouer de facto 'n monarg geword. Calviniste was ook onder die vroegste setlaars van die Britse en Nederlandse kolonies in Noord-Amerika.

Liberale republieke

[wysig | wysig bron]

Benewens hierdie eerste republikeinse opstande het die monargale mag in die vroeë moderne Europa ook sterk toegeneem. Die era van die absolute monargie het die beperkte en gedesentraliseerde monargieë van die Middeleeue vervang. Dit het egter ook 'n reaksie teen die monarg se totale beheer uitgelok, toe 'n reeks skrywers die ideologie geskep het wat as liberalisme bekend staan.[38] Die meeste van hierdie denkers van die Verligting was baie meer in die grondwetlike monargie as in republieke belang gestel. Oliver Cromwell se bewind het die republikanisme in diskrediet gebring, en die meeste denkers het gemeen dat republieke in anargie of tirannie eindig.[36]:431 Filosowe soos Voltaire het dus die absolutisme teengestaan en terselfdertyd die monargie sterk ondersteun.

Jean-Jacques Rousseau en Montesquieu het republieke geprys en die Griekse stadstate as voorbeeld gesien, maar albei het gemeen dat 'n staat soos Frankryk, met 20 miljoen mense, onmoontlik as 'n republiek regeer kon word. Rousseau het die republikeinse eksperiment op Korsika (1755-1769) bewonder en sy ideale politieke struktuur van klein, selfregerende kommunes beskryf. Montesquieu het gemeen dat 'n stadstaat ideaal gesproke 'n republiek behoort te wees, maar dat 'n beperkte monargie beter by 'n staat met 'n groter grondgebied pas.

Met die Onafhanklikheidsverklaring van die Verenigde State het die leiers van die Amerikaanse Rewolusie die monargie uitdruklik verwerp en die republikanisme aanvaar. Hulle was goed onderlê in die geskrifte van die Europese liberale denkers en in die geskiedenis van die klassieke republieke; John Adams het self 'n boek oor republieke deur die geskiedenis geskryf. Thomas Paine se wyd verspreide pamflet Common Sense, wat dikwels hardop voorgelees is, het die saak vir republikeinse ideale en onafhanklikheid bondig aan die breë publiek gestel. Die Grondwet van die Verenigde State, wat in 1789 in werking getree het, het in die plek van die swak konfederasie onder die Konfederasie-artikels van 1781 'n betreklik sterk federale republiek geskep. Die eerste tien wysigings, die Handves van Regte, het sekere natuurlike regte gewaarborg wat fundamenteel was vir die republikeinse ideale waarmee die rewolusie geregverdig is.

Die Franse Rewolusie was aan die begin ook nie republikeins nie. Eers ná die mislukte vlug van die koning na Varennes, wat die meeste oorblywende simpatie vir hom weggeneem het, is 'n republiek uitgeroep en is Lodewyk XVI onder die guillotine tereggestel. Frankryk se verstommende sukses in die Franse Rewolusieoorloë het republieke met wapengeweld oor 'n groot deel van Europa versprei, waar 'n reeks kliëntrepublieke opgerig is. Met die opkoms van Napoleon het die Eerste Franse Republiek en sy susterrepublieke tot 'n einde gekom en is hulle elkeen deur 'n "volksmonargie" vervang. Gedurende die Napoleontiese tydperk het die oorwinnaars baie van die oudste republieke van die vasteland uitgewis, onder meer die Republiek Venesië, die Republiek Genua en die Nederlandse Republiek, wat uiteindelik monargieë geword het of by naburige monargieë ingelyf is.

Buite Europa het die Napoleontiese Oorloë die state van Latyns-Amerika in staat gestel om onafhanklik te word, en so het nog 'n groep republieke ontstaan. Die liberale ideologie het slegs 'n beperkte invloed op hierdie nuwe republieke gehad. Die vernaamste dryfkrag was die konflik tussen die plaaslike kreoolse bevolking van Europese afkoms en die peninsulares, die goewerneurs wat van oorsee gestuur is. Die meerderheid van die bevolking in die meeste van Latyns-Amerika was van Afrika- of inheemse afkoms, en die kreoolse elite het min daarin belang gestel om aan hierdie groepe mag en breë volksoewereiniteit te gee. Simón Bolívar, die vernaamste aanstigter van die opstande en een van hul belangrikste teoretici, het met liberale ideale gesimpatiseer, maar gemeen dat Latyns-Amerika die maatskaplike samehorigheid vir so 'n stelsel kortgekom het, en het outokrasie as noodsaaklik bepleit. In Meksiko het hierdie outokrasie kortstondig die vorm van 'n monargie aangeneem, die Eerste Meksikaanse Keiserryk. Weens die Skiereilandoorlog is die Portugese hof in 1808 na Brasilië verskuif, en Brasilië het op 7 September 1822 as 'n monargie onafhanklik geword; die Ryk van Brasilië het tot 1889 bestaan. In baie ander Latyns-Amerikaanse state het verskeie vorme van outokratiese republieke bestaan totdat die meeste aan die einde van die 20ste eeu geliberaliseer is.[39]

Honoré Daumier se Die Republiek (1848), 'n simboliese voorstelling van die Tweede Franse Republiek

Die Tweede Franse Republiek is in 1848 gestig, maar deur Napoleon III afgeskaf toe hy hom in 1852 tot keiser uitgeroep het. Die Franse Derde Republiek is in 1870 gestig toe 'n burgerlike rewolusionêre komitee geweier het om Napoleon III se oorgawe in die Frans-Duitse Oorlog te aanvaar. Spanje was in 1873-1874 kortstondig die Eerste Spaanse Republiek, maar die monargie is gou herstel. Aan die begin van die 20ste eeu was Frankryk, Switserland en San Marino die enigste republieke in Europa. Dit het verander toe die Portugese Republiek ná die moord op die koning in 1908 deur die rewolusie van 5 Oktober 1910 gestig is.

'n Plakkaat uit die 1920's ter herdenking van Yuan Shikai, permanente president van die Republiek China, en Sun Yat-sen, voorlopige president van die republiek

In Oos-Asië was daar in die 19de eeu aansienlike weerstand teen die Qing-dinastie in China, en 'n aantal protesbewegings het 'n grondwetlike monargie geëis. Die belangrikste leier van hierdie strewe was Sun Yat-sen, wie se Drie Volksbeginsels Amerikaanse, Europese en Chinese idees gekombineer het. Onder sy leiding is die Republiek China op 1 Januarie 1912 uitgeroep. Republikeinse idees het veral in Asië versprei. Die Verenigde State het in die laat 19de eeu aansienlike invloed in Oos-Asië begin uitoefen, met Protestantse sendelinge in 'n sentrale rol, en die liberale en republikeinse skrywers van die Weste het ook invloed uitgeoefen. Dit het saamgeval met inheemse, Konfusiaans geïnspireerde politieke filosofie wat lank reeds aangevoer het dat die volk 'n onregverdige regering wat die Mandaat van die Hemel verloor het, mag verwerp. In dié tyd is drie kortstondige republieke in Oos-Asië uitgeroep: die Republiek Ezo, die Republiek van Formosa en die Eerste Filippynse Republiek.

Die republikanisme het ná die Eerste Wêreldoorlog aansienlik uitgebrei. Verskeie van die grootste Europese ryke het ineengestort en is deur republieke vervang: die Russiese Ryk (1917), die Duitse Keiserryk (1918), Oostenryk-Hongarye (1918) en die Ottomaanse Ryk (1922). Nuwe state het in hierdie onrus onafhanklik geword, en baie daarvan, soos Ierland, Pole, Finland en Tsjeggo-Slowakye, het republikeinse regeringsvorme gekies. Ná Griekeland se nederlaag in die Grieks-Turkse Oorlog (1919-1922) is die monargie kortstondig deur die Tweede Helleense Republiek (1924-1935) vervang. Die uitroeping van die Tweede Spaanse Republiek (1931-1939) in 1931 het tot die Spaanse Burgeroorlog en die vestiging van Franco se bewind gelei.

Die stembrief van die Italiaanse referendum oor die staatsvorm in 1946

Ná die Tweede Wêreldoorlog het die Koninkryk van Italië 'n verwoeste ekonomie en 'n verdeelde samelewing gehad, en daar was woede teen die monargie omdat dit die Fascistiese bewind gesteun het. Dit het tot 'n herlewing van die Italiaanse republikeinse beweging bygedra.[40] Koning Umberto II is onder druk geplaas om 'n referendum uit te skryf oor die vraag of Italië 'n monargie moes bly of 'n republiek moes word.[41] Die voorstanders van die republiek het die Italia turrita, die nasionale personifikasie van Italië, as hul simbool in die verkiesingsveldtog en op die stembrief gekies, teenoor die wapen van die Huis van Savoje wat die monargie verteenwoordig het.[42] Op 2 Junie 1946 het die republikeinse kant 54,3% van die stemme gekry en het Italië amptelik 'n republiek geword,[43] 'n dag wat sedertdien as die Festa della Repubblica gevier word. Italië het 'n geskrewe demokratiese grondwet, wat deur 'n grondwetgewende vergadering van verteenwoordigers van al die antifascistiese magte opgestel is wat tydens die bevryding van Italië tot die nederlaag van die Nazi's en Fasciste bygedra het.[44]

Dekolonisasie

[wysig | wysig bron]
'n Kaart van die republieke in die Britse Statebond

In die jare ná die Tweede Wêreldoorlog het die meeste van die oorblywende Europese kolonies onafhanklik geword, en die meeste het republieke geword. Die twee grootste koloniale moondhede was Frankryk en die Verenigde Koninkryk. Die republikeinse Frankryk het die stigting van republieke in sy voormalige kolonies aangemoedig. Die Verenigde Koninkryk het probeer om die model van sy vroeëre setlaarkolonies te volg en onafhanklike ryke te skep wat steeds onder dieselfde monarg verbind was. Die meeste setlaarkolonies en die kleiner state in die Karibiese gebied en die Stille Oseaan het hierdie stelsel behou, maar die nuut onafhanklike lande in Afrika en Asië het dit verwerp, hul grondwette hersien en republieke geword.

In die Midde-Ooste het Brittanje 'n ander model gevolg en plaaslike monargieë in verskeie kolonies en mandaatgebiede ingestel, onder meer in Irak, Jordanië, Koeweit, Bahrein, Oman, Jemen en Libië. In die daaropvolgende dekades het rewolusies en staatsgrepe 'n aantal monarge omvergewerp en republieke ingestel. Verskeie monargieë het oorgebly, en die Midde-Ooste is die enigste deel van die wêreld waar verskeie groot state deur monarge met byna volledige politieke beheer regeer word.[45]

Sosialistiese republieke

[wysig | wysig bron]

In die nasleep van die Eerste Wêreldoorlog het die Russiese monargie in die Russiese Rewolusie geval. 'n Voorlopige regering is in sy plek op die lyne van 'n liberale republiek ingestel, maar dit is deur die Bolsjewiste omvergewerp, wat die Sowjetunie gestig het, die eerste republiek op grond van die Marxistiese ideologie. Die kommunisme was heeltemal teen die monargie gekant en het 'n belangrike element van baie republikeinse bewegings in die 20ste eeu geword. Die Russiese Rewolusie het na Mongolië versprei en in 1924 sy teokratiese monargie omvergewerp. Ná die Tweede Wêreldoorlog het die kommuniste geleidelik beheer oor Roemenië, Bulgarye, Joego-Slawië, Hongarye en Albanië verkry, en verseker dat dié state as sosialistiese republieke eerder as monargieë herstel is.[46]

Die kommunisme het hom ook met ander ideologieë vermeng en is deur baie nasionale bevrydingsbewegings tydens die dekolonisasie aangehang. In Viëtnam het kommunistiese republikeine die Nguyễn-dinastie opsy geskuif, en in die 1970's is die monargieë in die buurlande Laos en Kambodja deur kommunistiese bewegings omvergewerp. Die Arabiese sosialisme het tot 'n reeks opstande en staatsgrepe bygedra waarin die monargieë van Egipte, Irak, Libië en Jemen afgesit is. In Afrika het die Marxisme-Leninisme en die Afrika-sosialisme in state soos Burundi en Ethiopië tot die einde van die monargie en die uitroeping van republieke gelei.[47]

Grondwet

[wysig | wysig bron]

'n Republiek het nie noodwendig 'n grondwet nie, maar is dikwels konstitusioneel in die sin van konstitusionalisme: dit bestaan uit 'n stel instellings wat vir 'n skeiding van magte sorg. Die term konstitusionele republiek beklemtoon die skeiding van magte in 'n bepaalde republiek, net soos grondwetlike monargie of absolute monargie iets van die aard van 'n monargie beklemtoon.

Staatshoof

[wysig | wysig bron]

Struktuur

[wysig | wysig bron]
██ Amptelike naam bevat die woord republiek ██ Amptelike naam bevat nie die woord republiek nie, maar die land is steeds 'n republiek

Omdat daar geen monarg is nie, gebruik die meeste moderne republieke die titel president vir die staatshoof. Die titel is oorspronklik in Groot-Brittanje gebruik vir die voorsitter van 'n komitee of bestuursliggaam, en is ook op politieke leiers toegepas, onder meer die leiers van sommige van die Dertien Kolonies (die eerste keer in Virginië in 1608), voluit die "President of the Council".[48] Die eerste republiek wat die titel aangeneem het, was die Verenigde State van Amerika. Die leier van die oorspronklike kongres was die president van die Kontinentale Kongres, en toe die nuwe grondwet geskryf is, is die titel president van die Verenigde State aan die hoof van die nuwe uitvoerende gesag toegeken.

As die staatshoof van 'n republiek ook die regeringshoof is, word dit 'n presidensiële stelsel genoem. Daar is verskeie vorme van presidensiële regering; in 'n volle presidensiële stelsel het die president aansienlike gesag en 'n sentrale politieke rol. In ander state oorheers die wetgewer en is die president se rol byna suiwer seremonieel en nie-polities, soos in Duitsland, Italië, Indië en Trinidad en Tobago. Hierdie state is parlementêre republieke en werk soos grondwetlike monargieë met 'n parlementêre stelsel, waarin die mag van die monarg ook sterk ingeperk is. In 'n parlementêre stelsel oefen die regeringshoof, meestal die eerste minister, die meeste werklike politieke mag uit. 'n Semipresidensiële stelsel het 'n president as aktiewe staatshoof met belangrike magte, maar ook 'n eerste minister as regeringshoof met belangrike magte.

Die reëls vir die aanstelling van die president en die regeringsleier laat in sommige republieke toe dat 'n president en 'n eerste minister met teenoorgestelde politieke oortuigings aangestel word. In Frankryk word dit kohabitasie genoem wanneer die lede van die regerende kabinet en die president uit teenoorgestelde politieke faksies kom.

In sommige lande, soos Bosnië en Herzegowina, San Marino en Switserland, is die staatshoof nie 'n enkele persoon nie, maar 'n komitee of raad van verskeie persone. Die Romeinse Republiek het twee konsuls gehad, wat deur die comitia centuriata vir 'n termyn van een jaar verkies is. Die vergadering het uit alle volwasse, vrygebore mans bestaan wat hul burgerskap kon bewys.

Verkiesings

[wysig | wysig bron]

In demokrasieë word presidente regstreeks of onregstreeks (deur kiesmanne) deur die volk verkies. Volgens sommige gee regstreekse verkiesing die president legitimiteit en verleen dit die amp baie van sy politieke mag.[49] In die Verenigde State word die president amptelik deur 'n kieskollege verkies wat deur die state aangewys word. In state met 'n parlementêre stelsel word die president gewoonlik deur die parlement verkies. Hierdie onregstreekse verkiesing maak die president ondergeskik aan die parlement, gee die president beperkte legitimiteit en maak van die meeste presidensiële magte reserwemagte wat net in uitsonderlike omstandighede uitgeoefen kan word.

Onduidelike gevalle

[wysig | wysig bron]

Die onderskeid tussen 'n republiek en 'n monargie is nie altyd duidelik nie. Republieke is nie noodwendig demokraties nie: baie republieke se mag word onder diktatorskap uitgeoefen, of volle burgerskap word nie aan slawe, vroue of mense van 'n bepaalde ras of etniese afkoms toegestaan nie. Omgekeerd word nie alle demokratiese grondwette as republieke beskou nie. Die Verenigde Koninkryk word byvoorbeeld nooit 'n republiek genoem nie, al is die meeste van sy instellings en sy wetgewing demokraties, omdat dit 'n oorerflike staatshoof en oorblywende oorerflike elemente in sy wetgewing het. In die grondwetlike monargieë van die voormalige Britse Ryk en Wes-Europa berus byna alle werklike politieke mag by die verkose verteenwoordigers, en die monarge het slegs teoretiese magte, geen magte nie of reserwemagte wat selde gebruik word. Die werklike legitimiteit van politieke besluite kom van die verkose verteenwoordigers en word van die wil van die volk afgelei, net soos in 'n republiek, hoewel die oorerflike monargie bly bestaan. Hierdie state word dus soms gekroonde republieke genoem.[50] Terme soos liberale republiek word ook vir al die moderne liberale demokrasieë gebruik.[51]

Daar is ook selfverklaarde republieke wat soos absolute monargieë optree, met absolute mag by die leier, wat van vader op seun oorgaan. Noord-Korea en die voormalige Baath-bewind in Sirië is twee bekende voorbeelde waar 'n seun die politieke beheer geërf het. Nie een van hierdie state is of was amptelik 'n monargie nie, en geen grondwet vereis dat die mag binne een familie oorgedra word nie, maar dit het in die praktyk gebeur.

Daar is ook kiesmonargieë, waarin die uiteindelike mag by 'n monarg berus wat op een of ander manier verkies word. Hedendaagse voorbeelde is Maleisië, waar die Yang di-Pertuan Agong elke vyf jaar deur die Konferensie van Heersers verkies word, wat uit die nege erflike heersers van die Maleise state bestaan, en Vatikaanstad, waar die pous deur die kardinale onder die ouderdom van 80 jaar gekies word. Hoewel kiesmonarge vandag skaars is, was hulle in die verlede algemeen. Die Heilige Romeinse Ryk is 'n belangrike voorbeeld: elke nuwe keiser is deur 'n groep keurvorste gekies. Islamitiese state het ook selde die eersgeboortereg toegepas en eerder op verskeie vorme van verkiesing gesteun om 'n monarg se opvolger te kies.

Die Pools-Litause Gemenebes het 'n kiesmonargie met 'n breë stemreg van sowat 500 000 edeles gehad. Die stelsel, bekend as die Goue Vryheid, het as 'n manier ontwikkel waarop magtige grondbesitters die kroon kon beheer. Die voorstanders daarvan het na klassieke voorbeelde en die geskrifte van die Italiaanse Renaissance gekyk, en hul kiesmonargie 'n rzeczpospolita genoem, na res publica.

Subnasionale republieke

[wysig | wysig bron]
Die de jure republieke van Rusland, wat geskep is om die land se etniese minderhede meer outonomie te gee

Om 'n republiek te wees, impliseer gewoonlik ook soewereiniteit, want 'n staat kan nie deur die volk regeer word as 'n vreemde moondheid dit beheer nie. Daar is egter belangrike uitsonderings. Die republieke van die Sowjetunie was lidstate wat aan drie vereistes moes voldoen om republieke genoem te word: hulle moes aan die rand van die Sowjetunie lê, sodat hulle hul teoretiese reg om af te skei kon uitoefen; hulle moes ekonomies sterk genoeg wees om ná afskeiding selfversorgend te wees; en hulle moes na minstens een miljoen mense van die etniese groep vernoem wees wat die meerderheid van die republiek se bevolking sou uitmaak. Daar word soms aangevoer dat die Sowjetunie self 'n supranasionale republiek was, omdat die lidstate verskillende nasiestate sou wees.

Die Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië was 'n federasie van ses republieke: Bosnië en Herzegowina, Kroasië, Macedonië, Montenegro, Serwië en Slowenië. Elke republiek het sy eie parlement, regering, burgerskap, grondwet en so meer gehad, maar sekere funksies, soos die leër en monetêre sake, is aan die federasie oorgedra. Elke republiek het volgens die federale grondwet ook die reg op selfbeskikking gehad.

Die Switserse kantons op die koepel van die Federale Paleis in Bern

In Switserland kan al die kantons as kantons met 'n republikeinse regeringsvorm beskou word, met grondwette, wetgewers, uitvoerende gesag en howe; baie van hulle was oorspronklik soewereine state. Daarom word verskeie kantons waar 'n Romaanse taal gepraat word, steeds amptelik republieke genoem, wat hul geskiedenis en hul wil tot onafhanklikheid binne die Switserse Konfederasie weerspieël. Bekende voorbeelde is die Republiek en Kanton Genève en die Republiek en Kanton Ticino.[52]

Die state van die Verenigde State moet, soos die federale regering, 'n republikeinse vorm hê, met die finale gesag by die volk. Die oorspronklike 13 Britse kolonies het ná die Amerikaanse Rewolusie onafhanklike state met elk 'n republikeinse regeringsvorm geword. Hulle het eers 'n los konfederasie gevorm en later, met die bekragtiging van die huidige grondwet, 'n unie wat self 'n republiek is. Omdat die state die meeste binnelandse wette sou maak en toepas, is die vereiste gesien as 'n beskerming van die burgers se regte en as 'n waarborg dat geen staat 'n diktatuur of monargie word nie. Dit het ook weerspieël dat die oorspronklike state, almal onafhanklike republieke, nie met state wou saamsmelt wat nie republieke was nie, en elke staat wat later by die unie aangesluit het, moes ook 'n republiek wees.

Betekenisse

[wysig | wysig bron]

Ouer betekenis

[wysig | wysig bron]

Vóór die 17de eeu kon die term republiek na state met enige regeringsvorm verwys, solank dit nie 'n tirannieke bewind was nie. Die Franse filosoof Jean Bodin het die republiek omskryf as "die regmatig geordende regering van 'n aantal families, en van die dinge wat hul gemeenskaplike belang is, deur 'n soewereine mag". Oligargieë en monargieë kon ook daaronder val, aangesien hulle eweneens op "openbare", gedeelde belange gerig was.[10] In Middeleeuse tekste is republiek gebruik vir die liggaam van gedeelde belange met die koning aan die hoof.[53][54] Die Heilige Romeinse Ryk was byvoorbeeld ook bekend as die Sancta Respublica Romana, die Heilige Romeinse Republiek.[55][56] Die Bisantynse Ryk het homself ook steeds die Romeinse Republiek genoem, want die Bisantyne het die monargie nie as strydig met die republikanisme beskou nie: vir hulle was 'n republiek enige staat wat op volksoewereiniteit gegrond was en waarvan die instellings op gedeelde waardes berus het.[57]

Republiek en demokrasie

[wysig | wysig bron]

In 'n republiek berus die mag by die volk of 'n deel daarvan, en nie by 'n enkele persoon nie,[58] en die staatshoof word regstreeks of onregstreeks deur die groep verkies wat die mag hou, soos die volk in die geheel of die adel. In 'n demokratiese staat word die mag noodwendig deur die volk uitgeoefen, hetsy regstreeks, soos in 'n direkte demokrasie, of onregstreeks, soos in 'n verteenwoordigende demokrasie. Die twee begrippe is dus nie onversoenbaar nie.

Montesquieu, grondlegger van die moderne konstitusionalisme, het in Die gees van die wette (1748) geskryf: "'n Republikeinse regering is een waarin die volk as geheel of slegs 'n deel van die volk die hoogste mag besit [...] Wanneer die volk as geheel die hoogste mag besit, word dit 'n demokrasie genoem. Wanneer die hoogste mag in die hande van 'n deel van die volk is, is dit 'n aristokrasie." Hy het ook herhaal wat Aristoteles twee millennia vroeër gesê het: "Stemming deur die lot is eie aan die demokrasie; stemming deur keuse is eie aan die aristokrasie."[58][59]:75 Ander kritici van verkiesings was Rousseau, Robespierre en Marat, wat oor die nuwe Franse Republiek gesê het: "Wat baat dit ons dat ons die aristokrasie van die adel gebreek het, as dit deur die aristokrasie van die rykes vervang word?"[59]:85

Ondanks die klassieke omskrywing, wat demokrasieë sowel as aristokrasieë insluit, het rewolusionêre kringe soos die Jakobyne en die volgelinge van Thomas Jefferson in die laat 18de eeu die republiek spesifiek met demokrasie begin vereenselwig, met uitsluiting van die aristokrasie. Jefferson en Robespierre het albei die direkte demokrasie as die suiwerste vorm van republikanisme beskou.[60][61] In James Madison se weergawe van dié argument was die republiek die heerskappy van die meerderheid, regstreeks of deur verteenwoordigers.[62][63][64] Hy het die klassieke teenstelling tussen aristokrasie en demokrasie met een tussen verteenwoordigende regerings en demokrasieë vervang, en in sommige tekste, soos die Federalist nr. 10 en nr. 39, het hy aangevoer dat slegs verteenwoordigende regerings republieke is, met volledige uitsluiting van die antieke demokrasieë. Hierdie enger betekenis, waarin republiek met verteenwoordigende demokrasie gelykgestel word, is vroeg in die Verenigde State algemeen aanvaar, onder meer in Noah Webster se woordeboek van 1828.[65][66][67] Dit was 'n nuwe betekenis: die verteenwoordigende demokrasie word nie deur Machiavelli genoem nie en het nie in die klassieke republieke bestaan nie.[19]:6

Stigters soos John Adams het die nuwe omskrywings van Jefferson se volgelinge en soortgelyke kringe teengestaan en by die klassieke omskrywing gebly: 'n regering waarin die soewereiniteit by meer as een persoon berus en wat dus die vorm van 'n demokrasie, 'n aristokrasie of 'n mengsel van die twee aanneem.[68] Vir hulle was die grondwette van die state en die unie nie "volksregerings" nie, maar regerings wat die volk en die aristokrasie teen mekaar opweeg deur elkeen 'n huis in die wetgewer te gee.

Politieke filosofie

[wysig | wysig bron]

Die gebruik van republiek vir 'n bepaalde regeringsvorm, 'n staat wat nie 'n monargie is nie, het by die skrywers van die Renaissance ontstaan. Hulle het ook belangrike voorskriftelike werke geskryf oor hoe sulke regerings behoort te werk. Hierdie idees oor hoe 'n regering en samelewing gestruktureer behoort te wees, is die grondslag van die ideologie wat as klassieke republikanisme of burgerlike humanisme bekend staan. Dit berus op die Romeinse Republiek en die stadstate van Antieke Griekeland en beklemtoon ideale soos burgerdeug, die oppergesag van die reg en die gemengde regering.[69]

Hierdie opvatting van 'n republiek as 'n regeringsvorm wat van 'n liberale demokrasie verskil, is een van die hoofstellings van die Cambridge-skool van historiese ontleding.[70] Dit het uit die werk van Pocock gegroei, wat in 1975 aangevoer het dat 'n reeks skrywers, onder wie Machiavelli, Milton, Montesquieu en die stigters van die Verenigde State, 'n samehangende stel republikeinse ideale uitgedruk het, met 'n geskiedenis en beginsels wat van dié van die liberalisme verskil.[14] Hierdie idees is deur verskeie skrywers aanvaar, onder wie Quentin Skinner, Philip Pettit[71] en Cass Sunstein, wat die geskiedenis van die idee verder ondersoek het en ook uiteengesit het hoe 'n moderne republiek behoort te werk.

Sien ook

[wysig | wysig bron]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ "Republic | Definition of Republic by the Oxford English Dictionary". Oxford English Dictionary (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Junie 2017. Besoek op 10 Mei 2022. A state in which power rests with the people or their representatives; specifically a state without a monarchy. Also: a government, or system of government, of such a state; a period of government of this type. The term is often (especially in the 18th and 19th centuries) taken to imply a state with a democratic or representative constitution and without a hereditary nobility, but more recently it has also been used of autocratic or dictatorial states not ruled by a monarch. It is now chiefly used to denote any non-monarchical state headed by an elected or appointed president.
  2. 1 2 "Definition of Republic". Merriam-Webster Dictionary (in American English). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Februarie 2017. Besoek op 18 Februarie 2017. a government having a chief of state who is not a monarch
  3. 1 2 3 4 5 "Republic". In Maryanne Cline Horowitz (red.), New Dictionary of the History of Ideas, vol. 5. Detroit: Charles Scribner's Sons, 2005, bl. 2099.
  4. ↑ Cullen, Daniel (2014). "Republics". The Encyclopedia of Political Thought. pp. 3243-3248. doi:10.1002/9781118474396.wbept0887. ISBN 9781118474396.
  5. ↑ Lewis, Charlton T.; Short, Charles (1879). "res, II.K". A Latin Dictionary. Oxford: Oxford University Press. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Mei 2011. Besoek op 14 Augustus 2010.
  6. ↑ Bloom, Allan. The Republic. Basic Books, 1991, bl. 439-440.
  7. ↑ "Republic | Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Oktober 2018. Besoek op 20 Oktober 2018.
  8. ↑ Rubinstein, Nicolai. "Machiavelli and Florentine Republican Experience". In Machiavelli and Republicanism. Cambridge University Press, 1993.
  9. 1 2 Haakonssen, Knud. "Republicanism". In Robert E. Goodin en Philip Pettit (reds.), A Companion to Contemporary Political Philosophy. Cambridge: Blackwell, 1995.
  10. 1 2 Munro, André. "Republic" (in Engels). Encyclopædia Britannica. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Junie 2025. Besoek op 19 Junie 2025.
  11. ↑ Paine, Thomas (1776). "On the Origin and Design of Government in General, With Concise Remarks on the English Constitution". Common Sense. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Junie 2026.
  12. ↑ Nippel, Wilfried. "Ancient and Modern Republicanism". In Biancamaria Fontana (red.), The Invention of the Modern Republic. Cambridge University Press, 1994, bl. 6.
  13. ↑ Reno, Jeffrey. "republic". International Encyclopedia of the Social Sciences, bl. 184.
  14. 1 2 Pocock, J.G.A. The Machiavellian Moment: Florentine Political Thought and the Atlantic Republican Tradition. Princeton: Princeton University Press, 1975; nuwe uitgawe 2003.
  15. ↑ Rahe, Paul A. Republics, Ancient and Modern, drie volumes. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1994.
  16. ↑ Jidejian, Nina (2018). TYRE Through The Ages (3rd ed.). Beirut: Librairie Orientale. pp. 57-99. ISBN 9789953171050.
  17. ↑ Medlej, Youmna Jazzar; Medlej, Joumana (2010). Tyre and its history. Beirut: Anis Commercial Printing Press s.a.l. pp. 1-30. ISBN 978-9953-0-1849-2.
  18. ↑ Clarke, Adam (1825). "PREFACE To The BOOK OF JUDGES". The Holy Bible Containing the Old and New Testaments: The Text Printed from the Most Correct Copies of the Present Authorized Translation Including the Marginal Readings and Parallel Texts with a Commentary and Critical Notes Designed as a Help to a Better Understanding of the Sacred Writings. Vol. 2. New-York: N. Bangs and J. Emory. p. 3. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Julie 2019. Besoek op 10 Junie 2019. The persons called Judges [...] were the heads or chiefs of the Israelites who governed the Hebrew Republic from the days of Moses and Joshua, till the time of Saul.
  19. 1 2 3 Everdell, William Romeyn (2000). The End of Kings: A History of Republics and Republicans (2 uitg.). Chicago: University of Chicago Press. ISBN 9780226224824.
  20. ↑ Nwauwa, Apollos O. "Concepts of Democracy and Democratization in Africa Revisited". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Augustus 2012. Besoek op 8 Maart 2022.
  21. 1 2 Thapar, Romila (2002). Early India: From the Origins to AD 1300. University of California. pp. 146-150. ISBN 9780520242258. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 18 Mei 2016. Besoek op 28 Oktober 2013.
  22. ↑ Raychaudhuri, Hemchandra. Political History of Ancient India. Calcutta: University of Calcutta, 1972, bl. 107.
  23. ↑ Diodorus 2.39.
  24. ↑ Larsen, 1973, bl. 45-46.
  25. ↑ De Sainte, 2006, bl. 321-323.
  26. 1 2 Robinson, 1997.
  27. ↑ Republics in ancient India. Brill Archive. pp. 93-. GGKEY:HYY6LT5CFT0. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 November 2025.
  28. ↑ Bongard-Levin, 1996, bl. 61-106.
  29. ↑ Sharma, 1968, bl. 109-122.
  30. ↑ Trautmann, T.R. Kautilya and the Arthashastra. Leiden, 1971.
  31. ↑ Chu, Henry (2 April 2011). "Iceland seeks to become sanctuary for free speech". Los Angeles Times. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 Februarie 2020. Besoek op 22 Junie 2011.
  32. 1 2 3 4 Finer, S.E. (1999). The History of Government from the Earliest Times: Volume II: The Intermediate Ages. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-820790-0. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Oktober 2025.
  33. ↑ Feldbrugge, Ferdinand J. M. (29 Oktober 2008). Law in Medieval Russia (in Engels). BRILL. pp. 249, 264. ISBN 978-90-04-18085-7.
  34. 1 2 3 Feldbrugge, Ferdinand J. M. (2 Oktober 2017). A History of Russian Law: From Ancient Times to the Council Code (Ulozhenie) of Tsar Aleksei Mikhailovich of 1649 (in Engels). BRILL. ISBN 978-90-04-35214-8. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 April 2023.
  35. ↑ Sashalmi, Endre (25 Oktober 2022). Russian Notions of Power and State in a European Perspective, 1462-1725: Assessing the Significance of Peter's Reign (in Engels). Academic Studies Press. ISBN 978-1-64469-419-0. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 Februarie 2025.
  36. 1 2 "Republicanism". Encyclopedia of the Enlightenment.
  37. ↑ Van Gelderen, Martin en Quentin Skinner. "Introduction". In Republicanism: a Shared European Heritage. Cambridge University Press, 2002, bl. 1.
  38. ↑ Hammersley, Rachel (2020). Republicanism: an introduction. Cambridge, UK ; Medford, MA: Polity. ISBN 978-1-5095-1345-1.
  39. ↑ "Latin American Republicanism". In Maryanne Cline Horowitz (red.), New Dictionary of the History of Ideas, vol. 5. Detroit: Charles Scribner's Sons, 2005.
  40. ↑ "Italia". Dizionario enciclopedico italiano (in Italiaans). Vol. VI. Treccani. 1970. p. 456.
  41. ↑ Guichonnet, Paul (1975). Histoire de l'Italie (in Frans). Presses universitaires de France. p. 121.
  42. ↑ Bazzano, Nicoletta (2011). Donna Italia. L'allegoria della Penisola dall'antichità ai giorni nostri (in Italiaans). Angelo Colla Editore. p. 72. ISBN 978-88-96817-06-3. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Junie 2024. Besoek op 16 Januarie 2024.
  43. ↑ Bocca, Giorgio (1981). Storia della Repubblica italiana (in Italiaans). Rizzoli. pp. 14-16.
  44. ↑ Smyth, Howard McGaw. "Italy: From Fascism to the Republic (1943-1946)". The Western Political Quarterly, vol. 1, nr. 3, September 1948, bl. 205-222. JSTOR 442274.
  45. ↑ Anderson, Lisa. "Absolutism and the Resilience of Monarchy in the Middle East". Political Science Quarterly, vol. 106, nr. 1 (lente 1991), bl. 1-15.
  46. ↑ Applebaum, Anne (2013). Iron curtain: the crushing of Eastern Europe, 1944-1956. New York: Anchor Books, a division of Random House, Inc. ISBN 978-1-4000-9593-3.
  47. ↑ Cleveland, William L.; Bunton, Martin P. (2016). A history of the modern Middle East. Philadelphia, PA: Westview Press. ISBN 978-0-8133-4980-0.
  48. ↑ Oxford English Dictionary, s.v. "president".
  49. ↑ "Presidential Systems". In C. Neal Tate (red.), Governments of the World: A Global Guide to Citizens' Rights and Responsibilities, vol. 4. Detroit: Macmillan Reference USA, 2006, bl. 7-11.
  50. ↑ Die romanskrywer en essayis H.G. Wells het die term crowned republic gereeld vir die Verenigde Koninkryk gebruik, byvoorbeeld in A Short History of the World, en Alfred Tennyson gebruik dit in sy gedig Idylls of the King.
  51. ↑ Dunn, John. "The Identity of the Bourgeois Liberal Republic". In The Invention of the Modern Republic. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
  52. ↑ "République" (in Frans). Historiese Ensiklopedie van Switserland. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Maart 2021. Besoek op 1 Februarie 2021. Les nouveaux cantons de la Suisse latine choisirent le titre de république, qui soulignait leur indépendance, alors que "canton" met l'accent sur l'appartenance à la Confédération; Genève, Neuchâtel et le Tessin l'ont conservé jusqu'à nos jours. [Die nuwe kantons van Latynse Switserland het die titel republiek gekies, wat hul onafhanklikheid onderstreep het, terwyl "kanton" die lidmaatskap van die Konfederasie beklemtoon; Genève, Neuchâtel en Ticino het dit tot vandag behou.]
  53. ↑ Mantello, Frank Anthony Carl; Rigg, A. G. (1996). Medieval Latin: An Introduction and Bibliographical Guide. CUA Press. p. 209. ISBN 9780813208428. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 November 2025.
  54. ↑ Glenn, Jason (2004). Politics and History in the Tenth Century: The Work and World of Richer of Reims. Cambridge University Press. p. 246. ISBN 9780521834872. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 November 2025.
  55. ↑ Christopher Dawson (2002). The Making of Europe: An Introduction to the History of European Unity. CUA Press. p. 101. ISBN 9780813210834.
  56. ↑ Giuliano Amato; Enzo Moavero-Milanesi; Gianfranco Pasquino; Lucrezia Reichlin (2019). The History of the European Union: Constructing Utopia. Bloomsbury Publishing. p. 17. ISBN 9781509917426.
  57. ↑ Anthony Kaldellis (2013). Ethnography After Antiquity: Foreign Lands and Peoples in Byzantine Literature. University of Pennsylvania Press. p. 14. ISBN 9780812208405.
  58. 1 2 The Spirit of the Laws (PDF). Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 24 Februarie 2026. Besoek op 14 April 2026.
  59. 1 2 Van Reybrouck, David. Against Elections. Seven Stories Press, 2016.
  60. ↑ "On Political Morality". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Junie 2026. Besoek op 18 April 2026.
  61. ↑ "Jefferson to Taylor, 28 May 1816". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Julie 2026. Besoek op 21 April 2026.
  62. ↑ "Vices of the Political System of the United States, vice 11, point 2". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 April 2026. Besoek op 18 April 2026.
  63. ↑ "majority governments". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Maart 2026. Besoek op 18 April 2026.
  64. ↑ "James Madison to Thomas Jefferson, 24 October 1787". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 April 2026. Besoek op 18 April 2026.
  65. ↑ "Democracy - Democracy or republic?". Encyclopedia Britannica (in Engels). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 28 Junie 2021. Besoek op 27 Junie 2021.
  66. ↑ "What Is a Democracy? [ushistory.org]". www.ushistory.org. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 Junie 2021. Besoek op 27 Junie 2021.
  67. ↑ "SEARCHING -word- for [republic] :: Search the 1828 Noah Webster's Dictionary of the English Language (FREE) :: 1828.mshaffer.com". 1828.mshaffer.com. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 Junie 2021. Besoek op 27 Junie 2021.
  68. ↑ "John Adams to Roger Sherman, 17 July 1789". Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 April 2026. Besoek op 19 April 2026.
  69. ↑ "Republicanism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 19 Junie 2006. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Maart 2018.
  70. ↑ McCormick, John P. "Machiavelli against Republicanism: On the Cambridge School's 'Guicciardinian Moments'". Political Theory, vol. 31, nr. 5 (Oktober 2003), bl. 615-643.
  71. ↑ Pettit, Philip. Republicanism: A Theory of Freedom and Government. Oxford: Clarendon Press, 1997. ISBN 0-19-829083-7.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]